• Categories

  • Traffic

Мурат: Наурызаар 40 айл хэссэн хүн тэр жилдээ хийморьтой явдаг

Өчигдөр /2014-03-22 13:00 GMT+8/

8                                                  

                     Х.Көгершин                          |         GoGo.mn

Монгол түмний нэгээхэн хэсэг казах үндэстэн Наурызын баяраа өнөөдөр тэмдэглэж байна. Наурыз буюу Нарны баяр нь өдөр, шөнө тэнцдэг өдөр тохиодогоороо онцлогтой юм. Улаанбаатар хотод цөөнгүй казах иргэд амьдардаг бөгөөд тэдний төлөөлөл болгон Сонгинохайрхан дүүрэгт амьдардаг н.Мурат гуайнд зочилсон юм.

Тэрбээр анх 1972 онд хотод ирсэн бөгөөд 42 дахь жилдээ нийслэлд амьдарч байна. Мурат МУИС-ийн Барилгын инженерийн ангийг төгссөн бөгөөд улсад 40 гаруй жил ажиллаж байгаад өндөр насны тэтгэвэрт гарчээ. Одоо Эрдэнэт хотын Уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийн цэвэрлэх байгууламжийн барилгын ажлыг хийж байгаа аж. Мурат гуай эхнэр, хүү, бэр, ач зээ нарын хамт амьдардаг.

Биднийг очиход айлын эзэгтэй Забура дастархан буюу Казах түмний уламжлалт идээ болсон каз, хонины чанасан толгой, гэрийн боорцог, чихэр зэргийг бэлтгэсэн байв. Найрсагхан угтсан Мурат гуай домбор хөгжим тоглож, казахын үндэсний бүжиг “Кара жорга”-г хийж үзүүлсэн юм.

-Танд баярын мэнд хүргэе. Наурызын баярын утга учрын талаар хоёулаа яриагаа эхлэх үү?

-Наурызын баярыг өнө эртнээс дэлхийн олон оронд тэмдэглэж ирсэн уламжлалтай. Жил болгоны гуравдугаар сарын 22-нд тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Казах түмэн Наурызын баярыг нарны баяр, хаврын баяр хэмээн тэмдэглэдэг. Тиймээс хаврын эхний өдөр, шинийн нэгэн гэж тэмдэглэж ирсэн түүхэн уламжлалтай. Хавар болж, өдөр уртассанаар мал төллөж, цагаан идээ элбэг дэлбэг болж, шинэ ногоо цухуйж, амьтад ичээнээс гарна. Өдөр уртассанаар дэлхий дээрх амьд амьтан болгон эрч хүч авдаг гэж билэгшээдэг юм.

Монголчууд цагаан сараар ууц тавьдагийн адил Наурызын баяраар казах айл болгоны хийдэг зүйл бол Наурыз көже буюу шөл юм.

-Та хэзээнээс энэ баярыг тэмдэглэж эхэлсэн бэ?

-Ер нь бол Наурызын баярыг 90-ээд оны ардчиллаас хойш өргөн тэмдэглэж ирсэн.  Би Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын уугуул иргэн. Намайг бага байхад Наурызын баяр гэж сонсож байснаас тэмдэглэж байсангүй.

-Наурызын баярын онцлог юундаа байна вэ?

-Миний бодлоор көже. Монголчууд цагаан сараар ууц тавьдгийн адил Наурызын баяраар казах айл болгоны хийдэг зүйл бол Наурыз көже буюу шөл юм. Энэ өдөр ямар ч айлд орсон энэ шөлийг уух ёстой. Наурыз шөлөнд ус, давс, будаа гэх мэт долоогоос доошгүй идээний дээж ордог.

-Нарны баяраар 40 айл хэсч, көже уувал сайн гэж билэгддэгийн учир нь юунд вэ?

-Шинэ он гарч байгаа учир 40 айлаар орж, 40 шинэ бэрийн магнайг үнссэн хөгшчүүл тэр жилдээ хиймортой, эрүүл энх элбэг дэлбэг амьдардаг хэмээн билэгддэг юм.

-Хамгийн сайхан дурсамж үлдээсэн үеэ дурсвал?

-Миний хувьд хамгийн дурсамжтай Наурызын баяр бол 2012 оных.  Манай казах иргэд дэлхийн 40 гаруй улсад тархай бутархай аж төрөн суудаг. Үүний хамгийн дийлэнх нь Казахстан, БНХАУ-ын Шинжаан Уйгар, Монголын казахууд ордог байна. Таджикистан, Азербайжан, Афганистан, Казахстан, Кыргызстан, Иран, Туркменистан, Турк зэрэг орны төлөөлөгчдийн өргөн барьсан хүсэлтийн дагуу НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 64 дэх хуралдааны үеэр Наурызыг Олон улсын баяр болгон баталсан. ЮНЕСКО өнгөрөгч оны есдүгээр сарын 30-нд Наурыз баярыг Дэлхийн халдашгүй соёлын өвд бүртгэсэн байна. Үүний ачаар Монгол улсад ч бүх нийтийн баяр болгож тэмдэглэн өнгөрүүлж байна. Үүгээр би их бахархаж, олзуурхаж явдаг.

Гэрийн эзэгтэй Забураас хэдэн асуулт асуулаа.
-Көже буюу шөлийг айлын эзэгтэй болгон хийдэг. Тэгвэл таны хувьд өөрийн тань онцгой жор байгаа юу?

-Көженд хийдэг аарцыг би өөрийн гараар хийдэг. Өвөл нь аарцаа бэлдээд тавина.  Аарцны амт чанараас шөлний амт ихээхэн шалтгаалдаг.

-Танайхаар олон хүн ирнэ биз?

-Тэгэлгүй яахав. Бүгдийг нь дайлж цайлаад үлдэнэ дээ.

-Та их уран гартай хүн юмаа. Хэзээнээс эхэлж оёж, хатгаж эхэлсэн вэ?

-Би хоёрдугаар ангиасаа оёж хатгаж эхэлсэн. Багаасаа оёж хатгах дуртай хүүхэд байв. Нөхөр хүүхэд, ач зээ нарынхаа хувцаснуудыг өөрөө оёж өгдөг дөө.

-Танд баярлалаа. Та бүхэн сайхан баярлаарай.

http://news.gogo.mn/r/137058

Ц.ДАМДИНСҮРЭН: БИ АРХИЙГ БИШ, АРХИ НАМАЙГ “УУСАН” ЮМ БИЛЭЭ

 

2014-03-21 12:44:00

702eef8169bfbe28b3da8ad29587d0b9_x3
Архийг чөтгөрийн ундаа гэдэг. Харин Монголд энэ ундаанаас хамааралтай хүн гэр бүл бүрт байдаг гэсэн судалгаа бий. Архи ууж, амьдралаа алдаж, эхнэр, хүүхдээ зовоох тэднийг гэр бүл нь ямар ч хамаагүй аргаар архинаас гаргахыг хүсдэг. Энэ хүслийг мөнгө олох хэрэгслээ болгосон хүмүүс зүү тавьж, ховсдож архинаас гаргана гэдэг. Үнэхээр архинд орсон хүн гарч чаддаггүй юу гэвэл бас үгүй. Миний өгүүлэх гэж буй Ц.Дамдинсүрэн гуай мөн л архинаас болж гэр бүлийнхнийгээ орхиж явсан. Гэхдээ үүн шигээ нэг л өдөр архинаас гарахаар шийдэн, дөрвөн жил архи амсаагүй. Өдгөө гэр бүлээ хайж, хоёр хүүхэдтэйгээ уулзахыг хүсэж, гансарч сууна. Хэрэв уншигч та түүний гэр бүлийнхнийг таних бол манай редакцитай холбогдоорой.

Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат Ц.Дамдинсүрэн гуай Батсүмбэр дэх Ахмадын асрамж, хөгжлийн үндэсний төвд амьдраад есөн сар болж байна. “Олгод овогтой Цогжийн Дамдинсүрэн” хэмээн сөөнгө, намуухан хоолойгоор өөрийгөө танилцуулах тэр 72 настай. Амьдралдаа алдаа, оноог тойрч биш, дайрч гарсан. 1961 онд хоёр найзтайгаа Улсын төв музей үзэж яваад, гэнэн, томоогүйгээсээ болж музейн үзмэрээс нэг алтан аяга, алтан өлзий хээтэй хоёр мөнгөн аяга хулгайлжээ. Тэр үед музейн үзмэр хамгаалалтгүй байдаг байж. Шилэн хоргыг хэдэн талаас нь өргөчих юм бол юу хүссэнээ авах боломжтой байжээ. Дөрвөн сарын дараа тэд баригдаж, хэргийг толгойлсон гэдгээр Ц.Дамдинсүрэн гуай арав, нэг найз нь найм, нөгөө нь зургаан жилийн хорих ял авав. Ялаа эдлэх жил гаруйн хугацаанд бригадын дарга нь түүнийг байнга дэглэнэ. Тэснэ тэснэ гэхэд яаж тэсэхэв гээд даргынхаа гарыг заазуурдаж орхиж. Ингээд арван жилийн хорих ялан дээрээ жил гаруйн ял нэмүүлэв. Ийн 11 жил зургаан сар хоригдохдоо бүх л чанга дэглэмтэй хорих ангиудаар “хэсчээ”. Шоронд орохоороо буруу замаар ордог хүн цөөнгүй. Харин тэр тэгсэнгүй. Бүр хамт хоригдож байсан орос хүнээр хэл заалгаж, хэлтэй устай болоод гарч ирсэн гэдэг. Одоо ч гэсэн оросоор дажгүй ярина. “Төрөлх хэл биш болохоор хэрэглэхгүй олон жил болохоор мартагддаг л юм байна. Ямар өөрөө өөртэйгээ ярилтай биш” гээд инээвхийлнэ.

Хайран сайхан залуу насаа өргөст торны цаана өнгөрүүлсэндээ харамсдаг ч дахиад алдахгүй байх ухаан хайрласан учраас тэр гунидаггүй. Иймээс ч шоронгоос гараад 50 гаруй жил болохдоо эрүүлжүүлэхийн хаалга ч татаагүй. Шоронгоос 30 настайдаа гарч, Барилгын техникумийг сантехникч мэргэжлээр оройгоор сурч, төгсчээ. Ингээд Дарханы Орон сууц ашиглалтын нэгдсэн конторт гурван жилийн томилолттой ажилласан аж. Томилолтоо дуусгаад Улаанбаатар хотод Сүлжмэлийн хоёрдугаар үйлдвэрт ажилд оров. Энэ хугацаанд эхнэртэй, хүү, охин хоёртой ч болж амжив. Гэвч архи уух нь олширсоор л. Сард нэг удаа уудаг байсан нь долоо хоногт нэг болов. Хүмүүс ч сантехникийн ажил хийлгэхдээ мөнгө төгрөг гэхээсээ илүү архи барьж ирнэ. Эхнэр нь “Архиа багасгахгүй бол сална” гэж хэлэхэд тэр архийг сонгосон. “Эднийгээ ингэж зовоож байхаар явъя” гэж шийдэн, өмссөн хувцастайгаа “Явлаа” гээд л гарчээ. Түүнийг явахад охин нь ес, хүү нь зургаан настай байв. Тэр түүнээс хойш гэртээ эргэж очоогүй. Бурхнаас зөвхөн эр хүнд л заяасан нэг тийм зан байдаг бололтой. Яаж ч зовж байсан эмэгтэй хүнд муугаа үзүүлэхгүйг хичээх зан. Ингэж гэрээсээ явснаасаа хойш тэр 18 жил эхнэртэйгээ ч, хоёр хүүхэдтэйгээ ч уулзаагүй. Ердөө л хүүхдүүд нь аавыгаа муу хүн гэж харах вий, аавыгаа гэрээсээ явсанд ээжийгээ буруутгаж юу магад гээд очоогүй.

Ц.Дамдинсүрэн гуайн эхнэрийг Я.Тунгалаг гэдэг. Тэд 1982 онд гэр бүл болсон. Москва-Эрхүүгийн чиглэлийн галт тэрэгний үйлчлэгч, нуруу туруутай, царайлаг, сайхан бүсгүй яаж өөрийг нь тоосон юм бол гэж одоо ч гайхдаг гэсэн. Энэ бүхний бүх буруутан нь архи ч тэр архинд буруу өгөөгүй. Харин “Архийг ууна, даана” гэдэг сагсуу зангаа л буруутгах аж. “Архи өөрөө миний ам руу ороогүй. Би л уусан. Үнэнийг хэлэхэд би архийг биш, архи намайг “ууж” байсан юм билээ. Ээ дээ, залуус минь архи, дарс битгий уу. Би амьдралаа, мэргэжлээ “уусан” хүн. Над шиг л алдаж болохгүй юм шүү” хэмээн тэр залууст хандаж хэлсэн юм.

Эхнэрээсээ салахдаа тэр ажлаа ч бас орхиод Дарханыг зорьжээ. Хуучин ажиллаж байсан Орон сууц ашиглалтын нэгдсэн контор нь түүнийг дуртай авав. Энгэртээ гялалзах медалиа “Намайг ажил мэргэжлээрээ бусдыгаа тэргүүлсэн гэж үүнийг өгсөн юм” хэмээн заана. Эхнэрээсээ салаад “Ингээд дуусъя” хэмээн бодож, өдөр, шөнөгүй архи уух болсон гэнэ. Гэхдээ хийх ёстой ажлаа залгардуулалгүй хийж, айлын хажуу өрөөнд амьдарч байлаа. Харин 2004 онд Орон сууц ашиглалтын нэгдсэн контор татан буугдаж, Сууц өмчлөгчдийн холбоо байгуулагдсанаар, түүнийг ажлаас нь халав. Ингээд тэр ажилгүй болж, ах, дүүгүй тул хамт архи уудаг хүмүүстэйгээ траншейнд найман жил амьдарчээ. Гэхдээ хэн ч харсан траншейнд амьдардаг хүн гэхээргүй цэвэрхэн хувцасладаг байснаа дурсана. Харин дөрвөн жилийн өмнө архинаас гарахаар шийдэж, өдий хүртэл нэг ч удаа архи амсаагүй.

Өдгөө Ц.Дамдинсүрэн гуайн охин 27, хүү нь 24 нас хүрч байгаа. Аавыгаа үхсэн гэж бодож явдаг ч байж магадгүй. Учир нь түүний үеэл эгч хадам ээжтэй нь найз. Иймээс хүүхдүүдэд нь үхсэн гэж хэлсэн байж болзошгүй гэнэ. Түүний амьдрах шалтгаан нь хоёр хүүхэдтэйгээ уулзах. “Аав нь мэнд, сайн явна. Хүүхдүүдтэйгээ нэг л удаа уулзчихвал сэтгэл амар явахсан” гэж хэлээд түүний хоолой сааралтан, нүдэнд нь нулимс цийлэгнэн, ярьж чадахгүй болсноор бидний яриа өндөрлөсөн юм.

 

Э.ЭРДЭНЭЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/w/50788

Монголын анхны фитнессийн ОУХМ, Монгол Улсын хошой фитнесс мисс Б.Сугарсүрэн: Миний фэйсбүүкийн 4000 гаруй найзуудын дийлэнх нь цэргийн хүмүүс, тэр дундаа хилчид байдаг

Нийтэлсэн: 2014-03-22 09:00:21

Монголын анхны фитнесс мисс, анхны Олон улсын хэмжээний мастер гээд маш олон зүйлийн анхдагч болсон энэ бүсгүйг Б.Сугарсүрэн гэнэ. Тэрбээр Европын фитнесс миссээр шалгарч, Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний хошой мөнгө, Зүүн Азийн аваргын алт, мөнгө, Турк улсын фитнесс мисс, Монгол Улсын фитнесс миссийн хошой аварга зэрэг олон шагналуудыг хүртэж байсан гавъяатай нэгэн.
Үүний зэрэгцээ Олон улсын тэмцээнд Монголынхоо эмэгтэй тамирчдыг дасгалжуулан бэлтгэж, А зэрэглэлийн шүүгчийн эрхтэйгээр оролцдог аж. Ингээд 74 жилийн түүхтэй “Эх орны манаа” сониныхоо энэ удаагийн дугаарын зочноор Монголын анхны фитнессийн ОУХМ, Монгол Улсын хошой фитнесс мисс Б.Сугарсүрэнг урин ярилцлаа. Магадгүй зуу зуун хилчин түүний тууштай, хөдөлмөрч зан чанараас үлгэр дуурайл аваасай гэж хүснэ…
-Манай уншигчдад өөрийгөө танилцуулахгүй юу?

