• Categories

  • Traffic

Ц.Нямдорж: Фракц засагт гараагүй үедээ намын зовлон, гарсны дараа төрийн зовлон болдог

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 -Эдийн засаг савлах гол хүчин зүйлс нь юу вэ?

-Эдийн засгийн нааштай үзүүлэлтүүд бүгд унаж байна. Одоо 11 хувийн өсөлттэй гайгүй байна гээд засгийнхан өдөр хоногийг молигодож өнгөрөөгөөд байгаагаас биш цаана чинь бизнес эрхлэгчид мөнгөгүй болж, үйл ажиллагаа нь зогссон нь бүх хүнд мэдрэгдэж байна.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс Тавантолгой хавьд болоод буй үйл явц ямар байгаа, тендерийн үйл ажиллагаа ямар түвшинд явагдаад байгааг зөвхөн бид уншиж, яриад байгаа юм биш. Өнгө нь ийм болчихоод байгаа юм. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын 50 хувь нь зугтчихсан. Оюутолгой төсөл ерөнхийдөө зогсонги тал руугаа явчихлаа. Тавантолгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруулна гэж 2011 онд Н.Алтанхуягийн ахалсан ажлын хэсэг гарч дэлхийн томоохон орнуудын том компаниудтай гэрээ хэлэлцээр хийж Тавантолгойгоо дэлхийн хэмжээний юм болгочих гээд ажлууд хийж байсан. Энэ бүгд зогсчихоор цаана нь зөндөө ажил болж байсан хүмүүс царцанги байдалд орсон. Тэр хүмүүс царцанги байдалд орохоор тухайн орны хүмүүс, төр засагтайгаа царцанги байдалд орно гэсэн үг.

-Эдийн засагт гадны ямар хүчин зүйлс нөлөөлөөд өнөөдрийн байдалд хүрсэн юм бол?

-Эдийн засгийн энэ хүнд байдалд гадна талаас нөлөөлсөн зүйл тун бага. Хятад, ОХУ-ын эдийн засаг, үндэсний мөнгөн тэмдэгт нь тогтвортой байлаа. Шинэчлэлийн Засгийн газар ажилласан хоёр жилийн хугацаанд бидний гол харьцдаг хоёр орны эдийн засаг тогтвортой байхад манайх л доошоо савлаад байх юм. Одоо болохоор Засгийнхан 100-хан  хоногт эдийн засгийг сэргээнэ гээд хариуцлага тооцох ямар ч аргагүй Их хурлын тогтоол батлуулах гээд байна. Үүгээр юуг ч шийдэж чадахгүй. Учир нь энэ тогтоолын цаана ямар ч мөнгө, ажил байхгүй. Түүн дотор “Өнөөдөр үүр цэлмэнэ. Эсвэл маргааш ч магадгүй” гэсэн үг л явж байна. Тогтоолын ард тодорхой хэмжээний мөнгө, хуулийн баримт бичиг байж гэмээнэ ажил болохоос биш юу ч үгүй байж тогтоол гаргаад нэмэргүй. Ийм илэрхий зүйл дээр хүртэл бодлогоо зөв бариад явж чадахгүй байна. Би арга ядаад Н.Алтанхуягийг Чеченийн  Ерөнхийлөгч асан Аслан Масхадовтой адилхан юм уу даа гэж хэлээд сууж байхав дээ. Энэ засгийн хамгийн том зовлон бол Ардчилсан намын фракцууд байгаа юм. Өмнө нь ч фракцууд нь зовлон болж ирсээр байсан.

-Үүгээрээ та юуг хэлэх гэсэн юм бэ. Фракцуудын тухай жаахан дэлгэрүүлэхгүй юу?

-Энэ фракцууд чинь Засгийн газрыг танхимын зарчмаар ажиллах зарчмыг алдагдуулдаг. АН 1996-2000 онд засаг барьж байхдаа яг ийм фракцуудын дотоод зөрчлөөс болж бие биенээ хэмлэж, засгаа сольж огцруулсаар байгаад хугацаагаа дуусгаж байсан. Энэ Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд муу дээр улцан гэгчээр АН-ын 5-6 фракц дээр нэмэгдээд МАХН, МҮАН-ын бүлэглэлийн зовлон нэмэгдэж үнэн хэрэгтээ 8-9 фракцтай болж байгаа юм.

Эд чинь далдуур үйл ажиллагаа явуулаад Засгийн газрынхаа танхимын зарчмыг алдагдуулснаас нэг бодлого, нэг зарчим, нэг сэтгэлээр төрийн хэрэгт хандах хандлага байхгүй болчихсон. Цөөн үгээр хэлбэр засгийн ажил холион бантан, дампуурал болж гүйцлээ. Өөрсдөө төсвийн санал оруулж ирчихээд “авлигажсан төсөв” гэж орилж л байдаг.

Тийм л байсан юм бол оруулж ирэхгүй л байсан. Их хурлын янзыг үзэж байгаа юм шиг хачин юм хийсэн. Түүнээс нь болж өнөөдөр 200 гаруй обьект энэ жил яах нь одоо хүртэл шийдэгдээгүй байна. Ам.долларын ханш 1780 төгрөг байхад төсөв оруулж ирсэн. Тэр үед “Та нар цаашид долларын ханшийг буулгаж чадахгүй. Ядаж 1650 төгрөгөөр тооцооч” гэхэд зүтгэсээр байгаад баталсан. Төмөр замын асуудлаар гэхэд 2008 оноос хойш фракцуудын зөрчил засгийн зовлон болж ирсэн. С.Баяр, Сү.Батболдын Засгийн газар байхад энэ асуудлаа шийдээч гэж хамгийн их асуудал ярьж байсан хүн нь би мөнөөсөө мөн. 2010 оны тавдугаар сард “хоёр жилийн дотор  төмөр зам барина” гэж байсан. Өнөөдөр хэдэн км төмөр зам тавьсан байна вэ. Тэр үед Нямдорж саад болсон гэж нийтэд зарласан, тэгвэл 2012 оноос хойш хэн саад болов. Хамтарсан засгийн үед болдоггүй юм байна гэхэд Ардчилсан нам засгийн эрхэнд гарлаа. Ерөнхийлөгч нь хүртэл тэр чигийн хүн байхад үүнийхээ эцсийн саналыг оруулж ирэх болов уу гээд шахаж шаардаад хоёр жилийн нүүр үзлээ. Ухаахудаг-Нарийнсухайтын чиглэлд экспортын төмөр замыг эхний ээлжинд тавьж байж жаахан нүүрс, зэсийн баяжмалаа гадагш гаргах нь хоолойнд тулсан асуудал. Үүнийг л фракцын толгойд сууж сайдын суудал зайдалсан нэг дунд гарын луйварчин бүтэн зургаан жил хорлож байна.

-Ямар нэгэн хөдөлгөөн танд ажиглагдаж байна уу?

-Халтмаагийн Баттулга Төмөр замын тал дээр бусдын хувийнхаа хөрөнгөөр хийх гэж байсан ажлыг замаас нь тасалж, С.Баяр, Сү.Батболдын үед дөрвөн жил саад болоод дараа нь энэ засагт тээг болоод явж байна. Энэ засагт нэг намынхан байгаа л юм бол эл асуудлаар нэг санал оруулж ирж болноо доо.

Сүүлийн үед АН-ын фракцуудын зөрчил нь Их хурлын зовлон болж хувирсан. Нэг фракцынхаа ажилд нөгөөх нь хөндлөнгөөс орохгүй гэдэг зарчим эдэнд байдаг. Нэг нь тэмээ гэхэд нөгөөх нь ямаа гэж зөрүүдэлдэг. Фракцуудын зөрчил нь ийм байдалд хүргэснээс биш мөнгөгүйдээ улсын ажил гацаад байгаа юм биш. Одоо болохоор хамаг буруугаа Тавантолгой руу чихэж, Чалко руу дайрч хоёр жил боллоо. Эрдэнэс тавантолгой компани 2011 оны наймдугаар сараас газрын хөрс хуулж эхэлсэн. Би хөрс хуулалтыг очиж харж байсан. Тавантолгой муудсанаас болж эдийн засаг муудлаа гэж АН-ынхан үргэлж худлаа ярьж  байна. Чалкотой байгуулсан 70 ам.долларын гэрээг муу гэрээ байгуулсан гэж дайрч түншлэгчийнхээ сэтгэлийг цааш нь харуулж зах зээлээ алдчихаад дараа нь 50 ам.доллараар гэрээ байгуулж одоо 30 ам.доллараар нүүрсээ зарж байна.

Заримдаа энэ засгийн ажлыг удирдаж байгаа хүмүүсийг харахаар галзуу юм шиг надад санагддаг. Түүнээс биш эрүүл саруул хүн ийм юм хийхгүй гэж бодоход хийгээд л байгаа юм даа. Энэ засгийн нэг алдаа нь хоёр хөрштэй харилцах харилцаанд сэв суулгасан явдал. Төмөр замын асуудлаар хойд айлыг олон удаа хуурсан. Урд айлыг ч бас хуурсан. Чалкотой гэрээ байгуулж мөнгийг нь авчихаад сүүлд нь нүүр рүү нь хар ус цацсан. Ингээд байхаар чинь яаж улс хоорондын харилцаа сайн байхав.

-Сүүлийн үед их л бухимдангуй яваа харагдах болжээ, та?

