• Categories

  • Traffic

Монгол улсын гавьяат багш, зохиолч В.Суранхүү: Уран зохиолыг бодлогоор устгачихвал энэ үндэстэн үгүй болно гэдгийг төрд шургалсан хүний цустнууд сайн мэдэрч байгаа

Нийтэлсэн: 2014-05-16 07:37:51

МЗЭ-ийн гишүүн, ахмад зохиолч Алаг морьт Ванчингийн Суранхүү нь Дөрвөд Далай хан аймаг /одоогийн Увс, Бөхмөрөн сум/-ийн харьяат. Баян-Өлгий аймгийн Цагааннуур сумын бага сургууль, Өлгий хотын 10 жилийн 2-р дунд сургууль /1969/, МУИС-ийн Монгол хэл, утга зохиолын анги /1974/-ийг тус тус төгссөн. Монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжилтэй. Бугат сумын найман жилийн сургууль, Өлгий хотын 1-р сургуульд багшилж байгаад 1977 онд өөрийн төрөлх 2-р сургуульдаа очжээ. 2009 оноос гавьяаныхаа амралтанд гарсан ч Өлгий хот дахь турк сургуульд урилгаар багшилж буй. Ардын үрст эрдмийн үрийг түгээхийн сацуу утгын ертөнцөд авьяас билгээ сорьж 2007 оны Улаангомд болсон Баруун бүсийн яруу найргийн наадамд тусгай байр, Ховд хотод зохиогдсон “Алтайн дуулал-2008” яруу найргийн наадмын гутгаар байрын шагналыг хүртэж явсан нэгэн. Шүлэг зохиол нь төв, орон нутгийн сонин, сэтгүүл дээр нийтлэгдэж байснаж гадна яруу найргийн “Босоо заяа” /2008/ түүврээ хэвлүүлжээ. Монгол хэлний улсын олимпиадын багш нарын зэрэглэлд алт, хүрэл медалийн эзэн тэрбээр 2012 оны казак түмний Наурызын баярын үеэр Монгол улсын “Гавьяат багш” хэмээх эрхэм дээд цолыг хүртсэн билээ. Бид энэ удаагийн “Утгын их хоймор” буландаа В.Суранхүү зохиолчийг урин залж, баруун Монголын сонин сайхныг лавшруулан ийн хөөрөлдсөн болой. Таалал ай хотлоор орших болтугай!
Авгаржин Жа.Баяраа

-Монгол улсын Гавьяат багш хэмээх эрхэм дээд цолыг та хүртсэн. Чухам ямар гавьяат үйл хэргийг тань засаг төр үнэлсэн юм бол оо?

-Мэргэжлийн ур чадварын хувьд энэ 40 жилийн хугацаанд аймагтаа урдаа ер нь хүн гишгүүлээгүй явсан шүү. Монгол хэл, сэтгүүлч мэргэжлээр гэхэд миний алган дээрээс 130 шахам хүүхэд ниссэн байна. Энэ бол том амжилт, том тоо юм. 2-р сургуулийн миний шавь нар тэнд очсон монгол хэлний ангийн бүх хуваарийг авч байсан жилүүд цөөнгүй. Монгол бичгийг шавь нартаа заахаас гадна Баян Өлгий аймгийн хэл уран зохиолын бүх багш нарт хоёр ч удаа шаталсан сургалт зохион байгуулж үр дүнд хүргэсэн. 1990-ээд оны эхээр ЕБС-иуд монгол бичгээр хичээллэж эхлэхэд багш нарыг нь бэлтгэж өгч байлаа. Аймгийн төвийн бүх байгууллага, хамт олонд миний бие засаг төрийн даалгавраар монгол бичиг заалаа шүү дээ. Мэдээж уран зохиолын дугуйлан байгуулж, залуу авьяастныг тодруулж, дэмжих чиглэлээр ажилладаг. Тэр бүгдийг төрөөс үнэлсэн юм байлгүй дээ.

-Мартсанаас, Баян-Өлгий аймгийн зарим суманд дунд сургуулийн хичээлийн программаас монгол хэлийг хассан гэх дэл сул яриа чих дэлссэн. Тийм юм болсон уу?

-Яг хасчихсан юм байхгүй шүү. Монгол хэлний цаг угаасаа цөөхөн. Монгол сургуулиуддаа ч цөөхөн. Төрөөс ийм сонин бодлого яваад байдаг юм. Зарим сумын сургуульд монгол хэлний хичээлийг жаахан гурилддаг тал бий. Ухаандаа огт монгол хүнгүй дөрвөн сум байна. Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн, Толбо, Улаанхус, Баяннуур дөрөв. Элсэлтийн шалгалтанд хүүхдүүд их унах, их дээд сургуульд Баян-Өлгийгөөс элссэн оюутнууд I, II дамжаанаасаа хасагдах тохиолдол элбэг. Яг үнэндээ энэ нь монгол хэл муу мэддэгтэй холбоотой. Энэ тухай би олон жил ярьж байгаа ч хүмүүс янз янз л ханддаг.

-Та ер нь ингэхэд хаана төрж, мэргэшиж, хаагуур ажиллаж яваа сурган хүмүүжүүлэгч вэ?

-Баян-Өлгий аймгийг 1940 онд байгуулахад Бөхмөрөн сумын нутаг, Ховд голын хойд биеэр нутаглагч гурав, дөрөвдүгээр багийг газар нутгийн ойролцоо байдлаар нь шинэ аймагт татаж оруулсан байдаг. Тэгээд л Баян-Өлгий аймгийн Цагааннуур суманд төрж, өссөн дөө. 1926 онд байгуулагдсан баруун монголын соёлын уурхай Өлгий хотын 10 жилийн 2-р сургуулийг төгссөндөө бахархаж явдаг. Нутагтаа хэл уран зохиолын багшаар очиж, өдгөө 40 дэх жилдээ багшилж байна.

-Одоо хүртэл төрөлх сургуульдаа багшилсаар л байгаа юм уу?

-Үгүй ээ, хэдэн жилийн өмнө тэтгэвэртээ гарч, сэтгэл санааны хувьд тулгамдаад байж байтал турк сургуулиас санал ирж, тэнд мэргэжлээрээ одоо хүртэл багшилж байна. Туркийн хөрөнгө оруулалттай, их сайн ахлах сургууль. Мөдхөн 20 жилийн ойгоо хийнэ.

-Та нийслэлд хөл тавих нь ховор хүн. Ямар нэг зорилгоор л ирсэн байж таараа.

-Монгол хэл бичгийн улсын олимпиадад нэг сурагчтайгаа цуг ирлээ. Энэ уралдаанд миний бие 13 дахь удаагаа оролцож байна. Миний нэг шавь аймагтаа дэд байрт шалгарсан. Монгол бичигт оролцоод буцаж байгаа. Одоо шалгалтаа өгч байгаа охин бол манай 2-р сургуулийн хүүхэд. Багш нарынх өчигдөр боллоо.

-Та мэдээж оролцсон байх. Ямар амжилт үзүүлэв?

-Нэг их сүйдтэй давхисангүй дээ. Монгол улсын шилдгийн шилдэг 31 багшаас 11-т орлоо. Яахав, урьд нь би 2012 онд алт, 2011 онд хүрэл медаль хүртэж байлаа. Энэ жил Улаанбаатарын багш түрүүлсэн шүү. Сансартуяа тэргүүлж, Орхон аймгийн Нямсүрэн дэд тэргүүн байрт шалгарсан.

-Түрүүлэхээр яадаг юм. Томоохон мөнгөн шагнал өгч, дэв зэрэг, цалин хөлс нэмэгдэнэ биз дээ?

-Тийм юм байхгүй ээ.

-Эх хэлний тухай таны бичсэн цуврал томоохон нийтлэлүүд “Утга зохиол, урлаг” сонин дээр гарсан. Хүмүүс хэр уншсан байх юм?

-Сонингоо захиалдаг улс нэлээн уншсан байна. Хүмүүс баяр хүргэж, санаа бодлоо хэлж байна билээ. Өчигдөр гэхэд л багш нарын олимпиад дээр МУИС, БИС-ийн багш нар ярьж л байна билээ.

-За тийм байдаг байж. Сониноос, хилийн цэргийн удирдлагад байдаг найзууд намайг Баян-Өлгий аймгийн Арал толгойн заставт хөл гишгүүлж үзүүлэхсэн гэж ярьдаг юм. Тэнд үнэхээр газрын диваажин цогцолсон хэрэг үү?

-Очиж байсан, сайхан газар. Ер нь манай аймагт говь, хээрийн бүс зонхилдог. Баруун талын Цэнгэл, Улаанхус, Булган сум руугаа жаахан ойтой. Таван Богд бол хамгийн цэвэр агаартай, дэлхийд гайхамшиг нь түгсэн уул. Арал толгой, Сыргалын заставын орчим ан амьтан, ховор сонин ургамал цөм байна. Хил орчмоор хүрэн баавгай, халиун буга данхайж явах нь нүднээ содон. Вансэмбэрүү жинхэнээрээ тэнд л ургана шүү дээ.

-Ахуунаг би ганцхан Баян-Өлгийд байдаг дархан цаазтай шувуу гэж сонссон.

-Бугат, Цагааннуурын Хуйлагийн амны эхээр ахууна тогтмол байна шүү. Хав хар нүдтэй, чандаган цагаан, их ганган шувуу бий. Алтайн хойлогтой зэрэгцэж амьдардаг жигүүртэн.

-Хэр том шувуу юм. Хотон шиг үү, халбаган хошуут шиг үү?

-Үгүй ээ, ятууны дайны л шувуу. Махыг нь ардын эмчилгээнд хэрэглэдэг болохоор олноор агнаад ховордсон хэрэг.

-Казакийн ард түмэнд .тухайн үед Чойбалсан ч юм уу, Монголын Засгийн газраас тавьсан нэг болзол байдаг юм гэсэн. Энэ нь уул усны нэрийг өөрчлөхгүй байх. Гэтэл Сыргалын нуруу гээд л аймгийн гэрэл зургийн цомог дээр гарсан байна билээ.

-Монгол нэртэй л байж таараа. Би сайн мэдэхгүй байна. Нэлээн дээхнээс л Сыргал гэдэг байсан. Цагийн аясаа дагаад газар усны нэр хаа сайгүй л өөрчлөгддөг юм байна. Дандаа казакууд нутагладаг газар Улаан толгой, Хөх толгой гэдгийг казакаар махчилаад орчуулчихсан л байдаг. Уул усанд янз бүрийн нэр өгсөн явдал нэлээн бий.

-Миний бие түүх их сонирхоно. Ухаандаа Монголд казакууд хэзээ, яаж орж ирсэн юм. Хүмүүс хоорондоо зөрүүтэй гурван цаг үеийг онцолж, барин тавин тайлбарладаг. Энэ тухай танаас их сонин зүйл сонсоно гэж найдаж байна.

-Анхны казакууд Алтай, Шинжаанаар давж ирээд хичнээн жил ч болж байгаа юм. Хилийн зааг нутгаар байж байгаад л наашаа ороод ирсэн юм билээ. Ойролцоогоор анхны казак хүн хөл тавьснаас хойш 150 шахам жил улирч буй гэх. Казакийн овог айлууд Богд хаант Монгол улсад 1912 онд анх дагаар орсон байдаг. Алтай Шинжааны казак, Алтайн урианхай, Далай ханы дөрвөдүүд бараг нэг дор шахуу ийм хүсэлт гаргасан байдаг. Богд хаан түүнийг болгоосон хэрэг.

-Тэгэхээр Шалгарсан хошой баатар Х.Чойбалсан маань анх тэдэнд зөвшөөрөл өгч, аймаг байгуулж өгсөн гэж ярьдаг юм. Энд бас учир байна аа?

-Баруун сумдаар нэлээд казакууд нутагшаад эхэлчихэж. Тэгээд маршал аймаг байгуулахыг зөвшөөрсөн байдаг. Анх тэд тусгай аймаг байгуулж өгөх саналаа Засгийн газарт хүргүүлсэн юм билээ. БНМАУ-ын Засгийн газрын онц эрхт төлөөлөгч Сүрэнжав хязгаар нутагт тусгай томилолтоор нэлээд хэдэн cap ажилласны эцэст Сайд нарын Зөвлөлөөс “Казак-Урианхайн аймаг байгуулах” тогтоолыг баталсан байдаг. 1930-аад оны дунд үеэс яригдсан асуудал ийн 1940 онд шийдэгдсэн.

-Маршал Чойбалсан Оспантай Алаг толгойд уулзаж зэр зэвсгээр хангасан хачин сонин үйл явдал өрнөдөг.

-Сая хилийн тухай “Босго тотго” кинон дээр энэ тухай их тодорхой гаргасан байна билээ. Зүүн Туркестаны улс байгуулах үйл хэрэгт дэмжлэг үзүүлсэн гэдэг. Цаанаа Гоминданы намын эсрэг авсан арга хэмжээ байх. Нөгөө Оспан нь улам хүчирхэгжиж, дээрэм тонуул нь хэтрээд, эргээд манай нутаг руу халдсан байдаг. Хэлэлцээр хийсэн газар нь би очиж үзсэн. Тэнд одоо застав байна. Нуурын хойно модоор хүрээлэгдсэн нэг жижиг толгойн өвөр бэлд гэр барьж уулзсан юм билээ. Цагаан голын рашаан орох зам тэрүүгээр дайрч гардаг юм.

-Түүхт Толбо нуурын халдашгүй дархан байдал ямаршуухан байна даа?

-Нуурын эргэн тойрон Урианхайн Саруул гүний хошууны нутагт харьяалагддаг. Хасбаатар, Байкалов нарын хориглолт хийж байсан хүрээ өнөөдөр туурь төдий юм байгаа байх. Ардын хувьсгалын ялалтанд зориулсан нэг дурсгалын самбар нуурын хөвөөнд бий. Сүүлийн үед тордлого аваагүй. Толбо нуур цэв цэнхэр харагддаг уулын нуур. Нөгөө С.Баярын ээж доктор Дулмаа гуай загас аваачиж үржүүлсэн газар. Харьцангуй зэлүүд болохоор бохирдол байхгүй. За тэгээд, Даян, Хар, Сыргал, Ачит, Цагаан нуур гэж олон сайхан нуурууд бий.

-Таны нэг шүлэгт “… Их дөрвөдийн нутаг Ихэр гурван цагаан нуур” гэсэн мөр бий. Төрсөн нутаг чинь уу?

-Тийм.Холбоо гурван нуур бий.

-Онгон зэлүүд баруун хязгаар тийш хужаа нарын мөр гарч эхэлж байна уу?

-Тэд Баян-Өлгийд харьцангуй бага гишгэсэн. Гэхдээ Ногооннуур сумын нутаг, Дулаан хар гэж уул бий. Казакаар Гурван хар ч гэдэг. Зарим нь Таван хар ч гэдэг. Нарийн тоолбол долоон хар уул бий. Тэр нь сунжраад Дулаан хар ч болсон байж мэднэ. Тэнд Хятадын хөрөнгө оруулалттай хар тугалга, цайрын баяжуулах үйлдвэр гэв гэнэт байгуулагдсан байна. Саяхан би хажуугаар нь өнгөрлөө. Асар том үйлдвэр ашиглалтанд орчихсон оволзож байна. Хятад хотхон боссон байх магадлалтай. Ховд голоос төмөр хоолойгоор ус татсан байгаа юм. Хүмүүст хар тугалга, цайр гэж яриад байгаа ч эцсийн дамжлага дээр нь Монголоос хүн байдаг нь юу л бол. Ихэнх ажилчид нь газрын гүнд амьдардаг гэдэг нь их ноцтой. Урд газрын бүртгэлд ороогүй хүмүүс ч ажилладаг байж болох. Хар тугалга, цайрыг их хэмжээний цагаан алт, гөлтгөнүүр дагаж явдгийг манай Аюулгүйн зөвлөлийнхөн мэддэг байлгүй дээ.

-Танай тийшээ байгаль хамгаалах ажлын эрч хүч ямар түвшинд байдаг юм бэ дээ?

-Байгаль хамгаалах тал дээрээ их тааруу. Ховд голын сав, Өлгий хотын эргэн тойрон хогоор дүүрчихсэн шүү дээ. Энд тэнд байдаг цөөн тооны ойн төглүүд үндсэндээ огтлогдоод дууссан. Харин ард түмний амьдрал Баян-Өлгийд дажгүй байгаа. Манай казакууд аминдаа арчаатай, суусан газраасаа шороо атгаж босдог хөдөлмөрч ард түмэн. Өлгий хот өндөр хөгжсөн. Маш олон машин, тансаг хаус цөм байна.

-Тэдний өвөрмөц сонин зан заншил хэвээрээ биз дээ. Бүргэдийн ав, тулам булаалдах… гээд л.