-Юуны өмнө намайг дугаарынхаа зочноор урин оролцуулж буйд таатай байна. Нийт хилчиддээ энэ сайхан өдрийн мэнд хүргэе. Намайг Батбуянгийн Сугарсүрэн гэдэг. Би ОХУ-ын Москва хотод арван жилийн боловсрол эзэмшсэн. Дараа нь Туркт багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр суралцаж төгссөн. Мөн МУБИС-ийн Тамирын дээд сургуулийг багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр суралцсан. Аав, ээж хоёр маань урлагийн хүмүүс. Москвад оюутан байхад нь хамт явсан нь их азтай явдал болсон.
Тухайн үед хүүхдээ авч явахыг зөвшөөрдөггүй байсан юм билээ. Би анх зургаан настайгаасаа уран сайхны гимнастикаар хичээллэж эхэлсэн. Оросын сургалт маш чанга. Тэндээс л хатуужил гэдэг зүйлийг яс махандаа тултал мэдэрсэн гэх үү дээ. Ингээд 2000 оноос бодибилдинг фитнессийн спортоор хичээллэж эхэлсэн. Манайд энэ спорт одоо л хөгжиж байгаа шүү дээ. Тэр үед Орост арай өөр байсан. 1994 онд Москвад Мадонна тоглолтоо хийсэн юм.
Түүний биеийг хараад одоогийн залуусын адил булчинтай эмэгтэй хүн ямар гоё юм гэдэг бодолд автаж байлаа. Тэгээд л Мадонна шиг болохын тулд фитнессээр хичээллэхээр шийдсэн. Энэ спортоор хичээллэж 2004 онд Европын бодифитнесс мисс болсон. Ингээд өөрийгөө харсан чинь юун Мадонна, түүнээс “аймаар” боди болчихсон байсан. Маш их хөдөлмөр гаргаж бэлтгэл хийдэг байсан болохоор анхны тэмцээнд ороод Европын мисс, дараа нь Турк улсын бодифитнесс мисс болсон. Хаалттай оронд Монгол охин түрүүлнэ гэдэг үнэхээр ховор завшаан. Түүнээсээ их урам авч энэ чиглэлээр тууштай хичээллэх болсон доо.
-Таны бага нас тэгэхээр Орост өнгөрч. Тухайн үедээ хүүхдийн хүсэл мөрөөдөл, хор шараар энэ спортоор уйгагүй хичээллэснээр өнөөдрийн амжилтад хүрсэн гэж ойлгож болох уу?

-Анх бодибилдингээр хичээллэхэд хүнд байгаагүй. Орост уран сайхны гимнастикаар хичээллэж байсан. Балет гэдэг утгаараа маш их шахуу хичээллэдэг байсан юм. Шөрмөс татаад бэлтгэлийн заалаар дүүрэн уйлаан, майлаан болно. Орой үдэш хоол идүүлэхгүй, өдөрт зөвхөн нэг л аяга ус уулгана. Норм нь тийм. Бидний бэлхүүс хоёр гарын атганд багтдаг байв.
Тийм хүнд зүйлийг үзсэн болохоор бодибилдингийн спорт надад хэцүү санагдаагүй. Гэхдээ хүнд, хэцүү биш гэж хэлж болохгүй л дээ. Энэ спортоор хичээллэхэд маш их тэвчээр шаардагдана. Хөлс их урсгахаар амжилт аяндаа ирдэг. Тэгээд балетаа орхисон. Анхандаа бодибилдингээр эмэгтэйлэг, өв тэгш бие бялдартай болно л гэж хичээллэсэн.
-Манайхан бодифитнесс мисс гэдэг нэр томъёог их шинэлэг гэж хүлээн авч байгаа энэ цаг үед та юу хэлэх вэ?

-Манайхан бодибилдингийг ганцхан төрлөөр буюу нийтлэг утгаараа булчин шөрмөс нь зангирсан, эрэгтэйлэг спорт гэж ойлгодог. Сүүлийн үед дэлхийн аваргад модель төрөл гэж шинээр гарсан. Энэ төрөлд модель шиг биетэй, өндөр сайхан охид оролцдог. Одоо спорт модель гэдэг төрөл шинээр гарч ирж байна.
Бодибилдинг, фитнес мисс, фигур атлетик, модель гэж төрөл мөн бий. Миний чиглэл бодибилдинг биш. Энэ төрлийн тамирчид тайзан дээр хөл нүцгэн, жингээрээ зогсдог. Харин миний хичээллэдэг мисс төрөл арай өөр. Оролцогч фигур фитнес, мисс фитнесс гэсэн хэд хэдэн төрөлд оролцож болдог. Миний хувьд өнгөрсөн оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний анхны спорт модель төрөлд VIII байранд шалгарсан.
-Миний хувьд ч гэсэн таныг фитнессмисс гэхээр хав дөрвөлжин биетэй, бөөн булчин шөрмөс болсон хүн ирнэ гэж төсөөлж байлаа. Гэтэл тэс өөр юм. Та биеийнхээ аль хэсгийг нь түлхүү хөгжүүлдэг вэ?

-Тамирчин хүний стандарт гэж бий. Түүнийгээ барих ёстой. Тэрнээс биш яг тэр, энэ хэсгээ илүү хөгжүүлнэ гэж байдаггүй. Тэмцээний үеэр оролцогч нарын ерөнхий биеийг нь харж дүгнэдэг. Бодифитнесс мисс гэдэг утгаараа хэт эрэгтэйлэг байж болохгүй. Гадаадын айхтар боди хүүхнүүд байдаг даа. Тэдний зааг руу нэвтэрч болохгүй. Түүний дунд шатыг баримтална. Хамгийн хэцүү төрөл нь миний хичээллэдэг бодифитнесс гэж би хувьдаа боддог. Хүний шуналд хязгаар байдаггүй шүү дээ.
Дасгал сургууль хийгээд ирэхээр хүн илүү шунадаг. Өөрөө өөрийгөө гаднаас нь хараад мэдэрдэггүй. Энэ утгаараа фигур, модель чанарыг барина гэдэг энэ спортын хамгийн хэцүү зүйл байдаг. Яагаад гэхээр бодибилдингийн эрчүүд хүндийн өргөлт их хийдэг. Харин бид хүндийн өргөлт хийхдээ бүгдийг зохицуулаад, эмэгтэйлэг чанараа авч үлдэн, булчинлаг болно гэдэг өөрөө нарийн шинжлэх ухаан юм.
-Тэгвэл энэ спортоор хичээллэхэд сайн дасгалжуулагч зайлшгүй хэрэгтэй юм байна. Таны анхны дасгалжуулагч хэн байв. Одоо хэний удирдлага дор хичээллэдэг вэ?

-Сайн дасгалжуулагчтай байж л тамирчин хүн амжилт гаргадаг. Миний түүх эсрэгээрээ. Өөрийн сонирхолоор энэ спортод анх дурлаж, суралцаад дасгалжуулагч, багшийн мэргэжил эзэмшсэн. Өнгөрсөн 14 жилийн хугацаанд би өөрөө өөрийгөө дасгалжуулж ирсэн. Багш, дасгалжуулагчгүй байж ийнхүү том ярих нь сонин л доо. Ийм хүн амжилт гаргана гэдэг тун ховор.
Өөр дээрээ дасгалжуулагч хийнэ гэдэг түүнээсээ байнга суралцаж байхыг хэлдэг юм. Хүн хүний физилоги ондоо. Ер нь тамирчин хүн өөрийгөө байнга эмч шиг чагнадаг. Орчин үед надтай адилхан явна гэдэг хэцүү. Учир нь хүний сонирхол тодорхой хугацааны дараа буурдаг. Тиймээс би бусдад аль болох дасгалжуулагчтай бол гэж зөвлөдөг. Гурван жил бие даан бэлтгэл хийснээс гуравхан cap дасгалжуулагчтай бэлтгэл, сургуулиалт хийсэн нь дээр биз дээ. Цаг хугацаа алдахгүйгээр л суралцах хэрэгтэй.
-Манай залуучууд энэ спортыг хэр их сонирхож байна. Мэдээж тантай адил болмоор байна, дасгалжуулаач гэдэг санал их ирдэг байх?

-Фэйсбүүкээр маш их хүн над руу ханддаг. Тэднээс урмын гоё, сайхан үгнүүдийг ч хүлээж авдаг. Эрэгтэй хүмүүс хөдөлмөрийг минь ойлгодог. Харин эмэгтэйчүүд эрчүүдээс илүү намайг дэмждэг шүү. Би энэ спортыг сонирходог олон охидыг хот, улс, дэлхийн аваргад дасгалжуулан бэлтгэж байна. Өнгөрсөн жил миний шавь Дэлхийн аваргын тэмцээний залуучуудын ангиллаас шилдэг наймд шалгарсанд үнэхээр баяртай байгаа.
Охидуудад зөвлөхөд бодибилдинг фитнессээс айж болохгүй. Манайхан нэрнээс нь хүртэл айгаад байдаг. Хүн бүр эрүүл байя гэж ярьдаг хэрнээ энэ спортыг ойлгодоггүй. Бүх спортын хаан нь бодибилдинг юм шүү. Манай охидууд их гоё. Ази эмэгтэйчүүдээс тэс ондоо бие хаа, царай зүстэй. Би дасгалжуулагч хүн болохоор гадуур явахдаа хүртэл энэ хүнийг ингэж хөгжүүлбэл болох юм байна гэж хардаг.
-Манайд амжилт гаргах болов уу гэмээр залуус хэр олон харагддаг бол?

-Манай залуус бүгд л тэгж харагддаг. Харин биеэ л дасгалжуулах хэрэгтэй. Хүн заавал мэргэжлийн тамирчин болох албагүй. Ийм гоё байж нэг л их завтай хүмүүс байх юм. Завтай амьдралыг би хүлээн зөвшөөрдөггүй. Сайхан сургуультай, дээд боловсролтой залуучууд чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх газар байхгүй байна гэж ярьдаг хэрнээ өөртөө бэлтгэл хийх цаг гаргаж чадахгүй байна.
Гэтэл бэлтгэл хийхэд 2-3 цаг л зарцуулагдана. Зөв амьдрал гэдэг ааг амьсгаагүй хөдөлмөр шаарддаг. Хоногийн 24 цаг надад хүрэлцдэггүй. Би спортоор хичээллэдэггүй хүнийг бас ойлгодоггүй. Амьдралдаа ямар ч спортоор хичээллэж байгаагүй хүмүүсийн талаар бодоод үзээрэй. Тэр хүн ямар ч аз жаргалыг мэдрэхгүй, хажуугаараа өнгөрөөж байна шүү дээ.
-Таны хэлсэн тэр сайхан аз жаргалыг мэдрэхгүй байна гэдэг үнэхээр харамсалтай санагдаж байна. Бидний ярилцлагыг уншиж байгаа хилчдэд хандаад спортоор хичээллэхийн үр ашиг, аз жаргалыг та өөрийнхөөрөө тайлбарлахгүй юу?

-Миний амьдрал өглөө бүр шинээр эхэлдэг. Яагаад гэвэл би эрүүл хүн. Унтаж сэрээд л нарнаас эрч хүчээ авч байна. Хилийн алба маш хэцүү. Зовсон хүн л бусдын зовлонг ойлгодог. Спортлог байж, хүч хөдөлмөрөө гаргасан хүний хувьд би хилчдийн эрхэлдэг албыг хөндлөнгөөс нь мэдэрдэг. Харин одоогийн залуус бол ойлгохгүй. Хэдэн цагаар хилийн манаанд зогсоно гэдэг маш их тэсвэр тэвчээр шаардана. Биднийг жаахан байхад “алив чи хөдөлгөөнгүй зогс” гэхэд л тэсч чаддаггүй шүү дээ.
Ингэж зогсч байна гэдэг чинь өөрөө спорт. Өөрийгөө хөгжүүлнэ гэдэг чинь заавал бие бялдар нь гоё хөгжихдөө бус, тэсвэр хатуужил суухдаа байдаг. Зөвхөн хилчид гэлтгүй хүчний байгууллагын хүмүүсийг би хайрлаж явдаг юм. Зовсон хүнд бүх зүйл аз жаргалтай харагддаг. Эмээ маань ЦЕГ-т насаараа ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ суусан. Тэрбээр 75 настай гэхэд автобусны хойноос шууд л гүйнэ. Гэтэл түүний насны ихэнх хөгшчүүл гэртээ ач гучаа хараад, солонгос кино үзээд, гэрээсээ ч гарч чадахгүй сууж байна. Ингээд бодохоор тэсвэр, тэвчээр цэргийнхний цусанд нь шингэчихсэн байдаг юм болов уу.
-Таны нэг өдөр хэрхэн өнгөрдөг вэ?

-Хүмүүс ямар ч зорилгогүй амьдарч, өнөөдөр их завтай байна гэдэг. Надад төлөвлөөгүй ажилд зарцуулах цаг гардаггүй. Би жилийнхээ төлөвлөгөөг урьдчилан гаргаж улирал, cap, долоо хоногт нь хуваадаг. Ингээд төлөвлөгөөгөө дэвтэртээ бичдэг юм. Бодибилдинг фитнессдэр хичээллэдэг болсноос хойш үргэлж төлөвлөдөг болсон. Яагаад гэвэл цагийн хоолтой, өглөө оройдоо дөрвөн цагийн бэлтгэл хийгээд ирэхээр арын ажил амждаггүй юм. Урьдчилан төлөвлөгөө ийнхүү гаргаснаар ажлаа амжуулдаг болсон. Оюутан байхын л би тийм хүүхэд байсан. Найз нөхөдтэйгээ нийлдэггүй, их зожиг.
Хичээлээ тараад зааланд бэлтгэл хийнэ. Тэндээсээ гарч бассейнд ороод, дараа нь хичээлээ давтана. Орой гэртээ хариад өрөөнийхөө хаалгыг сайн гэгч нь хаана. Ингээд сая миний аз жаргал эхэлнэ шүү дээ. “Мэдрэл муутай” юм шиг ийнхүү явсан өдрүүдээ сүүлд бодоход өөрөө ч гайхдаг. Харин ингэж төлөвлөгөөтэй амьдарч байсан минь өнөөдрийн энэ амжилтад хүргэсэн. Монголоор дүүрэн гоё охидууд байна. Хамгийн гол нь төлөвлөгөөтэй, өөрийгөө дайчилж чаддаг байх ёстой.
Саяхан манай ангийн охин надад, “Сугараа би чамайг ер ойлгодоггүй байжээ” гэсэн юм. Яасан гэсэн, “Чамайг дандаа л зааланд байж байдаг болохоор их гайхдаг байсан. Гэтэл одоо хүн бүр фитнессээр хичээллэхээр хамгийн моодны хүүхэн чинь чи байна шүү дээ. Тэр үед хичээллэж байхгүй яав даа” гэж хэлэхэд би өөрийгөө ямар их хөдөлмөрлөснөө ойлгосон. Манай аав, ээж хоёр урлагийн хүмүүс болоод ч тэр үү би урлагийн сонирхолтой, бас мэдрэмжтэй. Бодибилдинг ч гэсэн өөрөө урлаг, тайзны спорт болохоор би сонирхож, бүх зүйлээ түүнд зориулсан. Одоо ч түүнийгээ хөгжүүлээд явж байна.
-Өнөөдрийн энэ амжилтад хүрэхэд дэргэд тань тусалж, дэмжиж байсан аав, ээжийгээ танилцуулахгүй юу?

-Манай аавыг Г.Батбуян гэдэг. Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумынх. Харин ээжийг маань Б.Болдмаа гэдэг. Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын хүн. Би харин Улаанбаатар хотод төрсөн. Намайг хүмүүс барууны аялгатай ярьдаг гэдэг юм. Москвад сургуулиа төгсч, Туркт ажиллаж, амьдарч байсан болохоор яалт ч үгүй аялга байгаа байх. Монголдоо анх ирсэн үеэ бодвол одоо их сайн ярьдаг болсон шүү.
-Туркт өнгөрүүлсэн он жилүүд таны хувьд ямар цаг үе байсан бэ?

-Миний амьдралын их сайхан үе Туркт өнгөрсөн. Тухайн үед Европын аварга болж, 2004 оны Туркийн бодифитнесс мисс гэж намайг цоллосон болохоор одоо ч гэсэн би тэр улсын тамирчин гэж явдаг. Тэгээд хөгжил нь ч арай илүү болохоор намайг илүү сайн ойлгодог, надад ээлтэй байдаг юм. Би зун бүр Туркт очдог.
-Турк улсын тамирчин гэж явдаг гэлээ. Харин олон улсын тэмцээнд Монголынхоо нэрээр оролцдог гэж сонссон юм байна?

-Би эх орондоо хайртай. Улс эх орныхоо нэрийг дэлхийн дэвжээнд гаргахын тулд би тэмцээн уралдаанд оролцдог. Тэмцээнд оролцоход бэрхшээлтэй асуудал манайд их бий. Найз нөхөд Турк улсын нэр дээр оролцох нь илүү дэмжлэг сайтай юм биш үү гэж надад зөвлөдөг. Тэнд ямар ч тэмцээнд оролцсон бүх талаас нь дэмждэг. Би энэ спортоор хичээллэж эхэлснээс хойш хувийнхаа зардлаар тэмцээн уралдаануудад оролцсоор ирсэн.
Тив, дэлхийн уралдаан тэмцээний тайзан дээр “Монголиа” гээд зарлахаар өөрийн эрхгүй огшдог. Харин манайд бодибилдинг фитнессийг бүх нийтийн спорт болгох талаас нь огт дэмждэггүй. Нийтийн спорт болгож чадвал манайхан эрүүлжинэ шүү дээ. Би Туркт багшилж байхдаа Иранд уригдаж зургаан cap багшилсан юм. Тэнд зөвхөн эмэгтэйчүүдэд зориулж хичээл заасан. Тухайн оронд нэгдүгээрт хөл бөмбөг, хоёрдугаарт чөлөөт бөх, гуравдугаарт нийтийг хамарсан спорт болох бодибилдингээр хичээллэдэг юм билээ.
Хаалттай орон хэрнээ таван хүн тутмын нэг нь бодибилдингээр хичээллэж байна. Манайх яагаад бодибилдингийг нийтийн спорт болгож болохгүй гэж. Харин Туркт би долоон жил дасгалжуулагчаар ажилласан. Тухайн үед Стамбул хот 14 дүүрэгтэй байсан. Тус бүрдээ спортын цогцолбор төвтэй. Тэнд эцэг, эхчүүд сардаа нэг удаа бага хэмжээний мөнгө төлөөд хүүхдүүдээ хүссэн спортынх нь төрлөөр хичээллүүлдэг. Намайг тус улсаас спортын апь ч цогцолборт нь багшлах эрхээр шагнасан.
-Олон жилийн туршид спортыг эрхэм болгосон хүний хувьд таны амьдралын гол утга юунд оршдог вэ?