-Яагаад би бухимдаад байна гэхээр эдийн засгийг өөд татчих боломжийг бүтэн 10 жилээр магадгүй түүнээс их хугацаагаар хойш татлаа. Товчхондоо 1996 он давтагдаж байна. АН-ынхан дандаа ингэдэг. Гоё юм ярьж засгийн эрхэнд гарч Засгийн газраа байгуулж аваад зэвсэгт отрядынхаа байлдааныг дотооддоо хийж эхэлдэг. Тэгээд улс орныг сүйрүүлдэг. Өндийж явсан зүйлсийг дандаа ингэж дарж унагадаг. 1996 онд П.Жасрай агсан “Хонгилын үзүүрт гэрэл харагдаж байна” гэж хэлээд дэлгүүрийн лангуу дүүрч, улс жаахан амьсгаа авч эхлэхэд хамаг банкийг дампууруулаад дөрвөн Засгийн газар сольсон. 2012 оноос хойш Монгол Улс өнгөтэй өөдтэй явах тэр бүх боломжийг хааж байна. Цаашид төсвийн орлого бүрдүүлдэг хэдэн том компани нь эвгүйтээд эхэлбэл байдал улам л хүндэрнэ.

Өнөөдөр зээл авсан компаниуд зээлээ төлж чадахгүй гэдгээ хэлж байсан. Үүн дээр арга хэмжээ ав гээд хагас жилийн өмнө дарга нарт захидал бичээд одоо хүртэл хариу алга. Ш.Сайхансамбуугийн зах болон бусад зах, ресторануудад хүн алга. Замын-Үүдэд олон хүн холхидог байсан бол одоо чөлөөтэй бүс болсон. Энэ бол бодит үнэн. Үүнийг харахгүйгээр дэмий юм ярих шаардлагагүй. Ардчилсан намынхан мөнх засгийн эрхэнд суучихсан юм шиг 2020-2050 оны юм яриад байдаг. Засгийн газрынх нь хугацаа ердөө дөрвөн жил гэдгийг мэдэлгүй хоёр жил боллоо. Одоо бүр хотын фракц гээд гараад ирлээ.

-Хотын фракц гэж Э.Бат-Үүл даргатай нийслэлийнхнийг хэлээд байна уу?

-Тэгэлгүй яах юм. Э.Бат-Үүлийн Засгийн газар гэж хэнд ч дийлддэггүй, дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэсэн фракц АН дотор гараад ирсэн. Хотын захирагчийн бие төлөөлөгчийн аппарат гээд дүүрэг бүрт хотоос мөнгө гаргаад суулгачихсан дүүргийнхээ дарга нартай ажил булаацалдаад сууж байдаг хүмүүс бий болсон.

Фракцуудын далд зодоон Монголыг дахиад чирлээ дээ. Ардчилсан нам фракцуудынхаа энэ балиар юмыг цэгцэлж чадахгүй бол олон жил Монголыг чирнэ дээ. Хамгийн аюултай нь энэ балиар ужиг өвчин нь залуучуудад нь үе дамжин уламжлагдаж байна. АН үе дамжсан зодоон нүдээний тогтолцоог өөрсдөө бий болгосон. Үүнээс болоод Ерөнхий сайд нь засгаа удирдаж чадахгүй байна. Сайдууд нь үгэнд нь орохгүй байна. Бондын мөнгө гэхэд Н.Батбаяр баруун гараараа оруулж ирээд зүүн гараараа дур мэдэн зарж байгаа. Үүнд хяналт тавьж байгаа хүн нэг ч алга. Сүүлд Э.Бат-Үүл, Н.Батбаяр хоёр бондын мөнгө булаацалдаж хэрүүл хийсэн дээ.

Одоо төмөр зам барина гээд ярьж байхад  А.Гансүх сайд нь мөнгө өгөхгүй бол ажил зогсоно гээд сууж байна. Ийм засаг гэж байж болох уу. Нэг нь заан ярьж байхад нөгөөх нь гүрвэл ярьдаг байж болох уу. Эд засаглах чадвараа ингэж алдсан.

-Яавал засаглах чадварыг бий болгох вэ. “Давхар дээл”-ийн асуудал цаашид хэрхэн өрнөх бол. Цаг хугацааны хувьд хэрхэн батлагдах бол?

-УИХ эцсийн ямар шийдвэр гаргана, түүнийгээ түргэвчлэх хэрэгтэй. Энэ долоо хоногт багтааж шийдвэр гаргасны дараа Ерөнхийлөгч нь хориг тавьдаг юм бол түүнийгээ шийдэх ёстой. Ингээд эхлэхээр засгийн ажил нь хөдлөхөө больчихдог. Сайд нар нь хүртэл тэртэй тэргүй ажлаа өгөх юм чинь ажилласан ч яалаа гэсэн байр сууринаас ханддаг. Назгай байдал гэдэг үерийн ус шиг нэвчдэг байхгүй юу. “Давхар дээл”-ийн асуудлыг 2013 оны намраас ярьж эхэлсэн. Намрын чуулган хаалтаа хийхэд ярьж л байсан. Бүтэн жил “давхар дээл”-ээс болж засгийн ажил самуурч байна. Энэ оны долдугаар сараас гэнэ үү, 2016 оны долдугаар сараас гэнэ үү яаж шийдэхийг мэдэхгүй байна даа. Би олон удаа томилгоо авч огцруулах асуудлыг өөртөө үүрч байсан хүн. Хамгийн гол нь ажил хийлгэхээ больчихдог юм. Зүгээр л маргааш яах бол гэж тэнгэр харж хэвтсэн систем болчихдог юм, цаад Засаг чинь  тэр чигтээ.

-Уг хуулийн төслийг танай намынхан Засгийн газрыг огцруулах хууль болгон ашиглаад байгаа юм биш үү?

-Засгийн газар  сайд нарынх нь тал, эсхүл Ерөнхий сайд огцорсон тохиолдолд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцордог хууль бий. Ерөнхий сайд хэвээрээ байгаа тохиолдолд Засгийн газрынхаа бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт хийгээд явах боломжтой. Үүнийгээ л хийхгүй байна. Н.Алтанхуяг хоёр жилийн хугацаанд тал тал тийшээ харсан Засгийн газрын гишүүдийнхээ учрыг олох гэж л будилсан хүн болж хувирсан. Фракц гэдэг ийм аюултай байдалд хүргэдэг. Хэн ч гэсэн яг ийм байдалд орно. Одоо ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нарт сэлгээ хийх хэрэгтэй. Эдийн засаг нь ийм болчихоод байхад хариуцлага хүлээх сайд Монголд байх ёстой. “Давхар дээл” гэдэг чинь гудамжны яриа. Их хуралд гудамжны яриа нэвширтэл орж ирлээ. Их хурал гэдэг дээл ярьдаг газар бус төрийн албан тушаалыг хэн хавсарч болох вэ, хэн хавсарч болохгүй вэ гэдгийг ярьдаг газар. Энэ Засгийн газарт сэлгээ хийхгүй бол цаашаа явахгүй.

-Ямар ямар сайд нарт сэлгээ хийх ёстой гэж?

-Хүн бүхний ярьдаг хэд хэдэн сайд байгаа. Н.Батбаяр, Д.Ганхуяг гээд баахан цоллох л юм. Эдийн засаг ийм байхад энэ хүмүүсийг солих нь гадны хөрөнгө оруулалтыг татах 50 хувийн хөшүүрэг болж мэднэ шүү. Их хурал дахь АН-ын гишүүд хүртэл болохгүй байна гэдгийг ярьж байгаа. Зөв харж инээж буруу харж уйлаад эцсийн кноп дарах мөчид улс төрийн зориг гаргаж чадахгүй байна. Төсвийн тооцоо хийж чадахгүй ам.долларын ханш 1750 төгрөгөөс доош орохгүй гэдгийг мэдэж байж 1384 төгрөгөөр төсөв зохиогоод орж ирж байгаа Сангийн сайд Ч.Улаан зүгээр л зайлах хэрэгтэй. Энэ хуулийн хүрээнд хэдэн сайд нарыг соливол уналтыг жаахан сааруулж магадгүй.

-Оюутолгойн хоёр дахь шатны ажил яах бол?

-Оюутолгойг байнга эсэргүүцэж байсан хүмүүс нь өст хүн өлийн даваан дээр уулзана гэдэг шиг яг энэ асуудлыг хариуцсан сайд нар нь болчихсон. 2008 онд сайд болж чадаагүйдээ шаралхаж Оюутолгойг өдөр, шөнөгүй харааж байдаг байсан хүмүүс нь эдийн засгаа хариуцсан сайд нар болсон. Түүнээс болж хөрөнгө оруулагчид, Монголын Засгийн газар хэл амаа ололцохоо больсон юм. Ийм нөхцөлд Оюутолгойн асуудал хөдлөхөд бэрх. Өөр нэг зүйл нь Оюутолгойг муулж, дайрч давшилж хоол олж иддэг хэдэн Их хурлын гишүүн энэ танхимд байна. Төлөөлөл нь манай намын бүлэгт ч бий. Эдгээр хүмүүс зогсвол зогсох цаг нь болсон. Монголын нутагт орж ирчихээд доромжлуулан доромжлуулан бүтээн байгуулалт хийдэг гадныхан байж болох уу. Газрын баялагтай нь ганцхан Монгол биш. Монголд жаахан юм хийчихье гэхээр дайрч доромжлон, орон шоронгоор айлгаж сүрдүүлээд байхаар яаж хөрөнгө, хүн хоёр тогтох юм бэ. Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Их хурлаар оруулдаг. Харин хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ нь их явдалтай гэрээ байдаг. Явцын дунд сайжруулах зүйлс бий. Гэхдээ үүнийг айлгаж сүрдүүлж хийнэ гэж байхгүй ээ. “Тунгалаг тамир” кинон дээр Бадарч тахар гээд дээрэлхүү нөхөр байдаг даа. Яг л ийм байдлаар бизнес эрхлэгчидтэйгээ засаг харьцаж байна.