-Бүргэд бол гайхамшигтай. Цэвэр бэлгэдэл. Тэд хөх ямааны тулам булаалддаг. Тулам авсан нэг нь гүйцэгдэхгүй явсаар нэг айлын тооноор ч юм уу, гэр дээр нь шидээд л. Тэр айл нь найр хийдэг уламжлалт наадгай. Бас нэг өвөрмөц тоглоом бий. “Хүүхэн.хөөх” гэдэг энэ наадгай эрэгтэй нь зугтаж, эмэгтэй нь араас нь элдэж очоод ташуурддаг. Мөн мөнгө, ташуур сэлтийг морин дээрээс шүүрдэг уулынхны олон янзын тоглоом бий. Сүүлийн жилүүдэд казакууд “Курбан баяар” гэдэг наадмыг өргөн тэмдэглэх болсон. Түрэгээс үүдэлтэй шашны баяр. Энэ нь хаврын баярын дараа орох том баяр шүү. Мөн “Рамазан” хэмээх мацаг барих ёслол бий.

-Cap шинийн баяраа та бүхэн ер нь тэмдэглэдэг үү?

-Бид халхчуудаас илүү хүчтэй, өргөн дэлгэр, ёс төртэй тэмдэглэдэг. Өлгий хотод 100 шахам дөрвөд айл байна. Ер нь бүгд надад ирж золгоно шүү. Тэгэхээр би нэлээн ахмад настай болсон хэрэг.

-Казак үндэстний утга зохиолын хөгжил дэвшил ямар түвшинд байна вэ. Сүүлийн үед Сураганаас бусад нь нэг л тийм нам гүмхэн.

-Хуучнаа бодвол утга зохиол сонирхдог залуус эрс цөөрсөн. Ахтаан, Хурманхан зэрэг суут зохиолчид бурхны оронд явчихсан. Ерээд оны үед казакаар овоглосон олон авьяаслаг зохиолч Казакстан гараад явчихсан. Өлгийд өнөөдөр МЗЭ-ийн гишүүн дөрөвхөн хүн байна. Саяхан нэг хүн сонсогдож ирлээ. Түүх, нийгмийн багш мэргэжилтэй Жанат гэдэг залуу бий. Өөрийгөө ялж чадвал их сайн яруу найрагч болно. “Ховд гол” гэдэг шүлгийг нь уншаад эрхгүй бахдах сэтгэл төрсөн. Саяхан Казакстанд зохиогдсон олон улсын яруу найргийн наадамд амжилттай оролцлоо. Энэ жилийн хүүхдийн яруу найргийн “Хүрэл тулга” наадамд урьд урьдаас илүү олон хүүхэд шүлгээ уншсан.

-Таны нэрэмжит томоохон яруу найргийн наадам Өлгий хотод боллоо. Энэ тухай яриач.

-Аймгийн Нийгмийн бодлогын хэлтсээс 2-р сургуулийн захиргаанд албан бичиг явуулсан байна. Тэндэхийн утга зохиолын дугуйланг миний шавь ажиллуулдаг. Тэр утгаараа хоёр ч удаа тус сургууль дээр миний бие “Ном” хөтөлбөрийн хүрээнд уран зохиолын уулзалт хийсэн. Эцэст нь утга зохиолын сэдвийг нэг сургуулиар хязгаарлаж болохгүй гэдгийг санаж, илүү олныг хамарсан уран зохиолын ажил сэдсэн хэрэг. Яахав, би тийм том яруу найрагч биш, гэхдээ утга зохиолын тухайд унтаа байгаа олныг нэг удаа сэрээе хэмээн санаж нэрэмжит наадамдаа сэтгэл гаргаж оролцсон. Энэ жил миний нэрэмжит наадам сайхан боллоо. Дараа дараагийн наадмууд Ардын уран зохиолч Б.Бааст, С.Магауия, Гавьяат уран зохиолч Б.Ахтаан… гээд л хүн бүрийн нэрэмжит болж явагдах учиртай.

-В.Суранхүүгийн нэрэмжит “Өлгийн цом-2014” яруу найргийн наадам ямаршуу болов доо?

-Сайхан боллоо. Сум, орон нутгийн 25 яруу найрагч эцсийн даваанд шүлгээ казак нь казак, монгол нь монголоор уншлаа. 2-р сургуулийн монгол хэлний багш Хандсүрэн сэтгэлгээний чиглэлээр их сайн шүлэг бичсэн байна билээ. Алтанцөгц сумын Пагвадорж ч сүрхий шүлэг уншсан.

-Ингэхэд таныг уран бүтээлийн онгод хэр ивээж байна вэ?

-Хоёр яруу найргийн түүвэр үндсэндээ бэлэн болгочихоод байна. Хүүрнэл зохиол бичих сэдэв байгаа ч би үгүүллэг бичихгүй байна. Найруулах авьяас дутаад байх шиг байна.

-Таны хүүхдүүд мэргэжлийг тань өвлөж байгаа юу?

-Би дөрвөн хүүхэдтэй. Бүгд бараг гуч гарчихлаа. Том охин маань сэтгүүлч мэргэжилтэй. Аймгийн Спорт цогцолборт бичиг хэргийн ажилтан. Удаах охин маань Өлгий хотын 10 жилийн 2-р сургуульд 10 гаруй жил багшилж байна. Дараагийн хүү Дархан-Уул аймагт Энхийг сахиулах тусгай батальонд офицер. Энхийг сахиулах үйлст хэд хэдэн удаа оролцсон. Отгон хүү маань эдийн засагч мэргэжилтэй. Гашуун сухайтын боомтонд эрэлч нохой хариуцсан гаалийн байцаагчаар ажилладаг. Хөгшин маань гавьяаныхаа амралтанд гарснаас хойш хоол хийгээд л, намайг бөөцийлөөд л байж байна.

-Хааяа ханьтайгаа байгалийн үзэсгэлэнд зорчих уу?

-Бид хоёр нэг их тэнэхгүй байгаа. Жил бүр нутаг руугаа очно. Хуйлагийн голын хөвөөндөө очиж, гэрээ барьж, аргалаа түүгээд л явнадаа. Манай нутагт Ногооннуурын оргил гэж мөнх цаст уул бий. Ёроолдоо цэл ногоон нууртай. Хамгийн сонирхолтой нь тэр нов ногоон нуураас хав хар гол нь өгсөж урсан гардаг. Бураатын эх рүү орохоор дахиад л хоёр нов ногоон нуур бий. Нэг нь хуурай, нөгөө нь устай. Мөн эцэг өвгөдөөс хэдэн зуун жилээр тахигдаж ирсэн Бөхөн шар толгойн овоо гэсэн хайрхан байна. 1940-өөд он хүртэл тахигдаж байсан Дөрвөн Далай ханы том овоо. Нэг хэсэг тасраад 1990-ээд оны эхээр Х.Гаадан хамбыг урин залж, тахилга юуг нь сэргээсэн. Их сургуульд намайг оюутан байхад төвд хэлний багш маань байлаа. Царцаа шаргиж, хярвас ханхалсан цагаар өвгөн хамба заларч, мөн ч их ном уншсан даа. Ном ч өндөрлөсөн, цагаан мөндөр асгасан. Тэгээд л манай нутагт 1991 оноос хойш 1995 он хүртэл түүхэнд байхгүй сайхан зун болсон доо. Бүр элсэн дундуур 18 км ус жирэлзэн урсдаг байлаа.

-Тахилга гэснээс Алтай Таван Богдын төрийн их тахилга энэ жил тохиож байгаа гэсэн байх аа?

-Ерөнхийлөгчийн зарлиг гараад дөрвөн жил болж. Шил дарсан сонгууль болж, нэг л тахиж завдахгүй байсан. Тэгээд л энэ жил наадмын өмнөхөн төрийн тахилга болно доо. Хаа газраас олон хүн амьтан зорьж очих байх.

-Сая Таван Богдын салбар ууланд нэг Гавьяат уулчин амь алдлаа. Улс амьтан энэ тухай юу гэж байх юм. Ер нь их догшин хайрхан байх аа?

-Ер нь зургаадугаар cap хүртэл тэнд тэнгэр догшрон эргэж байдаг. Мань хүн туршлагандаа эрдсэн юм уу яасан юм, хоёрдугаар сард дайралт хийсэн юм билээ. Тэгж болдоггүй юм. Яахав, аархуу, ясны уулчин байсан биз дээ. Манайхны хамаатан Агваанданзан гэж залуу бий. Түүнтэй уулзаж, цуг авиръя гэж санал тавьсан юм билээ. Хариуд нь мань хүн “Дүү нь ажил их байна. Та одоо авиралт хийж болох юм уу. Энэ чинь хоёрдугаар cap шүү дээ” гэж зөндөө учирлатал “гайгүй байлгүй дээ” гээд яваад өгсөн байгаа юм. Тэр нөхөр бас болоогүй, оюутан охиноо дагуулж явсан юм билээ. Хар бараан талыг нь барилгүй уулчны авирдаг саадтай хэсгээр нь Малчины оргилд гараад, бууж явтал хав харанхуй болсон байгаа юм. Гэнэт нэг юм шуугиад л охин ухаан балартаад унасан. Сэргэсэн, аав нь байхгүй. Цасан нурлага уу, салхины эргүүлэгүү, нэг л юм болохгүй юу. Охин шөнөжин явж нэг айлд очиж, цааш аймагт мэдээ дуулгасан байна билээ.

-Та тэр ууланд саваагүйтэж асч байв уу?

-Үгүй чиш. Одоо л очиж барааг нь харах санаатай.

“Тэнгэрийн уул Таван богд эцэгтэй
Тэлмэн цэнхэр Ховд гол ижийтэй” гэж шүлэглэдэг хэрнээ хүн гэдэг чинь их арчаагүй амьтан байдаг юм байна. Дэргэд нь байгаа Малчины оргилд гаръя гэж мөрөөддөг мөртлөө барааг нь харалгүй өдий хүрчээ. Уул нь тийшээ томчуулын эхнэрүүд хүртэл гараад л байдаг юм билээ. Мань мэт одоо даралт өөрчлөгдөж мэдэх тул доод овоонд нь очиж мөргөөд л эргэх байх даа.

-Баян-Өлгийд Таван-Богдоос өөр мөнх цаст уул байна уу?

-Цэнгэл хайрхан, Цаст хайрхан гэдэг хоёр ихэр уул бий. Нөгөө агуу их Цамбагарав байна. Баян-Өлгийн Алтанцөгц, Баяннуур, Ховдын Эрдэнэбүрэн гэдэг гурван сумын голд оршдог хайрхан.

-Хүслийн диваажин гэвэл аймгийнхаа аль газрыг нэрлэхсэн бол?

-Мэдээж миний төрсөн нутаг. Нөгөө нэг нь Цагаан голын рашаан. Гол хүрхрээ, ан амьтан, өвс ургамал ёстой цогцлол гэдэг тэр л нутагт байна. Уулын тагтан дээр мөнх цас, цэнгэг нуур хоёр нь зэрэгцэн оршино шүү дээ. Мөн Дэлүүний Чихэртийн рашааныг хэлэх байна. Хүрмэн чулуун дундаас вансэмбэрүү сагсайтал ургана шүү дээ. Өөр олон гоё цэцэгс бий. Нэрийг нь мэдэхгүй ээ. Мэддэг маань тарваган шийр, эрээн гомбо.

-За тийм байдаг байж. Ингэхэд өөрөө хөрш Казакстан руу хэр зочилж байв даа?

-Үгүй ээ, үгүй. Ер гардаггүй. Миний сонирхол тийм байна уу, хувь заяа минь тийм юм уу, ажил маань тийм юм болов уу, уяатай тугал шиг гэрээ эргээд л байж байдаг. Хятад руу нэг очсон. Орос руу албан ажлаар Тошкентээр гарах гэсэн чинь хил дээрээс буцаачихсан.

-Нөгөө цул мөнгөөр бүтсэн хэмээгдэж аль социализмын үеэс домогшуулан яригдаж байсан Асгат хайрханы хувь заяа юу болж байна. Оросууд хусчихсан гэл үү?

-Мөнгөн уул гэж л ярьдаг юм. Би нэг очиж байсан. Уулын өвөр тал нь Монгол, ар нь Оросынх. Хуучин замаар голоо дагаад явахад хоёр гурван ч удаа Оросын нутгаар орж байж очдог. Олдворлолт эхэлсэн эсэх нь бүү мэд. Одоо лав цэргийн нэг жижиг застав байгаа.

-Оросын үйлдвэр хэдийнэ босоо биз?

-Асгатын асуудал шийдэгдэж байна. Барилгын цэргийн анги наанаас нь зам зассан. Ургаа чулуутай, явах нөхцөлгүй бэрх. Ноднин зун янзалж аятайхан болгосон. Цахилгаан очсон, дэд бүтэц талаасаа оросуудыг түшихээс өөр арга байхгүй. Хил дээр оршдог стратегийн ач холбогдолтой бүхий цорын ганц уул.

-Уул уснаас гадна улс амьтны тухай санаа оноо юу хэлмээр байна даа. Та бидэн хоёрын яриа ингээд өндөрлөх тийшээ даяллаа шүү.

-Би 40 жил дэлхийн болон нүүдэлчдийн уран зохиолыг шавь нартаа ойлгуулах гэж зүтгэснийг бурхан харсан шүү. Тэр жил Олон улсын монгол хэлтнийн яруу найргийн наадамд гурван шүлгээ явуулсан. Монголоос 15 яруу найрагч шалгарахад би багтсан. Тэгээд л жаахан урам орсон шүү. Шагналын тухай нэг зүйл хэлье. Шагнал бол эзнээ олох, эсвэл эвгүй байдалд оруулах хоёр талтай. Манай зохиолчид чамгүй шагнал хүртжээ.  Би зарим хүнд харамсдаг. Д.Содномдоржид яагаад төрийн шагнал өгөөгүй юм бол. Хүүхдийн уран зохиолын загалмайлсан эцэг Хүүхдийн жүжиг, дуурийн цомнол, шүлэг, найраглал    цөмийг нь төгс туурвисан. Д.Нацагдоржийн шагнал том ч төрийн шагнал өлхөн хүртчих хүн. Яасан юм бол гэж одоо хэр нь харамсаж явдаг. Д.Гармаа, Ж.Дашдондог гээд шавь нар нь зөндөө бий. Орчин үеийн уран зохиолд одоо хоёр хүн байна. Ч.Галсан. Нүүдэлчний өв соёл, зан заншил, сэтгэлгээг    дэлхийд таниулсан хүн.. Саяхан би түүний хоёр номыг уншлаа. Үнэхээр монгол үнэр, монгол сэтгэлгээ, үг, үгүүлбэр байна шүү. Нөгөө нь Санжийн Пүрэв. “Хар” Пүрэвийн шилмэл үгүүлэгийн түүвэр ширээн дээр минь хоёр cap байлаа. Яаж тэгж сэтгэж, бичиж байна аа. Социализмын үед ёс суртахууныг нь үнэлж шагнадаг байж. Хар Пүрэв бол царай муутай, гүндүүгүй байж болно. Ноомой ч байж болно. Галсан омогтой, зөрүүд, аархуу байж болно. Төрийн шагналыг зан чанарт нь биш туурвилд нь олгодог юм бол энэ хоёр зохиолчид өгөх хэрэгтэй. “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” тэдэнд хэрэггүй. Энэ цолыг уран бүтээл хийдэггүй, Монголын радиод юм уу, Монгол телевизэд 20 жил ажилласан хүн ч авчихдаг.

-Тийм ч байж мэднэ. Гэхдээ бүтээл туурвилын эцсийн шалгуур нь шагнал биш юм даа. Ямар ч алдар цол хүртэвч эцэс хойно нь яруу найрагчаас ганц хоёр шүлэг нь л үлддэг гэж П.Бадарч найрагч үгүүлсэн нь буй. Та сониныхоо уншигчдад хандаж юу хэлэх сэн бол. Таны үгээр эл дуусаагүй хөөрөлдөөнөө өндөрлөе дөө.

-За, би “Утга зохиол, урлаг” сониноо 1969 оноос хойш захиалж байгаа. Монгол түмнийг соён гэгээрүүлэх тал дээр асар их үүрэг гүйцэтгэдэг сонин. Ер нь монгол хэл, уран зохиолын багш хүн “Утга зохиол, урлаг”, “Хүмүүн бичиг” сонин, “Цог” сэтгүүлээ захиалахгүй бол түүнийг ямар багш гэхэв дээ. Миний бичсэн үгүүллүүдийг уншсан дунд сургуулийн уран зохиолын багш саяын олимпиад дээр тааралдаагүй шүү. Их эмгэнэлтэй байгаа биз. Гэтэл уран зохиол гэдэг сэрдэг мэдэрдэг, гэгээлэг, сэтгэлийн эд эрхтэнтэй хүмүүсийн мэдрэхүйн “талх”. Мэдээллийн өндөр хурдны эрин үед өөр өөр юм хөөцөлдөөд, зохиол уншиж суудаг хүн ховордсон гэж бодвол их эндүүрэл, их эмгэнэл. Ардчилсан төр бага ангиас уран зохиолын хичээлийг хассан. Дунд ангийн сургалтын хөтөлбөрөөс мөн л хасагдахын даваан дээр баахан хэл ам болж байж тогтоосон. Үнэндээ монгол хэл, нүүдэлчдийн уран зохиолыг бодлогоор устгачихвал энэ үндэстэн үгүй болно гэдгийг төрд шургалсан хүний цустнууд сайн мэдэрч байгаа. Уран зохиол гэдэг юмны шидэт чанар нь хүнийг хүн болгохдоо байдаг. Их гүрний биднийг уусгах хөтөлбөр шатлан хэрэгжиж байгаа юм биш биз. Хэдэн жилийн өмнө Д.Урианхай зохиолч “Монгол хятаджиж дууслаа. Энд 300 мянган хужаа байна” гэсэн чинь нэг өвөр монгол залуу “Тийм биш ээ, ах минь. Наадах чинь зуны тоо. Энэ 11-р сарын байдлаар 700 мянган хужаа Монголд байна” гэж мэдэгдээ биз дээ. Хэтрүүлсэн ч байж болно. Гэхдээ энэ төрд шургалсан эрлийз, хурлийзууд замаа алдлаа. Тусгаар тогтнолын төлөө өвдөг нь чичирч, цусаар уйлах эр хүн ховордож байна. Монголын бизнесменүүд өнөөдрийн хэдэн халтар төгрөгөөс эх орон, тусгаар тогтнолоо худалдаж байна. Ингэж болохгүй шүү дээ.