-Монголдоо би бали дасгалжуулагчаар ажиллаж байна. Залуу хүн учир надад маш их мөрөөдөл бий. Том юм мөрөөдөж, бага юманд унана гэж боддог. Миний мөрөөдөл эхнээсээ биелж байна. Би 2006 онд Азийн аваргад анх удаа оролцоод шагналт байранд шалгарсан. Анхны Олон улсын мастер цолыг хүртсэн. Төрөөс бодибилдингийн спортыг дэмжихгүй байгаа ч миний хөдөлмөрийг үнэлж Биеийн тамирын тэргүүний ажилтан болгосонд баяртай байна. Мөрөөдөл гэж хязгааргүй шүү дээ.
Одоо дахиад хэдэн жил зүтгэж, улс орныхоо нэрийг өндөрт гаргахуйц сайн дасгалжуулагч болъё гэж боддог. Миний хувьд өнгөрсөн 14 жилийн хугацаанд хэн нэгнээс 100 төгрөгийн ч дэмжлэг авч үзээгүй. Олон улсын уралдаан тэмцээнд оролцоход хөрөнгө мөнгө их шаардагддаг учир хувийн багш, дасгалжуулагч хийдэг. Цаашид авах юмаа аваад, хүрэх цэгтээ хүрсэн хойноо маш том спорт заал нээнэ гэсэн мөрөөдөлтэй явдаг. Аав, ээж минь хүнийг ялгаж харьцахгүй байх хүмүүжлийг надад олгосон.
Би хүнд хэлье гэсэн үгээ шулуухан хэлчихдэг. Манай улсад спорт заал олноор байгуулагдаж байна. Сарынх нь төлбөр өндөр болохоор тэр бүр залуучууд хамрагдах боломжгүй байдаг. Манайхан чинь хэдэн төгрөгийн орлоготой билээ дээ. Миний мөрөөдөл спорт заалтай болоод тэндээ бүх зүйлийг бүрдүүлж, цөөн хэдхэн төгрөгөөр бүртгүүлдэг, бас өөрөө хичээлээ зааж, чанартай сургалт явуулдаг болох.
Тэндээ нийгмийн бүх давхаргын айлын хүүхдүүдэд хичээллэх боломжийг нь бүрдүүлж өгнө. Бодибилдинг фитнессийг хөгжүүлбэл бусад бүх спортын төрлөөр олон улс, тив, дэлхий, олимпийн аваргууд төрөн гарна гэдэгт итгэлтэй байна. Зөвхөн мөнгөтэй айпын хүүхдүүд биш спортоор хичээллэхийг хүссэн хүн бүгдийг хамруулна. Би дасгалжуулагч хүний хувьд энэ хүүхэд цаашид спортоор хоолоо олж идэж чадах уу, үгүй юу гэдгийг нь хэлж, чиглүүлж өтө.
-Нэгэн сайхан өдөр миний болон олон аав, ээжийн хүүхдүүд таны мөрөөдлийн спорт зааланд хичээллэж амжилт гаргана гэдэгт итгэлтэй байна. Гэр бүлээ зохиож амжсан уу. Ийм сайхан эмэгтэйд олон эрчүүд хайраа илчилдэг байх?

-Өмнөө маш том зорилго тавьсан болохоор одоохондоо гэр бүл зохиож амжаагүй явна. Мэргэжил минь тайзан дээр усны хувцастай гарах ёстой гэсэн шаардлагыг тавьдаг. Харин би тайзан дээр харагдаж байгаагаасаа тэс ондоо хүн. Орост сургууль төгссөн болоод ч тэр үү, нүүрэмгий талдаа. Залуучуудаас, “Чи үнэхээр гоё, сайхан шүү” гэдэг үгийг их сонсдог. Гэхдээ манай залуучууд тэр бүр сэтгэлээ илчилж зүрхэлдэггүй юм болов уу.
-Та аль клубт багшилдаг вэ?

-Өнөөдрийн байдлаар холбооны А зэрэглэлийн шүүгч, багш дасгалжуулагчаар ажиллаж байна. Үүний хажуугаар хувийн багш дасгалжуулагч хийдэг. Цаашдаа бодибилдинг фитнесс чиглэлээр эрэгтэй, эмэгтэй олон арван чадварлаг тамирчдыг бэлтгэн гаргана гэж бодож явдаг.
-Бодибилдинг фитнессээр хичээллэхэд насны хязгаар бий юу?

-Эрэгтэй хуний бие 40 гараад ирэхээрээ хөгжихөө больдог. Харин 30 гарсан хойноо энэ спортоор хичээллээд 50,60 насандаа 40-тэй юм шиг харагддаг хүмүүс ч бий. Ид өсөлтийнхөө үед сайн багшийн удирдлагаар хичээллэх юм бол бүр гоё жигд хөгждөг. Бодибилдингийн спортоор эрэгтэй, эмэгтэй гэлтгүй 20 наснаас эхэлж хичээллэвэл тохиромжтой гэж би хувьдаа үздэг. Учир нь энэ бол их хүнд слорт шүү дээ.
-Та хилийн отряд, заставт очиж үзсэн үү. Үзээгүй бол хэрхэн төсөөлдөг вэ. Хилчид бодибилдингээр хичээллэхэд юунд анхаарах хзрэгтэй гэж бодож байна. Таныг сургалт явуулаач гэдэг санал ирвэл та хэрхэн хүлээж авах вэ?

-Бодибилдингийг ямар ч газар хийж болно. Заавал мэргэжлийн төхөөрөмж гэлтгүй лаазанд элс хийгээд түүгээрээ хүндрүүлэгчтэй штанг болгон хичээллэж болно. Би хил дээр очиж үзээгүй ч цаг наргүй улсынхаа хилийг сахин хамгаалж буй хилчид цагаа тулахаар спортынхон биднээс илүү тэвчээртэй байх гэж боддог. Надад хичээл заах санал ирвэл би дуртайяа зөвшөөрнө.
Эх орныхоо дархан хилийг хамгаалж буй хилчидтэй илүү ихээр дотносч, өөрийн өчүүхэн чадварыг тэдэндээ хуваалцаж, бие бялдараа хэрхэн зөв хөгжүүлэх талаар хэлж өгөхийг хүсч байна. Ингэснээр магадгүй миний нэг мөрөөдөл биелэж, эх орондоо өөрийнхөө хувь нэмрийг оруулснаараа бахархах болно.
-Хил дээр очиж үзээгүй хэрнээ тэнд алба хааж буй хилчдийн талаар очоод үзчихсэн юм шиг ярихад тань эхлээд их гайхаж байлаа. Та түрүүнд, “Зовж үзсэн хүн л бусдын зовлонг ойлгодог” гэж байсан. Спорт өөрөө их хөлс, хүчээр хэмжигддэг учраас тзр л хөлс, хөдөлмөрийг ойлгодог хүний хувиар манай хилчдийг мэдэрч байх шиг?

-Хил хамгаална гэдэг ямар хариуцлагатай, хүнд хэцүү алба юм бэ гэдгийг би үнэхээр мэдрээд байгаа. Яагаад гэвэл миний фэйсбүүкийн 4000 гаруй найзуудын дийлэнх нь цэргийн хүмүүс, тэр дундаа бүр хилчид байдаг. Надад өдөр бүр урам өгдөг хүмүүс бол хилчид. “Та ямар тэсвэр, хатуужилтай хөдөлмөрч юм бэ, таны сайхан зургуудыг хараад их урам авдаг шүү” гэж тэд хэлдэг.
Би өөрийгөө ингэж үнэлээгүй ч тэд намайг үнэлж байдаг агууяа. Миний зовлонг мэдэрсэн болоод л тэр шүү дээ. Залуучуудын сэтгэгдэлийг уншихад дийлэнх нь хилчдийнх байдаг. Яагаад гэвэл тэд спортын амжилт ямар их хөлс хүч, үнэ цэнээр олддог гэдгийн зовлонг өөрсдөө мэдэрсэн болохоор Та яаж ингэж чаддаг байна аа. Тань шиг болох юмсан, эмэгтэй хүн ингэж хөгждөг юм уу?” гэх мэтээр хандахад миний хоолой зангираад өөрийн эрхгүй огшиж, омогшдог. Үүнээс би зовлон үзсэн хүн бусдын зовлонг ойлгодог юм байна гэдгийг ухаарсан. Тэгээд би хилчдэд их хайртай байдаг.
-Амьдрал дээр хилчин найзууд олон бий юу?

-Спортын салбарт болон зарим нэг найз нөхөд бий.
-Та 10 гаруй жил гадаадад ажиллаж, амьдарчихаад тэндээ үлдэж болох л байсан. Гэхдээ өөрийн эр орноо гээд ирсэн таны хувьд үнэ цэнэ гэж юуг хэлэх вэ?

-Гадаадад байсан хүн өөрийн эрхгүй эх орноо үнэлэх, хамгаалах, харамлах сэтгэлтэй болдог. Ямар нэгэн таагүй мэдээ сонсохоороо “даварсан гадаадынхан” гэж өөрийн эрхгүй эх нутгаа харамлах сэтгэл төрдөг юм билээ. Нэгэнтээ надад, “Хүн болгон эмэгтэйчүүдийн байгууллага байгуулаад байхад яагаад эрчүүдийнхийг байгуулж болохгүй юм” гэдэг санаа төрж байлаа.
Эх орон гэж бодохоор л дотор дүрэлзэж байсан. Харин эх орноо санасан сэтгэл маань эргэж ирсэн хойно л гайгүй намдаж байна даа. Хятадууд хилийн доогуур нүх ухаж манай улсын баялгийг гаргаж байна гэдэг сул яриаг анх дуулчихаад хилээ хүч нэмэн хамгаалахсан гэж бодож явлаа. Тэр үед ёстой өөрийн эрхгүй хилээ хамгаалъя гэж бодогдсон шүү.
-Гадаадад олон жил болчихоор эх орноо гэх сэтгэл өөрийн эрхгүй сэргэдэг байх даа?

-Зарим нэг хүмүүс “гадаад, дотоод явж галуу, шувууны мах идээд ирэхээрээ хүн их маягтай болдог” гэсэн бодлоо надад тулгах гэж үздэг. Намайг бараг л хүн тоохгүй ганц бие явдаг гэж хүртэл ярина. Тийм биш.Би ингэж их хөдөлмөрлөснийх монгол сайхан залуутай ханилна гэж дотроо боддог. Миний үр эх орныхоо төлөө зүтгэдэг байх ёстой. Эмс ариун байвал төр ариун гэдэг.
Би чинь өөрөө эх оронч үзэлтэй хүн. Тэр ч үүднээс “Даяар Монгол” хөдөлгөөнийхнийг маш их дэмждэг. Манайхан тэднийг буруу талаас нь хараад байдаг болохоос угтаа их зөв зүйл хийдэг гэж боддог. Манай бөхчүүд удам сайтай гэж ярьдаг нь цаанаа их учир жанцантай. Бүх улс үндэстэн өөрсдийн хил, соёлоо хамгаалах ёстой биз дээ.
-Өөрийн нэр хүнд, ирээдүйн алдар цолыг бодсон бол та эх орондоо эргэж ирэх байсан уу?

-Би нэг юмандаа тууштай ханддаг. Биеэ оторлоод, өөрийн аз жаргалаа хөөгөөд явж болох л байсан. Гэхдээ надад тийм сэтгэл байхгүй. Миний энэ олон жил хийсэн хөдөлмөр надад буцаад жаргал болж ирдэг. Хүн дуртай юмандаа бүх зүйлээ золиосолдог биз дээ. Үүнийхээ эцсийг нь үзэж Монголдоо амьдарч, үр хүүхэддээ өвлүүлнэ. Эхэлсэн бол дуусгана гэдэг зорилго миний өмнө бий. Би Соёлын дээд сургуульд найруулагчийн ангид суралцаж байгаа.
Цаашид залуучуудыг хамарсан спортын олон сайхан нэвтрүүлэг найруулах санаа надад бий. Ер нь би өөрийгөө байнга хөгжүүлэх хүсэлтэй. Урлагийн гэр бүлээс гаралтай, Урлагийг хүсч мөрөөддөг хэрнээ спортод нэгэнт хөл тавьчихсан хүн. Үнэхээр цаг зав надад гардаггүй л дээ. Спорт залуу насны сонирхол. Нэг л өдөр дуусна. Харин тэр үедээ би урлагаар амьдарна.
-Сүүлийн асуултыг өөрт тань үлдээе?

-Дүрэмт хувцас өмссөн хүнийг харахаар их гоё харагддаг. Тэр тусмаа ажил, гэр бүл, үр хүүхэд гээд маш олон зүйлийг амжуулахын хажуугаар хилчин хэмээх нэр хүндтэй албанд ажиллаж буй бүсгүйчүүдээр үнэхээр бахархаж байна. Та бүхэн запууст үргэлж үлгэр дуурайлал болж байдаг юм шүү. Хилчид зүгээр л агуу хүмүүс.
Харин спортлог байгаарай гэж хүсэх байна. Эх орныхоо дархан хилийг хамгаалж буй хилчиддээ Монгол цэргийн баярын мэндийг хүргэе. Бас энэ завшааныг тохиолдуулаад насаараа цэргийн байгууллагад ажилласан эмээ Н.Чулуундуламдаа Монгол цэргийн баярын өдрийн мэнд дэвшүүлье.
-Ярилцсанд баярлалаа.
Ярилцсан ахлагч О.Алтанцэцэг