Авлигатай тэмцэж байна гээд олон хүнийг шоронгоор айлгаад байгаа учраас өнөөдөр хүмүүсийн бизнес эрхлэх сэтгэл, зориг, урам нь байхгүй болчихлоо. Бүтээе, босгоё гэсэн зориг руу нь ус цацаад, дээр нь бамбай тавьж байгаад жадлаад хаячихаар яаж хөдлөх юм.

-Манайд ашигтай ямар нүүдэл байгаа бол?

-Юуны түрүүнд улс төрчид нь хийрхлээс салах хэрэгтэй. Босч чадаагүй байхад нь л дайраад байх юм. Үүнээс хэн юу хожих вэ. Их хурлын бүрэлдэхүүн дотор Оюутолгой руу зургаан жил дайрч байгаа хүн байна. Зургаан жил Оюутолгой руу дайрч байгаа гишүүдийн шүлсээр Монголын ард түмэн цалин авч, тэтгэврийн орлого олохгүй нь ойлгомжтой.  Энэ засгийг харж байхад Оюутолгойг цаашид үр ашигтай хөдөлгөх аргаа огт олохгүй байна. Эцсийн дүндээ хувийн, хувьсгалын өмчийн ялгаа гэж байдаггүй. Төр татвараа авч л чаддаг байвал хувийнхаас авсан ч ялгаагүй, хувьсгалынх нь ч ялгаагүй.

Ашигт малтмалын тал дээр манай монголчууд шинэ ард түмэн шүү дээ. Гэрийнхээ бууцан дээр шон хатгахаас өөр газраа хөндөж үзээгүй эмзэг сэтгэл дээр нь тоглож улс төрийн аахар шаахар ашиг хонжоо хайгчид улам олширч байна. Гаагийн шүүхэд Оюутолгойг өгсөн л гэнэ. Оюутолгойг Гаагийн шүүхэд өгдөг гэж хаашаа харсан юм байхав дээ. Тэр чинь хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг хийсэн алуурчдыг аваачиж шийтгэдэг газар. Ийм хачин юм хийж байгаа юм даа. Улсын эдийн засгийг босгох ганц нэг үйлдвэр босгох гэхээр замаас нь хорлоод байх юм. Монголын эдийн засгийг босгоод аваад явчих хэд хэдэн үйлдвэртэй болмоор байна. Тэр нь хувийнх байна уу, хувьсгалынх байна уу хамаагүй. Харагдаж байгаа боломж нь уул уурхай. Өөр ямар ч боломж алга. 2012 оны Их хурлын сонгуулийн өмнө Стратегийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлах хуулийг баталж байхад нь “Та нар дэндүү осолтой галаар тоглож байна. Энэ хуулиа боль” гэж гуйгаад ядсан. Тэр хүмүүс нь одоо улсын эдийн засгийн гол судсан дээр суучихсан байна.

-Халаа сэлгээ хийхээр л тогтворгүй байдал үүсчих гээд байгаа юм биш үү?

-Нэг сайдыг сольё гэхэд дэмжээд л өгнө шүү дээ. Тэр сайдынх нь оронд манай намынхан суухаар зүтгэнэ гэж бодож байна уу. Үгүй. Ер нь одоогийн төр толгой дээрээ зогсчихоод байна. Их хурал нь Засгийн газрын хуулийн тасаг шиг болчихсон. Монголбанк Засгийн газраас бүр хол сууж байх ёстой байтал засгийнхаа халаасанд орчихсон. Сонгууль дөхөхөөр Алтанхуяг, Золжаргал хоёр нийлж үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр, найман хувийн зээл ярьдаг.

-Засгийн газрын тодорхой хэдэн хүмүүс солигдож байж эдийн засаг 50 хувь сэргэхэд нөлөөлнө гэж та үзэж байгаа юм уу?

-Ажлаа хийдэггүй хүмүүсийн оронд ядаж л ажил хийхэд нь садаа болдоггүй хүнийг тавих ёстой. Х.Баттулга ҮХАА-н яамнаас гадна Зам тээврийн яамыг удирдаж байгаа. Төмөр замын асуудлаар А.Гансүх Х.Баттулгын амнаас зөрж ганц шийдвэр гарганаа гэж байхгүй. Засгаас ганц ч төгрөг авалгүйгээр төмөр зам барьчих боломж байсан. Төмөр замыг хоёр жилийн дотор барьчихна гэж амлалт өгсөн хүн нь одоо төрийн ажлыг хорлоод байхад энэ хүнийг цаашид байлгаад байх юм уу. Х.Баттулга жишээ нь ямар үнэтэй хүн бэ. Төмөр замаар ямар луйвар, будилаан хийгдсэнийг нэг бүрчлэн мэднэ. Хэнд ч хэрэггүй далан шороо ухаад 50 тэрбум төгрөгийг шороонд булсан. Энэ бол хариуцлагагүй үйл ажиллагаа бус цэвэр хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа. Би Х.Баттулгад дургүйдээ ингэж ярьж байгаа юм биш. Баттулга гэдэг хувь хүн надад огтоос сонин биш. Улстөрчийнх нь өнцгөөс харахад түүн шиг сонирхолгүй этгээд байхгүй, ярьж ч чадахгүй. Хувийн дуусашгүй шунал, өчүүхэн атаархлаар улсын ажил хорлоод байгаа учраас би юм яриад байгаа юм.

-Одоо яг яах ёстой вэ. Танай бүлгийн зүгээс огцруулах саналаа өргөн барих юм уу?

-Ц.Элбэгдоржийн оруулж ирсэн саналыг эхлээд дуусгах хэрэгтэй. Ер нь бол буруу бодлого явуулж байгаа хүнийг нь өөрчлөхгүй бол юм өөрчлөгдөхгүй. Монголыг монголоор нь хардаг хүмүүсээр солих шаардлагатай. АН-ынхан хүмүүсээ аваад үлдэнэ гэвэл аваад үлдэж болно. Шунал нь шулам болтлоо хөгжсөн өвчтэй сэтгэлгээтэй хүнийг солихгүйгээр ажил сайжирна гэж байж болшгүй зүйл.

-Ямар ямар хүмүүсийг солих шаардлагатай вэ?

-Өмнө нь хэлсэн. Ч.Улаан гэж зээлээс өөр зүйл ярих ямар ч чадваргүй болсон нэг хүнтэй боллоо. Бид чинь Оросын их өрийг дарахад “Өргүй боллоо” гээд зогсож байсан хоёр шүү дээ. Гэтэл одоо өрийг магтдаг болж, даруйхан зайлуулах хэрэгтэй. Нэг засгийн үед таван тэрбум долларын өр тавиад байвал цаашдаа энэ улс юу болох вэ. 2017 онд ямар ч хөрөнгө оруулалт байхгүй. Яагаад гэхээр Чингэс бондын эхний 500 сая долларыг төлж 2023 онд тэрбум ам.долларыг бид төлөх шаардлага гарна. Хамгийн хөгийн нь триллион 500 сая төгрөгийн төсөв бүрдүүлж чадахгүй байгаа хирнээ триллион 500 сая долларын зээл оруулж ирдэг засаг байж болох уу. Зээлээ төлөх чадваргүй болчихвол зээлийг нь худалдчихдаг юм. Тэгэхээр Монгол Чингэс бондоор дамжаад нэг мөнгөтэй улсын халаасанд тусгаар тогтнолтойгоо орно. Өндөр хүүтэй мөнгөөр хоёрын хооронд зам тавихын оронд шороон замаар давхих нь гарз багатай юм. Замаас ямар ч ашиг гарахгүй. Ашигтай болгоё гэвэл өндөр хэмжээний төлбөртэй болгохоос өөр замгүй. Үүнийг ард түмэн даахгүй.

-Эдгээр сайдыг солилоо гэхэд дараа нь засаглаад явчих ямар хүмүүс байгаа бол?

-Ардчилсан намын л асуудал. Эрх биш байгаа байлгүй дээ гэж горьдох юм. Тэдний хийсэн нэг том нүгэл бол Монгол төрийн уураг тархийг саасан явдал. Төрийн албан хаагч гээд 146 мянган хүн байлаа. Тэд төрийн уураг тархи байсан юм. Төрд олон жил ажиллаад жаргал зовлонг нь мэддэг болчихсон байв. Улсын ажил мэддэг хүмүүсийг Ардын намыг засаг барьж байхад ажиллаж байсан гээд бүгдийг нь халж ажлын ямар ч чадваргүй, сонгуулиар цүнх бариад гүйж явсан хүмүүсээр төрийн аппаратыг дүүргэснээс болж төрийн толгой хоосон вакуум болж хувирсан. Яамны газрын дарга болсон “цүнхчин” ажил, амьдрал, хууль, ёс суртахуун мэдэхгүй. Тэд мөнгө, албан тушаал хоёрын төлөө амиа золиослохоос сийхгүй ийм л хүмүүсээр төрийн ажил хийлгэж байна. Төрийн ой санамж гэдэг боловсон хүчнээрээ дамжиж явдаг зүйл. Сайн аппаратаа хадгалаад үлдсэн байлаа гэхэд нэг муу сайд ирлээ гэхэд нэг их аюул тарьж чадахгүй. Мэргэшсэн хүмүүс хууль ном яриад хөдөлгөдөггүй байхгүй юу. Энэ фракцын зарчим гэдэг чинь засагт гараагүй үед намын зовлон байдаг бол засагт гарсны дараа төрийн зовлон болдог юм. Манай намд ч жигүүр мигүүр ургах шахсан биз дээ. Би тэднийг хажиглаад байдгийн учир энэ шүү дээ.