-Сонин маань энэ тухайд ариун үнэний дуу хоолой болох үүргээ гүйцэтгэж байгаа. Цаашид ч бид та бүхний сэтгэл зүрхний үгийг хүргэсээр л байх болно.

Эх сурвалж: “Утга зохиол урлаг” сонин

http://sonin.mn/news/easy-page/26951

 

5 сэтгэгдэл харуулж байна

    1. Gantai nutagt ta nariin ter uzen yaddag lam nar nom unshihaar yagaad boroo ordog yum be? Lam nariig uzen yadagchidaa ta nar hariulj chadahuu?

      Зочин, 2014-05-16 09:28:44, 65.49.14.163Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

    1. Цөс ихт дөрвөд, МоАХ-ын нутгийн хараацай, шудрага шулуун үгтэй, Галдан бошгитын дүрд тохирхуйц, сахал араншин хоёр нь цавхийтэл нийлсэн хатуу самар ах нутгийнхаа буйрыг сахиж, бургасан хант гэрийнхээ буйраар алтайн хоймрыг тамгалж, 13 оргилын амыг сахиж, нумаа эвшээлгэж, сумаа шившиж суугаарай даа. Яагаад энэ МоАХ ийм хүмүүсээ мартаж байна. Женко нохой тэр байрнаасаа нэгийг УБ-т өгчихөөч гэж хааяа хашгирмаар санагддаг. Даанч МоАХ-ыг олз олох, өндөр албанд очих хэрэгсэл болгож, цагаан ордон, тамга, ядарсан гишүүдтэй нь эхнэрээ ч худалдахаас буцахгүй С. Эрдэнэгээс мөнгөөр худалдаж авсан нь харамсалтай. Ц.Энхтүвшин, Сүхбаатар, Амарсанаа, Түвдэндорж, сахал Төмөрөө, Билэгт, Билэгсайхан, Дорлигжав, Энхбаатар байсаар байхад хар захын наймаачинд өгчих ч гэж. Учир нь тэр Суран ахыг таних ч үгүй, хараа ч үгүй биз, муу тэмбүү. дүү соц.со

      Зочин, 2014-05-16 09:58:48, 103.26.194.12Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

    1. цөст их ах мину танд буриад халх 2 дүүгээс чинь мэнд хүргэж байна таны зангараг биднийг омогшууолдаг шүү.

      болдбаатар дархан, 2014-05-16 12:39:44, 202.72.247.249Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

    1. Боловсролын шинэчлэлийг буруу хүмүүс буруу явуулаад байгаа гэдгийг олон түмэн мөн их хэлж байна даа. Яам, сайд үүнийг огт тоохгүй л байна

      Иргэн, 2014-05-16 12:58:49, 202.5.196.86Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

  1. сурвалжлагч ер нь эсэргуу маягийн казахуудыг соргуулэх маягиин асуултууд тавьсан хэдий ч, Олгий нутгийн багш – иргэн маань, ах дуу нараа муулсангуй бодитойгоор сайн хариулт огсон нь энэ хуний хун чанар, мэдлэг боловсрол ондор байгааг харууллаа. Эртний анд багш таньд урт удаан наслахыг хусьэ!

    Болдоо, 2014-05-16 13:15:16, 95.141.137.37

 

урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Х.ДАМДИН: КИНО БОЛ ЦАГ НӨХЦӨӨХ ЗУГАА ЦЭНГЭЛ БИШ

 “Улаан дарцаг”, “Зуслангийн найзууд”,  “Мартагдашгүй намар” тэргүүтэй олон  киног найруулсан урлагийн гавьяат  зүтгэлтэн, найруулагч Х.Дамдинтай  ярилцлаа.

-Та багшлаад хэдэн жил болж  байна вэ. Үе, үеийн оюутнуудын  сэтгэлгээ, чанар өөр биз?

-Би 1994 оноос багшилсан. Радио  телевизийн дээд сургуульд ажиллаад  найман жил болж байна. 1990-ээд оны  оюутнууд түүх соёл, уран зохиолоо  сонирхох нь цөөн, сурна гэдгийг цаг  нөхцөөх ажил гэж боддог байсан. Сүүлийн  үеийнхэн их идэвх санаачилгатай,  ном  их уншдаг болжээ. Гэхдээ боловсролын  салбарт явуулж буй төрийн бодлого  оновчтой биш юм.

-Таны бодлоор төрийн бодлого  ямар байх ёстой вэ?

-Сурах бичиг, сургалтын хөтөлбөр  байнга солигдож, энэ, тэр улсын жишгээр  явна гэсээр хүүхдүүдээр тоглочихлоо.   Дээл ямар учиртай, тараг яаж бүрдгээс  эхлээд монгол ёс заншлын тухай нэгдүгээр  ангиас нь эхэлж зааж, төлөвшүүлэх  хэрэгтэй.

-Хүүхдүүдийг хүмүүжүүлэхэд кино  ч бас чухал үүрэгтэй. Гэтэл манай  найруулагчид яагаад хүүхдийн кино  хийдэггүй юм бэ?

-Ийм төрлийн киноноос ашиг олно гэж  байдаггүй. Хүүхдийн кино мөнгө олдог  хэрэгсэл биш, гэгээрүүлэх, хүмүүжүүлэх  үүрэгтэй. Зах зээлийн үед ашиггүй бизнес  хөөцөлдөх ивээн тэтгэгч байхгүй шүү дээ.  Хэн дуртай найруулагч нь хийж чадахгүй,  их эмзэг, онцлогтой төрөл. Дотор нь 6-8,  8-13, 14-16 гээд  насаар нь ангилж, онцлогт  нь тааруулан, тэд яаж ойлгох вэ гэдэг  талаас бодож хийх хэрэгтэй. “Та яагаад  хүүхдийн кино хийдэг болсон бэ” гэж  асууж магадгүй. Би өөрийгөө хүүхдийн  кинонд зориулж хөгжүүлсэн. Сурган  хүмүүжүүлэгчдийн ном, хүүхдийн зохиол  уншиж тэднийг ямар сэтгэхүйтэй байдгийг  судалдаг байлаа. Найруулагчид хүүхдийн  кинонд өөрийгөө зориулбал их буян болно  доо.

-Тэгвэл хүүхдийн киногоор дамжуулж энэ цаг үеийнхэнд ямар сур-гамж өгөөсэй гэж хүсэж байна вэ?

-Хүн чанар. Манай хүүхэд залуучуудад  өгөөмөр, тусархаг зан, ахмадаа хүндлэх  ёс, хүн хүнээ хайрлах сэтгэл дутаж байна.  Орчин үед хүний мөс муудаж, элдэв янзын  муухай хэрэг их гарах болж.   Монгол  Улсаа гэж хий бахархаж сагсууралгүй,  үнэн сэтгэлээсээ түүх, соёлоо хайрлаж,  хамгаалж, мэддэг болмоор байна.Соёлын  хуулийг нарийн чанд гаргах хэрэгтэй.  Телевиз, кино театруудаар Солонгос,  Америкийн киног хэдэн хувьтай гарга-хыг хуульчилмаар юм. Алаан хядаан,  садар самуунтай кино их гаргах нь улс  үндэстний сэтгэхүй, ёс суртахуунд сайнаар  нөлөөлөхгүй. Хүн их алдаг кино үзсээр  байгаад цочирдохоо больж, өөрөө ч хийж  үзмээр санагдаж болох талтай.

-Гаднын хүүхдийн бүтээлүүдийг  ажиглаад байхад уран зөгнөлт, үлгэр  домгоос сэдэвлэсэн нь элбэг юм.  Манайх шиг үлгэр домог ихтэй улс  түүнээсээ  сэдэвлээд хийж болдоггүй  юм уу?

-Яг үнэн. Дандаа гэгээлэг, амьдралын  төлөө тэмцсэн, үргэлж сайн нь ялдаг  сайхан сургаальтай үлгэр олонтой. Даанч  үлгэрийн орчин бий болгох, хувцас  хэрэгслээс эхлээд өндөр өртөгтэй. Гэхдээ  шантраад сууж болохгүй л дээ. Төрийн  бодлого л дутагдаад байна. Соёл урлагийг  ингэж хөгжүүлье гэсэн зохицуулалт  байхгүй, хүн бүр хүссэнээ хийх нь буруу.  ССАЖЯ археологийн шинжлэх ухааны  хөгжилд  ач холбогдолтой ажил их хийлээ.  Гэхдээ урлаг, түүний дотор кино чухал  учир анхаараасай. Урлагийн бүх төрөл  кинонд багтаж, хүний таван мэдрэхүйд  хүртдэг учраас.

-Найруулагч төрдөг гэдэг. Хичээл  зүтгэлтэй ч авьяасгүй оюутнууддаа  үнэнийг нь хэлдэг үү?

-Энэ цаг үед тэгэх хэцүү. Суръя гэж  байхад нь зааж л байхгүй бол авьяасгүй  гээд хасчихвал хүний эрхэд халдлаа гээд  заргалдаж, би буруутан болно. Гэхдээ  авьяас гэдэг учиртай. Хүнд төгс авьяас  заяана гэж үгүй. Нуугдмал авьяастай хүн  олон бий. Авьяасаа илрүүлж, хөдөлмөрлөж  байж мөрөөдөлдөө хүрнэ. Цухалзаад  байгаа авьяасыг  тордож чадахгүй бол  дуусна.

-Та ямар кино үздэг вэ?

-Би телевиз үзэх дургүй. Хүсэх юм бол  кинотеатрт зорьж очоод үздэг. Кино бол  цаг нөхцөөх зугаа цэнгэлийн зүйл биш.   Сэтгэлээрээ мэдэрч, оюундаа нэгийг бодож  хоёрыг тунгааж, ариусан гэгээрэх учиртай.  Гэтэл телевизээр кино үзэхдээ “дотор нь  орж”, бодол ухаанаа төвлөрүүлээд байж  байтал гэнэтхэн реклам гараад ирдэг.  Ингээд кино гарахыг нь хүлээж байх зуур  өнөө сайхан мэдрэмж оргүй арилчихна.  Саяхан “Зэрлэг цэцэгсийн хүлэмж” үзсэн.  Сайн кино байна билээ. Тухайн үеийн  нийгмийн байдал, бүсгүйчүүдийн зан  ааль, өмссөн зүүсэн гээд дутуу гаргасан  зүйл байсан.  Гэхдээ алдаагүй кино гэж  байхгүй. Алдаанаасаа сайн тал нь олон бол  тэр чанартай бүтээл. Сайн, муу холилдсон  байвал саарал кино гэдэг.

-Мэргэжлийн гэхээсээ илүү үзэгчдийн сэтгэгдэл маягийн шүүмж их  байх юм. Та кино шүүмж бичдэг үү?

-Дээхнэ үед бичдэг байлаа. Кино  шүүмж, судалгаа уран бүтээлчдийг  хөгжүүлэхэд нэн чухал. Гэхдээ манайхан  алдаа дутагдлыг нь хэлэхээр мууллаа  гэж боддог. Сонин хэвлэлд шүүмж  нийтлүүлчихвэл үзэгчид “Муу кино гэсэн,  дэмий” гээд үзэхгүй. Тэгэхээр өнөө уран  бүтээлчид орлого олж, зарлагаа нөхөж  чадахгүй. Манай үзэгчид шүүмжийг  зөвөөр ойлгож, харин ч энэ хүн үнэн хэлж  үү, худлаа байна уу гэдгийг мэдэх гэж  үзээд дүгнэлтээ хийх хэрэгтэй. Судлаачид  санаанд орсноо бичилгүй, олон талаас  харж, шүүмжээ зөвтгөж, баталж чаддаг  байх учиртай. Киночдын бүтээлд анализ  дүгнэлт хийдэг хүн ховор болохоор бид  зөв замаар яваад байна уу, үгүй юу гэдгээ  мэдэхгүй.

-Дээр үеийн кинонуудыг олон да-хин үзсэн ч уйддаггүйн нууц нь юу вэ?

-Монгол аяг, төрх байдал  “үнэртээд”  байгаад л учир бий.  Мөн сэдэв, хэлэх гэсэн  санаа нь одоо ч хуучраагүй.

-Хальсны кино, камераар авсан  бүтээлийн хооронд хэр их ялгаа  байгаа вэ ?

-Орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр  авах нь бага сургуулийн хүүхдүүд хийж  байгаатай адил. Хэдий чинээ хүнд ажил  хийнэ, төдий чинээ ухаан суудаг гэдэг дээ.  Одоо бол нэг товчлуур дарж зургаа аваад  ямар болсныг нь тэр дор нь харчихна.  Тархиа ажиллуулах юм багатай. Дээр үед  хальсныхаа хэмжээнд тааруулна, ямар  зураг авснаа арав  хоног, сарын дараа харж  байж мэднэ. Тэр хүртэл болсон болов уу  гэж үргэлж сэтгэл зовнино, зүүдэлнэ.  Одоо үед “Киногоо компьютерт хадгалсан  нь баттай” гэдэг. Ганц вирустээд л өнгөрөх  учир осолтой.  Хальсаар авбал чанартайгаас  гадна өнө удаан жилийн настай. Ах, дүү  Люмерийн 1895 онд хийсэн дэлхийн анхны  киног бид одоо ч үзэх боломжтой байна.

-Та Доржпалам, Бунтар найруулагчтай ажиллаж байсан. Тэднээс юу  сурсан бэ?

-Би тэр үед зураглаач нь байсан  болохоор “Найруулагч болох гэж байгаа  юм аа. Найруулгын талаар хэлж өгөөч” гэж  асуултай биш,зүгээр л тэднийг  ажигладаг  байлаа. Найруулагчийн сургууль төгсөөгүй,  тэднээс л их зүйл сурсан даа. Нэг л жишээ  хэлье. “Энэ хүүхнүүд үү” киноны төгсгөлд  Гомбосүрэн гуай “Ээ дээ, энэ хүүхнүүд үү”  гэж хэлдэг дээ. Доржпалам найруулагч  “Таны наад хэлж байгаа нэг л биш ээ” гэж  Гомбосүрэн гуайд хэлж байна. Надад бол  зүгээр л санагдаад, бүр гайхсан. Гэтэл хоёр  удаа сургуулилсны дараа найруулагч “Та  занаж хэлээд байна. Бахархаж, өрөвдөж  хэлэх ёстой” гэсэн. Үгийг хүртэл яаж  хэлэхээс их зүйл шалтгаалдгийг тэгэхэд  ойлгосон.

-Театрын найруулагч болохсон гэж  бодож байсан үе бий юү?

-Театрт оръё гэж бодож байгаагүй.  Намайг бага байхад “Чапаев”, “Чингисийн  удам”, “Уулан дахь застав” зэрэг орос кино  их гардаг байлаа. Кино театрын тасалбар  тавин мөнгө, нэг төгрөг. Мөнгөгүй үедээ  сандал доогуур нуугдаж байгаад дараагийн кино эхлэх үед гарч ирнэ. Нэг удаа  “Ард” кино театрт кино үзчихээд Улсын  их дэлгүүрийн ойролцоо явж байтал шөнө  болсон хэрнээ олон хүн бужигнаад баяр  наадам аятай юм болж байсан.  Би бүр  гайхаад, аппарат техник байрлуулсан  газар очоод хартал цайвар цагаан залуу  нэг бор царайтай ахтай оросоор яриад  л хүмүүсийг ингэ, тэг гээд зааварчилж  байсан. Тэр үеэс л кино урлаг гайхалтай  санагдаж найруулагч болохоор шийдсэн.  Сүүлд мэдэх нь ээ, Доржпалам найруулагч  Ганжуур зураглаачтай “Бидэнд юу саад  болж байна” киноны зургаа авч байсан юм  билээ.

-Таны охин Отгонзаяа “Мартаг -дашгүй намар” киноны хоёрдугаар  ангийг найруулсан. Мэргэжлийн хүний  нүдээр дүгнэхгүй юу?

-Орчин үедээ таарсан, мюзикл маягийн,  давгүй кино байна билээ.  Анх удаагийнх  гэхэд жүжигчид нь сайн тоглосон. Гэхдээ  хумсаа урт ургуулж, гоё будсан, загварлаг  хувцастай охид тариан талбайд ажиллана  гэж байхгүй.