Эх сурвалж: “Эх орны манаа” сонин

http://www.sonin.mn/news/sport/25040

Какүрюү М.Ананд: Ёкозуна болохын тулд би Японы иргэн болохгүй

Мэргэжлийн сумогийн Хару башёгийн сүүлийн өдрийн барилдаан өнөөдөр болно. Сумо бөхийн холбооноос Озэки Какүрюү Мангалжалавын Анандыг 13 болон түүнээс дээш даваа аван түрүүлбэл Ёкозуна цол олгоно гэдгээ мэдэгдсэн. Тэгвэл М.Анандын хувьд өчигдөр Хакухо аваргыг давснаар башёг ганцаараа 13 даваа нэг унаатайгаар тэргүүлж эхэлсэн. Түүний хувьд өнөөдөр давбал Ёкозуна цолны болзлыг хангах юм. М.Анандтай башёгийн өмнө хийсэн ярилцлагыг уншигчдын хүсэлтээр дахин орууллаа.
Японы мэргэжлийн сумод өндөр амжилт гаргаж яваа Какүрюү М.Анандыг Японы иргэн­шил хүссэн тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ч гараад байгаа юм. Энэ тухай түүнтэй утсаар холбогдож ярилцлаа.
-Сүүлийн үед Какүрюү М.Ананд, Токитэнкү А.Хүчит­баатар нар Японы иргэн болох хүсэлтээ өгсөн гэх мэдээлэл гараад байна. Үнэхээр Японы иргэн болох шийдвэр гаргасан юм уу?
-Харин ийм мэдээлэл цацагд­сан байна лээ. Японы иргэн болох гэж байгаа тухай мэдээллийг эрс няцаамаар байна. Юунаас болж, яагаад ийм мэдээлэл цацагдах болсныг мэдэхгүй юм. Монголын цахим сайтуудаар Японы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ийм мэдээ гарсан гэж байгааг нийтэлсэн байсан. Японд иймэрхүү мэдээлэл гараагүй.
-Токитэнкү А.Хүчитбаатартай холбоо барив уу. Өөрөө юу гэж байх юм?
-Токитэнкүтэй уулзаж энэ та­лаар асуугаагүй л байна. Токитэнкүгийн ямар бодолтой явааг мэдэхгүй байна.
-Таныг Японы иргэн болоод ояката буюу дэвжээний эзэн болооч ээ гэсэн санал тавибал яах вэ?
-Надад тийм бодол алга. Дэлгэр сайхан Монгол орныхоо үзэгчдэд уран, сайхан барилдаан харуулъя гэхээс өөр бодсон зүйлгүй байна.
-Таныг гуравдугаар сарын башёд 13 болон түүнээс дээш даваа авсан тохиолдолд ёкозуна цол олгохоор сумо бөхийн хол­боо­ноос мэдэгдсэн. Магадгүй ёкозуна болохын тулд Японы иргэн бол гэсэн шаардлага тавьсан юм болов уу?
-Надад японы иргэн болоод ёкозуна болох ёстой гэсэн шахалт үзүүлээгүй. Холбооны зүгээс 13 болон түүнээс дээш давж түрүүлэх юм бол ёкозуна цол олгоно гэдгээ л мэдэгдсэн. Тэгээд ч ёкозуна болохын тулд би Японы иргэн болохгүй.
-Сумочдыг хараад байхад дараагийн башёд тэд давчих юм бол цол олгоно гэдэг. Гэтэл тэр нь нэг талаараа сэтгэлзүйн да­рамт болоод байх шиг санагддаг. Таны хувьд ирэх башёд хэрхэн барилдах вэ?
-Башё эхлэх үед энэ тухай бүр ч илүү яригдах байх. Тэр үед нь аль болох анхаарлаа төвлөрүүлж, тайван байж, чөлөөтэй барилдъя гэсэн бодолтой байгаа.
-Таны сумод явах болсон шалтгаан юу вэ?
-Сумод явах хүүхдүүдийг шал­гаруулж байгааг анх аав мэдээд “Сумод хүүхэд авч явах юм байна. Хоёулаа хамт очиж шалгуулъя” гэсэн. Тэгэхэд 2000 он байсан юм. Аварга биеийн тамирын дээд сургууль дээр хүүхдүүдийг хооронд нь барилдуулсан. Тэгэхэд анх удаа зодог шуудаг өмсөж байлаа. 14 настай хүү тэнд барил­даж тав давж байв. Аав маань бөхөд их дуртай, бөхчүүдэд ч хүндэтгэлтэй ханддаг байлаа. Тийм ч болохоор аав маань багш хүн хэдий ч намайг бөх болгоно гэж шийдсэн байх. Тухайн үед Н.Цэвэг­ням, Д.Батбаяр ах нар дээд зин­даанд гараад ирчихсэн байсан тул зурагтаар хараад бахархдаг бай­лаа. Ах нарыгаа зурагтаар харчи­хаад сумо барилдаж болмоор санагддаг байсан. Энэ гэхдээ хүүхэд байхын бодол юм шүү. Магадгүй тэд бай­гаа­гүй бол би сумоч болоогүй, өнөөдөр энэ амжилтаа гаргаагүй байх байсан биз. Тэр үед аавын нэг шавь Японоос сумогийн ном явуул­сан юм. Би захиагаа аавынхаа сургуу­лийн япон хэлний багшаар орчуу­луулаад номон дээр байсан хоёр хаяг руу явуулчихсан. Номон дээр байсан хоёр хаягийн нэг нь сэт­гүүлчдийн холбооных байсан юм билээ. Тэндээс “Манайх сэт­гүүлч­дийн холбоо учраас сумотой ямар ч холбоогүй” гэсэн хариу ирүүлсэн. Нөгөө захидал маань “Изүцү” дэв­жээнд очсон байсан. Манай баг­шийн эхнэр хариу бичсэ­нээр би таван сарын дараа буюу 2001 оны есдүгээр сард Япон явж, арваннэг­дүгээр сараас нь сумод барилдаж эхэлсэн юм.
-Сумод явна гэж анх догдолж байсан мөчөө эргэн дурсахад сайхан байдаг биз. Хөөрч догд­лохоос гадна хэцүү, бэрхийг даван туулна гэж бодож байв уу?
-Мэдээж тухайн үеийн хүүхэд зангаар хөөрч догдолж байсан минь, сумоч болно гэж зориг шулуудсан минь алдаа байгаагүй байжээ гэдгийг мэдэрч байна. Хүнд хэцүү гэдгийг анхнаасаа мэдэрч байсан.
-Сумо бөх эр зориг, тэвчээр шаардсан спорт шиг санагддаг. Таны хувьд халирч шантрах зүйл тохиолдов?
-Ёстой шантрах зүйлтэй нүүр тулж байсангүй. Нэгэнт л би өөрийн­хөө байгаа бүхнийг зориу­лан ирсэн болохоор ямар ч бэрх­шээл саадыг даван туулна гэсэн бодолтой байлаа. Хатуу ширүүн бүхнийг ч шүд зуун давж чадсан. Миний зорилго дээд зиндаанд гарч ирж, цол авч барилдах байсан юм.
-Монгол бөхчүүд сумо бөхөд амжилт гаргаад байгаа тул япончууд монголчуудад дургүй болсон гэх юм?
-Учиргүй дургүй нь ч юу юм бэ. Япончууд дэмждэг бөхөө дэмжээд л явдаг. Мэдээж дургүй хүн байдаг л байх.
-Дэвжээнд гарахынхаа өмнө өөрийгөө хэрхэн хурцалдаг вэ. Харумафүжи аварга гэхэд аавынхаа тангаргийн шүлгийг уншдаг юм билээ?
-Миний хувьд тайван байж, барилдаандаа анхаарахыг бод­дог. Хамгийн гол нь өөртөө итгэл­тэй, хүссэн барилдаанаа гаргахыг хүсдэг. Тэгж давсан даваа бүр амттай байдаг. Миний хувьд дэв­жээнд гарахынхаа өмнө уншдаг тарни бий.
-Сумод ороод хамгийн анх яаж баярлаж байсан бол?
-Дохён дээр гарч давсан анхны даваанаас эхлээд сайхан дурсамж олон бий. Хамгийн их баярлаж бай­сан нь жүрёо зиндаанд гарч ирчи­хээд нэг их баярлаж байсан юм даг. Жүрёод гарч ирнэ гэдэг нь зорил­гын минь бас л нэг том алхам байсан.
-Таны бага нас хэрхэн өнгөрсөн бэ?
-Бусдын дээр гарч онгироогүй ч, бусдын доор оролгүй явдаг байлаа. Би Улаанбаатарт төрсөн болохоор хотын хүүхэд ямар бай­даг тэр л замаар явсан. Өнөөгийнх шиг олон янзын тоглоом байгаагүй тул сагс их тоглодог байсан юм.
-Таныг чөлөөт бөхөөр хичээл­лэж байсан гэх юм билээ?
-Тэр яахав ээ. Чөлөөт бөхөөр хичээллэж сүйд болоогүй юм. Чөлөөт бөхийн спортыг сонирхож хоёр удаа бэлтгэлд нь очиж байс­наас хэтрээгүй.
-Японд анх очиход тань ямар хүмүүс дэм болж байсан бэ?
-Монгол бөхчүүд бие биедээ амь шүү дээ. Д.Батбаяр, Н.Цэвэг­ням, Энхбат ах нар надад их тусалдаг байсан. Ошима дэвжээ манай дэвжээтэй ойрхон байв. Анх хэл ус ч үгүй нөхөрт хэл заахаас эхлээд гадуур, дотуур авч гарна. Одоо ч гэсэн манай бөхчүүд доо­роос гарч ирж буй залуустайгаа ойр байдаг. Барилдааных нь тухай ярилцаж, хэрхэн барилдахыг зөвлөдөг.
-Японы сумочид манайхныг давахаа болиод ирэхээрээ гадуурхах хандлага гаргаад байна уу?
-Монголоос гурван сайхан ёкозуна цолтон төрчихлөө. Япон бөхчүүд унаад байна гээд биднийг гадуурхаад байх зүйл байдаггүй байх аа. Тэд дотроо ямар бодол тээж явдгийг сайн мэдэхгүй байна.
-Таны өндөр, жин хэд байна вэ?
-Миний өндөр 186 см, жин 150 кг байна. Ойрын хэдэн жилдээ жин нэмэх бодол алга. Хэт тарган, хэт өндөр чинь бас хэцүү шүү дээ.
-Нас хэд хүрч байна вэ. Сумод бөхөд амжилт гаргах нас хэдээс хэдэн насны хооронд байдаг бол?
-Би энэ жил 29 хүрнэ. 29 нас гэдэг сумод залуу ч биш. Ахмад ч биш дундаж нас байгаа юм. Сумочид 34-35 нас хүрэхээрээ зодог тайлдаг.
-Цол дагаж бяр нэмэгддэг гэдэг хэр үнэний ортой вэ?
-Үнэн юм шиг байгаа юм. Ма­най монголчууд аливаа зүйлийн голыг нь олоод хэлчихсэн санагддаг.
-Таны дархан мэх юу вэ?
-Тэгж сүрхий дархан гэж нэрлээд байх мэх алга. Дэвжээн дээр гараад барилдаж байхад дархан мэхээ хийх үү, өөр мэх хийх үү гэдгийг бодох ч зав гардаггүй.
-Сумод анх орж байхдаа хэн шиг бөх болохыг мөрөөддөг байв?
-Сумод хөл тавьчихаад Аса­шёорюү Д.Дагвадорж, Таканохана, Чиёнофүжи аварга шиг бөх бо­лохсон гэж боддог байлаа. Эдгээр аваргуудын бие хаа минийхтэй төстэй байсан болохоор энэ авар­гууд шиг ёкозуна болох боломж бий гэж боддог байсан юм. Тийм ч болохоор барилдаануудыг нь их үздэг байлаа шүү дээ.
-Анх жин багатай сумод очиж байсан байлгүй. Жингээ нэмэ­хийн тулд түүхий загас идэхээс эхлээд бараг л шийтгэл шахуу зүйлс хэр тохиолддог байв?
-Хамгийн хүндрэлтэй асуудал хэлний бэрхшээл байсан. Мон­голоос Японд очихдоо түүхий загас идэж үзээгүй байсан тул хэцүү байлаа. 100 кг хүртлээ жин дорх­ноо нэмэгдчихдэг юм билээ. Тар­галахын тулд загас идэх хэрэгтэй гэж багш маань хэлж байсан тул идэхээс аргагүй байдалд хүрсэн. Загас идсэнээс хойш жин үнэхээр нэмэгдсэн.
-Сүүлийн жилүүдэд япон бөх­чүүдээс ёкозуна цолтон төрсөн­гүй. Үүний нэг шалтгаан нь мон­гол бөхчүүдийн ноёрхлоос болж байна гэж боддог…
-Үнэхээр ч монгол бөхчүүдийн амжилт гаргаж байгаа нь япон бөхчүүдэд амжилт гаргах орон зайг багасгаж байгаа гэж боддог. Япончууд ч гэсэн өөрсдийн бөхчүү­дээ “Манай бөхчүүд муу байна. Том амжилт гаргахгүй байна” гэдгийг хэлж байсан. Гэхдээ манайхны амжилт гаргаж байгаа нь нэгэн цаг үеийн асуудал юм. Түүнээс биш мөнхөд ийм байна гэдгийг хэн ч таашгүй. Өнөөдөр манай бөхчүүд урамтай сайхан барилдаж байгааг харахад надад ч гэсэн сайхан л санагддаг юм.
-Өнгөрөгч нэгдүгээр сарын башёгийн тухай ярихгүй юу. Сүүлийн өдрийн барилдаанд та Хакухог давснаар нэмэлт барил­даан гарсан ч харамсалтай нь ялагдсан. Энэ башёгийн талаар ямар бодолтой байна вэ?
-Барилдаанууд ерөнхийдөө сайхан болсон. Сүүлчийн өдөр Хакухо аваргатай барилдахад бэргэх зүйл байгаагүй тул үнэн хүчийг үзэж барилдъя гэж бодсон. Сумо бөхөд үндэсний бөх шиг тайван барилдаан байдаггүй тул барилдааны тухай бодохоос өмнө бие маань хөдөлчихсөн байдаг.
-Башёгийн дараа Хакухо аваргатай уулзав уу. Уулзсан бол юуны тухай ярилцсан бэ?
-Аваргатай тухтай уулзаж чадаагүй. Цагаан сарын шинийн хоёрны өдөр монгол бөхчүүд Хакухо аваргатай очиж золгосон. Золголтын үеэр барилдаан ярих цаг зав гараагүй.
-Эх орондоо цагаан сарыг тэмдэглэхийг хүсдэг байх. Хамгийн сүүлд хэзээ Монголдоо шинэлсэн бэ?
-Мэдээж эх орондоо сар шинээ тэмдэглэхийг хүсдэг. Харамсалтай нь цаг хугацааны хувьд таарч өгөхгүй юм. Энэ жил сар шинийг Монголд угтах боломжтой байсан ч маргааш нь барилдаантай байсан тул ирж чадсангүй.
-Таны төрсөн нутаг аль аймаг бол. Уул ус, төрсөн нутаг хүүгээ дагаж явдаг гэлцдэг шүү дээ?
-Би Улаанбаатарт төрсөн. Аав маань Сүхбаатар аймгийн харьяат. Тиймээс би аавынхаа нутгаар овоглодог. Аав “Миний хүүг хаана ч явсан уул ус нь түшиж явдаг юм” хэмээн хэлж байсан. Тиймээс нутгийнхаа уул усыг гэрийнхээ хойморт залсан байгаа. Алтан овоо, Шилийн Богддоо хамгийн сүүлд гурван жилийн өмнө очсон. Дахин нэг очиж хийморь лундаагаа сэргээх хүсэл байлгүй яахав. Озэки буюу арслан цол авахынхаа өмнө нутаг усандаа очиж байсан минь ивээлээ өгсөн гэж боддог. Тэмцээн дуусаад долоо заримдаа бүр тавхан хоног амардаг. Тиймээс Монголд ирэх боломж бага байдаг. Харин долдугаар сарын башёг дуусгаад Монголдоо ирэх боломж тохиодог. Жилдээ ганц удаа л Монголд очдог.
-Таныг гэр бүлтэй болж амжаагүй байгаа тул япон бүсгүйтэй суучих юм биш биз гэж чих тавих хү­мүүс байна. Хэзээ гэр бүлтэй болох вэ?
-Би монгол бүсгүйтэйгээ гэрлэнэ. Ямар ч байсан эхний ээлжинд амжилт гаргаж дээшээ явж барилдъя гэсэн бодолтой байгаа. Тэр үед сайхан мон­гол бүсгүйтэйгээ гэрлэнэ дээ. (инээв)
-Ганц бие хүн хувцас угаах хоол хийхээс эхлээд ар гэрийн ажил хийхэд амар­гүй байдаг уу?
-Туслахтай бо­ло­хоор энэ бүхэнд санаа зовоод байдаггүй. Ганц бие хүн чинь дэвжээнийхээ хоолыг л идчихдэг юм.
-Таныг солонгос кинонд дуртай. Солонгос кино үзэж тайвширдаг гэх юм?
-Гурван жилийн өмнө нэг солонгос кино үзэж байсан юм. Тэр үед надаас юу хийж амарч байна гэхээр нь “Гэртээ солонгос кино үзэж байна” гээд хэлчихсэн. Тэгсэн чинь л намайг солонгос кинонд дуртай гэчихсэн байна лээ. Ер нь бол кино үзэх дуртай. Шинэ гарсан монгол кинонуудыг интернэтээр үзчихнэ.
-Таны хувьд зодог тайлаад юу хийх вэ?
-Зодог тайлаад ингэнэ дараа­гийн амьдралаа тэгж эхлүүлнэ гээд бодсон юм алга. Өнөөдөр би ба­рилдаж байгаа болохоор өнөө­дөртөө л санаа зовох хэрэгтэй юм болов уу.
-Манай сумочид сан байгуу­лаад эх орондоо хэрэгтэй зүйлс хийж байна. Таны хувьд өөрийн нэрэмжит сантай юу?
-Нэрэмжит сан байгуулах та­лаар ах, эгч нартайгаа ярилцаж, судалж байна. Мэдээж Монгол Улсдаа хэрэгтэй зүйлийг бий бол­гохын тулд өөрийн чадах зүйлсээ хийнэ.
-Аав, ээжээс хэдүүлээ вэ. Танай удамд барилддаг хүмүүс байв уу?
-Би дээрээ нэг эгчтэй. Аав маань залуудаа боксоор хичээллэдэг байсан юм билээ. Манай ойрын талд бөх хүн байхгүй. Өвөг эцгийн үед л байсан. Энэ тухай би сайн мэддэггүй юм аа. Аавын талд арслан цолтой бөх байсан гэсэн. Ээжийн талаас анх удаа чөлөөт бөхөөр Азийн аваргаас алтан медаль авч байсан хүн байсан гэж дуулсан.
Э.ЭНХБОЛД