-Х.Тэмүүжин сайдын асуудалд ямар байр сууринаас хандаж байгаа вэ. Таны хувьд Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байсан шүү дээ?

-Ардын намын бүлгээс гаргах улс төрийн шийдвэрийг дагана гэдгээ Х.Тэмүүжинд өөрт нь хэлсэн. Тэмүүжинг ноцтой алдаа гаргасан гэж Ц.Элбэгдорж цохон тэмдэглэсэн байна лээ. Уг нь бодлого, үйл ажиллагаа, зан харьцаа гээд бүх л тал дээр би түүнд мэддэг чаддаг бүхнээ хүний ёсоор харамгүй хэлж өгч байсан. Даанч нэг чихээрээ оруулаад нөгөө чихээрээ гаргаад байсан даа. Үүнээс өмнө нэг удаа Х.Тэмүүжинг огцруулах яриа гарахад “Эхлээд хулгайч нарыг нь явуул, дараа нь Тэмүүжинтэй ярь” гэж тас хөндлөн хэвтсэн тохиолдол бий.

Э.ЭНХБОЛД

Гэрэл зургийг

Ц.МЯГМАРСҮРЭН

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56512

Монгол эрдэмтэн хорт хавдрын эсрэг эм гаргахаар ажиллаж байна

2013 оны 8 сарын 5

Монгол залуу хорт хавдрын эсрэг эм гаргахаар ажиллаж байгаа таатай мэдээ байна. Энэ судалгаан дээр ажиллаж байгаа Австрали улсад биохимийн чиглэлээр амжилттай суралцаж буй  Б.Хүчтөмөртэй ярилцлаа.

 

-Хорт хавдрын эсрэг эм гаргахаар ажиллаж байгаа гэсэн. Судалгааны ажил ямар шатандаа явж байна бэ?

-Би Австралид биохимийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалахаар суралцаж байна. Хорт хавдрын эсрэг эмийн гаргаж авахаар сүүлийн жилүүдэд ажиллаж байгаа юм. Миний докторын зэрэг хамгаалах судалгаа энэ сэдвээр юм л даа. Өөрөөр хэлбэл, уурагт судалгаа хийгээд жинхэнэ зургийг нь гаргах нэг метр буюу метрийг тэрбумд хуваасан хэмжээний зургийг гаргаж, тэр зураг дээрээ үндэслээд эм хийх юм. Гаргаж авч буй бодисоо уураг дээрээ туршиж хавдрын эсүүдийн эсрэг нөлөөлж байна уу гэдгийг туршиж байна. Тэр дундаа би хөхний хорт хавдар дээр голчлон ажиллаж байгаа. 70 гарсан эмэгтэйгээс 1970 онд авсан хорт хавдрын эс дээр туршиж үзэж байна. Миний гаргаж авсан бэлдмэл хорт хавдрын эсийг эсэргүүцэж чадаж байна уу, хавдрын эсүүдийг миний хүссэнээр устгаж чадах уу гэдгийг туршсан. Яг судалгааны талаар тайлбарлахаар баахан тоонууд гарна. Нөгөө талаар судалгаагаа эсийн төвшинд явуулж байгаа,  харин амьтан дээр ороод ирвэл судалгааны  байдал өөр болохыг үгүйсгэхгүй.

 

 

-Монгол төдийгүй дэлхийн бусад улс оронд хорт хавдрын өвчлөл ихсэх хандлагатай байгаа. Энэ судалгааны ажил чинь бүтэмжтэй болбол дэлхий нийтэд ч хэрэгтэй ажил болох юм байна, тийм үү?

-1950-аад оноос хойш Хавдрын эсрэг программууд дэлхий нийтээр яваад эхэлчихсэн. Монголд бол хавдрын эсрэг үйлчлэл үзүүлдэг ургамлаас бэлдмэл гаргаж авах ажил их байдаг болов уу. Би Монголд ажиллаж байгаагүй болохоор бас сайн хэлж мэдэхгүй байна.  Миний хийж байгаа бэлдмэлүүд амжилттай болбол дэлхийд шинэ бэлдмэл гарч ирж байгаа гэсэн үг. Судалгааныхаа чиглэлээр өнгөрсөн долоодугаар сард олон улсын шинжлэх ухааны сэтгүүлд нийтлэл гаргасан. Өмнө нь ч бага багаар энэ талаар судалж байсан болохоор хоёр ч удаа шинжлэх ухааны нийтлэлүүдийг гаргаж, олон судлаачдын дунд хүлээн зөвшөөрөгдөж байсан.

 

-Энэ нийтлэлийн чинь талаар сонирхож болох уу?

-Нийтлэлийн агуулга бол  уургийн эсрэг шинэ төрлийн бэлдмэл гаргаж ирэх зорилготой судалгааныхаа ажлын талаар тодорхой бичсэн.

 

-Яагаад биохимийн чиглэлээр суралцах болсон бэ. Энэ мэргэжлийг сонирхох болсон шалтгаан нь юу байсан бэ?

-Эхлээд ажлаа тайлбарлая гэж бодлоо. Үндсэндээ миний ажил химийн бодис, биологи хоёрыг холбосон шинжлэх ухаан гэж хэлж болно. Амьд зүйлийн хамгийн жижиг микро эсүүд дээр ажиллана гэсэн үг л дээ. Уураг, чихэр, өөх тос гэдэг ч юм уу. Энэ чиглэлээр сонирхох болсон нь би ахлах сургуульд байхаасаа татагдан орсон. Би Америкт дунд сургуульд суралцаж төгссөн. Ахлах сургуулийн 11 дүгээр ангид байхдаа буюу 17 настайгаасаа сонирхож эхэлсэн. Сургуульд химийн хичээлдээ их сонирхолтой байсан болохоор олон уралдаан тэмцээнд ордог байлаа. Түүний нэг тэмцээнд нь түрүүлж, манай сургуулийн химийн багш лабораторид ажиллах боломжийг анх олгож байсан. Тэр лаборатори мөн хавдрын эсрэг ажиллаж байсан. Би 11 болон 12 дугаар ангийнхаа зуны амралтаар хоёр жил дарааллан хавдрын эсрэг эмийг туршиж буй лабораторид ажилласан юм. Тэгээд их сургуульд элсэхдээ сонирхол дээрээ тулгуурлаад Америкийн “Purtuv” их сургуульд биохимийн чиглэлээр суралцсан. Хажуугаар компьютерийн мэдээлэл технологиор давхар судалсан. Энэ нь уургийн бүтцийн зургийг гаргаж, түүнийгээ амьд мэт хөдөлгөж чадах хэмжээний мэдлэгтэй болоход тус болно гэсэн үг. Нэг үгээр хэлбэл, компьютер дээр тулгуурлаад биологи биохимийн ажлуудыг хийх юм.

 

-Одоо докторын зэргээ хамгаалахаар судалгаа хийж байгаа юм байна. Хэр амжилттай гэсэн үнэлгээг өөртөө өгч байгаа вэ?

-Докторын зэргээ хамгаалахын тулд олон төрлийн зүйлийг зэрэг хийж байна. Хүмүүс ихэвчлэн нэг төрөл дээр анхаарч ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн эсүүд дээр, эсвэл химийн урвал дээр гэдэг юм уу. Миний хувьд нэг бүлэг уурагт эм зохион бүтээх зорилготой ажиллаж байна. Уургаар болон чихрээр эм хийж үзэж байгаа. Энэ бүхнийг бүгдийг нь хийгээд үзье гэж бодсон. Уургийнхаа зургийг гаргачихсан. Түүн дээрээ үндэслээд эм болох зүйлүүдийг химийн урвалаар хийчихсэн байгаа. Одоогоор амжилттай явагдаж байна гэж хэлж болно.

 

-Сургуулиа төгсч, доктороо хамгаалчихаад хаана ажиллана гэж боддог бэ?

-Монголдоо ирээд өөрийнхөө сурч байсан биохими, компьютер технологийн чиглэлээр лаборатори байгуулах боломжтой юм байна гэж бодсон. Тэгэхээр төгсч ирээд Монголдоо ажиллана.

 

-Докторынхоо зэргийг хэзээ хамгаалах вэ?

-Би 2011 оны гуравдугаар сараас докторынхоо ажлыг эхэлсэн. 2014 оны есдүгээр сард дуусгах төлөвлөгөөтэй байгаа. Гэхдээ туршилтын үр дүнгээс хамаарна. Туршилт өөрчлөгдөх, удаашрах, хугацаа нь өөрчлөгдөж магадгүй. Түүнээс хурдан ч дуусах боломжтой. Тэр үед миний тэтгэлэг ч мөн дуусах байх.