-Амьдралдаа тохиолдсон зүйлээс  кинондоо оруулж байв уу?

-Намайг багад манай гудамжны  хүүхдүүд дугуй их унадаг, Чингэлтэй уул  руу зугаалдаг байлаа. Банзан дээр дугуйгаар  явж, өгсүүр газраар үсэрч, шонгийн модны  ацаг дундуур харайж өрсөлддөг байсан. Тэр  нөхөрлөлөө санаад “Зуслангийн найзууд”  кинонд дурсамжаасаа оруулсан.

-Хаана ч ярьж байгаагүй, кино  бүтээх үеийн гэгээн дурсамжаасаа  хуваалцахгүй юу?

-Нэгэн үе авьяаслаг, оюунлаг залуус  архичин болох нь олширсон.  Амжилт  гаргахаар нөхөд нь баяр хүргэж байна  гээд дайлдаг. Тэгсээр байгаад архинд  дурлуулчихдаг. Тэднийг хараад би их  харамсдаг байсан учир “Амьдралын  нахиа” киногоо хийсэн.  Тэр кинонд мод  хөрөөддөг хэсэг байдаг даа. Дээр үед  заавал зөвшөөрөл авч мод огтолдог,  хэн дуртай нь мод тайрдаггүй байсан.   Эрдэнэтэд зургаа авч байсан юм. Дарханд  очоод мод хэрэгтэй байгаагаа хэлтэл  “Захиргааны байраа сольж, барилга барих  гэж байгаа, тэднээс хоёр мод ав” гэсэн. Бид  сүрлэг томыг сонготол “Зил 130” машинд  багтаагүй. Тэгээд шөнө нууцаар дахин  хоёрыг тайраад Эрдэнэтэд тарьчихсан.

-Амьдралаа эргэн харахад хийгээгүй үлдсэн юм хэр их байна вэ?

-Өө, маш их. Хүний нас богино юм. 100  насалсан ч багадахаар гээч. Хүн болох гэж  явсаар 20 жилийг нь үрчихнэ. Одоо бодох нь  ээ, өөрийгөө бүрэн дайчилж чадалгүй, идэр  залуу насаа мөн ч дэмий өнгөрөөжээ. Би 40  гарсан хойноо л ухаарлаа. Гэм нь урдаа,  гэмшил нь хойноо юм даа. Гэхдээ муу ч  сайн ч, хийсэн юмтай болохоор өөрөөрөө  бахархдаг. Бид мөнх биш. Хэзээ нэгэн  цагт шороонд булагдана. Хийсэн бүтээл  сайн байж чадсан бол 10, 20 магадгүй 100  жил амьдарна. Муу байсан ч түүх  болж  үлдэнэ. Амьдрах хугацаа бага үлдлээ гээд  өөрийгөө бөөцийлөөд байж болохгүй.  Хийж дуусаагүй  зүйлээ заавал хийх  учиртай. Гэхдээ залуугийнх  шигээ кино  хийнэ гэж худлаа. Бодсон, хэлэх гэснээ  номоор, сонин сэтгүүлээр үлдээхсэн гэж  бодож байна. Ядаж ганц сайн уран бүтээлч   гаргачихсан гэж бодож багшилж байна

http://www.mongolnews.mn/i/52066

Ардын жүжигчин, дуучин Ч.МӨНХШҮР: УРЛАГ БОЛ ХОЁР ҮЗҮҮРТЭЙ ЖАД

Ардын жүжигчин, дуучин Ч.Мөнхшүрийг  “Хоймор”-тоо урилаа.

-Уран бүтээлээ туурвиж байгаад гавьяаны хаа  амралтыг авахаараа багшилдаг хүн урлагийн хан  дотор цөөнгүй. Та ч мөн тэдний адилаар СУИСд багшилж байгаа. Дуучнаас багш гэдэг эрхэм  нэрийг зүүх ямар байна вэ?

­“Багш аа” гэж дуудуулах хувь заяатай яваадаа  үнэ хээр баярлаж байна. Урлагийн хүн эрт, орой хэ­зээ нэг өдөр тайзнаасаа буудаг жамтай. Хэдийгээр залуучууддаа зайгаа тавьж, олон жил хөдөлмөрлөснийхөө үр шимийг хүртэж, гавьяаныхаа амралтад суусан  ч энэ амьдралаа зориулсан урлагийнхаа төлөө үргэлжлүүлэн ажилласаар л байна. Энэ сургуульд 2008 оноос  хойш ажиллаж байгаа. Гарын олон шавьтай бол лоо.  Мэддэг, чаддаг бүхнээ бусдад заана гэдэг үнэхээр  сайхан ажил. Тэр дундаа урлагийн залгамж ха лаа  болсон залуу үеийг бэлтгэж байгаа нь бүр ч бахар хал­ тай. Анх энэ ажилд ороод багш гэж хэн бэ, оюут нуу­ даасаа юугаараа ялгаатай вэ гэж бодсон. Би тэднээс  олон жил амьдарч, илүү их зүйл сурч мэдсэнээрээ л  ялгаатай. Мөн багш хүн бусдын төлөө гэсэн чин сэтгэлтэй байх шаардлагатай гэдгийг мэдэрсэн. Багш нь  шавиа, шавь нь багшаа гэсэн сэтгэлтэй байж нэг нь  зааж, нөгөөх нь сурдаг.   Энд өөрийнхөө багш нарыг  дуурсахгүй өнгөрч болохгүй.  Хөдөл мөрийн баатар, ардын  жүжиг чин Г.Хайдав намайг анх  энэ урлагт хөтөлж оруулсан  хүн. Тэр хүний ач гавьяаг маг­ таж баршгүй. Түүнээс гадна  ОХУ­ын Ленинградын хөгж­ мийн дээд сургуулийн багш  нар байна. Мөн амьдрал, уран  бүтээлээрээ надад олон зүй­ лийг зааж сургасан ахмад уран  бүтээлчид, мөр зэрэгцэн ажил­ лаж байсан мэргэжил нэгт­ нүүддээ үнэхээр баяр ла даг.  Биднийг дөнгөж яриагаа  эхэлж байхад түүний шавь  Х.Буян жаргал орж ирсэн. Тэр­бээр Ч.Мөнхшүрийн хамт  “Таг таа” дууг дуулдаг байсан  найрал дуучин хүүхдүүдийн  нэг аж. Х.Буянжаргал Замын­ Үүдэд бизнес эрхэлдэг юм билээ.  Тэр бээр “Багшийгаа Хөвсгөлд  тоглолт хийх гэж байгааг  сон соод бэлтгэл ажилд нь тус­ лахаар ирлээ. Миний багш  бол үнэхээр агуу. Хэдийгээр би  урлагийн хүн болоогүй ч энэ  мундаг хүний шавь болж, олон  зүйл сурсандаа их баярладаг.  Багш минь үргэлж бусдад  тусалж, нэг хүнд ч болтугай  баяр хөөр бэлэглэхийг хичээдэг.  Багшийнхаа энэ үйлсэд дусал ч  болтугай нэмэр болохыг хүсдэг  юм” хэмээсэн.

-Шавь нарынхаа хайр  хүндлэлийг хүртэх нь  багшийн мэргэжлийн нэг  сайхан нь байх. Он цагийн  шалгуураар жинхэнэ найз  нөхөд тунаж үлддэгтэй  адил олон шавьтай ч  Х.Буянжаргал шиг нь цөөн  болов уу?

­Миний ард зогсоод “Таг­ таа” дууг дуулдаг байсан арав  гаруйхан настай жаахан хүү  одоо гурван хүүгийн аав бол­ жээ. Х.Буянжаргал маань үр ­ гэлж надтай холбоотой бай­ даг. Төрсөн өдөр бүрээр минь  бэлэг авчирч өгдөг гээч. Багш,  шавь гэхээсээ илүү ээж, хүү  шиг болчихсон доо, бид хоёр.  Өнгөрсөн жилийн эх үрсийн  баяраар шавь нартайгаа хам­ тарч хийсэн “Эх үрсийн эл­ бэ рэл”  тоглолтоо энэ жил  ээжийнхээ төрсөн нутаг Хөвс­ гөлд тоглох санаатай. Түүнийг  дуул чихаад хүрээд ирж. Баяр­ лаж байна аа, Буяадаа. Эцэг,  эх үр хүүхдээрээ бахархдаг  бол багш хүн шавь нараараа  бахархдаг юм байна.

-Цэргийн ансамблиас  урлагийн гараагаа эхэлсэн  бил үү? ­

Багаасаа л урлагийн хүн  болох мэдрэмжтэй байсан юм  шиг байгаа юм. Нэг л мэдэхэд  дуу аялчихсан явдаг байсан.  Түүнээс гадна манай аав их  нөлөөлсөн. Аав биднийг гэрт  эгнүүлж зогсоочихоод найрал  дуу дуулуулдаг байлаа. Би их  баян хүн шүү дээ. Хоёр ээжтэй.  Ээжийн дүү намайг өргөж  авсан. Тэгэхдээ төрсөн ээж,  аавын минь дэргэд өсгөсөн.  Өргөж авсан ээжийнхээ ганц  охин нь гээд эрх танхи өс­ сөн ч надад бүх зүйлийг зааж  сур гасан. Ер нь өссөн ор чин,  гэр бүлийн хүмүүжил хүнд  асар их нөлөөлдөг. Ямар  хүн болж төлөв ших нь эцэг,  эхийн харил цаа, гэр бүлийн  уур  амьс гал,  хүмүүжлээс  шалт гаал даг.  Хэчнээн  өндөр  боловсролтой  ч  хүйтэн  уур  амьсгалтай  гэр  бүлд  өссөн  хүн боловсролгүй хүнээс ёс  сур тахууны  доголдолтой  байдаг. Аав, ээжийнхээ тэр үлгэр  дуу райлаар  би  хүүхдүүдээ  хүмүү жүүлэхийг хичээдэг. Би  хоёр хүүхэдтэй. Ач маань одоо  аравдугаар анги, зээ их сур­ гуулиа төгсөх гэж байна.  Цэргийн ансамбльд анх  бүжиг чин бус хөтлөгчөөр  ажилд орсон. Хөтлөгч хийн­ гээ найрал дуу дуулдаг бай­ сан. Нэг өдөр цонхоор юм  хараад зогсож байтал гоё биетэй нэг эгч ирээд “Чи  бүжигчин үү” гэлээ. Үгүй ээ  гэсэн чинь нөгөө эгч “Наашаа  хүрээд ир. Чи бүжигчин бол­ но” гээд дагуулаад явсан. Тэр  хүн ардын жүжигчин Долгор­ сү рэн гуай байсан юм билээ.  Тэр мундаг хүний ачаар гур­ ван сар болоод л бүжигч ний  үнэмлэх авсан даа. Цэр гийн  ансамбльд  ажиллаж,  ур ла гийн  гараагаа эхэлсэн нь надад их  зүйл сургасан. Аливаа зүй лийг  товлосон хугацаанд нь хийж,  цаг барих, хувцсаа зөв өм­ сөхөөс эхлээд их зарчимч, дэг  журамтай болгосон. Цэр гийн  дүрэм журам эрэгтэй, эмэг­ тэй гэж ялгадаггүй. Бид нийг  хариуцлага алдах үед сахилгад  хүртэл оруулдаг байсан.

-Урлагийн хүн болоход  аав тань нөлөөлсөн гэлээ.  Урлагийн хүн байсан уу?

­Үгүй ээ. Мебелийн үйлд­ вэрийн дарга байсан. Урлагт  хайр тай, дуртай хүн байлаа.  Миний аав хятад хүн л дээ.  Хүн эцэг, эхээ сонгож төрөх­ гүй шүү дээ. Би ааваараа их  бахарх даг. Аав минь Алтан  гадас болон Хөдөлмөрийн  гавь яа ны  улаан  тугийн  одон­ той хүн байлаа. 1960­аад оны  үед энэ медалийг хүн бүрт өг ­ дөггүй байсан.

-Хятад хүний хүүхэд  гээд хүмүүст ад үзэгдэх үе  байсан уу? ­

Миний хувьд гайгүй ээ.  Хааяа л асуудал гардаг байсан.  ДБЭТ­т ажиллаж байхад нэг  удаа Оросоос том дарга ирнэ  гээд намайг хадаг сүү барьж  угт гэлээ. Удалгүй миний  эр лийз гэдгийг мэдчихээд  болиул сан. “Энэ Хятадын эр­ лий зийг бууд вал таарна” гэж  зарим нэг хүн хэлж л байсан.  Би тоогоогүй. Энэ оронд төрж  өссөн болохоор би монгол хүн.  Хүн ээж, аав, эх орноо сонгож  төрдөггүй байтал яс үндсээр  нь ялгаварладаг хүмүүсийг ер  ойлгодоггүй юм. Харин ах дүү  маань их хэлмэгдсэн. Эрлийз  гээд сургууль, ажилд оруулахгүй тохиолдол байсан.

  -Бүжигчин байсан  хэрнээ яагаад дуурийн  дуулаачаар сурах болсон  юм бэ?

­Бүжигчин бол үнэхээр  хэцүү мэргэжил. Маш их  бэлт гэл  сургуулилалт,  тэсвэр  тэв чээр шаарддаг. Анхныхаа  хүүх дийг төрүүлэх гээд  найман сартай жирэмсэн  байх даа  гэд сээ  ороолтоор  боо чихоод  бүжиг лэж  байсан.  Тайзан дээр гараад толгой эр­ гээд, нүд харан хуйлж байсныг  ч тоохгүй. Бүжиг бол залуу  насны мэргэжил. Тэгээд л  дуучин болохыг хүссэн. Удал ­ гүй ОХУ­ын Ленинградын  хөгж мийн  дээд сургуульд  явж, 1976­1981 онд суралцсан.  Манай багш “Урлагийн хүн  үргэлж бусдын өмнө толь болж  явдаг учраас чи хүмүүсийн  нүднээс далд явахыг хичээх  хэрэгтэй. Дуулах ёс той газраа  дуулчихаад л яв. Олон хүний  дунд удаан байж болохгүй.  Үзэгдэх төдий л бай. Би  урлагийн хүн ганган байх  ёстой гээд янз бүрийн чимэг  зүүлтээр битгий их гангар.  Чи гадаад үзэмжээрээ бус  дуу хоолойгоороо л хүмүүст  танигдах  ёстой”  гэж  хэл дэг  байсан. Багшийнхаа үгийг  үргэлж санаж явдаг юм.  Тиймээс олны нүдэнд ил бай­ хыг нэг их хүсдэггүй.

-ОХУ-д оюутан байсан  үеэ дурсаач. Таны  амьдралын хамгийн  дурсамжтай үе байх.

­Оюутан нас бол хамгийн  сайхан. Дэлбээлж байгаа  цэцэг шиг л тийм сайхан үе  дээ. Манай сургуулийн өмнө  Кировын театр байсан. Тэр  театрт ямар дуурь, балет,  тоглолт болно, бүгдийг нь  үздэг байлаа. Театрын дөр­ вөн давхрын лоожинд суу гаад  ирээдүйгээ төсөөлж, мөрөөд­ дөг байлаа ш дээ.

-Тэр театрын дөрвөн  давхрын лоожинд суугаад  мөрөөдөж байсан зүйл тань  биелсэн үү?

­Мөрөө дөхөд  мөнгө  төлөх ­ гүй гэг чээр  янз бүрийн л  зүйл  мөрөө дөж  суудаг  бай­ лаа. Эмэгтэй хүний боргил  хоолойтой болохоор ийм  хоолойтой дууч ны дүрүүдэд  тоглох хүс лээр сэтгэл минь  бялхаж бай лаа. Нутагтаа  очоод ДБЭТ­т орж чаддаг л юм  бол “Кар мен” дуурьт тоглоно  доо гэж боддог байсан.  Манай  сур гуулийг  төгссөн  хүн Мон голд цөөн. Миний  өмнө  дуу лаа чийн  мэргэжлээр  Ж.Цэцэгээ  төгссөн.  Урлагийн  гавь яат  зүтгэлтэн  Л.Эрдэнэбул ган,  Ж.Бүрэн­ бэх бид гурав жил дараалан  төгс сөн.  Хамгийн  гай халтай  нь бид хамтарч “Кармен”­ыг  бүтээ сэн.  Л.Эрдэнэ булган  найруулж,  Ж.Бүрэнбэх  удирдаж, би дуулсан. Энэ их ховор  тохиолдол шүү.

-“Кармен” болон “Чоно  ба долоон ишиг” хоёрын  алинд нь тоглоход хэцүү  байсан бэ. “Кармен” бол  таны нэрийн хуудас болсон  дүр. Харин “Чоно ба  долоон ишиг” анхны бүтээл  тань шүү дээ. 