http://www.dnn.mn/?vfile=30&vmet_id=54654&vmet_main=1295&user=

Габриэль Гарсиа Маркес: Надаас хойш ном зохиол минь алдаршсан бол сайн байхсан

Өнөөдөр 11 цаг 57 минут
Өнөө бидний цаг үед амьдарч буй хамгийн алдартай, агуу зохиолчдын нэг Габриэль Гарсиа Маркесын ид алдаршиж байх үе буюу Нобелийн шагнал авахын өмнөх жил, 1981 онд “Paris Review” сэтгүүлд өгсөн ярилцлагыг хүргэж байна. Өнгө өнгийн цэцэгс алагласан Мехико хотын хамгийн хуучны, хамгийн сайхан хэсэг болох Сан Ангел Иннд Габриель Гарсиа Маркесын байшин бий. Ажлын өрөө нь гэрээсээ хэдхэн алхмын зайтай. Зочин хүлээж авах зориулалтаар барьсан, намхан, уртавтар энэ байшинд байх зохиолчийн өрөөний тээр тэнд ажлын ширээ нь, хоёр сандал, наана нь жижиг цагаан хөргөгч байх аж. Энэ өрөөнд байх хамгийн содон зүйл бол Г.Маркесын өөрийнх нь хөрөг зураг. Өргөн цээжтэй,  нарийхан хөлтэй, дунд жингийн боксчин шиг хатуу чанга биетэй харагдах зохиолч надтай мэндлэх гэж хөнгөхөн алхсаар ирэв. Бид хоёр гурван ч өдөр уулзаж, тэр бүртээ хоёр цаг ярилцсан билээ. Тэрээр англиар сайн ярих боловч ихэнхдээ испаниар ярьж, хоёр хүү нь орчуулга хийж өгсөн юм.
-Дуу хураагч ашиглавал дургүйцэхгүй биз? -Яриаг нь бичиж авч байгааг мэдэх үед хүний хандлага өөрчлөгддөг. Би л гэхэд шууд биеэ барих маягтай болоод ирдэг. Сэтгүүлчийн хувьд дуу хураагч ашиглаж сураад хэрэггүй гэж би боддог. Миний бодлоор ямар нэг тэмдэглэл хөтлөхгүйгээр ярилцагчтайгаа тухтай сайхан яриа өрнүүлснийхээ дараа өөрт төрсөн сэтгэгдэл, мэдрэмжээр бичих нь дээр санагддаг.
-Надад бага зэрэг гэмших сэтгэл төрлөө. Гэхдээ ийм чухал ярилцлагын үеэр ашигласан нь дээр болов уу. Та харин сэтгүүлчээр ажиллаж байхдаа үүнийг  огт ашигладаггүй байсан хэрэг үү? -Сэтгүүлчийн хувиар бол хэзээ ч үгүй. Надад нэг сайн хураагч бий. Гэхдээ түүгээр зөвхөн хөгжим сонсдог юм. Сэтгүүлчээр ажиллаж байхдаа ярилцлага хийж байгаагүй юм.
-Нэг сүйрсэн хөлөг онгоцны далайчинтай хийсэн алдартай ярилцлагын тань тухай сонссон юм байна? -Тэр ч яг асуулт, хариулт байгаагүй л дээ. Далайчин тохиолдсон явдлаа надад бүгдийг ярьж өгсний дараа би далайчны үгээр, яг өөрөө ярьж байгаа мэт бичсэн юм. Тийм ч болохоор хоёр долоо хоног өдөр бүр цувралаар гаргахдаа өөрийнхөө автороор биш, далайчны нэрээр хэвлүүлсэн. Тийм ч учраас түүнээс хойш 20 жил өнгөрч, “Зуун жилийн ганцаардал” гарах хүртэл түүнийг намайг бичсэн гэж хэн ч таамаглаагүй юм. -Нэгэнт сэтгүүл зүйн тухай ярьсных олон жилийн дараа сэтгүүлчээр ажиллах ямар байгааг асуумаар байна. Өөр мэдрэмж, өөр нүдээр харж байна уу? -Сэтгүүл зүй бол ёстой л миний мэргэжил дээ гэж би уг нь боддог. Гэхдээ залуу байхад ажиллах нөхцөл болоод сонины ашиг сонирхолтой өөрийн үзэл бодлоо нийцүүлэх ёстой байсан нь таалагддаггүй байв. Харин одоо бол зохиол бичээд, санхүүгийн хувьд бие даасны дараа сонинд өгүүлэл бичих сэдэв, санаагаа өөрөө сонгох боломжтой болсон. Яадаг ч байсан, сэтгүүл зүйн бүтээл хийх нь хэзээд миний дуртай ажил байсан.
-Сэтгүүл зүйн нийтлэл сурвалжлага болон зохиол бичих хоорондоо хэр ялгаатай вэ? -Ямар ч ялгаа байхгүй. Эх сурвалж нь ижил, материал нь ч ижил.
-Хэдэн жилийн өмнөх ярилцлагадаа та сэтгүүлчээр ажиллаж байхдаа маш хурдтай бичдэг байснаа дурссан байсан? -Одоо бол ном зохиол ч бай, сонины нийтлэл өгүүлэл ч байсан бичих улам л хүнд болоод байна. Сонинд ажилладаг байхдаа бичиж байгаа үг бүрээ тунгааж боддоггүй байж. Боготад “El Espectador” сонинд ажиллаж байхдаа долоо хоногт хамгийн багадаа гурван өгүүлэл, өдөрт 2-3 редакцийн тэмдэглэл, бас бус киноны шүүмж бичдэг байлаа. Тэгээд шөнө бүх хүн харьсан хойно зохиолоо бичээд үлддэг байв. Тэр үед бичгийн машины дуу бороо шаагиж байгаа юм шиг мөн ч сонсголонтой сайхан санагддаг байж билээ. Ганцаархнаа чимээгүй суухгүйн тулд тасралтгүй бичдэг байж дээ. Одоо бол ажлын бүтээмж харьцангуй багасчээ. Сайн ажиллалаа гэхэд л өглөөний есөөс өдрийн хоёр, гурван цаг хүртэл бичнэ. Бичихдээ дөрвөөс таван догол мөр бичиж байгаа юм. Гэвч маргааш нь өнөөхөө урж хаяад дахиад л бичиж эхэлдэг.
-Ингэж нухацтай бичих болсон нь таны зохиолыг өндөр сэтгэгдэлтэй хүлээж байгаа уншигчдаас болов уу аль эсвэл улс төрийн үзэл бодлоос шалтгаалж байна уу? -Хоёулаа. Уран зохиол, улс төрийн хүрээнд би төсөөлснөөсөө ч олон хүний өмнө үүрэг хариуцлага хүлээж, тэдэнд зориулж бичих болсон. Үүнд бас өөрийгөө тоох бахархал ч бас хамаатай. Өмнөхөөсөө муу зохиол биччихгүйг хичээдэг болж.
-Та хэзээнээс бичиж эхэлсэн юм бэ? -Би уншиж, бичиж сурахаасаа өмнө зурдаг байсан юм. Сургууль дээрээ ч, гэртээ ч байнга л комик зурдаг байлаа. Гэхдээ юу ч бичдэггүй. Тэгсэн хэрнээ ахлах сургуульдаа зохиолч гэдгээрээ нэртэй байснаа бодохоор хөгжилтэй санагддаг юм. Хааяа нэг өргөдөл, захидал энэ тэр бичих хэрэг гарвал надад л хариуцуулна. Зохиолч гэдэг нэртэй юм болохоор. Ямартай ч, коллежид орох үедээ утга зохиолын маш сайн суурь мэдлэгтэй, ядаж л үеийнхээ найзуудаас хавьгүй илүү байсан. Боготад коллежид ороод шинэ найз нөхөдтэй болж, тэд маань намайг контемпорари зохиолчидтой танилцуулсан юм. Нэг орой найз маань надад Франц Кафкагийн богино өгүүллэгүүдийг өгсөн юм. Дотуур байрандаа очоод “Хувирал”-ыг уншлаа. Эхний мөрийг уншаад л би бараг орноосоо унах шахсан.  “…Нэгэн өглөө Грегор Замза таагүйхэн зүүднээс сэрэхдээ орон дотроо хачин муухай аварга том шавж болон хувирснаа мэдэв…” гэдэг эхний мөрийг уншаад үнэхээр гайхаж балмагдсан. Хэрвээ ингэж бичиж болдог юм бол би бүр эрт бичиж эхлэх байж шүү гэж бодогдоод шууд л богино өгүүллэг бичиж эхэлсэн. Миний бичсэн богино өгүүллэгүүд “El Espectador” сонинд гарч тухайн үедээ багахан амжилт олсон юм. Яагаад гэвэл тэр үед Колумбад хэн ч тийм өгүүллэг бичдэггүй байв. Би голдуу л хөдөөгийн, нийгмийн амьдрал бичдэг байсан даа.  Тэр үед миний зохиолуудад Жойсын нөлөө их байна гэлцдэг байсан шүү.
-Тэр үед та Жойсыг уншдаг байсан юм уу? -Үгүй ээ, хэзээ ч уншиж байгаагүй. Хүмүүс тэгж яриад байхаар нь “Улисс”-ыг уншиж үзсэн юм. Тэр үед зөвхөн испани орчуулга нь л надад олдсон. Харин хожим нь англи, франц хэлээр уншиж үзээд испаниар үнэхээр муу орчуулсныг мэдсэн дээ.
-Тэгвэл таныг утга зохиолд хөл тавих үед ямар зохиолчид хамгийн их нөлөөлсөн бэ? -Америкийн алдагдсан үеийнхэн. Гэхдээ миний зохиол бүтээлд хамгийн их нөлөөлсөн үйл явдал 1948 оны дөрөвдүгээр сарын 9-нд болсон юм. Тэр өдөр улс төрийн удирдагч Гайтан буудуулан нас барж, Боготагийн гудамж эгээ л галзуурсан мэт хүмүүсээр дүүрсэн юм. Гайтаныг буудуулсан гэж сонсоод тэнд очтол түүнийг дөнгөж таксинд суулгаад эмнэлэг рүү авч явж байлаа. Тэндээс буцаад дотуур байр руугаа явах үед хүмүүс аль хэдийнэ гудамжинд гараад эсэргүүцлийн жагсаал хийж, үймээн самуун дэгдээн, дэлгүүр тонож, байшин барилга шатаагаад эхэлчихсан байсан. Тэр л өдөр би ямар янзын улсад амьдарч байгаагаа, миний бичсэн өчүүхэн жижиг өгүүллэг ч ямар үр уршиг дагуулж болохыг ойлгосон юм. Тэгээд л бага насаа өнгөрүүлсэн Карибын Барранкилад очиж,  өөрийнхөө мэддэг амьдралыг бичихээр шийдсэн юм даа.   Надад маш ихээр нөлөөлсөн бас нэг явдал 50-иад оны эхээр тохиолдсон юм. Ээж маань надтай хамт Аракатака гээд миний төрсөн тосгон руу очиж, хуучин байшингаа зараад ирье гэсэн юм. Хамгийн сүүлд найман настайдаа гарснаас хойш ганц ч удаа очоогүй тосгондоо 22 настайдаа очиход бүх зүйл яг урьдны хэвээрээ, юу ч өөрчлөгдөөгүй байсан нь намайг үнэхээр алмайруулсан. Бүгд хуучныхаараа байсан болохоор үнэхээр миний нүдэнд бодитоор тэгж харагдаад байна уу, аль эсвэл би ийм зохиол хаа нэгтээ уншсан бил үү гэдгээ ч ялгахгүй тийм сонин мэдрэмж төрсөн. Яг тэр уур амьсгал, тосгоны бүгчим халуун агаар надад их нөлөөлсөн. Тэндээс буцаж ирээд “Навчин шуурга” гэдэг анхны зохиолоо бичсэн юм. Тэр үед л би зохиолч болмоор байгаагаа, бичих ажлыг минь хэн ч зогсоож чадахгүй гэдгийг мэдэрсэн. Бас дэлхийн хамгийн шилдэг зохиолч болохыг хичээх л үлдлээ гэж бодогдож байсан. Тэр бол 1953 он. Гэвч 1967 он хүртэл зохиолчийн хувьд би үнэлэгдэж чадаагүй юм.
-Тэр үед та хэнд зориулж бичдэг байсан бэ? -“Навчин шуурга”-ыг би найзууддаа зориулж бичсэн юм. Надад тусалж, номоо зээлүүлж, миний ажлыг үнэн сэтгэлээс дэмждэг найзууддаа. Ер нь, би аливаа зохиолоо хэн нэгэнд заавал зориулж бичдэг.  Бичиж байхдаа энэ хэсэг тэр найзад маань таалагдана даа, энэ бүлэг нь тэрэнд таалагдана гээд л онцгойлж заавал боддог юм.  Тэгээд төгсгөлд нь хүрэхэд бүхий л найзууддаа зориулж бичсэн байдаг. Харин “Зуун жилийн ганцаардал”-ыг бичсэнээс хойш тэр олон сая уншигчийн хэнд нь зориулж бичиж байгаагаа би мэдэхээ байсан. Яг л хэдэн сая нүд чам руу цоо ширтээд байхад чи тэдний юу бодож байгааг мэдэхгүй байгаа юм шиг мэдрэмж төрдөг болсон.
-Сэтгүүлчийн мэргэжил таны зохиол бүтээлд нөлөөлсөн үү? -Аль аль талдаа л нөлөөлсөн. Зохиол бүтээлийн туршлага маань сэтгүүл зүйн нийтлэлээ уран сайхны мэдрэмжтэй бичихэд тусалдаг бол, сэтгүүл зүй эргээд зохиол бүтээлээ бодитой, амьдралтай бичихэд тусалдаг.
-Анхны зохиолоосоо “Зуун жилийн ганцаардал”-ыг бичих хүртэл хугацаанд өөрийн гэсэн хэв маягийг олохын тулд ямар эрэл хайгуул хийснээ ярихгүй юу? -“Навчин шуурга”-ыг бичиж дууссаны дараа би тухайн үеийн улс орныхоо улс төрийн нөхцөл байдлыг бичихээс татгалзаж, ерөөсөө л төрсөн тосгоноо, хүүхэд ахуйн амьдралынхаа тухай бичье гэж шийдсэн юм. Тэр үед утга зохиол-улс төрийн холбоо харилцааны талаар их ч ярьдаг байсан. Тиймээс улс төрөөс аль болох нүүр буруулж, бичихгүй байх гэж хичээж байсан юм. Ингээд “Хурандаад хэн ч бичихгүй”, “Чөтгөрийн цагаар”, “Том ээжийн оршуулга” зэрэг зохиолоо бичлээ. Бүгд хоорондоо маш төстэй, нэг ижил цаг хугацаанд юм уу, ижилхэн газарт өрнөдөг үйл явдалтай. Гэтэл энэ зохиолуудаа бичсэний дараа миний харах өнцөг бас л буруу байсныг мэдсэн. Ингээд “Чөтгөрийн цагаар”-аас хойш таван жил юу ч бичсэнгүй. Надад үргэлж шинэ санаа төрж байсан ч нэг л зүйл дутагдаад, зөв өнгө аясаа олохгүй байсан юм. Тэгж тэгж “Зуун жилийн ганцаардал”-ын өгүүлэмж дэх яг тэр өнгө аясыг олсон юм. Эмэг эх маань үлгэр домгийг яг тэр зохиол шиг ярьдаг байв. Тэр гайхалтай уран сэтгэмжтэй хэрнээ бодитой мэт ярьдаг. Хүн итгэмээргүй, маш уран фантазтай үйл явдлыг яг бодитой юм шиг нүүрний хувиралгүй өгүүлдэг байсан юм. Яг тэр өнгө аясыг олсны дараа 18 сарын турш өдөр бүр сууж, тасралтгүй бичсэн дээ.
-Энэ зохиол амжилтад хүрнэ гэдгийг та урьдаас мэдэж байсан уу? -Ямартай ч найзуудад маань таалагдахаар ном болно гэж мэдэж байсан. Гэхдээ испани хэлээр номыг маань хэвлэсэн газар найман мянган хувь хэвлэнэ гэхийг сонсоод би цочих шиг болсон. Урьд нь миний ном долоон мянгаас дээш хувиар борлогдож байсан удаагүй . Тийм болохоор бага багаар хэвлэвэл дээргүй юу гэтэл хэвлэлийн компанийн дарга нь маш сайн ном учраас хурдан борлогдоно гэсэн л дээ. Үнэхээр ч тэр бүх номыг Буэнос Айрест долоохон хоногийн дотор зарж дууссан даа.
-Хүмүүст тэгтэл хүрсэн шалтгааныг та юу гэж бодож байна? -Мэдэхгүй юм даа. Би бүтээлийнхээ тухай ярихдаа тун маруухан. Энэ зохиол хүмүүст хүрсэн шалтгаан нь Латин Америкчуудын хувийн амьдралыг дотроос нь бичсэн учраас гэж уншигчид олонтаа хэлж байхыг сонссон.  Гэхдээ хүмүүсийн хэлдэг энэ шалтгааныг анх сонсоод би их гайхсан. Яагаад гэвэл би анхандаа номоо бүр “Байшин” гэж нэрлэх гэж байсан юм шүү. Зохиолын бүх үйл явдал зөвхөн тэр байшин дотор өрнөдөг, гадаад зүйлс нь зөвхөн нөлөө байдлаар мэдрэгддэг байхаар бичих гэж байсан. Гэвч Макондо тосгон руу ороод ном цаашаа ер явж өгөхгүй байсан учраас нэрийг нь сольсон юм.
-Энэ зохиолыг кино болгоё гэдэг санал ирж байсан уу? -Тийм ээ, кино хийе гээд нэг сая ам.долларын санал тавихаар нь татгалзтал бүр гурван сая болгож ахиулж байдаг шүү. Гэхдээ зохиолоо ном болгох ямар ч сонирхол надад байхгүй. Зөвхөн ном, уншигч хоёрын дунд хувийн харилцаа болон үлдээсэй гэж хүсч байна. Зохиолын дүрүүдийг уншигчид өөр өөрсдийнхөөрөө төсөөлчихсөн байж байтал кинонд огт өөр царай гараад ирвэл тэдний сэтгэлд нийцэхгүй шүү дээ.
-Ер нь, сайн зохиолын чанарыг нь алдуулахгүйгүйгээр кино болгож чаддаг болов уу? -Сайн зохиолыг тэр хэвээр нь сайхан кино болгосон тохиолдлыг би лав мэдэхгүй юм. Харин маш муу зохиолоор сайн кино хийснийг харж байсан.
-Та өөрөө кино хийж үзье гэж бодож байсан уу? -Кино найруулагч болохыг хүсч явсан үе бий. Бүр Ромд энэ чиглэлээр сурч байлаа. Кино урлагийг би ямар ч хязгааргүйгээр хүссэн бүхнээ өгүүлж болох арга хэрэгсэл гэж ойлгож байсан юм. Гэвч Мексикт ирээд кино зохиол бичиж эхлэхдээ кино урлаг бол миний бодсон шиг хүссэн бүхнээ гаргаж илэрхийлж болдог урлаг биш гэдгийг ойлгосон.
-Та яг одоо дуртай зохиолчдоосоо гадна хэнийг уншиж байна? -Хамгийн хачин ном зохиолуудыг л уншиж байгаа даа. Нэг өдөр Мухаммед Алигийн дурсамжийг уншиж байгаад нөгөө өдөр нь “Дракула”-г барьж авах жишээтэй. Брэм Стокерын энэ номыг нэлээд хэдэн жилийн өмнө цагийн гарз гээд уншилгүй орхиж байсан юм. Харин итгэж явдаг хүн маань зөвлөсөн учраас дахин уншиж эхэлсэн. Би ихэвчлэн дурсамж, баримт бичгүүд уншдаг. Дуртай зохиолчдоо дахин дахин уншина. Бас өдөр тутмын үйл явдлаас хоцрохгүйн тулд ер нь л юм юм л  уншиж байна. Хамгийн сайн гэсэн бүх л сонин хэвлэлийг уншчихаад байхад миний сонсоогүй зүйлийг эхнэр маань ирж яриад байдаг юм. Тэгэхээр нь гайхаад, хаанаас уншчихав гэтэл гоо сайхны газар байдаг сэтгүүлээс гэж байна. Тэрнээс хойш эмэгтэйчүүдэд зориулсан загварын, хов живийн гээд бүх л төрлийн сэтгүүл уншдаг боллоо. Тэндээс нээрээ их зүйл сурч авахаар юм байна гэж бодогдоод байгаа шүү. Энэ бүхнийг унших гэсээр завгүй сууж байна даа.
-Хэт залуудаа алдар нэр, амжилт олох нь зохиолч хүнд сайн уу, муу юу? -Ер, ямар ч насанд бай муу. Хэрэв хүслээр болдогсон бол намайг үгүй болсны дараа ном зохиол минь алдаршсан бол сайн байхсан. Үгүй яахав, капиталист оронд бол номоо арилжиж, ашиг хонжоо хөөж болох л юм даа.
-Яагаад алдар нэр зохиолч хүнд халтай гэж? -Нэгдүгээрт, хувийн амьдралд чинь халдана. Найздуутайгаа хамт байх, ажлаа хийх цагаас чинь хорооно. Алдар нэр чамайг жинхэнэ бодит ертөнцөөс тусгаарлаж орхино. Нэр хүндтэй зохиолчид хэрэв цаашид бичсээр байя гэж хүсч байгаа бол өөрийгөө алдар нэрнээс ямагт хамгаалж явах хэрэгтэй. Би түрүүн хэлсэн. Зохиолууд маань намайг өнгөрч одсоны дараа хэвлэгдсэн болоосой гэж хүсдэг. Тэгсэн бол агуу зохиолч гэсэн энэ их алдар нэрийг яаж авч явах вэ гэж зовохгүй байхсан. Надад ирсэн алдар хүндийн ганц давуу тал бол улс төрийн зорилгоор ашиглах  боломж олдсон явдал. Түүнээс бусдаар тийм ч таатай эд биш.
-Зохиолчийн хувиар таны хамгийн том хүсэл мөрөөдөл  бас харамсал юу вэ? -Алдар нэрийн тухай дээр хэлсэнтэйгээ л ижил зүйл ярих нь. Магадгүй, Нобелийн шагнал авахыг хүсэх байсан уу гэвэл, мэдээж тийм. Гэхдээ түүнийг хүлээн авна гэдэг аймшигтай.  Харин амьдралдаа харамсч явдаг зүйлийн тухайд бол охинтой болоогүйдээ л үнэхээр харамсдаг.
-Та одоо ямар зохиол бичиж байна вэ? -Амьдралынхаа хамгийн агуу номыг бичнэ хэмээн өөртөө итгүүлчихээд л явж байна. Гэхдээ хэзээ, ямар зохиол бичихээ мэдэхгүй.
-Та хэзээ хамгийн бүтээмжтэй ажилладаг вэ. Ажлын тогтсон дэглэм гэж байдаг уу? -Анх мэргэжлийн зохиолч болж байх үед ганц том асуудал нь миний ажлын хуваарь байлаа. Тэр үед би 40 настай байв. Би ерөнхийдөө өглөөний есөн цагаас үдийн хоёр цагт хүүгээ сургуулиас нь ирэх хүртэл бичдэг байсан юм. Гэтэл сэтгүүлч байхдаа шөнө орой хүртэл ажиллаад дасчихсан хүн чинь ийм бага цагийг ажилдаа зориулж байгаадаа сэтгэл тавгүй, гэмшдэг байв. Тэгээд үдээс хойш бичдэг боллоо. Гэтэл үдээс хойш бичсэн зүйлээ маргааш харахад сэтгэлд хүрэхгүй, дахиад бичих хэрэг гарч байгааг сүүлд мэдэж авсан. Ингээд 2:30-аас хойш бичихгүй гэдэг цагийн хуваарь гаргасан. Үдээс хойш хүмүүстэй уулзах, ярилцлага хийх зэрэг ажлаа амжуулна. Би ер нь танил бус орчинд ажиллаж чаддаггүй юм. Зочид буудалд, хүний өрөөнд, эсвэл хүний бичгийн машин дээр ажиллаж чаддаггүй. Тэгэхээр аялж байгаа үед ажлаа алддаг нэг гэмтэй. Шинэ зохиол эхлэхдээ хамаг цагаа зориулдаг. Ер нь зохиолч хүний хамгийн хэцүү ажил бол эхний догол мөрөө бичих. Ганцхан догол мөр бичих гэж хэдэн сар болох үе ч бий. Учир нь, эхний догол мөрөнд л номныхоо хамаг гол асуудлаа шийдвэрлэх ёстой. Харин нэг бичээд авчихсан байхад цаашаа аяндаа урсаад явчихдаг. Ийм л болохоор богино өгүүллэг бичих нь том зохиол бичихээс хавьгүй хүнд байдаг.
Эх сурвалж: www.assa.mn