 

http://www.eagle.mn/content/read/2516.htm

 Г.Туяа

Шүүмжлэгч Г.БАТСУУРЬ: ОДОО Ч БИ “ЦАЙРЧИХААД” БАЙНА ДАА

 

2014-04-29 14:38:00

“Б.Лхагвасүрэнгийн садизм”, “Дун д жуу даас  дурныханд буюу аугаа их түүхэн романууд”,  “Шүүдэр цэцэг ч гэх шиг…” зэрэг шүүмжийн нэ­рийг уншингуут утга зохиолын хүрээнийхэн  Г.Батсуурийн тухай ярих гэж буйг минь андахгүй.  Орчин цагийн Монголын уран зохиолын  хөгжлийн төлөө сэтгэлээ чилээн, олон хүнд  адлуулж чичлүүлэн байж шүүмж бичдэг  түүнтэй ярилцлаа. Амьдралд нь дуслын төдий  ч нэмэргүй атал энэ ажилдаа хачин дуртай,  ихэнх цагаа ном уншихад зарцуулдаг “гаж”  нэгэн. Гэм нь номоо тун “хайр гамгүй” эдэлдэг  гэсэн. Шүүмжлэгчийн ажил тийм хойно яалтай  ч билээ.

-Уран зохиолыг хэзээнээс шүүмжлэгчийн нүдээр харж эхэлсэн бэ?

-Оюутан байх үеэсээ уран зохиолыг арай өөр  өнцгөөс хардаг болсон. Би Багшийн дээд сур- гуулийг төгссөн. Намайг оюутан байхад буюу  1990-ээд оны дундуур манай утга зохиолын  ертөнц нэлээд “бужигнаантай” байсан шүү дээ.  Гэхдээ тэр үед шууд шүүмж бичээгүй. Шүүмж  судлал гэдэг бол зүгээр л онгодоороо бичдэг  шүлэг найргаас өөр зүйл. Гадаад, дотоодын утга  зохиолыг харьцуулж унших, олон талын дүгнэлт  хийхээс эхлээд хүнийхээ хувьд боловсрох  шаард лагатай. Тиймээс таван жилийн өмнөөс  л шүүмжээ бичиж эхэлсэн дээ. Анхны шүүмж  маань “Чойномын шүлгүүдийн доошоо орох  зарим шалтгаан” нэртэй.

-Сүүлийн үед таны бичсэн хурц хурц  шүүмжүүд цахим ертөнцөд шуугиан тарьж  байна. Тэр нь ихэвчлэн олон нийтийн  таашааж уншдаг, хамгийн их борлуулалттай  номуудыг “барьж” авсан байх юм.

-Заавал тэр номуудыг нь шүүмжлээд, муулаад өгье гэсэн зорилго надад байхгүй. Манай  утга зохиолын салбар нэг л болохгүй байгаа  учраас үгээ хэлэх нь шүүмжлэгч хүний үүрэг.  Хэн дуртай нь, юу ч хамаагүй бичдэг болсон  энэ үед тэр хүмүүсийг өөрсдийнх нь байх ёстой  байранд нь аваачих шаардлага гарч байна. Бас  Д.Галбаатар, С.Энхбаяр тэргүүтэй багш нарын  минь нөлөө, өгсөн үүрэг ч бий. Би тухайн  зохиолыг олон талаас нь судалж байж бодитой,  хөдөлшгүй баримтад тулгуурлан шүүмжээ  бичдэг. Хүмүүс намайг хэтэрхий хурц ширүүн,  нэг талаар доромж маягтай бичлээ гэдэг.  Түүнийг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ тэгж хатуухан  хэлж байж л уншигчдын ч анхаарлыг татаж,  зохиолчийнх нь толгойд ч юм бодуулж чадна  шүү дээ. Утга зохиолын шүүмж гэдэг зүйлийг  одоо уншигчдад ойртуулах, ойлгуулах цаг  болсон. Хуучин цагийнх шиг хяналт байхгүй  учраас мэргэжлийн хүмүүс л алдаа оноог  нь хэлж, ялгаж салгахгүй бол хэдий болтол  урсгалаараа явах вэ дээ.

-Та өөрөө шүлэг зохиол бичдэг үү?

-Уран зохиолд багаасаа дурласан. Оюутан  байхдаа шүлэг бичдэг байсан. Гэхдээ нэгийг нь  ч хэвлүүлж, олны өмнө уншиж байгаагүй. Дээр  би нэг телевизэд ярилцлага өгөхдөө “Байдаг  л нэг яруу найрагч болчихож болно ш дээ”  гэчихсэн чинь олон хүний дургүйг хүргэсэн юм  шиг байна лээ. Уг нь би үнэнийг хэлсэн. Одоо  манайд нэг л их гунигтай, усан шүлэг хаа сайгүй  байна. Яаж ийж байгаад нэг том зохиолчоор  өмнөх үг бичүүлчихээд, бараг өнөөхөөсөө  жаахан ном гаргана. Тэдний нэг болоод яах  юм бэ. Тэгээд ч багш нарынхаа жишээнээс  харж байхад шүүмжлэгч хүн өөрөө уран бүтээл  туурвидаггүй бололтой.

 -Шүүмжлүүлсэн хүмүүс тань руу утасдана биз?  

-Шүүмжлэгч хүн байнга л дайралтад өртдөг  шүү дээ. Гэхдээ манайхан их сонин сэтгэлгээтэй  хүмүүс юм биш үү. “Чи намайг тэгж хэлээд  байхдаа яадаг юм” гэж надад шууд хэлдэггүй.  Зарим нь фэйсбүүк хуудастаа сэтгэгдэл  үлдээнэ. Ихэнх нь багш нар луу минь утасдаад  гомдол мэдүүлдэг гэсэн.  Саяхан би Б.Сарантуяа зохиолчийн түүхэн  романуудын талаар шүүмж бичсэн. Тэр хүн  шүүмжийг минь маш тайвнаар хүлээж авсан  байна лээ. Б.Сарантуяа өөрөө утга зохиолын  ажилтан мэргэжилтэй хүн учраас шүүмжийн  талаар тодорхой ойлголттой болоод тэгсэн  байх. Түүнээс биш мэргэжлийн зохиолч бус  хүмүүс бол андашгүй, урдаас өрвөлзөөд л  байдаг юм. Гэхдээ одоо ч би “цайрчихаад”  байгаа хүн дээ.

-Хэрэв та зохиолч байгаад, бичсэн  номыг тань хүмүүс яг таных шиг хурцаар  шүүм жилсэн бол хэр улайж, бантах байсан  бол?

 -Эвгүй л дээ. Би тэр мэдрэмжийг мэдэж  байна (инээв). Маш сонин байдалд орж  байгаа. Бараг дахиад юм бичихээргүй ч болж  мэдэх байх. Зарим үед арай л хэтрүүлчихсэн  юм болов уу гэж бодохоор шүүмж ч байдаг.  Гэхдээ би уран зохиолдоо хайртай, бичиг цаас  нийлүүлдэг бүхнийг үнэлдэг учраас л энэ зам нь  хог шороотой хутгалдчихгүй, ариун байгаасай  гэж хүсдэг. Ялангуяа 1990-ээд оныхонд би их  хайртай. Тэднийг өмнөх үеийнхнээ давсан  томоохон бүтээл гаргаасай гэж чин сэтгэлээсээ  хүлээдэг.

-Та нээрээ саяхан Ч.Лодойдамба,  С.Удвал, Д.Пүрэвдорж, С.Эрдэнэ, гуай  тэргүүтэй хууччуулыг зэгсэн хатуу шүүмжил сэн байсан. Та багадаа “Тунгалаг  тамир”-ыг уншиж, “Хөх даалимбан тэр- лэг”-ийг цээжилж байсан л биз дээ?

 -Тийм. Дээрх зохиолч нарыг би хүндэтгэдэг,  хийсэн бүтээснийг нь ч үнэлдэг. Би монгол  хэл, өв соёл, зан заншилдаа хайртай. Гэхдээ  тийм шүүмж бичлээ гээд тухайн үедээ хийсэн  юмтай мундаг хүмүүсийг үгүйсгэж байгаа хэрэг  биш шүү. “Тунгалаг тамир”, “Их хувь заяа”-г  хэдэн үеэрээ шүтээд, Ч.Лодойдамба, С.Удвал,  С.Эрдэнэ гэж агуу амьтад байсан хэмээн орой  дээрээ залчихаад, үүнээс цааш газар үгүй  гэдэг шиг суугаад байвал бид яаж өсөх юм бэ.  Бид чинь шинэ цагийн хүмүүс. Нүдээ нээгээд  хар л даа. Тиймээс миний хэлэх гээд байгаа  санаа бол өмнөх үеийнхээ аваргуудыг давсан  уран бүтээл туурвиж чадахгүй бол чи зохиолч  байгаад хэрэггүй. Уламжлал, шинэчлэл гэдэг  чинь энэ. Уламжлалыг шинэчилж байж хөгжил  ирдэг, тэгсэн цагт уран зохиол мөн чанараараа  үлдэнэ. Галаа багш маань намайг анх шүүмж  бичиж байхад “Чи надаас илүү бичихгүй бол  шүүмжлэгч байхын хэрэггүй” гэж хэлсэн.

-“Өөрөө бичиж чадахгүй байж хүний  юмыг шүүмжиллээ” гэдэг үгээр манайхан  хариугаа авдаг шиг санагддаг.