­Хоёулаа л надаас их хүч  хөдөлмөр шаардсан. Гэхдээ  “Чоно ба долоон ишиг”­ний эх  ямааны дүрийг бүтээ хэд илүү  хэцүү байсан. Учир нь дөнгөж  сургуулиа төгсөж ирсэн, ямар  ч туршлагагүй, юу ч мэдэхгүй  байсан үе. Ээж болоод удаагүй  байсан болохоор арай дөхөм  байсан л даа. Гэхдээ л маш  их айж сандарч байсан.  “Кармен”­д тоглох үед гурав,  дөрвөн жил ажилласан байсан.  Энэ дүрд тоглож байна  гэж олон жил мөрөөдөж,  төсөөлсөн болохоор арай ойр  байсан. “Евгений Онегин”­ы  Ольга, “Чио Чио сан”­ы  Сузуки,  “Ри голетто”­гийн  Чепрона, “Учир тай гурван  толгой”­н Хоролмаа, “Чингис  хаан”­ы Өүлэн эх гээд 40­өөд  гол ба туслах дүрд тогложээ.  Бүгд л их хөдөлмөр, хичээл  зүтгэл шаардсан.

-Давтагдашгүй дүрээр  үзэгчдийн сэтгэлд  хоногшино гэдэг уран  бүтээлч хүний хамгийн том  бахархал нь байх. Таныг  үзэгчид “Кармен”-аар илүү  сайн мэднэ. Энэ дүрийг  бүтээхэд амаргүй л байсан  биз дээ?

-Энэ дүрийг бүтээхэд ахмад уран бүтээлчдээс нэлээд  суралцсан. Төрийн шагналт,  ардын жүжигчин Х.Уртнасан  гуайг их ажигладаг байсан.  Дүрээ гаргах гэж хэрхэн  бэлтгэж, сэтгэл санаа, бие  махбодио хэрхэн бэлтгэж  байгааг нь ажигладаг. Тайзан  дээр гарахынх нь өмнө харахад  сэт гэл дотор нь шуурга болж  байгаа юм шиг санагддаг байлаа. Дуулаад хөшигний ард  ороод нэг том амьсгаа авахад  дотор нь байгаа бүх зүйл  гараад явчих шиг санагддаг.  Тэд ний ачаар л “Кармен”-ыг  бүтээ сэн  дээ.

-Дуурийн театрынхаа  тайзан дээр гарч,  хүмүүсийн нижигнэсэн  алга ташилтыг сонсмоор  санагдах үе заримдаа байна  биз?

-Хааяа тэгж санагддаг л  юм. Үзэгчдийн алга ташилт  бол хамгийн сайхан маг таалын “үг”. Гэхдээ баг шил на  гэдэг уран бүтээл хийж байгаа тай адил юм. Тухайн хүүхдэд ямар нэг зүйл заахын  тулд өөрийн үйл хөдлөл, дуу  хоо лой гоор  үзүүлдэг  учраас  илүү их туршлага суудаг юм  шиг. Багшийнх нь үзэл бодол,  арга барил шавьд нь шингэдэг. Тиймээс миний шавь  Ц.Ерөөгийн шавиас өөр. Мэргэж лийн  хүмүүс тэднийг  хараад хэн нь хэний шавь  гэдгийг мэддэг.  Хэдийгээр тогтмол дуу лахаа больсон ч зааж буй хичээлээрээ дамжуулж өдөр бүр  турш лага хуримтлуулж  байгаа болохоор одоо ч дуулах  чадвартайгаа байна. Сая хан  гавьяат жүжигчин Ган хуяг  шавь нартайгаа хамт тог лолт  хийлээ.  Ганхуягийн  дуу ла хыг  сонсоод биширсэн. Гавь яаныхаа амралтад суу гаад, багшилж байгаа ч дээд өн гүүдийг  дуулж  бай сан  үеийн хээсээ  илүү сайн дуу гар гаж байна  лээ. Дуурийн дуучин хүн нэг  дээд өнгө дуугаргахад уурхайн  гүнд гурван өдөр шөнө, агаар  амьс галахгүй  ажил ла сантай  тэн цэхээр тийм их хүч, энерги  зар цуулдаг гэдэг. Авьяас тэтгэвэрт гардаггүй гэдэг энэ  байх.

-ДБЭТ-т чадварлаг  залуу дуучин олон байна.  Тэднийг та хэрхэн үнэлдэг  вэ?

-Манай сонгодог урлагт  залуу чуудын эрин үе ирж  бай на. Дуурийн эмэгтэй дууч-даас гавьяат жүжигчин Ө.Уянгыг их үнэлдэг. Сонгодог,  рок, поп, нийтийн гээд төрөл  бүрээр дуулдаг. Мөн Б.Эрдэнэ туяа, Ш.Наранчимэг гээд  олон чадварлаг дуучин байна. Түүнээс гадна ДБЭТ-ын  найрал дуучид, симфони найрал хөгжимчид үнэхээр чадварлаг. Энэ хүмүүсийг аль  болохоор олон жил ажил луул-чихаад  тэтгэвэрт  гар гаа сай  гэж боддог. Гаднын том театруудыг харахад найрал дуучид,  хөгжимчдийнх нь дунд настай  хүмүүс цөөнгүй байдаг.  Өнөөдөр манай сонгодог  урлагийг авч яваа залуучууд  миний өмнөх үеийн уран  бүтээлч дийн шавь нар. Ц.Ерөө,  бидний шавь тэдний дараагийн үе болж, энэ урлагийг  хөгжүүлэх болно. Энд нэг  зүйлийг онцолж хэлмээр  бай на. Өнөөдөр бид Орос,  Болгар, Итали зэрэг орны  сон годог ур лагийн школ дундаас Монголын школыг гаргаж ирж чадсан. Уртын дуу  дуулах арга барилтай Европын  сонгодог урлагийн школыг  хос луулсан юм. Монголын сонгодог урлагийн школ өнөөдөр  дэл хийд  гай хаг даж,  манай  дуучид олон улсын тэмцээнд  амжилт гаргаж байна.

-Одоогоос 20, 30  жилийн өмнө гоо сайхны  бүтээгдэхүүн элбэг биш  байлаа. Дуурийнхан дүрдээ  хувирахын тулд нүүрээ янз  бүрээр буддаг. Тухайн үед  яаж болгодог байсан бэ?

-Юмхнаар л юм хийдэг  байлаа ш дээ. Одооных шиг  төрөл бүрийн гоо сайхны  бүтээг дэхүүн, үс янзлах элдэв хэрэгсэл байхгүй. Үсээ  бур жийлгахын  тулд төмөр  хай чийг плитка дээр тавьж  халаа гаад  хиншүү  үнэр түү-лэн ороодог байлаа. Хөдөө  тог лолтоор явахад нэг өдөр  заримдаа гурав, дөрвөн удаа  тоглох үе тохиолддог. Тоглолт бүрт нүүрээ өөрөөр  будах хэрэгтэй. Гэтэл будаг  хан галтгүй.  Давхарлаж  будсаар байгаад нүүрэндээ шавар  түрхчихсэн юм шиг явдаг  байсан.  Хөмсөгний  харан даа,  сормуусны будаг зэр гийг янз  бүрийн зүйлээр л ор луулдаг  байсан даа. Хүмүүс ур лагийнх ныг  сайхан  хараг даж  бай на л гэдэг. Энэ нь зөвхөн  тэр хүний хийдэг зүйл биш.  Түүний үсийг засаж, нүүрийг  будаж, хувцсыг оёдог арын  албаныхан урлагийн бай гууллагуудад байдгийг санаж,  тэдний хөдөлмөрийг үнэлэх  хэрэгтэй.

-Тэгж хамаагүй зүйл  түрхэж байсан гэхэд  таны арьс одоо ч гоё  байна. Наснаасаа залуу  харагдаж байгаа нууцаасаа  хуваалцаач? 

-Хүнийг хурдан хөгшрүүл дэг зүйл бол өвчин, уур,  санаа зовнил. Үргэлж өөдрөг  сэт гэлтэй явбал хурдан хөгшрөхгүй л болов уу. Бас үргэлж  сон годог  хөгжим  сонсдогийн  минь нэг үр дүн энэ байх. Сонгодог хөгжим хүнийг ямар  сайхан тайвшруулдаг гээч.  Зарим эмэгтэйчүүд сард сая  төгрөгний гоо сайхны бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг гэж ярьдаг.  Тэр хүн хэчнээн үнэтэй бүтээгдэхүүн хэрэглэсэн ч сэт гэл  нь тайван, өөдрөг бус бол  үрч лээс нэмэгдсээр л байна.  Хүн гаднаасаа бус дотроосоо  гэрэлтдэг юм.

-Авьяас, ур чадвараа та  мөнгөөр үнэлэх үү? 

-Урлагийг мөнгөөр хэмжиж болохгүй. Ямар нэг арга  хэм жээний үеэр дуулах урилга  хүлээж авахдаа би хэзээ  ч хэдэн төгрөг өгөхийг нь  асуудаггүй. Хэдэн төгрөг өгөх  нь тухайн хүн, байгууллага  хамт олны намайг үнэлэх үнэлэмж. Зарим дуучин намайг  ханш унагалаа гэж заг надаг.  Тогтсон үнээр дуулдаг хүмүүс  байдаг л даа. Тэгэхээр нь би  “Төдөн төгрөг авна гэж хэлэхгүй ээ. Гэхдээ хүмүүс ухамсартай, соёлтой, хүний хөдөлмөрийг үнэлдэг болсон учраас  үнэ гүй дуулуулдаггүй юм”  гэдэг.  Ардчилсан нийгэмд шилжиж, театр үзэгч гүй болох үед  олон авьяастай уран бүтээлч  ур лагийг орхисон. Урлагт  үнэ хээр хайртай  хүмүүс нь  л тунаж үлдсэн. Олон хүн  намайг өөр ажил хийхийг ятгаж байсан ч би энд байвал л  сэтгэл хангалуун амьдарна  гэж хэлдэг байлаа. Хэчнээн  мөн гөтэй байсан ч хийж буй  ажилдаа сэтгэл хангалуун бус  байвал амьдрал утгагүй биз  дээ.  Урлаг хүнд сайхан зүйлийг  өгдөгийнхөө хэрээр золиос  шаарддаг. Ээжийгээ бурхны  орон руу одоход би дуулж л  байсан.  Гавьяат  жүжигчин  С.Бат сүхийн  тоглолтод  дуул-чи хаад ирэхэд ээж маань нас  барчихсан байсан. Төрийн  шаг налт, хөгжмийн зохиолч  Ж.Чулуун гуай “Уран хас”-ыг дохиж байх үед аав нь  нас бар сан гэдэг. Олон үзэгч  суул гачихаад  надад  зовлон  тохиолдлоо, би тайзан дээр  гарч чадахгүй нь гэж хэлэх  эрх гүй.

  -Хэн нэгний атаархсан  сэтгэлийг мэдрэх үед ямар  санагддаг вэ?

-Баярладаг. Яагаад гэвэл  тэр хүний атаархлыг хөдөлгөх  ямар нэг зүйл надад байна  гэж боддог. Урлагийн хүнд  атаархагч олон. Ер нь урлаг  бол хоёр үзүүртэй жад гэсэн  үг. Үзүүр нь маш хурц. Нэг  үзүүр нь хайр, хүндлэл нөгөөх  нь атаархал, доромжлол, хов  жив. Урлагийн урт замыг  туу лахад хайр, хүндлэл хүртсэ нийхээ хэрээр элдвээр  хэлүүлж явлаа. Амьдрал юм  хойно алдаж оносон зүйл  зөндөө. Нөхрөөсөө саллаа. Гадаа гарч эр, гэрт орж  эм болж, амьдралын хатуу  бэрхийг даван туулж үр  хүүхдээ өсгөсөн. Гэтэл хүмүүс  намайг нөхрөөсөө салаад  дүүтэй нь суучихсан, мөн нэг  ламтай хамт амьдарч бай гаа  гэхчилэн янз бүрээр ярь сан.  Хүн болгоны хэлсэн үгэнд  эмзэглэсэн бол өдийд галзуугийн эмнэлэгт очсон байх  биз. Гэхдээ л хүн юм чинь  эм зэг лэлгүй  яах  вэ.  Тэглээ  гээд сөхөрч унахгүй. Амьдрал  тэм цэл болохоор тулалдаад л  байхаас өөр замгүй. Угаасаа  тэмцэлгүй бол амьдрал  утгагүй.

-Бурхан хүнд дааж чадах  зов лонг нь л үүрүүлдэг  гэдэг тэй санал нийлэх үү?

-Нийлнэ. Хүний оюун ухаан,  хүч чадлаас хэтэрсэн зүйл гэж  энэ хорвоод үгүй байх. Надад  ямар нэг зовлон тохиолдоход  энэ бол миний давах ёстой  даваа, туулах шаардлагатай  зам гэж боддог. Зовлонгоо  даван туулсны дараа өөрөөрөө  бахархдаг.

-Олны танил байхаас  залхмаар үе байдаг уу?

-Үгүй ээ. Урлагийнхан  хүмүүсийн толь болж, өөнтөгч  нэг ний нүдэнд бусдаас илүү  өртөж, хов живний бай болдог  ч энэ мэргэжлийг сонгосондоо  харамсаж байгаагүй. Нэг удаа  эгчтэйгээ хамт захаар явж  байтал хэдэн эмэгтэй худалдагч вино ууж байна. Гэтэл  нэг нь намайг дуудаад “Таныг  хүн дэлдэг  шүү”  гээд  хун да ганд  вино хийж өгсөн. Би “Баярлалаа” гээд уучихаад яв сан.  Гэтэл эгч намайг “Таних гүй  хүмүүсийн өгсөн юмыг хамаагүй авч уулаа” гэж заг насан.  Хүн намайг сайхан дуул даг  гээд хүндлээд өгсөн зүйлийг  авах гүй гэж хэлж чадахгүй.  Харин ч баярласан. Хэрвээ би  эн гийн нэг хүн байсан бол хэн  ч намайг танихгүй шүү дээ.

-Таныг “Гайхамшигт  энэрэл” сан байгуулж,  өнчин, ядуу хүүхдүүдэд  тусалдаг гэж сонссон.

-Төр, ард түмнээсээ ардын  жүжигчин гэдэг эрхэм алдрыг  хүртчихээд зүгээр суухыг  хүсээгүй юм. Энэ шагналын  урам шуулал болгож, сард 200  мян ган төгрөг өгдөг. Бага  ч гэсэн тэр мөнгийг буяны  үйл сэд  зориулахыг  хүс сэн.  Тиймээс “Гайхамшигт энэрэл”  сан байгуулсан. Хүмүүс тэй  хам тарч янз бүрийн үйл ажиллагаа зохиодог. Х.Буян жаргал  маань надтай хамт энэ үйлсэд  хүчин зүтгэж яваа. Жил бүрийн  шинэ жил, эх үр сийн баяраар  өнчин ядуу хүүхдүүдэд бэлэг  өгдөг.

-Ярилцсанд баярлалаа

http://www.mongolnews.mn/i/51875

үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч О.Пүрэвбаатар: Тамирчид маань бидний төсөөлөөгүй амжилтыг гаргалаа

Нийтэлсэн: 2014-04-30 11:48:06

Казакстаны нийслэл Астана хотноо болсон чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс манай тамирчид ганзага дүүрэн ирлээ. Тус баг тамирчдын дасгалжуулагчаар ажилласан МУГТ, ДАШТ-ний хошой мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч О.Пүрэвбаатартай ярилцлаа.

-Юуны өмнө баяр хүргэе.

-Баярлалаа. Манай багтамирчид Казакстаны нийслэл Астана хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож ойрын хэдэн жил аваагүй алтан медалиа авлаа. Өмнө нь 2001 онд Монголд Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн болоход бид багаараа хоёрдугаар байрт орж байсан.

Харин сая Казакстанд аргагүй бөхийн орон гэгддэг Ираны бөхчүүдийг дийлсэнгүй. Гэсэн ч хоёрдугаар байр эзэлнэ гэдэг бидэнд чамлалтгүй амжилт. Харамсаптай нь Казакстаны тамирчид манай тамирчдыг улаан цайм луйвардаж хожсон тохиолдол гарсан. Гэсэн ч бид нутгийн дэвжээнд нь дарж Какакстаны баг гуравдугаар байрт орсон.

-Эзэн орон гэдгээр давуу эрх эдлэх гэсэн юм байна. Энэ асуудалд манай шүүгч хэр нөлөөлсөн бэ?

-Ганболд шүүгчийн хувьд нутгийнхаа дэвжээн дээр байгаа хүмүүст яав ч хүч хүрэхгүй шүү дээ.

-Багшийн зүгээс харж байхад манай тамирчид юугаараа илүүрхэж байв?

-Тамирчид өмнө нь цаг дуусахын үед их ядардаг, амьсгааддаг оноо алддаг гэж ярьдаг байсан. Гэтэл энэ байдал үгүй болсон. Үүний тулд их бэлтгэл хийлгэсэн. Дээр нь ямар ч тамирчин ямар ч том бөхтэй тааралсан барилдана гэсэн сэтгэл зүйн өндөр бэлтгэлтэй байсан. Тийм учраас өөрийнхөө болон бусад багш нарынхаа өмнөөс тамирчдадаа баярлалаа гэж хэлье.

-Манайхан тамирчдыг амжилт гаргахаар л тэр багшийн шавь, энэ багшийн гарын шавь гээд л ярьцгаадаг. Харин шигшээ багийн хувьд ямар байдаг биз?