Габо ба “100 жилийн ганцаардал”

Өнөөдөр 7 цаг 59 минут
-Реализмын суут төлөөлөгч Габриэль Гарсиа Маркес “100 жилийн ганцаардал”, “Үхлийн хөтөч” зэрэг сонгодог бүтээлээрээ дэлхийн утга зохиолд өөрийн нэрийг тодоор сийлж үлдээсэн нэгэн билээ-

Колумбийн суут зохиолч Габриэль Гарсиа Маркес 87 нас хүрч байна. Хоёр жилийн өмнө цацагдсан өвгөн зохиолчийг зохиол бичихээ болиод удаж байгаа, зөнөглөх өвчин туссан гэх мэдээллүүд олон уншигчийн урмыг хугалсан билээ. Гэвч зохиолч үүнийг няцааж, бичих туурвихаа нэг ч өдөр хойш тавиагүй хэмээн утга зохиолын ертөнцөд зарласан юм.
Шидэт реализмын суут төлөөлөгч Габриэль Гарсиа Маркес “Тахлын үеийн дурлал”, “100 жилийн ганцаардал”, “Үхлийн хөтөч” зэрэг сонгодог бүтээлээрээ дэлхийн утга зохиолд өөрийн нэрийг арилшгүйгээр сийлж үлдээсэн нэгэн билээ. Харин түүнийг дэлхий дахинаа алдаршуулсан зохиол нь “100 жилийн ганцаардал” роман нь юм. Дэлхийн сая сая уншигчдад Габо хэмээх нэрээр танил болсон өвгөн зохиолчийн богино өгүүлэл, туульс, зөгнөлт бус зохиол нь ч тэр төсөөллийн хязгааргүй боломж, хүний сэтгэлийн чинад дахь нууцад тэмүүлсэн байдаг. Габогийн ертөнцөд тэнгэрээс цэцэгсээр бороо орж, дарангуйлагчид цэнхэр далайг ч арилжиж, бодит байдал, уран зөгнөлтэй сүлэлдэж оршдог. Энэ бол гоо сайхан, харгислал зэрэгцэн оршдог, хайр дурлал төлөөс, боолчлолын аль алиныг шаарддаг, бодит байдал, хүсэл мөрөөдөл хоёрын зааг алга болдог тийм л ертөнц.
Габриэль Гарсиа Маркес 18 настай байхдаа өөрийн төрж, өссөн өвөө эмээгийнхээ гал голомтын тухай зохиол бичихийг хүсдэг байжээ. Хэдийгээр зохиолын санаа түүний толгойд байсан ч ямар хөг аялгуугаар бичихээ мэдэхгүй байв. Габриэль Гарсиа Маркес Колумбын Аракатака хэмээх хотод төржээ. Габриэлийн хувьд хамгийн дотны хүн нь түүний өвөг эцэг, хурандаа Николас Маркес байсан гэдэг. Габриэлийн аав Элижио Гарсиа, ээж Луиса Маркес нарын хайр сэтгэлийг хурандаа Маркес эхэндээ хүлээн зөвшөөрдөггүй байсан ч эцэстээ арга буюу тэднийг ойлгожээ. Гэвч хурандаа охин, хүргэн хоёртойгоо нэг дор амьдрахаас татгалзаж, ач хүүгээ өөр дээрээ өсгөсөн аж. Габриэль Гарсиа Маркест хамгийн ихээр нөлөөлсөн хүн нь түүний өвөг эцэг, эмээ хоёр нь байсан билээ. Өвөө нь түүнд толь бичиг зааж, цирк үзүүлэхээр дагуулж явдаг байв. Дайнд оролцож явсан ахмад дайчин, хурандаа Николас Колумбын либералуудын баатар, олонд хүндлэгдсэн нэгэн байсан юм. Хожим Габриэль Гарсиа Маркесийн зохиолуудад хурандаагийн үзэл санаа, улс төрийн баримтлал тод тусгагдсан нь бий. Түүнийг өсгөхөд гол үүрэг гүйцэтгэсэн эмэг эх Дона энгийн зүйлийг ч давсалж хачирлан, төсөөлж ургуулан ярьдаг хүн байсан нь ач хүүгээ зохиолч болоход нөлөөлсөн гэдэг. Хожим дурссанаар нь бол өвөг эцгийнх нь гэрт үлгэр домог, сүнс, буг чөтгөрийн тухай яриа тасардаггүй байжээ. Үлгэр домог ярихаас уйддаггүй эмэг эх нь бяцхан хүүгийн оюун ухаанд ид шид, ер бусын хүч, мухар сүсгийн ундарга болж байв.
Маркесийг найман настай байхад өвөө нь нас барсан тул эцэг, эх нь түүнийг Аракатакагаас авч явсан байна. Тэр энэ үеийг “Түүнээс хойш миний амьдралд ямар ч сонин зүйл тохиолдоогүй” гэж хожим нь дурссан байдаг.
Ингээд олон жилийн дараа Габриэль Гарсиа Маркес эхнэр, хүүхэдтэйгээ Акапулько руу явах замдаа асуултынхаа хариуг олсноор, замын дундаас гэр рүүгээ буцаж, зохиолоо бичиж эхэлсэн гэдэг. Тэр агуу бүтээл “100 жилийн ганцаардал” байсан юм. Зохиолч тэр үед зохиол нь хэзээ бэлэн болохыг мэдэхгүй тул машинаа зарсан мөнгөөр эхнэр, хүүхдээ тэжээдэг байж. Маркес зохиолоо анх төлөвлөж байсан хугацаандаа дуусгаж чадаагүй бөгөөд 18 сарын турш өдөр болгон бичсээр л байв. Түүнийг зохиол бичиж байх хугацаанд эхнэр нь есөн сарын турш мах, талх зээлээр авч амьдралаа залгуулдаг байжээ. Гэхдээ энэ амьдрал төгсгөл болж, 1967 онд хэвлэгдсэн “100 жилийн ганцаардал” зохиол нь дэлхийн утга зохиолд нэгэн шинэ үзэгдэл болж, урьд хожид байгаагүй их амжилт авчирсан юм. Маркес “100 жилийн ганцаардал” зохиолынхоо сүүлчийн өгүүлбэрийг бичээд сандлаасаа босч, хаалгаа нээх үед өрөөнд нь цэнхэр муур орж иржээ. Хүүхдүүдийнх нь хийсэн “хэрэг” болохыг зохиолч мэдэж байсан ч ном нь нэлээд хэдэн удаа хэвлэгдэх нь гэж билэгшээн бодсон нь талаар болоогүй юм. Габриэль Гарсиа Маркесийн оюун санааны ертөнц дэх хачин жигтэй Макондо суурин, учир битүүлэг нэгэн гэр бүлийн долоон үеийн амьдралын тухай “100 жилийн ганцаардал” роман түүнд 1982 онд Нобелийн утга зохиолын шагнал авчирсан юм.
Маркес өөрийгөө “цэвэр реалист” тэр ч байтугай “гашуун реалист” гэж тодорхойлдог. Тэр бас “Үлгэрийг, хамгийн санаанд оромгүй явдлыг ч үнэн гэж үнэмшихээр өгүүлэхэд хамаг учир нь байгаа юм” хэмээн нууцаасаа хуваалцсан байдаг. “100 жилийн ганцаардал” романы далд санааг тайлж хэлээч гэсэн сурвалжлагчийн асуултад зохиолч “Би хариулахгүй” гэж зөрүүдлэн, “Миний романыг уншаад өөрийнхөөрөө ойлгож, баатруудыг нь өөрийнхөөрөө төсөөлөхийг би хүсч байна. Энэ бол зохиолч зохиолоороо дамжуулан уншигчтай дотоод сэтгэлээрээ харилцаж байгаа хэрэг” хэмээн хариулжээ.
Хамгийн сонирхолтой нь, Габриэль Гарсиа Маркес дэлхийн утга зохиолд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулж, олон хэлнээ орчуулагдсан, хамгийн гүйлгээтэй зохиол болсон “100 жилийн ганцаардал” романаар кино хийхийг одоо ч зөвшөөрдөггүй юм. Харин Японы авангард яруу найрагч, кино зохиолч, найруулагч Шүжи Тэраяама уг романаас сэдэвлэн “100 жилийн ганцаардал” жүжиг найруулан тавьж, “Farewell to the Ark” нэртэй кино бүтээсэн байдаг. Габриэль Гарсиа Маркесийн энэхүү алдартай романыг Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Утга зохиолын доктор Г.Аким монгол хэлнээ орчуулан, уншигчдын хүртээл болгосон билээ.
Агуу Габо одоо Мехико хотын Сан Ангел Инн дэх эргэн тойрон өнгө өнгийн цэцэгсээр хүрээлэгдсэн, эртний хийцтэй, үзэсгэлэнт байшиндаа амар жимэр амьдарч байна.

Н.ЭНХТУЯА
Эх сурвалж: “NEWS WEEK” сонин №053
Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Төрийн соёрхолт, уран барималч Л.Ганхуяг: Уран баримал бол яг хөгжим шиг орчуулагагүйгээр ойлгодог урлаг

2014 оны 3 сарын 5
 

Төрийн соёрхолт,  уран барималч Л.Ганхуягийн урлангаар бид зочиллоо. Урлангаараа дүүрэн өөрийн бүтээлээ өрсөн тэрээр гүндийгүй, хээв нэг яриатай сайхан хүн байлаа. Хэлэхийг хүссэн бүхнээ хэлчихдэг Л.Ганхуяг уран барималчийн бидэнтэй өрнүүлсэн яриаг уншигч танд толилуулж байна.

Таны  хамгийн анхны уран бүтээл юу байв?

Оюутан байхдаа морьтой хүүхэд хийж байсан санагдаж байна. Би уг нь дүрслэх урлагийн сургуулийг  зураачаар төгссөн. Харин дараа нь ОХУ–ын Санктпетрбург хотын И.Е.Репины нэрэмжит урлагийн академийг барималын мэргэжлээр  бэлтгэл курстэйгээ үндсэндээ 7 жил сурсан. Тэнд сурч байхдаа анх удаа морьтой нум сум харваж байгаа хүүхэд хийж байсан санагдаад байна.

Уран баримал гэдэг бол урлаг. Асар их оюуны бяраар, хүчээр босдог гэж хэлж болно. Ер нь та яагаад ийм мэргэжил эзэмшихээр шийдсэн бэ? Хэн нэгэн танд нөлөөлсөн үү?

Хүний хувь тавилангийн зураг юм даа. Манай аав зураач хүн биш алдартай анчин , гагнуурчин хүн байлаа.  Хар нялхаасаа аавыг анд явахад нь дагадаг байсан. Хавх эргэхээс авахуулаад жижиг сажиг юманд нь явдаг байлаа. Тухайн үед аав гоё гоё зураг  зурдаг байсан юм.  Аав  маань олон зураасаар олон тийш нь сарайлгадаггүй. Дандаа нэг зураасаар үнэг , чоно,  ан амьтан,  уулс усыг зурдаг байсан. Би гэдэг хүн аавынхаа зурсан зурагнуудыг харах дуртай, харахаараа их баясдаг байсан. 

Магадгүй тэр үеэс л зураач болох гараа эхэлсэн байх. Аавын нарядны дэвтэр гэж байдаг юм. Энэ өдөр ийм номерийн машин арамаа гагнуулсан, гүүзүүгээ гагнуулсан ч гэдэг юм уу ингэж бичдэг тэмдэглэл.  Тэр дэвтэр  нь бид нарын дутуу бичээд орхисон янз янзын шугамтай дэвтэрүүдийн цагаан цаасыг хайчилж аваад нойлын утасаар оёоод бүтээсэн дэвтэр.   Тэр дэвтэрийнхээ урд талын хэсэг дээр машиныхаа нарядуудыг бичээд ар талын хэсэг дээр дандаа ан амьтаны зураг зурдаг байсныг би маш их үздэг байлаа. Ингээд л аав шигээ гоё зурдаг хүн болъё гэж бодож явсаар байгаад л дүрслэх урлаг гэдэг энэ том айлын хаалгыг татаж орсон байх. Тиймээс миний анхны багш бол миний аав юм даа. 