-Яалт ч үгүй үнэн. Гэхдээ ингэж хэлж  байгаа хүмүүсийн хувьд бол зүгээр л  нэгэнтэйгээ барьцсан явдал гэж би ойлгодог.  Угтаа шүүмжийн үүрэг бол уран бүтээлчийг  мэргэжлийн үүднээс нээж харуулах зорилготой  болохоос хэн нэгнийг байгаа болгож аваад,  зад муулахын нэр биш л дээ. Сайн бол сайн,  муу байвал мууг нь үнэнээр хэлэх хэрэгтэй.  Тэгэхгүй байгаа учраас өдөрт хэдэн арваараа  хэвлэгдэж байгаа номуудын дунд толгой  эргэдэг. Уншигчдыг төөрөгдүүлдэг бас нэг зүйл  бол төр засгаас өгдөг шагнал. Аль социализмын  үеийн Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон  гэдэг шагналыг одоо хүртэл хүмүүст олгоод,  нөгөөдүүл нь ч сүрхий баярлаад байдгийг би  үнэхээр ойлгодоггүй.

 -Тэгээд энэ олон номон дунд төөрөлдсөн  уншигчдад та ямар ном уншихыг зөв лө- мөөр байна вэ. Аюурзана, Өлзийтөгс л мун – даг гэсэн, эсвэл “Ногоон нүдэн лам” гэж  бестселлер ном байна, тэрийг л уншъя гэж  нэгнээ дуурайх хүн олон байдаг шүү дээ.

-Зөвхөн Аюурзана, Өлзийтөгс л мундаг  гэж ойлговол мэдээж өрөөсгөл. Дээр үеийн  сайхан зохиолууд байна шүү дээ. Жишээ нь, би  хүмүүст Л.Түдэв гуайн “Оройгүй сүм” романыг  уншихыг зөвлөдөг. Хэдийгээр социализмын  үед бичсэн хэдий ч тэнд ламыг дүрслэхдээ хүн  гэдэг талаас нь харуулдаг. Хэлмэгдүүлэлтийн  талаар ном уншихыг хүсвэл “Ногоон нүдэн  лам”-ын оронд С.Эрдэнэ гуайн “Хойд насандаа  учирна”, С.Пүрэвийн “Усны гудамж” хэмээх  хоёр романыг уншихад хангалттай. Бас Пүрэв  гуайн “Уулын намар” туужийг нэг уншчихад  Алимаа бүсгүйн амьдралаар дамжуулан  эмэгтэй хүний дотоод ертөнцийг таньж,  ухаарал авна. Д.Норовын “Сэрэвгэр хадны  зэрэглээ”, Д.Батбаярын “Цахилж яваа гөрөөс”,  П.Баярсайханы “Хөх туурийн тал” зэрэг  зохиолыг уншихад монгол хүний мөн чанарын  тухай өргөн ойлголттой болно. Сүүлд гарсан  номуудаас дурдвал До.Цэнджавын “Хөх жавар”  тууж, Н.Нагаанбуугийн “Алтайн тэнгэр” сайн.

-Та хэдэн хүүхэдтэй вэ. Хүүхдүүд тань  “өнөөдүүлийн” зохиолоор л хүмүүжиж бай- гаа. Хүүхдүүдийнхээ унших номонд ямар  цензур тавьдаг вэ?  

-Ямар ч гэсэн манай гэрийнхэн солонгос  савангийн дуурь үздэггүй. Манайх гурван  хүүхэдтэй. Охин маань Москвад сурдаг. Би  охин руугаа философи гэж иймэрхүү юм байдаг,  яруу найргийн хөгжил ийшээ хандаж байна,  манайхаас энэ энэ зохиолчийн ийм бүтээлийг  уншихад зүгээр гэсэн зөвлөгөө маягийн юм  хэлж, цахим шуудан явуулдаг. Гэхдээ эдийн  засгийн чиглэлээр сурч байгаа тэр нөхөр миний  явуулсан зүйлүүдийг хэр уншдаг юм бүү мэд.  Саяхан манай хүүгийн ангийнхан эцэг, эхийн  ажил гэж хийгээд, надаас зөвлөгөө авсан юм.  Тэгэхэд нь наймдугаар ангийн хүүхдүүдэд  дэлхийн болон Монголын уран зохиолоос ямар  бүтээл уншвал зохистой вэ гэсэн жагсаалт  гаргаж өгсөн. Оюутнууддаа бас энэ тал дээр их  зөвлөдөг. Энэ мэтээр бага багаар нөлөөлөхийг  хичээдэг. Шууд бүх зүйлийг үгүйсгэж болохгүй.

-Таны шүүмжийн хэдэн хувь нь магтсан,  хэд нь өөлж буруутгасан байдаг бол гэдгийг  дэнсэлж үзсэн үү?

 -Үзсэн. “Би дандаа хүн муулаад байдаг юм  биш биз дээ” гээд тоолсон. Ихэнх нь эерэг,  магтаалын шүүмж байна лээ. Гэтэл тэр нь  хүмүүст нэг их хүрдэггүй юм шиг. Магадгүй  магтаал хаа сайгүй болчихсонтой холбоотой  байх л даа. Хурцхан шүүмжилж буруутгасан  бүтээлүүд нь болохоор их хурдан олонд түгэж,  амнаас ам дамжин яригддаг юм байна.

 -Уран зохиолын шүүмж бичээд амьд- ралаа залгуулах боломж манайд байхгүй нь  ойлгомжтой. Та багшилдаг гэл үү?

 -Дээр үед бол шүүмж бичээд шагнал авдаг  байсан л гэдэг. Одоо бол тийм зүйл санахын ч  хэрэггүй. Би УИХ-ын Тамгын газарт ажилладаг  хүн шүү дээ. Хажуугаар нь Монгол Улсын их  сургуульд багшилдаг. Утга зохиолтой ойр  байх хүсэл сонирхлоо дагаад тэнд ихэнх цагаа  өнгөрүүлдэг гэхэд болно.

-Та амьдрал дээр хэр шүүмжлэгч вэ?

-Ер нь шүүмжилдэг байж магадгүй шүү.  Хүүхдүүд “Би өөрөө мэдэж байна, та юм бол- гоныг шүүмжлэх гээд байна” гэдэг. Гэхдээ  найз нөхөд, хамт олонтойгоо байхдаа тэр бүр  шүүмжлээд байдаггүй. Бусадтай их нийтэч  байдаг. Ямар сайндаа найзууд маань “Чи ийм  энгийн, найрсаг атлаа шүүмжээ бичихээр л тэс  өөр хүн шиг болчихдог” гэцгээдэг.  Сүүлийн үед сэтгүүлзүйн найруулгаар зохиол  бичих болсонд тэр ихэд эмзэглэдэг гэсэн. Уран  зохиол бол сэтгүүлзүй шиг тайлбарладаггүй,  үгийн ид шидээр дүрсэлж бичдэг ертөнц  учраас бүх мэдээллийг зохиолчийн зүгээс өгөөд,  уншигчийн өмнө бэлэн “хоол” тавих утга гүй  гэдэг үнэн биз. Бас түүний мөрөөддөг үндэст­ нийхээ түүх, домог, онцлогийг харуулсан  хүүхэлдэйн киног удахгүй монголчууд бүтээнэ  гэдэгт итгэнэм

Л.ГАНЧИМЭГ

http://www.mongolnews.mn/i/51703

СУИС-ын урлаг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, зохиолч П.Батхуяг:Нийтийн урлагийн боловсролыг дээшлүүлэх цаг болсныг хэлэх хэрэгтэй

Нийтэлсэн: 2014-04-29 10:41:21

СУИС-ын урлаг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, зохиолч П.Батхуягтай ярилцлаа. Тэрээр олон сайхан яруу найргийн бүтээл, хурц шүүмжлэлүүдээрээ энэ нийгмийг байлдан дагуулж яваа билээ.

-Өнөөдөр нийгэмд болж бүтэхгүй зүйл бишгүй байна. Энэ бүхэнд та эмзэглэж шүүмжлэлтэй талаас нь ханддаг?

-Энэ нийгэм өөрийн эрхгүй шүүмжлэх байр сууринаас хандахыг шаардаж байна. Мэргэжлийн шүүмжлэгч ч бай, жирийн нэг үзэгч ч бай, уншигч ч бай аливаа зүйлд шүүмжлэлтэй хандах нь маш чухал юм байна. Угтаа ардчиллын үнэт зүйлийн хамгийн чухал нь чөлөөт сэтгэлгээ, эрх чөлөө.

Энэ хязгаараар нь авч үзэх юм бол шүүмжлэх сэтгэлгээ ямарваа нэг зүйлийг муу талаас нь харлуулж, бодит байдлыг үгүйсгэж хэлэхдээ биш хамгийн гол нь хүний өөрийн чөлөөт сэтгэлгээний илэрхийлэл нь шүүмж. Тэгэхээр нийгэм хэдий чинээ амьд байна, нийгмийн харилцаа төдий чинээ зөв байна.

Нөгөө талаараа урлагийн салбарт ч, нийгэм, улс төр, эдийн засгийн салбарт шүүмж өрнөж байх ёстой. Харамсалтай нь өнөөгийн бидний бүтээж байгаа нийгмийн харилцаанд гажуудалтай тал нь нааштай талаасаа давчихаад байна. Нэг үгээр хэлбэл ёс суртахуун, эдийн засаг, улс төрийн хувьд маш олон гажуудлын дунд амьдарч байна.