-Тэгэлгүй яахав. Би шигшээ багийн багш учраас энэ бол ерөөсөө л Монгол Улсын нэр хүнд. Харин клубын багш байсан бол өөр хэрэг. Яагаад гэвэл манай клубын тамирчин шигшээ багаас гарахад би миний тамирчин гэж орилохгүй нь ойлгомжтой. Тийм учраас шигшээ багийн бүх тамирчид бид дөрвөн багшийн шавь.

Түүнээс тэрний, энэний шавь гэсэн ойлголт бидэнд огт байхгүй. Саяын тэмцээнд Баяраа багш үлдсэн тамирчдаа бэлтгэл хийлгэсэн. Харин Энхбаяр багш Залуучуудын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголд болох гэж байгаа учраас тамирчидтайгаа Хөх хотын тамирчидтай хамтарсан бэлтгэл хийлгэсэн. Тэгээд МУГТ Ц.Цогтбаяр багш, бид хоёр явсан.

-Тэмцээний үеэр тамирчдадаа юуг аминчлан зөвлөж байв?

-Та нарын бэлтгэл маш өндөр байгаа. Тийм учраас та нарын ур чадвар, сэтгэхүй мэднэ. Та нар хэнээс ч дутахааргүй байгаа гэдгийг бүгдэд нь ойлгуулсан. Тамирчид маань ч сайн хүлээж авсан. Өмнө нь ямар амжилт гаргасан нь хамаагүй, түүнээс илүү амжилтыг хүлээж байгаа гэдгийг сайн хэлсэн.

-ОУХМ Б.Батзориг энэ жилээс жин өгсч 70 кг-ийн жинд барилдаж байгаа. Гэтэл саяын тэмцээнд харамсалтайгаар ялагдал хүлээсэн гэсэн. Яагаад тэр вэ?

-Казакстаны багийг нутаг дээр нь улаан цайм хожиж яваад бараг цаг дуусчихсан байхад цагийг нь зогсоогоод оноо алдаагүй байхад нь оноо торгуул өгөөд барилдаан эхлээгүй байхад нь цагийг нь явуулж дуусгаад хожигдуулчихсан. Үүнд бид яаж ч заргалдаад нэмэр байхгүй. Хүч ч хүрэхгүй.

-Ер нь ийм тохиолдол хэр гардаг вэ?

-Нутаг дээрээ болж байгаа тэмцээний үеэр ийм асуудал байнга гардаг. Тийм учраас тэмцээн болж байгаа орны тамирчдыг илт давуу хожихгүй хожигдох юм бол харамсах зүйл байхгүй гэсэн үг. Бараг дүрэм юм шиг л болчихсон байдаг шүү дээ. Харин монгол нутаг дээрээ ингэж чаддаггүй. Ер нь манайхан их шударга барилддаг шүү дээ.

-Та өөрийнхөө гаргаж чадаагүй амжилтыг шавь нараараа гаргуулна гэж ярьдаг. Тэрхүү амжилтанд хүрэхэд ойрхон байгаа тамирчид олон байна уу?

-Үүнд маш их итгэлтэй байгаа. Яагаад гэвэл намайг зодог тайлангуут гаднаас өндөр цалин амлаж, дасгалжуулагчаар ажиллуулах санал ирж байсан юм. Гэтэл би чөлөөт бөхийн буянаар өдий зэрэгтэй нэр хүндтэй сайхан амьдарч, ард түмнийхээ итгэлийг дааж явж байсан болохоор би чөлөөт бөхөд өртэй хүн.

Тийм учраас өнөөдөр уначихсан байгаа эрэгтэй багаа хамтран зүтгэж байгаа багш нартайгаа нийлээд хөл дээр нь босгоод эргээд багийнхаа амжилтыг өмнөх үеийнх шигээ болгочих юм бол миний хүсэл мөрөөдөл биелэх нь тэр. Энэ утгаар тамирчдадаа маш их итгэж байгаа. Тамирчид маань ч итгэлийг минь алдахгүй байх гэж бодож байна.

-Тамирчид маань цаашид юуг анхаарах нь зүйтэй вэ?

-Хүн болгон алдаатай байгаа. Надад ч гэсэн алдаа байгаа. Бид багаар их ажилладаг. Тийм учраас тамирчид түүн дээр, үүн дээр алдсан гэж нэг их зарлах нь илүүц биз. Алдаа оноо аль аль нь бий. Үүнийгээ бэлтгэл дээрээ ярина. Хийх ажил ч их байна. Бөхийн буян гэж сайхан зүйл байдаг. Тийм учраас чөлөөт бөхөө аварч хэвийн байдалд нь оруулахын тулд бид цуцашгүй ажиллах ёстой.

Ард түмнийхээ өгч байгаа урмаар хөглөгдөж, олимпоос аваагүй медалийг нь авахуулж, бүр олимпийн аварга төрүүлэхийн төлөө зүтгэнэ. Энэ дашрамд биднийг дэмжиж урам зориг өгч байдаг ард түмэндээ баярлаж явдгаа илэрхийлье. Өмнө нь том тэмцээнээс ганц медаль авбал их юм гэж боддог байсан бол одоо тамирчдын хэн нь ч авах боломжтой болсон.

Ингэж эн тэнцүүхэн барилдаж байгаа байхгүй юу. Бид саяын тэмцээнд Дэлхийн цомд оролцсон нэг номерын тамирчдаа авч яваагүй. Засгийн газраас зардлын мөнгө гаргах боломжгүй гэхээр нь залуучуудыг зардлаа олсон нь яв гэсэн зарим нь зардлаа олоод л явсан.

Ер нь бид гурав дөрвөн медаль авчих болов уу гэж дотроо бодож байсан. Гэтэл хүүхдүүд маань урам зоригтой барилдаж бидний бодож байгаагүй амжилтыг гаргалаа. Тийм учраас багш нь та нарыгаа дутуу үнэлж байсан бол уучлаарай.

-Тамирчдаа ялах бүрт сэтгэл огшоод л эрхгүй ид барилдаж байсан үе дурсагддаг байх даа?

-Тэгэлгүй яахав. Хүүхдүүд амжилт гаргахаар самсаа шархираад нулимс гараад нэг л сонин болчихдог юм. Энэ дашрамд хамт зүтгэж байгаа гурван багшдаа ч баярлалаа гэж хэлье.

-Таныг олимпийн медалийн үзүүрээс атгаад алдсаныг мэднэ. Гэтэл та түүндээ огт харамсдаггүй гэдэг. Ийм хор шаргүй хүн үү?

-Хүнд хор шар байдаг. Би ч өөрөө шартай хүн. Гэхдээ тэр харамслаа үргэлж бодож насаараа өөрийгөө хохироож яваад яах юм бэ. Бөөн сэтгэл санааны дарамт шүү дээ. Тийм учраас түүхэнд хэрвээ гэж үг байхгүй гэдгийг маш сайн ухамсарладаг. Миний барилдах хэмжээ, явах ёстой зам л тэр байж, тухайн үед юм болдгоороо болоод л өнгөрсөн.

Тийм учраас өнгөрсөн зүйлийн хойноос хэрвээ би тэгэх байсан, ингэх байсан гээд бодоод явах нь тэнэг хүний асуудал. Хэрвээ дараа нь шаналж харамсах байсан юм бол тэр үедээ өөрөө хичээж байх нь яасан юм, тийм биз дээ. Тиймээс би хор шаргүйдээ биш, тэр үед гаргасан алдаануудаа одоо тамирчдаараа давтуулахгүйн төлөө л явж байна.

-Сайн юманд садаа мунддаггүй гэгчээр мөн л та ДАШТ-ээс хоёр дахь мөнгөн медалиа 2002 онд хүртсэн ч гэсэн таны хувьд харамсалтай тэмцээн болж өнгөрсөн байдаг. Энэ бүхнийг эргээд бодоход эмзэглэх сэтгэл төрдөг л байх даа?

-Нэг тиймэрхүү зүйл болсон шүү. Эхний тойрогт Энэтхэгийн бөхийг хожоод, хоёрдугаар тойрогт хийлж, гуравдугаар тойрогт Украины бөх, дөрөвдүгээр тойрогт Германы бөхийг ялсан. Ингээд хагас шигшээд Туркийн бөх Харун Догантай таарсан юм.

Энэ бол миний хамгийн их харамсч явдаг барилдаан. Би ялж яваад дайраад байвал оноо авахаар байсан ч урагш явалгүй, оноогоо хамгаалаад цаг дуусгачихъя гэж бодсон нь тактикийн том алдаа болсон. Ингээд би 5:6-гаар ялагдсан.

Нөгөө талд Армений Арам Маргарян Ираны Мохаммед Талайг хожоод аваргын төлөө гараад ирсэн. Гэтэл би барилдааны дараа нервтээд ер амарч чадаагүй. Маргаряныг аваргын төлөө үлдсэнийг бодохоор бүр ч харамсдаг. Хэрэв би түүнтэй барилдсан бол ялах л байсан.

-Таны хамгийн дургүй зүйл юу вэ?

-Өөрсдөө юм хийгээгүй байж, хүний хийснийг үгүйсгэдэг, тусалж дэмжсэн мөртлөө тусалж дэмжээгүй гэж ярьдаг дүр эсгэсэн хүмүүст дургүй. Ингэж нэр хүнд олоод алга болдог хүмүүс олон байдаг.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

http://www.sonin.mn/news/sport/26383

Монголын чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр: Шавь нарын минь амжилт гавьяат цолноос илүү

Нийтэлсэн: 2014-05-05 08:25:54

Энэ удаагийн “Өглөөний зочин” буландаа Монголын чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаярыг урьж ярилцлаа.

-Өнгөрсөн он “Алдар” спорт хорооны тамирчдын жил байсан гэхэд хилс­дэх­гүй. Тив, дэлхийн аварга шал­гаруулах тэмцээнээс эх­лээд үндэсний их баяр наа­дамд хүртэл өнгөтэй сайхан барилдаж, амжилт гаргасан шүү дээ?
-Тийм ээ. Манай спорт хо­рооны тамирчдын амжил­тыг хангалттай сайн гэж хэлж чадахгүй ч боломжийн байгаа гэж дүгнэж байна. Ганц­хан чөлөөт гэлтгүй үндэсний бөхийн спор­тод ч түлхүү анхаардаг. Бүх амжилт маань бидний хамтын бүтээл юм.

-Шинээр хүч түрэн гарч ирж буй тамирчид Ц.Цогт­­­баяр, Ц.Хосбаярын гэсэн то­дотголыг ихэвчлэн да­гуулж байна?
-Баярлалаа. Зөвхөн бид хоёр гэлтгүй, монголын чө­­­лөөт бөхийн спортод шил­дэг дасгалжуулагч олон бий. Манай “Алдар” спорт хо­­роонд дөрвөн настай хүү­хэд хүртэл хичээллэхээр ирж байна. Тийм жаахан хүүхдийн мөрөөдлийг бид үгүй хийж болохгүй. Суу­рийг нь та­­виад өгөх хэрэгтэй. Тэгж чад­­вал тууш­тай нь үлдээд, спортын­хоо төлөө сэтгэлтэй нь цааш­даа амжилт гаргадаг.

-Таны шавь нар дэл­хийн аваргын медалийг өсвөр, залуучууд, насанд хүрэгч­дийн ангилалд хүртлээ. Одоо олимпиос медаль авах л үлдэх шив?
-Миний тамирчид медаль хүртэнэ гэдэгт итгэлтэй яв­даг. Бидэнд нөөц бо­лол­­цоо бүрэн байгаа. Өөрсдөө авч чадаагүй юм чинь та­мирч­­­даараа л тэр бүхнийг ава­хуулна даа. /Инээв/

-Таны дүү Ц.Цогтбаяр шигшээ багийн ахлах дас­гал­­жуулагч болчихлоо. Ачаа­­­­­­лалтай ажиллаж бай­на уу?
-Асуудалгүй ээ. /Инээв/ Олон жил миний хийж ирсэн ажил. Өөрөө тамирчин байсан хүн дасгалжуулагч болохоор ямар ч ажилд асуу­дал гараад байдаггүй. Цогоо маань шигшээ багийн ахлах дас­галжуулагч болсон ч хүүхдүүдээсээ хөндийрөөгүй. Ярьж хэлэх, заах зүйлээ сургаад л явж байна.

-Нэг гэр бүлийн хүүх­дүүд багаасаа чөлөөт бө­хийн спортод хөл тавьж одоо хэр нь хамтдаа дасгал­жуулагч хийж байгаа нь со­нин тохиолдол шүү?
-Ховор бас азтай тохиол­дол.

-Ингэхэд та чөлөөт бө­хийн спортод хэрхэн хөл тавьж байв?
-1984 онд цэргийн албанд мордож байсан. Бө­хөд хөтөлсөн миний анхны багш гэвэл 1960-аад оны ма­най улсын чөлөөт бөхийн хөнгөн жингийн шилдэг бөх, ОУХМ С.Сүрэнжав агсан байлаа. Тэр буянтай хүний дэмжлэгээр тухайн үеийн “Найрамдал” ний­гэмлэгийн бөхийн сек­цэнд анх орж хичээллэж эхэлсэн түүхтэй.

-Тухайн үедээ нийгэм­лэгийн аварга шал­гаруулах тэмцээнд орол­цож анхны медалиа хүртэж байсан гэдэг?
-Багш минь энэ тэмцээнд амжилт гаргах ёстойг са­нуулж байсан. Тэгээд тэм­цээний 38 кг-д барилдаж хүрэл медаль хүртсэн. Ту­хайн үедээ бөөн баяр. Хүмүүс жин багатай, жаахан гээд их өхөөрдөнө.

-Харин 1985 оноос “Алдар” спорт хороотой хол­­бог­дож эхэлсэн байхаа?
-Тийм ээ. Очсон үеэс чөлөөт бөхийн спортоор тууш­­­тай хичээл­лэж эхэл­­сэн. Лодой, Магсар зэ­рэг дас­галжуулагчдын удирд­лага дор “Алдар”-ынхан бэлтгэл сургуулилтаа эрчимтэй хий­нэ. Тэнд Оюунболд, Баа­тар­­хүү, Гочоосүрэн, Алтан­­шагай, Баяр­сайхан, Энх­тайван, Энхжаргал зэ­рэг бөх­чүүдтэй хамтдаа бэлт­­­гэ­л хийж, уралдаан тэм­цээнд орох болсон нь миний амжилтад сайн нөлөө үзүүлсэн гэж боддог.

-“Алдар” спорт хороонд данслагдахаас өмнөх жил нь та өсвөрийн улсын аварга шал­га­руулах тэм­цээнд орол­цож хүрэл ме­даль хүртэж байсан са­нагдана?
-Спортын анхны том ам­жилт гэвэл 1984 оны чөлөөт бөхийн өсвөр үеийн УАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн амжилт. Спортын том ам­жилтын гараагаа бас л хүрэл медалиар эхэлж байс­наа бэлгэшээж явдаг.
Энэ тэмцээний дараа, да­раагийн жилүүдэд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд тогт­мол амжилт үзүүлж байсан. Харин 1988 оны олим­­пийн жилд зохиогдсон улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд анхны алтан ме­далиа хүртсэн.

-Та тэр жилийн залуу­чуудын улсын аваргад хүр­тэл түрүүлсэн. Гэ­тэл олим­под яагаад Т.Сүх­баа­тарыг явуулсан юм бэ?
-Дасгалжуулагчдын шийд­вэрээр олимпийн дэв­жээнд дээд жингийн шилдэг бөх ОУХМ Т.Сүхбаатарыг зо­доглуулсан юм. 1987 онд зохиогдсон МБАТ-ий VIII спартикиадын тэмцээнд би амжилттай барилдаж, 48 кг-д түрүүлсэн. Энэ үеэс шигшээ багийн тамирчин болж чадсан.

-Таниас гадна дүү нар тань чамгүй сайн бөхчүүд явсан. Хүүхдүүд нь бүгд бөхийн спортыг сонгоход аав, ээж нь хэрхэн хүлээж авч байв?
-Анх намайг барилдахад аав, ээж уурлах нь гайгүй байсан. Гэтэл Энхбаяр, Цогоо хоёр хулгайгаар бөхийн сек­цэнд яваад эхэлсэн. Том ах цэргийн ерөнхий сургуульд орчихсон. Гэр хороололд амьдардаг байсныг хэлэх үү. Хийх ажил их. Аав, ээж гэрийн ажил цалгардахад жаахан дургүйцдэг байсан. Уг нь тэрсхэн өсчихсөн гур­ван хүүхэд жингээ хамт­даа хасчихна. Би чинь талийгаач дүүгээсээ илүү­тэй, Цогоогоо хажуудаа ав­чих­­на. Тэгэхээр дүү минь их гомдоно.

-Нэг гэрийн хөвгүүд бүгд бөхийн спортод хор­хойтой. Гэр орон ч бөхийн “дэвжээ” л гэсэн үг биз?
-Эргээд санахад бид нэг бол барилдана, үгүй бол сунадаг ширээн дээрээ тен­нис тоглож л өнгөрөөдөг бай­ж. /Инээв/ Тэгээд аав, ээжийгээ ирэхээс өмнө гялс янзалчихдаг. Тийм л үе бай­сан. Манай аав на­саа­раа эм хангамжийн байгуул­лагад ерөнхий нягтлан хийсэн хүн. Аавд минь шагналын байдлаар гурван өрөө байр өгсөн. Тэрний том өрөө ер нь хэцүүхэн байсан. Эргээд бодоход доод талын айл л их зүдэрсэн байх.