Таныг Монголын Урчуудын Эвлэлд ажиллаж байсан гэж дуулсан юм байна. Сургуулиа төгсөөд л тэр том гал тогоонд хөл тавьсан уу?

1970 аад оны сүүлээр Ховдоос ирж дүрслэх урлагийн дунд сургуульд орж байлаа. Чимэглэх зураач гэдэг мэргэжилээр төгсөөд тухайн үедээ мэргэжилтэй нэлээн гайгүй сайн  сурсан учраас социализмын үеийн хатуу чанга дэглэмтэй байсан тэр үед хөдөөний хүүхэд надыг орон нутаг руу нь явуулахгүйгээр Монголын Урчуудын Эвлэл гэдэг энэ том айлын яг гал тогоонд  нь авч үлдсэн. Тэгээд хотын иргэн болсон түүхтэй. Урчуудын эвлэлд монументаль чимэглэлийн тасаг гэж байхад орж ажилласан юм.

Циркийн баруун талд байгаа Пассаж төвд Монголын монументаль чимэглэлийн үйлдвэр гэж байсан юм. Тэнд Монголын үе үеийн алдартай зураач барималчидтай хамтарч ажиллаж, гар хөлийнх нь үзүүрт гүйж, загнуулахдаа загнуулж, магтуулахдаа магтуулж байсны хүчинд монументаль чимэглэлийн урлаг буюу уран барималын урлагт сонирхол давамгайлж эхэлсэн. Тэгээд л тэндээ практикаар нилээн сайн дадлагажсан.

Яруу найрагчид онгод орлоо хэмээн ярьдаг, тэрэн шиг барималч хүмүүст ч нэг сайхан бүтээл гаргахад онгод нь хөтөлдөг үү?

Яг юу гэж хэлэхээ мэдэхгүй байна л даа. Ер нь бол уран бүтээл хийнэ гэдэг шинэ хүүхэд төрөхтэй адил учраас би эхлээд урлангаа цэвэрлэдэг.  Дараа сайхан усанд орж гэртээ сайхан амардаг. Ямар нэг бүтээл төрөхийн өмнө аяндаа цаанаасаа юм хиймээр санагддаг. Магадгүй энэ л  онгод байх. Бүтээл хийнэ гэдэг их сайхан ч,  их л зориг тэвчээр , хүч шаарддаг юм. Энэ бүхний цаана гараад бүтээлээ хийсний дараа ямар сайхан мэдрэмж төрдөг гээч, үгээр илэрхийлэхийн аргагүй гоё мэдрэмж төрдөг шүү. /Инээв/

Ингэхэд уран баримал урлагийн бусад төрлөөс юугаараа илүү сайхан байдаг бэ? Таны ярианаас сонсохоор та ажил мэргэжилдээ  дэндүү хайртай, дуртай учраас л үнэнчээр бас тууштай бүтээлээ хийдэг юм шиг санагдаж байна.

Нээрэн л тийм шүү, би мэргэжилдээ хайртай, дуртай. Ийм байж л илүү сайн бүтээл төрнө шүү дээ. Ер нь бол урлагийн төрлүүдээс уран баримал шал өөр. Уран зураг, баримал, архитектур гураваас бусад урлаг салбарлаж гарсан гэж үздэг. Яагаад гэвэл хүн гэдэг амьтан үүсэл хөгжлийнхөө шатанд явж байхдаа биеэ халхлах, ан амьтан араатан жигүүртэнээс өөрийгөө хамгаалахын тулд оромж хийж эхэлсэн. Үүний дараа ханан дээр зураг  зурж , чулуун зэвсэгийн үед хутга хийх гээд энэ үеэс л уран баримал үүссэн гэдэг. Тиймээс уран баримал хүн төрөлхтөний гурван том эцэг урлагийн нэг нь гэж болно. 

Уран барималын мэргэжил бол орон зайд 360 градусын түвшинд хэлэх гэсэн санаагаа бүрэн илэрхийлж чаддаг. Урлагийн маш хүчирхэг зэвсэг. Нөгөө талаараа тухайн улсын түүх, соёл, биет ба биет бус өв соёлыг хэдэн мянган жилийн тэртээгээс одоогийн түвшинд тасалж авчирч хүний мэдэрхүйд үзүүлж чаддагаараа маш гайхалтай.  Техник, технологи, хийцийн хувьд хүнд урлаг, оюуны бөгөөд биеийн хүчний ажил давхар хосолдог.  Ер нь бол уран баримал хөгжлийнхөө түүхэнд хэд хэдэн том үе шатыг өнгөрөөж гарч ирсэн. Тэр нь  хүн үүссэн цагаас өнөөдрийг хүртэл гэсэн үг. Уран барималаар дамжуулж танин мэдэхүй, санаж сэрэх, бодох , таашаал авах, соён гэгээрэх бүх юмыг хийж болно.  Түүгээрээ уран баримал нь бусад урлагаас арай илүү,  уран баримал бол яг хөгжим шиг орчууллагагүйгээр олгодог урлаг юм даа.

Ингэхэд та ямар  бүтээлээрээ төрийн шагнал хүртсэн бэ ?

Хөшөө цогцолборуудаар төрийн шагнал хүртсэн.  Эрдэнэт хотод боссон Отгонбилэг агсны хөшөө, Улаанбаатар хотын Залуучуудын өргөн чөлөөнд байрлаж байгаа жанжин Лхагвасүрэнгийн хөшөө, Эрэл сургуулийн урд талд байрлаж байгаа Ю.Цэдэнбалын хөшөөгөөр авсан.  Монголын орчин цагийн анхны гурван хүрэл хөшөө дөө.

Таны урланд маш олон бүтээл байна л даа. Ер нь яг ямар чиглэлийн бүтээл илүү их сонирхолтой бэ?

Одоо миний урланд байгаа барималууын ихэнх нь хот чимэглэл, архитектурын энд тэнд хаана  ч аваачаад тавичихаж болохоор зүйлүүд байна. Яагаад гэвэл би өөрөө  хөшөө дурсгалын чиглэлээр мэргэшсэн хүн. Уран баримал чинь дотроо 1 дүгээрт (станковый) буюу суурь уран баримал  тэр нь ахуйн хүрээний жижиг барималууд. Гэтэл тэр ахуй хүрээний жижиг барималуудыг 4 метр томруулчих юм бол тэр хөшөө болно гэж ойлгодог. Үнэн чанартаа том төөрөгдөл байхгүй юу,  болдоггүй юм.  Тэр өөрөө хэллэг нь биш.  2 дугаарт  хөшөө дурсгал орон зайн баримал гэдэг чинь шал өөр дэгтэй.

Уран баримал, хөшөө дурсгал гэдэг бол нийгэм соёл, түүхийн гэрч дурсгал болдог. Та монгол улсад байгаа хөшөө дурсгалуудаас хамгийн сайхан хийцтэй нь,  жинхэнэ урлагын бүтээл болсон нь гэвэл аль хөшөөг нэрлэх бол?

Агуу бүтээлүүд маш олон бий.  Хүн чулуун хөшөө, буган чулуун хөшөө, хэзээ ч дахин давтагдахгүй. Хүн төрөлхтөн эрт балар байх үедээ өнөөдрийн сонгодог түвшинд хүртэл бүтээчихсэн байгаа юм. Гэтэл өнөөдрийн урлаг бараг дэгсдүүлж ярьсан хүнд эргээд балчир үерүүгээ явж байна. Тэгэхлээр 3, 4 настай хүүхдүүд ямар хөөрхөн мэдрэмжээр юм хийдэг билээ. Тэд дөнгөж хорвоотой танилцаж эхэлж байгаа учраас тийм их мэдрэмтгий байдаг.  Уран бүтээлч хүн аливаа юмыг бодож сэтгэхдээ яг тэр хүүхдүүд шиг мэдрэмжтэй байвал зүгээр юм болов уу гэж боддог.

ЖИЖИГХЭН БАРИМЛЫГ ТОМРУУЛЧИХВАЛ ХӨШӨӨ БОЛДОГ ГЭЖ ОЙЛГОДОГ ХҮМҮҮС БИЙ

Монгол улсад уран баримал аль чиглэлрүүгээ илүү түлхүү хөгжсөн бол?

Бүх чиглэлрүүгээ. Ганцхан сонгодог урлаг, орчин үеийн урлаг гэж аль нэг талруу туйлширах хэрэггүй. Хүн болгон өөр өөрийн ертөнцтэй учраас өөр өөрийнхөө түвшинд л уран бүтээлээ  хийнэ. Монголын уран баримал дэлхийн түвшинд нэг их доош ороод байхгүй нэлээн цээжинд давхина гэж би боддог.

Сүүлийн үед хөшөө дурсгал барихаар шүүмжлэх хүмүүс их болсон л доо. Иргэдийн амьдрал хэцүү байхад энэ мөнгөө өөр зүйлд зарцуулах байсан юм.  Эсвэл тэр хөшөө  ямар ч үнэ цэнэгүй бахархал төрүүлэх зүйл биш  юм шиг ярих болсон. Ийм ярианд ер нь хэр эмзэглэдэг бэ ?

Хөшөө босголоо гээд амьдрал доошоо орж, барихгүй байлаа гээд дээшээ гарч байсан түүх байхгүй.  Эцсийн эцэст хүн бүр дор бүрнээ өөрийнхөө хийх ажлаа л хичээх хэрэгтэй.  Өөрийнхөө мэдэхгүй юмруу орох шаардлагагүй. Хөшөөг бол төр шийдвэр гаргаж барьдаг. Тэрнээс биш барималчин Ганхуяг би хэн нэгэнд хайртай учраас тэр хүнийхээ хөшөөг босгоно гэж босгодоггүй. Засгийн газрын тогтоол гараад мэргэжлийн уран бүтээлчдийн дунд уралдаан зарлаад архитектур, хот байгуулалт, орон зайдаа зохицсон түвшинд хийдэг.  Сүүлийн үед хүмүүс мөнгөтэй болсон. 

Тэгээд мөнгөтэй нөхдүүд ширээ тойрч сууж байгаад  ерөөсөө тэрний хөшөөг босгоё гэдэг. Ингээд газраа өгчих,  засгаас мөнгө гаргахгүй гээд л янз бүрийн хөшөө хийх гэдэг болж. Хамгийн гол нь тэр нөхдүүдийн дунд  барималчин хүн бараг байхгүй, сайн дурын уран сайханчид байдаг юм. Энэ байдлаас болж Улаанбаатар хот, бусад томоохон хот суурин газруудад нүүр улайхаар бүтээл маш их гарч байгаа. Энийг эрүүл саруул ухаанаар бодох хэрэгтэй.

Тодруулбал?

Баримал гэдэг чинь өөрөө бие даасан шинжлэх ухаан байхгүй юу. Энийг сурахын тулд нэг амьдралынхаа долоон жилийг зориулж байхад огт баримал мэддэггүй хүн хөшөө бариад л, ингэхдээ нэг жижигхэн барималыг томруулчихвал хөшөө болно гэсэн ойлголттой байдаг. Хөшөө гэдэг чинь өөрийн гэсэн онолтой дүрэмтэй орон зай шаарддаг. Өгүүлэмжтэй, харагдах байдал нь өглөө, орой, сартай шөнө ямар байх вэ гээд газар хөдлөлтөөс эхлээд бүх юмыг нь тооцож хийдэг.  Нөгөө талаар мэргэжлийн уран бүтээлчдийн дундуур эрхэм УИХ-ын гишүүдийг түрээсэлчихсэн хэсэг бүлэг лобби үүссэн байдаг.

Яахав энэ бол нэг хэдэн жилийн дараа алга болох байх л даа УИХ- ын гишүүд чинь уул нь хууль тогтоох , хууль сурталчилах ажил хийх ёстой гэтэл мэргэжлийн архитекторч, барималч, түүхийн ухааны  хүмүүс хамтраад тодорхой ажил эхлүүлээд зохих хууль,  дүрэм, журмын шатанд нь явж байгаа ажлуудын дундуур эрх мэдэлээрээ далайлгаад орж зогсоодог, өөрт ашигтай шийдвэр гаргуулдаг. Энэ бол зөвхөн надад ч биш маш олон уран бүтээлчдэд тохиолдож байгаа бэрхшээл.  УИХ – ын гишүүд баримал хийхээр их мөнгө олж болдог гэсэн ойлголттой байдаг юм шиг байгаа юм. Баримал бол  төсөв өртөг шаарддаг нөгөө халтуурчидтайгаа хамтарч хийгээд хэдэн төгрөг цохидог үр дүн нь мэргэжлийн бус нэг овгор ур хийц муутай юмтай үлдэг нь эмгэнэл юм.

-Зүгээр хараад суух асуудал биш л болсон юм бишүү? Тэр халтуурчдаар уран баримлын урлагыг устгуулаад , нэр хүндийг нь унагуулаад байх хэрэг байна уу?

  Бид дуугүй суудаггүй ээ, ямар нэг байдлаар дургүйцлээ илэрхийлнэ шүү дээ. Харин тэр нөхөд хүний эрх гэж ярьдаг. Юугаа хийх нь бидний эрх гэж… Гэтэл хувь хүний эрхээс эрхэм бүр чухал зүйл бол мэргэжлийн эрх, ёс зүй, гоо зүйн эрх юм шүү дээ. Тэр бүхэн зөрчигдөж байгаа нь Монголын мэргэжлийн урлагын хөгжилд ихээхэн хортой. Учир нь Монголын ард түмэн энэ мэргэжлийн бус хүмүүсийн халтуурдсан юмсыг үзсээр байгаад нүд нь дасал болж өөр илүү гоё юмыг шаардаж чадахаа больчихсон байдаг. Хэсэг бүлэг мэргэжлийн бус ашиг хонжоо хайсан хүмүүсийн эрх ашиг нь мэргэжлийн уран бүтээлд, улс орны ирээдүйд хойчид маш том гай  болж байна. Үүнийг төр захиргааны байгууллага, захиалагч нар сайтар нягтлаж сонголтоо зөв хийж байх хэрэгтэй юм.

 Мэргэжлийн хүмүүс нь энэ мэт шударга бус зүйлийн эсрэг тэмцэх ёстой юм биш үү ? Энэ удаа ингэчихлээ, тэр удаа тэгчихлээ гээд байгаад байж болохгүй юм шиг санагдаж байна л даа.

Мэргэжлийн хүмүүсийн ур чадварыг харагдуулах, харагдуулахгүй байж эхлэх тэр асуудлын гол үндэс суурь нь нийслэл хот, хөдөө орон нутгийн төрийн захиргааны байгууллагуудын  хэнэггүй ч гэдэг юм уу , юм мэдэхгүй, ойлгодоггүй  байдлаас үүдэлтэй. Төр захиргааны байгууллагын хүмүүс нь урлагийн ямарч боловсрол байхгүй.

Ядаж гоо зүйн таашаал байхгүй. Тэгээд ямарваа нэгэн юманд автахдаа их амархан, дээрээс ирсэн тушаалыг үг дуугүй биелүүлдэг улсууд. Ардын нам ч ялгаагүй одоо эрх барьж байгаа Ардчилсан намын зарим хэсгүүд ч ялгаагүй. Тэгэхлээр мэргэжлийн уран бүтээлчид бид хэнд хандах ёстой юм. Харамсалтай нь Монгол улсын аливаа нэгэн хот, аймаг, сум, дүүрэгт баригдах хөшөө дурсгалууд бүгд тендер сонгон шалгаруулалтаар явдаг зарчимтай.

Орчин үед бол худалдан авах ажиллагааны газар гэдэг юмаар орж байна л даа.  Ингээд ороод хэрэгжих шатандаа явж байхад дээрээс УИХ – ын гишүүн ч юмуу төрийн байгуулалтын байнгын хорооноос тогтоол гаргаад ном дүрмээрээ явж байгаа ажлыг зогсоож, саармагжуулдаг.  Тэгэхлээр УИХ – ын дарга, ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд гуравтай жирийн мэргэжлийн уран бүтээлч өрсөлдөөд дийлэх үү. Төрийн хэрэгжүүлэх шатны албан тушаалтангууд дээрээс ирсэн тэр шийдвэрийг буруу байсан ч дагахаас өөр аргагүй болдог. Ингээд мэргэжлийн уран бүтээлчид бид нар эсрэг зарга үүсгэхээс аргагүй болдог. Ер нь шийдвэр гаргаж хэрэгжүүлж байгаа төр захиргааны ажилтан, хаа хаанаа ямар ажил явж байгаа тухай ажлын уялдаа холбоогүй ажилдаг гэсэн л үг.

УИХ-ЫН ГИШҮҮН БОЛЖ ЗЭВРЭХ ШААРДЛАГА БАЙХГҮЙ

Мэргэжлийн барималчид, зураачдынхаа гараас гарч байгаа энэ сайхан бүтээлүүдийг авч үлдэхийн тулд, өв соёлоо хадгалахын тулд тэмцэх ёстой болоод байгаа юм бишүү? Эсвэл та нар хэн нэгийгээ дэмжээд гишүүн болгочихооч. Яг үнэндээ УИХ – ын гишүүн биш л бол иймэрхүү хүндрэлтэй асуудлаа шийдвэрлэж хамгаалж чадахгүй байдал Монголд бий болчихоод байна  шүү дээ.