Тийм учраас ийм цаг үед шүүмжлэлийг ихээр өрнүүлэх нь нийгэмд илүү ач холбогдолтой. Ийм л байр сууринаас хүмүүс шүүмжлэлийг хүлээж авах нь зөв. Гэхдээ хуучны сэтгэлгээнд байсан нэг дутагдалтай зүйл бол шүүмжлэл гэхээр аливаа зүйлийг харлуулан хутгаж үгүйсгэн гүжирдэн илэрхийлж байгааг шүүмж гэж ойлгоод байсан юм.

Гэтэл одоо нийгмийн харилцаа үнэт зүйлсүүд тодорхой болоод ирэхээр аяндаа нийгмийн харилцаа тогтворжоод тогтлолцоо бүрдээд бид шүүмжийг арай өөрөөр харах ёстой болж байна. Үүний тулд бид өнөөдөр нийгэмд сайн сайхан зүйлийг нээх хэрэгтэй байна.

Үүгээрээ оюун санааны манлайлал мөрдлөг, чиг мөр, зарчмаа болгох ёстой. Үнэнийг хэлэхэд өнөөгийн нийгэмд зарчим, үзэл санаа алга байна. Гэтэл хүн төрөлхтний бий болгосон бүх нийгэмд зарчимгүй, үзэл санаагүй, тогтсон харилцаагүй нийгэм гэж байгаагүй.

-Тэгэхээр та шүүмжүүдээрээ нийгэмд юу хэлэхийг хүсч байна вэ?

-Хүнийг нээхийг л хүсдэг. Тухайн уран бүтээлч, тухайн киноны сайн нь юу юм, эсвэл муу нь юу юм гэдгийг нээх ёстой юм. Ер нь хувь шүүмжлэгчийн өөрийн гэсэн байр суурь байх нь тодорхой. Гэхдээ түүнийг массаараа юу нээвэл манай ирээдүйд хэрэгтэй юм.

Өөрөөр хэлбэл бидний оюун санааны маргаашд хэрэгтэй гэдгийг бодож мэргэжлийн ёс зүй, мэргэжлийн үзэл санаатайгаар уран сайхан урлагийн шүүмжлэлд хандахгүй бол бид үнэндээ тодорхой хугацаанд өнгөрсөн, өвгөрсөн хоёроо шүүмжилж ханалаа.

Нэгэнт өнгөрсөн цаг хугацаанд хийдгээ хийгээд өвгөрчихсөн хүнийг шүүмжлээд яах юм. Түүний оронд ирээдүйгээ, өнөөдрөө шүүмжлэг. Магадгүй урлагийн салбарууд дотроос уран сайхны шүүмжлэл гэдэг хамгийн гол онцлог ялгаа нь юм болов уу гэж би олж хараад байгаа юм.

-Уг нь кино зохиолд хэл зүйн найруулга гэж байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ байдал алдагдаад байна шүү дээ?

-Урлаг өөрөө урлах гэсэн үг. Товчхондоо хэлэхэд гоо сайхныг урлах гээд байгаа юм. Сүүлийн үеийн дэлхий ертөнцийн утга зохиолоос надад хоёр л уран зохиол ойлгогддог. Нэг хэсэг нь хүнийг сайн сайханд дуудсан итгэл үнэмшил, ирээдүй рүү тэмүүлсэн гэрэл гэгээний тухай бүтээл.

Нөгөө хэсэг нь мууг үлгэрлэж, бурууг сурталчилж байна. Зурагтаар гарч байгаа кинонууд дотор сайн сайхан гэрэл гэгээтэй, маргаашийн тухай гэгээн сайхан мөрөөдөл төрүүлж байгаа кинонууд олон байна. Гэтэл банк яаж дээрэмддэгийг нэг бүрчлэн зааж байгаа кино ч байна шүү дээ.

Энэ нь хүний амьдралд эерэг сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Тийм учраас би урлагийг эерэг үнэлэмжит урлаг, сөрөг үнэлэмжит урлаг гэж хоёр хуваадаг. Энэ хоёрын зааг дээрээс шүүмжлэл үүсээд байгаа юм.

Үнэхээр гоо сайхныг нээж хүнд сэтгэлийн ариун сайхныг өгч байгаа юм бол түүнийг сайнаар нь нээх хэрэгтэй. Гэтэл муу зүйлийг сурталчлаад байгаа уран бүтээлүүдээс хүний амьдралд үзүүлээд байгаа сөрөг нөлөөг нь хурцаар шүүмжлэх ёстой.

-Өнөөдөр мөнгөтэй хүн болгон л кино хийдэг болж. Эндээс сайн муу кино гарч үзэгчдийнхээ оюунд хөрөнгө оруулалт хийхээс илүүтэй мөнгө хөөсөн мэт харагддаг. Үүнд ямар нэг хяналт гэж алга?

-Өнөөгийн бидний амьдарч буй нийгэмд хэмжүүр хяналт байх нь утгагүй. Ерөөсөө л сайн муу киноны хэмжүүр нь үзэгчид юм. Тухайн киног үзвэл амьдраад явна. Хэрэв үзэхгүй бол тэр кино удаан оршин тогтнохгүй. Тэгэхээр үзэгчид урлагийн боловсролтой байх ёстой.

Ямар нэгэн урлагийн суурь боловсрол муутай хүн муу киног мянга үздэг юм. Ямар кино нь жинхэнэ сайн кино юм, ямар нь мөнгө хөөсөн гэдгийг ялгадаг болоод үзэхээ больчихвол муу кино хийхээ больчихно гэсэн үг. Бид 1990-ээд оноос хойш оюун санааны хувьд унасан. Тэр дундаа нийтийн боловсрол бүр унасан.

Тиймээс төр нь боловсролоо бодоод нийтийн урлагийн, нийтийн амьдралын, нийтийн зүрх сэтгэлийн боловсролыг яах юм гэдгийг үнэхээр анхаарах цаг ирээд хаалга тогшоод байна.

Ингээд урлагийн боловсрол өндөр түвшинд оччих юм бол нөгөө урлагийн бүтээлүүдийг сайн муу, сайхан муухай ашигтай ашиггүй, гоо зүйн хувьд үнэлэмжтэй үгүйг нь мэддэг болчих юм бол нөгөө кинонуудыг хүссэн хүсээгүй үзэхээ болино. Тиймээс нийтийн урлагийн боловсролыг дээшлүүлэхийн тулд хэвлэл мэдээллийг ашиглах гол арга зам нь гэж би олж хараад байгаа юм.

-Бас зарим дуучдын дууны клип учир дутагдалтай санагддаг. Та үүнд ямар дүгнэлт өгөх вэ?

-Аливаа зүйлийн түвшин уначихаар түүнийг дагаад бүгдээрээ уначихдаг. Тухайлбал нийтийн дууны үгнүүд, кино, ном зохиол яг үнэндээ нийгэм цаг үеийнхээ уналтыг дагаад оюун сэтгэлгээ унасны гэрчүүд юм. Энэ утгаар аливаа цаг үе өөрийн сайн муу гэрчээ үлдээдэг. Энэ үүднээс нь авч үзвэл бид нар хангалттай муу гэрч үлдээнэ гэдэг ирээдүйд хангалтай сайн гэрч үлдээхийн эхлэл байхыг ч үгүйсгэхгүй.

Өөрөөр хэлбэл өнөөдрийн бидний бүтээж буй урлагийн муу бүтээлүүд маргааш эсвэл ирээдүйд магадгүй монголчуудын хангалттай сайн оюуны гэрчүүд үлдээхийн эхлэл болов уу гэж ойлгоод байна. Энэ нь нэг талдаа бүгдийг үгүйсгэх биш нөгөө талдаа сайн сайхны үүдэл угтал байгаа гэсэн итгэл горьдлого юм.

-Та манай урдаа барьдаг шүүмжлэгчийн нэг. Тиймээс танаар олон уран бүтээлчид ном бүтээлээ хянуулдаг байх л даа. Энэ талаар ярихгүй юу?

-Надад нэг л мэдэхэд ийм үүрэг оногдсон байна. Энэ нь магадгүй миний амьдралын зам мөр хувь тавилан, хар багааасаа сонгож авсан утга зохиол гэдэг зүйлдээ хувирашгүй сэтгэлээр хандаж ирсний шагнал юм болов уу. Энэ л зам намайг утга зохиолын сайхан хүмүүстэй холбосон.

Залуучуудтай, одоо ид туурвиж байгаа сайхан зохиолчидтой ойр дотно болгож ер нь урлагийн бүхий л салбарын хүмүүстэй ажил хэрэг, найз нөхдийн харилцаатай байдаг. Би үүнийг хэцүү бэрх ажил гэхээсээ илүү баяртайгаар хүлээж авдаг. Яагаад гэвэл би өнөөдрийн урлаг утга зохиолд хэрэгтэй хүн нь юм байна.

Энэ мэдрэмж аль ч салбарт ажиллаж байгаа хүнд төрж өөрийгөө хаана очсоноо, хаана байгаагаа хаана суугаад байгаагаа, ирээдүйд хаана очихоо төсөөлж байна гэдэг хүнд хамгийн том хувь тохиол гэж ойлгоод байгаа юм. Тэр л үүднээсээ би намайг гээд ирсэн хүмүүст сэтгэлээрээ ханддаг. Ер нь бидний амьдрал зүрх сэтгэлийн л харилцаа шүү дээ.