-Амжилт харагдаад ирэ­хээр эцэг эхийн дургүй­цэл ч арилсан байх?
-Тэгэлгүй яах вэ. Царай­наас нь эхлээд л илт шүү дээ /Инээв/ Хамгийн бага дүүг Тэгшбаяр гэдэг байлаа. Дүү Энхбаяр, Цогтбаяр нар маань тус бүр хоёр олим­пийн дэвжээнд эх орноо тө­лөөлөн оролцож байсны дээр Цогтбаяр маань 1993 оны Торонтогийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн.

-1992 оны Барселоны олимп. Нэг гэр бүлийн гур­ван хүүхэд олимпийн наа­дамд орсон нь бас л ховор тохиолдол шүү?
-Олимпод би 48 кг-д, Энхбаяр 52, Цогтбаяр 57 кг-д өрсөлдсөн. Миний оргил амжилт гэвэл Барселоны олимпийн наадам гэж дот­роо бодож явдаг юм.

-Та наймдугаар байр эзэл­­сэн. Гэхдээ л дэлхийн том­­­чуу­дыг өвдөг шороодуул­сан?
-Миний жинд 19 бөх өрсөлдсөн. Испанийн М.Сан­чес, Нигерийн А.Аденкунла нарыг цэвэр ялж, гараагаа амжилттай эхэлж билээ. Нөгөө хэсэгт томчууд нь байсан. Гуравдугаар тойрогт Европын аварга, Румыны Ромика Рашованд, дараагийн даваанд тус наадмаас мөнгөн медаль хүртсэн БНСУ-ын Ким Жүн Шинд оноогоор ялагд­санаар наймдугаар байр эзэлсэн түүхтэй.

-Амьдралаа тэр чигт нь чөлөөт бөхийн спортод зориуллаа энэ спорт танд юу өгсөн юм бэ?
-Өнөөдөр би сайхан амьдарч байна. Энэ спортын л буян. Хүнтэй сайхан харьцах харьцааг сурлаа. Шавь на­раа дэлхийд үнэлэгдсэн тамир­чин болгох гарааг нь зааж сургалаа. Үүнээс өөр надад том шагнал гэж байхгүй.

-“Алдар” спорт хорооны дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр гэхээр алдраа үнэлүүлж чадаагүй эрхэм дээ гэсэн бо­дол төрдөг. Магадгүй өдий олон жил гавьяат дас­галжуулагч гэсэн алдрыг хүр­тэх цаг боллоо?
-Надад биеийн тамир спортын тэргүүний ажилтан цол гурав байна. Хүнд ийм олноороо байдаггүй л юм гэсэн. /Инээв/ Би өнөөдөр зөвхөн цалин авахын төлөө ажиллаад, шагналын төлөө гүйгээд байж чадна. Надад тийм сэтгэл байхгүй нь сайхан юм.
Хүүхдүүдийнхээ төлөө яваад, бэлтгэл сургуу­лилтийг нь сайн хийлгээд тэд минь амжилт гаргавал үүнээс том шагнал гэж юу байх билээ.

Б.Төрбат

Эх сурвалж:

 

http://www.sonin.mn/news/sport/26491

Шүүмжлэгч Г.БАТСУУРЬ: ОДОО Ч БИ “ЦАЙРЧИХААД” БАЙНА ДАА

 

2014-04-29 14:38:00

“Б.Лхагвасүрэнгийн садизм”, “Дун д жуу даас  дурныханд буюу аугаа их түүхэн романууд”,  “Шүүдэр цэцэг ч гэх шиг…” зэрэг шүүмжийн нэ­рийг уншингуут утга зохиолын хүрээнийхэн  Г.Батсуурийн тухай ярих гэж буйг минь андахгүй.  Орчин цагийн Монголын уран зохиолын  хөгжлийн төлөө сэтгэлээ чилээн, олон хүнд  адлуулж чичлүүлэн байж шүүмж бичдэг  түүнтэй ярилцлаа. Амьдралд нь дуслын төдий  ч нэмэргүй атал энэ ажилдаа хачин дуртай,  ихэнх цагаа ном уншихад зарцуулдаг “гаж”  нэгэн. Гэм нь номоо тун “хайр гамгүй” эдэлдэг  гэсэн. Шүүмжлэгчийн ажил тийм хойно яалтай  ч билээ.

-Уран зохиолыг хэзээнээс шүүмжлэгчийн нүдээр харж эхэлсэн бэ?

-Оюутан байх үеэсээ уран зохиолыг арай өөр  өнцгөөс хардаг болсон. Би Багшийн дээд сур- гуулийг төгссөн. Намайг оюутан байхад буюу  1990-ээд оны дундуур манай утга зохиолын  ертөнц нэлээд “бужигнаантай” байсан шүү дээ.  Гэхдээ тэр үед шууд шүүмж бичээгүй. Шүүмж  судлал гэдэг бол зүгээр л онгодоороо бичдэг  шүлэг найргаас өөр зүйл. Гадаад, дотоодын утга  зохиолыг харьцуулж унших, олон талын дүгнэлт  хийхээс эхлээд хүнийхээ хувьд боловсрох  шаард лагатай. Тиймээс таван жилийн өмнөөс  л шүүмжээ бичиж эхэлсэн дээ. Анхны шүүмж  маань “Чойномын шүлгүүдийн доошоо орох  зарим шалтгаан” нэртэй.

-Сүүлийн үед таны бичсэн хурц хурц  шүүмжүүд цахим ертөнцөд шуугиан тарьж  байна. Тэр нь ихэвчлэн олон нийтийн  таашааж уншдаг, хамгийн их борлуулалттай  номуудыг “барьж” авсан байх юм.

-Заавал тэр номуудыг нь шүүмжлээд, муулаад өгье гэсэн зорилго надад байхгүй. Манай  утга зохиолын салбар нэг л болохгүй байгаа  учраас үгээ хэлэх нь шүүмжлэгч хүний үүрэг.  Хэн дуртай нь, юу ч хамаагүй бичдэг болсон  энэ үед тэр хүмүүсийг өөрсдийнх нь байх ёстой  байранд нь аваачих шаардлага гарч байна. Бас  Д.Галбаатар, С.Энхбаяр тэргүүтэй багш нарын  минь нөлөө, өгсөн үүрэг ч бий. Би тухайн  зохиолыг олон талаас нь судалж байж бодитой,  хөдөлшгүй баримтад тулгуурлан шүүмжээ  бичдэг. Хүмүүс намайг хэтэрхий хурц ширүүн,  нэг талаар доромж маягтай бичлээ гэдэг.  Түүнийг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ тэгж хатуухан  хэлж байж л уншигчдын ч анхаарлыг татаж,  зохиолчийнх нь толгойд ч юм бодуулж чадна  шүү дээ. Утга зохиолын шүүмж гэдэг зүйлийг  одоо уншигчдад ойртуулах, ойлгуулах цаг  болсон. Хуучин цагийнх шиг хяналт байхгүй  учраас мэргэжлийн хүмүүс л алдаа оноог  нь хэлж, ялгаж салгахгүй бол хэдий болтол  урсгалаараа явах вэ дээ.

-Та өөрөө шүлэг зохиол бичдэг үү?

-Уран зохиолд багаасаа дурласан. Оюутан  байхдаа шүлэг бичдэг байсан. Гэхдээ нэгийг нь  ч хэвлүүлж, олны өмнө уншиж байгаагүй. Дээр  би нэг телевизэд ярилцлага өгөхдөө “Байдаг  л нэг яруу найрагч болчихож болно ш дээ”  гэчихсэн чинь олон хүний дургүйг хүргэсэн юм  шиг байна лээ. Уг нь би үнэнийг хэлсэн. Одоо  манайд нэг л их гунигтай, усан шүлэг хаа сайгүй  байна. Яаж ийж байгаад нэг том зохиолчоор  өмнөх үг бичүүлчихээд, бараг өнөөхөөсөө  жаахан ном гаргана. Тэдний нэг болоод яах  юм бэ. Тэгээд ч багш нарынхаа жишээнээс  харж байхад шүүмжлэгч хүн өөрөө уран бүтээл  туурвидаггүй бололтой.

 -Шүүмжлүүлсэн хүмүүс тань руу утасдана биз?  

-Шүүмжлэгч хүн байнга л дайралтад өртдөг  шүү дээ. Гэхдээ манайхан их сонин сэтгэлгээтэй  хүмүүс юм биш үү. “Чи намайг тэгж хэлээд  байхдаа яадаг юм” гэж надад шууд хэлдэггүй.  Зарим нь фэйсбүүк хуудастаа сэтгэгдэл  үлдээнэ. Ихэнх нь багш нар луу минь утасдаад  гомдол мэдүүлдэг гэсэн.  Саяхан би Б.Сарантуяа зохиолчийн түүхэн  романуудын талаар шүүмж бичсэн. Тэр хүн  шүүмжийг минь маш тайвнаар хүлээж авсан  байна лээ. Б.Сарантуяа өөрөө утга зохиолын  ажилтан мэргэжилтэй хүн учраас шүүмжийн  талаар тодорхой ойлголттой болоод тэгсэн  байх. Түүнээс биш мэргэжлийн зохиолч бус  хүмүүс бол андашгүй, урдаас өрвөлзөөд л  байдаг юм. Гэхдээ одоо ч би “цайрчихаад”  байгаа хүн дээ.

-Хэрэв та зохиолч байгаад, бичсэн  номыг тань хүмүүс яг таных шиг хурцаар  шүүм жилсэн бол хэр улайж, бантах байсан  бол?

 -Эвгүй л дээ. Би тэр мэдрэмжийг мэдэж  байна (инээв). Маш сонин байдалд орж  байгаа. Бараг дахиад юм бичихээргүй ч болж  мэдэх байх. Зарим үед арай л хэтрүүлчихсэн  юм болов уу гэж бодохоор шүүмж ч байдаг.  Гэхдээ би уран зохиолдоо хайртай, бичиг цаас  нийлүүлдэг бүхнийг үнэлдэг учраас л энэ зам нь  хог шороотой хутгалдчихгүй, ариун байгаасай  гэж хүсдэг. Ялангуяа 1990-ээд оныхонд би их  хайртай. Тэднийг өмнөх үеийнхнээ давсан  томоохон бүтээл гаргаасай гэж чин сэтгэлээсээ  хүлээдэг.

-Та нээрээ саяхан Ч.Лодойдамба,  С.Удвал, Д.Пүрэвдорж, С.Эрдэнэ, гуай  тэргүүтэй хууччуулыг зэгсэн хатуу шүүмжил сэн байсан. Та багадаа “Тунгалаг  тамир”-ыг уншиж, “Хөх даалимбан тэр- лэг”-ийг цээжилж байсан л биз дээ?

 -Тийм. Дээрх зохиолч нарыг би хүндэтгэдэг,  хийсэн бүтээснийг нь ч үнэлдэг. Би монгол  хэл, өв соёл, зан заншилдаа хайртай. Гэхдээ  тийм шүүмж бичлээ гээд тухайн үедээ хийсэн  юмтай мундаг хүмүүсийг үгүйсгэж байгаа хэрэг  биш шүү. “Тунгалаг тамир”, “Их хувь заяа”-г  хэдэн үеэрээ шүтээд, Ч.Лодойдамба, С.Удвал,  С.Эрдэнэ гэж агуу амьтад байсан хэмээн орой  дээрээ залчихаад, үүнээс цааш газар үгүй  гэдэг шиг суугаад байвал бид яаж өсөх юм бэ.  Бид чинь шинэ цагийн хүмүүс. Нүдээ нээгээд  хар л даа. Тиймээс миний хэлэх гээд байгаа  санаа бол өмнөх үеийнхээ аваргуудыг давсан  уран бүтээл туурвиж чадахгүй бол чи зохиолч  байгаад хэрэггүй. Уламжлал, шинэчлэл гэдэг  чинь энэ. Уламжлалыг шинэчилж байж хөгжил  ирдэг, тэгсэн цагт уран зохиол мөн чанараараа  үлдэнэ. Галаа багш маань намайг анх шүүмж  бичиж байхад “Чи надаас илүү бичихгүй бол  шүүмжлэгч байхын хэрэггүй” гэж хэлсэн.

-“Өөрөө бичиж чадахгүй байж хүний  юмыг шүүмжиллээ” гэдэг үгээр манайхан  хариугаа авдаг шиг санагддаг.

-Яалт ч үгүй үнэн. Гэхдээ ингэж хэлж  байгаа хүмүүсийн хувьд бол зүгээр л  нэгэнтэйгээ барьцсан явдал гэж би ойлгодог.  Угтаа шүүмжийн үүрэг бол уран бүтээлчийг  мэргэжлийн үүднээс нээж харуулах зорилготой  болохоос хэн нэгнийг байгаа болгож аваад,  зад муулахын нэр биш л дээ. Сайн бол сайн,  муу байвал мууг нь үнэнээр хэлэх хэрэгтэй.  Тэгэхгүй байгаа учраас өдөрт хэдэн арваараа  хэвлэгдэж байгаа номуудын дунд толгой  эргэдэг. Уншигчдыг төөрөгдүүлдэг бас нэг зүйл  бол төр засгаас өгдөг шагнал. Аль социализмын  үеийн Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон  гэдэг шагналыг одоо хүртэл хүмүүст олгоод,  нөгөөдүүл нь ч сүрхий баярлаад байдгийг би  үнэхээр ойлгодоггүй.

 -Тэгээд энэ олон номон дунд төөрөлдсөн  уншигчдад та ямар ном уншихыг зөв лө- мөөр байна вэ. Аюурзана, Өлзийтөгс л мун – даг гэсэн, эсвэл “Ногоон нүдэн лам” гэж  бестселлер ном байна, тэрийг л уншъя гэж  нэгнээ дуурайх хүн олон байдаг шүү дээ.

-Зөвхөн Аюурзана, Өлзийтөгс л мундаг  гэж ойлговол мэдээж өрөөсгөл. Дээр үеийн  сайхан зохиолууд байна шүү дээ. Жишээ нь, би  хүмүүст Л.Түдэв гуайн “Оройгүй сүм” романыг  уншихыг зөвлөдөг. Хэдийгээр социализмын  үед бичсэн хэдий ч тэнд ламыг дүрслэхдээ хүн  гэдэг талаас нь харуулдаг. Хэлмэгдүүлэлтийн  талаар ном уншихыг хүсвэл “Ногоон нүдэн  лам”-ын оронд С.Эрдэнэ гуайн “Хойд насандаа  учирна”, С.Пүрэвийн “Усны гудамж” хэмээх  хоёр романыг уншихад хангалттай. Бас Пүрэв  гуайн “Уулын намар” туужийг нэг уншчихад  Алимаа бүсгүйн амьдралаар дамжуулан  эмэгтэй хүний дотоод ертөнцийг таньж,  ухаарал авна. Д.Норовын “Сэрэвгэр хадны  зэрэглээ”, Д.Батбаярын “Цахилж яваа гөрөөс”,  П.Баярсайханы “Хөх туурийн тал” зэрэг  зохиолыг уншихад монгол хүний мөн чанарын  тухай өргөн ойлголттой болно. Сүүлд гарсан  номуудаас дурдвал До.Цэнджавын “Хөх жавар”  тууж, Н.Нагаанбуугийн “Алтайн тэнгэр” сайн.

-Та хэдэн хүүхэдтэй вэ. Хүүхдүүд тань  “өнөөдүүлийн” зохиолоор л хүмүүжиж бай- гаа. Хүүхдүүдийнхээ унших номонд ямар  цензур тавьдаг вэ?  

-Ямар ч гэсэн манай гэрийнхэн солонгос  савангийн дуурь үздэггүй. Манайх гурван  хүүхэдтэй. Охин маань Москвад сурдаг. Би  охин руугаа философи гэж иймэрхүү юм байдаг,  яруу найргийн хөгжил ийшээ хандаж байна,  манайхаас энэ энэ зохиолчийн ийм бүтээлийг  уншихад зүгээр гэсэн зөвлөгөө маягийн юм  хэлж, цахим шуудан явуулдаг. Гэхдээ эдийн  засгийн чиглэлээр сурч байгаа тэр нөхөр миний  явуулсан зүйлүүдийг хэр уншдаг юм бүү мэд.  Саяхан манай хүүгийн ангийнхан эцэг, эхийн  ажил гэж хийгээд, надаас зөвлөгөө авсан юм.  Тэгэхэд нь наймдугаар ангийн хүүхдүүдэд  дэлхийн болон Монголын уран зохиолоос ямар  бүтээл уншвал зохистой вэ гэсэн жагсаалт  гаргаж өгсөн. Оюутнууддаа бас энэ тал дээр их  зөвлөдөг. Энэ мэтээр бага багаар нөлөөлөхийг  хичээдэг. Шууд бүх зүйлийг үгүйсгэж болохгүй.

-Таны шүүмжийн хэдэн хувь нь магтсан,  хэд нь өөлж буруутгасан байдаг бол гэдгийг  дэнсэлж үзсэн үү?