Тэгж УИХ – ын гишүүн болж зэвэрч, өөрийнхөө хувь заяагаар тоглох мэргэжлийн уран бүтээлч байхгүй байх. Тэр бол бид нарын байх ёстой газар биш. Уг нь  УИХ – ын гишүүдийн дунд  урлаг ойлгодог сайхан сайхан гишүүд байдаг юм. Хамгийн гол нь төр захиргааны байгууллагуудын уялдаа холбоо байхгүй байх нь их хор нөлөөтэй байна.

Жишээлбэл: Улаанбаатар хотод Монгол улсын түүх, ёс заншилтай холбоотой танин мэдэхүйн чиглэлийн томоохон байгууламж байгуулах гэж байна. Түүнийг байгуулахын тулд бүх хууль, дүрмийн хүрээнд зарладаг байхгүй. Зарлангуут бүх шат сонгон шалгаруултаар нь орж явсаар байгаад эрхээ авна.

Эрхээ аваад явж байтал нөгөө УИХ – ын гишүүд чинь ямар нэг амбицад хөтлөгдөөд сайн дурын уран сайханчидтай баримал хамт хийх гээд юу ч биш болгоод байгаа хүмүүстэй нийлчихдэг. Тэд нар чинь бид нарыг бодвол хийх ажил байхгүй. Хийх ажил нь цэвэр ашиг сонирхолынхоо төлөө байдаг. Бид нар энд ном дүрэмээрээ явж байхад тэд нар гишүүд энэ тэртэй уулзаад тархий нь угаагаад, лоббигоо хийгээд явж байдаг. Тэр дээгүүр байгаа хүмүүст ямар ч мэдээлэл байхгүй. Улаанбаатарт ямар хөшөө байгууламж баригдах гэж байгаа талаар мэдээлэлгүй учраас бичиг хийгээд өгчихдөг. Тэгэнгүүт бидний ном ёсоороо явж байсан ажил зогсчихдог.

Хэцүү л юм байна даа. Яах ёстой юм бол?

 Бид  одоо л гарц олж эхэлж байна л даа. Ямарваа нэг асуудал гарвал яг аль чиглэлээс бичиг зөвшөөрөл өгч тэр чиглэл рүү нь явж байгаа. Ийм байдал байгааг манай ерөнхийлөгч хүртэл сайн мэдэж байгаа. Харин одоо мэргэжлийн уран бүтээлчдийн бүтээл, Монголын ард түмний оюуны таашаалыг эдгээр ашиг сонирхолын зөрчилтэй, чанаргүй, халтуурчидаас хамгаалах хэрэгтэй байна.

Эцэг малын баримал л хаа сайхгүй барих, босгох сонирхолтой болчихсон юм бишүү. Ард нь аль нэг УИХ-ын гишүүний нэр явж байх жишээтэй. Угтаа бол нэг үеэ бодвол хүмүүсийн сэтгэхгүй арай өөр болж байна. Өөрөөр сэтгэж өөр юм хийх боломж баймаар л юм? 

Энэ бол шал өөр л дөө. Төрөөс зарласан хүнд зориулагдсан  баримал нь бодит  байхыг шаарддаг. Нэг талаас одоо баримал хэрэггүй өлсөж ядарсан улсуудад тэр мөнгийг нь өгчих гэдэг.  Яахав тэдэнд өгч болно л доо. Тэр баялаг болж чадахгүй хоолойгоор нь ороод л байгалийн бордоо болоод гарна. Харин үнэхээр түүхэнд үүрэг гүйцэтгэж чадахаар мэргэжлийн түвшинд бүтээсэн хөшөө бол хожимдоо тэр хөшөөнд зориулсан мөнгөнөөсөө хэд дахин илүү үнэлж баршгүй үр өгөөжтэй. Жишээлбэл: Түүхийн, танин мэдэхүйн, соён гэгээрэхүйн, урлагын үнэ цэнэ, гоо сайхны гэх мэт.

Тийм учраас би  Монгол улс, нэн ялангуяа томоохон хотууд музей шиг хот байгаасай гэж боддог. Тэгэхдээ баахан хүний хөшөө биш мэдээж Монгол улсын тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө халуун амь бүлээн цусаа зориулсан сайхан хөвгүүд, охидод хөшөө босголгүй яахав. Орчин үеийн янз янзын хэллэгтэй тийм баримлууд маш их тавигдах ёстой. Бид чинь биет бөгөөд биет бус асар их соёлтой ард түмэн. Тэр бүгдийг уран барималын хэллэгт оруулаад хийхэд  уран бүтээлч хүнд барж идэхгүй их юм байгаа. Тэр нь өөрөө Монголын түүх, биет бус соёлыг биёт болгож хотоо чимэглэж үлдээнэ гэдэг бол бид ямар их агуу түүхтэй, соёлтой ард түмэн бэ гэдгээ үзүүлэх маш том боломжийн зэвсэг болж байгаа юм. Хүн хүн талх талхаа идээд хийх юмаа хийчихвэл Монгол улс дороо л хөгжинө.

Азийн бар болсон улсууд  зөвхөн аялал жуулчлалаараа эдийн засагаа босгоод явж байна. Манай улс ч тэгэж хөгжих боломжтой гэж би боддог. Гол нь гадаадын жуулчдад үзүүлж харуулах юм ихтэй байх учиртай. Магадгүй бид түүхээ харуулсан янз бүрийн барималан хот байгуулж яагаад болохгүй гэж. Ер нь Улаанбаатараа түүх соёлоо харуулсан барималаар дүүргэхэд мэргэжлийн уран бүтээлчдийн хүрэлцээ хэр вэ ?

Байлгүй яахав.  Гол нь барималчдын нэр барьсан хүмүүсээс л болгоомжлох хэрэгтэй. Бүтээл хийж байнаа гээд тоглоод хаячихаж болохгүй биз дээ. Монголд үндэсний хөрөнгөтөнгүүд бий боллоо. Хүн бол хөрөнгөө дагаад ухаан задардаг. Мэдээж хөрөнгө арвижуулахын тулд хүний толгой ажиллана шүү дээ. Ор юу ч үгүй хоосон хүн бол мэдээж толгой ажиллаж том юм бодохгүй. 20 жилийн хугацаанд үндэстний хэмжээний хөрөнгөтөнгүүд гараад ирчихсэн. Дэлхийгээр одоо маш их аялаж байна. Дэлхийн бараг өнцөг булан бүрт очиж байна.

Монгол хүн очиж үзээгүй газар алга.  Нүүдэлчин улсууд бол маш гярхай, юмыг авч хэрэглэхдээ их овжин тэр  нь угаасаа цусанд нь байгаа ген. Энэ хүмүүс дэлхий тойроод аялаад ирэхдээ бизнесийнхээ ажлыг амжуулахаас гадна маш их юм үзэж байна. Хүн ингээд капитал нь хуримтлагдаад яваад ирэхээр би яагаад Монголд юм хийж болохгүй гэж гэсэн бодол төрдөг юм байна. Одоогийн УИХ–ын гишүүн Б.Наранхүү, Ажнай Бат – Эрдэнэ, Цагаан шонхорын Энхтайван, Х.Баттулга зэрэг хүмүүсийг нэрлэж болно. Энэ хүмүүс Монголын урлагын түүхэнд их хувь нэмэр оруулж байна.

Үнэхээр манай улс гадаадын жуулчдад үзүүлэх харуулах юм байхгүй гэж хэлэхэд хатуудахгүй байх. Харин үндэстэний бизнесменүүд маш ихийг хийж эхэллээ. 

Жишээлбэл  “Шарга Азрага”- ны хөшөө хийхээр болсон. Улсууд яахав малд зориулж хөшөө босголоо гэх байх. Гэхдээ Шарга азраганы хөшөөний хэллэг хийц мэргэжлийн түвшинд ихээхэн өөр арга барилаар шийдсэн. Уг бүтээлийн сонгон шалгаруулалт их өвөрмөц санагдсан. Б.Наранхүү гишүүний сонгон шалгаруулалтыг их таашаасан юм.  Яагаад вэ гэвэл бүх материалууд ирсэний дараа бүх урлангуудаар явсан юм байна лээ. Нэг нөхөр хүнээр баримал хийлгэж авчираад тавьчихсан ч юм уу бүү мэд шүү дээ. Тэгэхлээр бизнесийнхэн чинь бас аливаа юмны үндэс суурийг судалдаг болчихсон сайн талтай. Ийм тохиолдолд мэргэжлийн бус халтуурчид хүмүүс зайлахаас өөр аргагүй болж байгаа юм.

Шарга азарганы хөшөөний тухай сонирхмоор байна л даа. Зүгээр нэг морины хөшөө юм байх гэж хүмүүс ойлгоно, магадгүй шаардлагатай юмуу ч гэх байх л даа…

 Шарга азрага гэдэг бол зүгээр нэг азарганд зориулсан хөшөө гэвэл бас тиймгүй. Шарга азарганы хөшөөг тойроод адууны зан үйлтэй холбоотой бүх зүйлийг харуулсан. Ингээд бодохоор  танин мэдэхүйн чиглэлийн ач холбогдолтой. Мөн  “Их Гүрэн” гэдэг барималын захиалга өгсөн. Би өөрөө л “Их Гүрэн” гэж нэрлэж байгаа юм.

Монголчууд мянга гаруй жилийн өмнө юу эдэлж хэрэглэж байсан, ямар соёлтой байсан , зоос мөнгөн тэмдэгтүүд энэ бүх юмыг гаргаж тавина. Дүнжингарав дээр босох энэ баримал нь 2014 ондоо ашиглалтад орохоор байгаа.  Намайг сонгосон учраас би ингэж яриад байгаа юм биш бас улс орондоо юм хийнэ, хойч үедээ үлдээнэ гэсэн тэр бизнесмений сэтгэлийг нь бид хүндэтгэх учиртай. Ер нь бол хотын хаа сайгүй, залуусын парк, цэцэрлэгт хүрээлэн гээд хаана ч янз бүрийн дүр төрхтэй сэтгэлгээний баримал тавьж байвал сайнсан.

ТОМ БҮТЭЭЛ БАРИУЛСАН НЭГНИЙГ ТАТВАРААС ЧӨЛӨӨЛӨХ ХЭРЭГТЭЙ

Урлаг , уран бүтээлийг дэмждэг, ойлгодог хүндэлдэг хүмүүсийг нэмэгдүүлэхийн тулд юу хийх хэрэгтэй вэ ?

Хүмүүсийн оюун тархинд юм хийж байгаа томоохон бүтээлүүдийг дэмжиж ивээн тэтгэж байгаа байгууллага, хувь хүмүүсийг одоо тэр оруулсан хөрөнгө мөнгөнийх нь хэмжээгээр татвараас чөлөөлөх хэрэгтэй гэж бодоод байгаа. Болдог бол шүү дээ.

Төр бол олон хүүхэдтэй айл  шиг санаа байсан ч сачий нь хүрэхгүй байгаа. Тийм  учраас хоёр идүүлэхгүй , хоосон хонуулахгүй олон салбарт хөрөнгө хүч хаяж байгаа шүү дээ. Тэгэхлээр төрийн ачаанаас хөнгөлж тодорхой  хэмжээний урлаг , соёлын салбарт хөрөнгө шаардсан ийм их ажлуудыг хийж байгаа бизнэсийнхэн болон хувь хүмүүсийг дэмжих  хэрэгтэй байна.

Ингэвэл нилээн явна. Чөлөөлөхдөө зүгээр нэг хувь биш нөгөө бизнесийн ажилд  нь ашигтай байдлаар бас тэр хүний нэр алдарт ч нөлөөтэй нөгөө талаар монголын соёл , түүхийг бодит түвшинд, урлагийн хэллэгээр гаргаж байгаад нь талархах хэрэгтэй юм. Монголд жишээлбэл Чингисийн алтан зоос гэж ийм юм байжээ гээд гаргаад тавичихна гэдэг чинь өөрөө нэр хүндийн асуудал. Энэ бол Монголын ард түмэнд капитал бүтээж өгч буян үйлдэж байна гэсэн үг. 

Цөөхөн Монголчууд хойч үедээ юмаа хийж үлдээж байхад татварын заримаас нь чөлөөлөх хэрэгтэй. Одоо жишээлбэл Женко Баттулга Цонжин болдог, Их майдар төслийг хэрэгжүүлж байхад мань хүний компанийг тэр ажилд оруулсан хөрөнгө оруулалтынх нь хэмжээгээр татвараас чөлөөлөх хэрэгтэй юм шиг. Энэ бол миний л бодол л доо. Яагаад гэвэл улс тэрнийг хийж чадахгүй юм чинь. Эцсийн эцэст тэр бүхнийг санаачилж хийж бүтээсэн хүмүүс хорвоогийн жамаар үгүй болно. Тэр хөшөө дурсгал Монголын ард түмний үнэт капитал, аялал жуулчлалын бас нэг гайхамшигт бүтээгдэхүүн болоод л үлдэнэ.  Түүнээс биш нэг сайшаалын үнэмлэх, одон тэмдэг өгөөд яах юм бэ?

Та хэдэн хүүхэдтэй вэ, таны хүүхдүүдийн аль нэг нь тань шиг гарын дүйтэй байна уу?

Би гурван хүүхэдтэй. Би хүүхдүүдээ барималчин бол гэж хэлэхгүй. Зураач бол ч гэж хэлэхгүй.  Эцсийн эцэст хүний хувь заяа зурсан төөрөг гэж бий.  Магадгүй төрсөн хүүхдүүд уран бүтээлч болдоггүй юмаа гэхэд тэд нарын хүүхдүүдээс уран бүтээлч төрөхийг үгүйсгэхгүй. Уран бүтээлч болно гэдэг тэнгэрийн хишиг ч маш том бичигдээгүй хариуцлага, хүнд ажил.

Яруу найрагч ч юмуу, зураач, барималч хүмүүсийг харахаар нэг тийм сэтгэлийн хөөрөл ихтэй, уурлах гомдох нь амархан хүмүүс байдаг юм шиг санагддаг. Ийм хүмүүс ер нь яг ямар шинж чанартай байх ёстой гэж та бодож байна?

Уран бүтээлч хүн хамгийн нэгдүгээрт их хүнлэг бас авьяастай байх хэрэгтэй.  Ёс зүйн нилээн гайгүй түвшинд өөрийгөө бэлдсэн байх хэрэгтэй.  Нэг нэгийгээ ил далд муу хэлээд, харааж ерөөгөөд байх бол уран бүтээлч хүний зарчим биш. Уран бүтээлдээ хүн их дуртай хүндэтгэлтэй  ханддаг  шиг ойр тойрондоо найз нөхөддөө ч сайн харилцаатай байх хэрэгтэй. Тэгж байж уран бүтээлч болно.  Ер нь бол ямар ч арын хаалга, татлаа түтлээгүйгээр амьдардаг мэргэжил шүү дээ.  Тийм учраас маш чадалтай. Урлагийн боол биш, урлагийн эзэн байх түвшинд өөрийгөө бэлдэх хэрэгтэй.

Таны ярилцлагыг уншаад яг тань шиг барималчин болох юмсан гэж бодох залуучууд гарч магадгүй л дээ. Яг ийм хүмүүсийг ямар сургуульд бэлдэж байна. Та жишээлбэл шавьтай юу ?

Надад бол шавь байхгүй. Учир нь би багшлаагүй. Багшлах зав ч болоогүй.  Монголын түүхийг, хүн сэтгэлийн хөөрөл хөгжлийг, ан амьтаны хөдөлгөөнийг орон зайд бүтээж хүний сэтгэлд хүргэхэд  хамгийн гоё мэргэжил бол уран баримал . Барималчин болно гэж бодож байгаа хүмүүс нэгдүгээрт хувийн сахилга баттай маш тэвчээртэй байх хэрэгтэй.  Залхуу хүн бол явахгүй,  барималд системтэйгээр суралцах хэрэгтэй. Тийм учраас эхлээд дүрслэх  урлагийн сургуулиар нь явуулаад  төгссөнийхөө дараа урлангийн системрүү шилжиж болж байгаа юм. Барималч гэдэг нилээн хатуу хүнд урлаг.  Үг  даадаг , ачаалал их даадаг  болох хэрэгтэй. Биеийн бөгөөд оюуны хаттай байх хэрэгтэй. Тансаг гоё бүтээл бүтээхийн тулд маш их хөдөлмөр орно. Бас оюуны гимнастик сайн хийх хэрэгтэй.  Зураг зурах, сэтгэн бодох хийсвэрлэж сэтгэх гэх мэт

Эцэст нь таниас асуугаагүй үлдсэн. Та өөрөө олон нийтэд ярихыг хүссэн зүйл байна уу ?

Би бараг ярьчихлаа. Ер нь бол Монголын мэргэжлийн уран бүтээлчид, төр захиргааны байгууллагууд уялдаа холбоотой сайн ажиллах юм бол үр хойчийн оюуны мэлмий тунгалаг байна. Яагаад гэвэл мэргэжлийн түвшинд хийгдсэн сайн уран бүтээлүүдийг харж өснө гэдэг бол оюуны мэлмий улам тунгалагшина гэсэн үг.  Ирээдүйгээ бодож мэргэжлийн урлагийн түвшиний асуудлуудыг бодлогоор харж үзэх хэрэгтэй байна л гэж хэлье.

Т.Түвшинсайхан

http://www.hunnu.mn/content/37209.htm

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.