 -Үзсэн. “Би дандаа хүн муулаад байдаг юм  биш биз дээ” гээд тоолсон. Ихэнх нь эерэг,  магтаалын шүүмж байна лээ. Гэтэл тэр нь  хүмүүст нэг их хүрдэггүй юм шиг. Магадгүй  магтаал хаа сайгүй болчихсонтой холбоотой  байх л даа. Хурцхан шүүмжилж буруутгасан  бүтээлүүд нь болохоор их хурдан олонд түгэж,  амнаас ам дамжин яригддаг юм байна.

 -Уран зохиолын шүүмж бичээд амьд- ралаа залгуулах боломж манайд байхгүй нь  ойлгомжтой. Та багшилдаг гэл үү?

 -Дээр үед бол шүүмж бичээд шагнал авдаг  байсан л гэдэг. Одоо бол тийм зүйл санахын ч  хэрэггүй. Би УИХ-ын Тамгын газарт ажилладаг  хүн шүү дээ. Хажуугаар нь Монгол Улсын их  сургуульд багшилдаг. Утга зохиолтой ойр  байх хүсэл сонирхлоо дагаад тэнд ихэнх цагаа  өнгөрүүлдэг гэхэд болно.

-Та амьдрал дээр хэр шүүмжлэгч вэ?

-Ер нь шүүмжилдэг байж магадгүй шүү.  Хүүхдүүд “Би өөрөө мэдэж байна, та юм бол- гоныг шүүмжлэх гээд байна” гэдэг. Гэхдээ  найз нөхөд, хамт олонтойгоо байхдаа тэр бүр  шүүмжлээд байдаггүй. Бусадтай их нийтэч  байдаг. Ямар сайндаа найзууд маань “Чи ийм  энгийн, найрсаг атлаа шүүмжээ бичихээр л тэс  өөр хүн шиг болчихдог” гэцгээдэг.  Сүүлийн үед сэтгүүлзүйн найруулгаар зохиол  бичих болсонд тэр ихэд эмзэглэдэг гэсэн. Уран  зохиол бол сэтгүүлзүй шиг тайлбарладаггүй,  үгийн ид шидээр дүрсэлж бичдэг ертөнц  учраас бүх мэдээллийг зохиолчийн зүгээс өгөөд,  уншигчийн өмнө бэлэн “хоол” тавих утга гүй  гэдэг үнэн биз. Бас түүний мөрөөддөг үндэст­ нийхээ түүх, домог, онцлогийг харуулсан  хүүхэлдэйн киног удахгүй монголчууд бүтээнэ  гэдэгт итгэнэм

Л.ГАНЧИМЭГ

http://www.mongolnews.mn/i/51703

СУИС-ын урлаг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, зохиолч П.Батхуяг:Нийтийн урлагийн боловсролыг дээшлүүлэх цаг болсныг хэлэх хэрэгтэй

Нийтэлсэн: 2014-04-29 10:41:21

СУИС-ын урлаг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, зохиолч П.Батхуягтай ярилцлаа. Тэрээр олон сайхан яруу найргийн бүтээл, хурц шүүмжлэлүүдээрээ энэ нийгмийг байлдан дагуулж яваа билээ.

-Өнөөдөр нийгэмд болж бүтэхгүй зүйл бишгүй байна. Энэ бүхэнд та эмзэглэж шүүмжлэлтэй талаас нь ханддаг?

-Энэ нийгэм өөрийн эрхгүй шүүмжлэх байр сууринаас хандахыг шаардаж байна. Мэргэжлийн шүүмжлэгч ч бай, жирийн нэг үзэгч ч бай, уншигч ч бай аливаа зүйлд шүүмжлэлтэй хандах нь маш чухал юм байна. Угтаа ардчиллын үнэт зүйлийн хамгийн чухал нь чөлөөт сэтгэлгээ, эрх чөлөө.

Энэ хязгаараар нь авч үзэх юм бол шүүмжлэх сэтгэлгээ ямарваа нэг зүйлийг муу талаас нь харлуулж, бодит байдлыг үгүйсгэж хэлэхдээ биш хамгийн гол нь хүний өөрийн чөлөөт сэтгэлгээний илэрхийлэл нь шүүмж. Тэгэхээр нийгэм хэдий чинээ амьд байна, нийгмийн харилцаа төдий чинээ зөв байна.

Нөгөө талаараа урлагийн салбарт ч, нийгэм, улс төр, эдийн засгийн салбарт шүүмж өрнөж байх ёстой. Харамсалтай нь өнөөгийн бидний бүтээж байгаа нийгмийн харилцаанд гажуудалтай тал нь нааштай талаасаа давчихаад байна. Нэг үгээр хэлбэл ёс суртахуун, эдийн засаг, улс төрийн хувьд маш олон гажуудлын дунд амьдарч байна.

Тийм учраас ийм цаг үед шүүмжлэлийг ихээр өрнүүлэх нь нийгэмд илүү ач холбогдолтой. Ийм л байр сууринаас хүмүүс шүүмжлэлийг хүлээж авах нь зөв. Гэхдээ хуучны сэтгэлгээнд байсан нэг дутагдалтай зүйл бол шүүмжлэл гэхээр аливаа зүйлийг харлуулан хутгаж үгүйсгэн гүжирдэн илэрхийлж байгааг шүүмж гэж ойлгоод байсан юм.

Гэтэл одоо нийгмийн харилцаа үнэт зүйлсүүд тодорхой болоод ирэхээр аяндаа нийгмийн харилцаа тогтворжоод тогтлолцоо бүрдээд бид шүүмжийг арай өөрөөр харах ёстой болж байна. Үүний тулд бид өнөөдөр нийгэмд сайн сайхан зүйлийг нээх хэрэгтэй байна.

Үүгээрээ оюун санааны манлайлал мөрдлөг, чиг мөр, зарчмаа болгох ёстой. Үнэнийг хэлэхэд өнөөгийн нийгэмд зарчим, үзэл санаа алга байна. Гэтэл хүн төрөлхтний бий болгосон бүх нийгэмд зарчимгүй, үзэл санаагүй, тогтсон харилцаагүй нийгэм гэж байгаагүй.

-Тэгэхээр та шүүмжүүдээрээ нийгэмд юу хэлэхийг хүсч байна вэ?

-Хүнийг нээхийг л хүсдэг. Тухайн уран бүтээлч, тухайн киноны сайн нь юу юм, эсвэл муу нь юу юм гэдгийг нээх ёстой юм. Ер нь хувь шүүмжлэгчийн өөрийн гэсэн байр суурь байх нь тодорхой. Гэхдээ түүнийг массаараа юу нээвэл манай ирээдүйд хэрэгтэй юм.

Өөрөөр хэлбэл бидний оюун санааны маргаашд хэрэгтэй гэдгийг бодож мэргэжлийн ёс зүй, мэргэжлийн үзэл санаатайгаар уран сайхан урлагийн шүүмжлэлд хандахгүй бол бид үнэндээ тодорхой хугацаанд өнгөрсөн, өвгөрсөн хоёроо шүүмжилж ханалаа.

Нэгэнт өнгөрсөн цаг хугацаанд хийдгээ хийгээд өвгөрчихсөн хүнийг шүүмжлээд яах юм. Түүний оронд ирээдүйгээ, өнөөдрөө шүүмжлэг. Магадгүй урлагийн салбарууд дотроос уран сайхны шүүмжлэл гэдэг хамгийн гол онцлог ялгаа нь юм болов уу гэж би олж хараад байгаа юм.

-Уг нь кино зохиолд хэл зүйн найруулга гэж байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ байдал алдагдаад байна шүү дээ?

-Урлаг өөрөө урлах гэсэн үг. Товчхондоо хэлэхэд гоо сайхныг урлах гээд байгаа юм. Сүүлийн үеийн дэлхий ертөнцийн утга зохиолоос надад хоёр л уран зохиол ойлгогддог. Нэг хэсэг нь хүнийг сайн сайханд дуудсан итгэл үнэмшил, ирээдүй рүү тэмүүлсэн гэрэл гэгээний тухай бүтээл.

Нөгөө хэсэг нь мууг үлгэрлэж, бурууг сурталчилж байна. Зурагтаар гарч байгаа кинонууд дотор сайн сайхан гэрэл гэгээтэй, маргаашийн тухай гэгээн сайхан мөрөөдөл төрүүлж байгаа кинонууд олон байна. Гэтэл банк яаж дээрэмддэгийг нэг бүрчлэн зааж байгаа кино ч байна шүү дээ.

Энэ нь хүний амьдралд эерэг сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Тийм учраас би урлагийг эерэг үнэлэмжит урлаг, сөрөг үнэлэмжит урлаг гэж хоёр хуваадаг. Энэ хоёрын зааг дээрээс шүүмжлэл үүсээд байгаа юм.

Үнэхээр гоо сайхныг нээж хүнд сэтгэлийн ариун сайхныг өгч байгаа юм бол түүнийг сайнаар нь нээх хэрэгтэй. Гэтэл муу зүйлийг сурталчлаад байгаа уран бүтээлүүдээс хүний амьдралд үзүүлээд байгаа сөрөг нөлөөг нь хурцаар шүүмжлэх ёстой.

-Өнөөдөр мөнгөтэй хүн болгон л кино хийдэг болж. Эндээс сайн муу кино гарч үзэгчдийнхээ оюунд хөрөнгө оруулалт хийхээс илүүтэй мөнгө хөөсөн мэт харагддаг. Үүнд ямар нэг хяналт гэж алга?

-Өнөөгийн бидний амьдарч буй нийгэмд хэмжүүр хяналт байх нь утгагүй. Ерөөсөө л сайн муу киноны хэмжүүр нь үзэгчид юм. Тухайн киног үзвэл амьдраад явна. Хэрэв үзэхгүй бол тэр кино удаан оршин тогтнохгүй. Тэгэхээр үзэгчид урлагийн боловсролтой байх ёстой.

Ямар нэгэн урлагийн суурь боловсрол муутай хүн муу киног мянга үздэг юм. Ямар кино нь жинхэнэ сайн кино юм, ямар нь мөнгө хөөсөн гэдгийг ялгадаг болоод үзэхээ больчихвол муу кино хийхээ больчихно гэсэн үг. Бид 1990-ээд оноос хойш оюун санааны хувьд унасан. Тэр дундаа нийтийн боловсрол бүр унасан.

Тиймээс төр нь боловсролоо бодоод нийтийн урлагийн, нийтийн амьдралын, нийтийн зүрх сэтгэлийн боловсролыг яах юм гэдгийг үнэхээр анхаарах цаг ирээд хаалга тогшоод байна.

Ингээд урлагийн боловсрол өндөр түвшинд оччих юм бол нөгөө урлагийн бүтээлүүдийг сайн муу, сайхан муухай ашигтай ашиггүй, гоо зүйн хувьд үнэлэмжтэй үгүйг нь мэддэг болчих юм бол нөгөө кинонуудыг хүссэн хүсээгүй үзэхээ болино. Тиймээс нийтийн урлагийн боловсролыг дээшлүүлэхийн тулд хэвлэл мэдээллийг ашиглах гол арга зам нь гэж би олж хараад байгаа юм.

-Бас зарим дуучдын дууны клип учир дутагдалтай санагддаг. Та үүнд ямар дүгнэлт өгөх вэ?

-Аливаа зүйлийн түвшин уначихаар түүнийг дагаад бүгдээрээ уначихдаг. Тухайлбал нийтийн дууны үгнүүд, кино, ном зохиол яг үнэндээ нийгэм цаг үеийнхээ уналтыг дагаад оюун сэтгэлгээ унасны гэрчүүд юм. Энэ утгаар аливаа цаг үе өөрийн сайн муу гэрчээ үлдээдэг. Энэ үүднээс нь авч үзвэл бид нар хангалттай муу гэрч үлдээнэ гэдэг ирээдүйд хангалтай сайн гэрч үлдээхийн эхлэл байхыг ч үгүйсгэхгүй.

Өөрөөр хэлбэл өнөөдрийн бидний бүтээж буй урлагийн муу бүтээлүүд маргааш эсвэл ирээдүйд магадгүй монголчуудын хангалттай сайн оюуны гэрчүүд үлдээхийн эхлэл болов уу гэж ойлгоод байна. Энэ нь нэг талдаа бүгдийг үгүйсгэх биш нөгөө талдаа сайн сайхны үүдэл угтал байгаа гэсэн итгэл горьдлого юм.

-Та манай урдаа барьдаг шүүмжлэгчийн нэг. Тиймээс танаар олон уран бүтээлчид ном бүтээлээ хянуулдаг байх л даа. Энэ талаар ярихгүй юу?

-Надад нэг л мэдэхэд ийм үүрэг оногдсон байна. Энэ нь магадгүй миний амьдралын зам мөр хувь тавилан, хар багааасаа сонгож авсан утга зохиол гэдэг зүйлдээ хувирашгүй сэтгэлээр хандаж ирсний шагнал юм болов уу. Энэ л зам намайг утга зохиолын сайхан хүмүүстэй холбосон.

Залуучуудтай, одоо ид туурвиж байгаа сайхан зохиолчидтой ойр дотно болгож ер нь урлагийн бүхий л салбарын хүмүүстэй ажил хэрэг, найз нөхдийн харилцаатай байдаг. Би үүнийг хэцүү бэрх ажил гэхээсээ илүү баяртайгаар хүлээж авдаг. Яагаад гэвэл би өнөөдрийн урлаг утга зохиолд хэрэгтэй хүн нь юм байна.

Энэ мэдрэмж аль ч салбарт ажиллаж байгаа хүнд төрж өөрийгөө хаана очсоноо, хаана байгаагаа хаана суугаад байгаагаа, ирээдүйд хаана очихоо төсөөлж байна гэдэг хүнд хамгийн том хувь тохиол гэж ойлгоод байгаа юм. Тэр л үүднээсээ би намайг гээд ирсэн хүмүүст сэтгэлээрээ ханддаг. Ер нь бидний амьдрал зүрх сэтгэлийн л харилцаа шүү дээ.

Өгөх авахын харилцааг нэгдүгээрт тавьчихаад байгаа учраас бидний хүн ёсны харилцаа бүдгэрчихээд байгаа юм. Гэхдээ шуналгүй хүн гэж байхгүй. Хамгийн гол нь үүнийг нэгдүгээрт болгож болохгүй. Залуухан яруу найрагч шүлгийн номоо бариад ирэхэд өөдөөс нь мөнгө нэхэж байна гэдэг утга зохиолдоо ямар ч хайргүй хүний шинж, чиний үнэн нүүр царай л тэр.

Утга зохиолын босгоор алхаад орж ирж байгаа залууг халуун сэтгэлээр угтаж авч чадахгүй байна гэдэг би өөрөө хэн бэ гэдгийн баталгаа. Тийм учраас би хүмүүст нэг л зангаар ханддаг. Хожмын өдөр нөгөө ертөнц рүү явахад энэ зангаараа л дуусъя гэж боддог. Энэ бол миний амьдралдаа баримталдаг зарчим.

Тиймээс энэ зарчим маань хүмүүст таалагддаг юм уу, эсвэл энэ зарчмыг маань олон хүмүүс хүлээн зөвшөөрдөг учраас магадгүй надад олноор хандаж ном зохиолоо шүүлгэж, санал зөвлөгөө авч редакторлуулдаг юм болов уу даа. Нөгөө талаас хүнд тодорхой зорилго гэж байх ёстой.

Миний хувьд үгийн урлагийн бүхий л төрлөөр бичдэг. Гэхдээ 1990-ээд оны хямралтай цаг үед өөрийнхөө өмнөх үеийн болоод ахмад зохиолчдын бидэнтэй харьцаж байгааг хараад би хэзээ нэгэн цагт ийм нас, энэ байр суурин дээр очоод хамгийн нээлттэй, хамгийн хүнлэг, сайхан сэтгэлтэй хүү байх юмсан гэж бодсон, Тэр бодол зорилгыг надад манай их зантай, өөрийгөө сансрын амьтан гээд бодчихсон, хүнтэй дандаа байр сууринаас ханддаг хэсэг зохиолчид бий болгосон. Тийм учраас тэдэнд “баярлалаа” гэж хэлмээр байна.

Хэрэв тэд тийм байгаагүй бол одоо би ийм байхыг хичээж амьдрахгүй байх байсан. Тийм учраас муу хүний үйлдэл ч гэсэн сайн үйлс бүтээх хүсэл зорилгыг бий болгодог юм байна.

-Та цаг үеийнхнийхээ тухай ч багагүй шүүмж бичсэн?

-Эхлээд би яруу найргийн хэд хэдэн ном гаргасан. Тэгээд л хүүрнэл зохиол бичиж эхэлсэн. Гурав, дөрөвхөн өгүүлбэртэй өгүүллэг бичдэг байлаа. “Бурхангүй газар” ном минь тийм л өгүүллэгээс бүтсэн. Тэр бол миний яруу найргаас хүүрнэл зохиол уруу шилжиж байх явц. Уянгын өгүүллэг ч хэдийг бичсэн. Харин сүүлийн хоёр жил тууж бичлээ. Тиймээс би утга зохиолын бүх шатыг нь дамжчихсан гэсэн үг.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

 

http://www.sonin.mn/news/easy-page/26328

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.