Өгөх авахын харилцааг нэгдүгээрт тавьчихаад байгаа учраас бидний хүн ёсны харилцаа бүдгэрчихээд байгаа юм. Гэхдээ шуналгүй хүн гэж байхгүй. Хамгийн гол нь үүнийг нэгдүгээрт болгож болохгүй. Залуухан яруу найрагч шүлгийн номоо бариад ирэхэд өөдөөс нь мөнгө нэхэж байна гэдэг утга зохиолдоо ямар ч хайргүй хүний шинж, чиний үнэн нүүр царай л тэр.

Утга зохиолын босгоор алхаад орж ирж байгаа залууг халуун сэтгэлээр угтаж авч чадахгүй байна гэдэг би өөрөө хэн бэ гэдгийн баталгаа. Тийм учраас би хүмүүст нэг л зангаар ханддаг. Хожмын өдөр нөгөө ертөнц рүү явахад энэ зангаараа л дуусъя гэж боддог. Энэ бол миний амьдралдаа баримталдаг зарчим.

Тиймээс энэ зарчим маань хүмүүст таалагддаг юм уу, эсвэл энэ зарчмыг маань олон хүмүүс хүлээн зөвшөөрдөг учраас магадгүй надад олноор хандаж ном зохиолоо шүүлгэж, санал зөвлөгөө авч редакторлуулдаг юм болов уу даа. Нөгөө талаас хүнд тодорхой зорилго гэж байх ёстой.

Миний хувьд үгийн урлагийн бүхий л төрлөөр бичдэг. Гэхдээ 1990-ээд оны хямралтай цаг үед өөрийнхөө өмнөх үеийн болоод ахмад зохиолчдын бидэнтэй харьцаж байгааг хараад би хэзээ нэгэн цагт ийм нас, энэ байр суурин дээр очоод хамгийн нээлттэй, хамгийн хүнлэг, сайхан сэтгэлтэй хүү байх юмсан гэж бодсон, Тэр бодол зорилгыг надад манай их зантай, өөрийгөө сансрын амьтан гээд бодчихсон, хүнтэй дандаа байр сууринаас ханддаг хэсэг зохиолчид бий болгосон. Тийм учраас тэдэнд “баярлалаа” гэж хэлмээр байна.

Хэрэв тэд тийм байгаагүй бол одоо би ийм байхыг хичээж амьдрахгүй байх байсан. Тийм учраас муу хүний үйлдэл ч гэсэн сайн үйлс бүтээх хүсэл зорилгыг бий болгодог юм байна.

-Та цаг үеийнхнийхээ тухай ч багагүй шүүмж бичсэн?

-Эхлээд би яруу найргийн хэд хэдэн ном гаргасан. Тэгээд л хүүрнэл зохиол бичиж эхэлсэн. Гурав, дөрөвхөн өгүүлбэртэй өгүүллэг бичдэг байлаа. “Бурхангүй газар” ном минь тийм л өгүүллэгээс бүтсэн. Тэр бол миний яруу найргаас хүүрнэл зохиол уруу шилжиж байх явц. Уянгын өгүүллэг ч хэдийг бичсэн. Харин сүүлийн хоёр жил тууж бичлээ. Тиймээс би утга зохиолын бүх шатыг нь дамжчихсан гэсэн үг.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

 

http://www.sonin.mn/news/easy-page/26328

Нобелийн Энхтайвны шагналт, Тереза эх

Бурхны гар дахь харандаа

2014-04-14 15:00:00

1979 оны Нобелийн Энхтайвны шагналт Тереза эх (1910-1997)-ийн жинхэнэ нэр нь Агнес Гонжа Бояжу юм. Тэрбээр албани хүн ч 12 настайд нь анх төрсөн хүсэл мөрөөдлөө даган 1931 онд Энэтхэгт очин гэлэнмаа, 1948 онд тус улсын иргэн болжээ.

Тереза эх 18 настайгаасаа эхлэн насан эцэслэтлээ буюу 70 гаруй жил мянга мянган ядуусыг өргөж тэтгэсэн бөгөөд байгуулсан буяны байгууллага, сүм хийдүүд нь өдгөө 130 гаруй улсад үйл ажиллагаа явуулж байна. Түүний 1989 оны арванхоёрдугаар сард “TIME” сэтгүүлд өгсөн ярилцлагыг товчлон хүргэе.

-Та өнөө өглөө юу хийсэн бэ?

-Залбирсан.

-Хэдэн цагт?

-Дөрөв хагаст.

-Дараа нь юу хийв?

-Бид үйл бүрээрээ залбирлаа үргэлжлүүлэхийг хичээдэг. Амьсгал хурааж байгаа юм уу, өвчтэй, зовлонтой хүнийг асарч сувилахдаа, ойр дотныхондоо хаягдаж, хайр халамж үзэхгүй байгаа нэгэнд туслахсан гэж хүсэхдээ ч бид бурхантай хамт байж, тэр үйл маань бурхны төлөөх залбирал болдог.

-Таныг шашны сайн үйлстэн гэдгийг бүгд мэднэ. Гэхдээ таны үнэн сүсэг бишрэлийг хүмүүс ойлгодог болов уу?

-Мэдэхгүй юм даа. Би хүмүүст ядуусын амьдралыг харах боломж олгодог. Хүн бүр ийм амьдрал ямар байдгийг харах хэрэгтэй. Залуучууд хамаг байдгаа орхиод над дээр ирж байна. Итгэхийн аргагүй ч гэсэн энэ их сайхан хэрэг шүү. Сайн дурынхан маань янз бүрийн л хүмүүс байдаг.

-Таныг эмэгтэй хүн болохоор ажлыг тань хүмүүс арай эергээр хүлээж авдаг болов уу?

-Тэгж бодож байгаагүй юм байна.

-Гэхдээ таныг Эх гэдэг учраас дэлхий нийт таны ажилд илүү хүндэтгэлтэй ханддаг гэж бодохгүй байна уу?

-Хүмүүс ганц надаас болж бидний ажлыг анзаарч байгаа юм биш. Гэлэнмаа нарын маань ажлыг л үнэлж байгаа хэрэг. Урьд нь хүмүүс ядуусын тухай зөвхөн ярьдаг байсан. Харин одоо тэдэнтэй харилцаж байна. Энэ их том ялгаа. Үгээгүй ядуус үнэхээр байдгийг, хэн ч хүсдэггүй, хэнээр ч хайрлуулдаггүй хүмүүс байдгийг одоо бүгд мэдэх боллоо. Гудамжинд амьдардаг хүмүүсийг өмнө нь хэн ч хайхардаггүй байсан. Бид Калькуттын гудамжнаас 54 мянган хүн цуглуулсан. Тэдний 23 мянга нь Калигат дахь манай асрамжийн газарт амьсгал хураасан даа.

-Та маш амжилттай яваа хүмүүнлэгийн үйлстэн. Яаж энэ өндөрлөгт хүрэв?

-Бид өглөө бүрийг залбирлаар угтаж, үдэш бүрийг залбирлаар үддэг. Өдөрт дөрвөн цаг залбирдаггүй байсан бол би энэ ажлыг долоо хоног ч хийж чадахгүй байсан байх.

-Бурхны элч гэдгээ мэдрэх ямар байдаг вэ?

-Бүх зүйл бурхны тааллаар болж байгаа. Бурхан сүр жавхлангаа өчүүхэн зүйлээр дамжуулан харуулахыг хүсэж дээ гэж боддог.

-Та өөрийгөө өчүүхэн зүйл гэж боддог гэж үү?

-Тийм ээ, үүндээ эргэлздэггүй.

-Өөрийгөө онцгой гэж боддоггүй хэрэг үү?

-Боддоггүй. Миний хийсэн бүхэн бурхны л ажил. Би ердөө түүний гар дахь харандаа. Бодох, зурах нь түүний ажил. Харандаа бол үүргээ л гүйцэтгэнэ. Энгийнээр бодоход бидний бүтээсэн бүхэн бүтэшгүй зүйл шүү дээ. Харин бурхны бүтээл болохоор л өдий зэрэгтэй яваа юм. Бидний хэн нь ч ийм гайхамшигтай зүйл бүтээж чадахгүй.

-Бурхны танд өгсөн хамгийн том бэлэг юү вэ?

-Ядуус.

-Яагаад тэр билээ?

-Тэдэнтэй байхдаа би бурхныг дэргэдээ байхыг хором бүрт мэдэрдэг.

-Калькуттад та жинхэнэ өөрчлөлтийг авчирч чадсан уу?

-Чадсан гэж бодож байна. Эндхийн хүнд хэцүү амьдралыг хүмүүс мэдэх болсноор хиндү шашинтай маш олон хүн бидэнтэй нийлж, ядууст туслах болсон. Тэд ядуусыг хооллож ундалж, асарч халамжилж байна. Гудамжинд үхэж байгаа хүний хажуугаар одоо хэн ч зүгээр өнг өрөхөө больсон. Ядуурал ямар байдгийг бид дэлхий дахинд таниулсан.

-Хиндүизмын талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Би бүх шашныг хайрладаг. Гэхдээ өөрийнхөө шашинд илүү хайртай. Үүнийгээ л хиндү шашинтнуудад батлахыг оролддог доо.

-Та болон Ромын хамба II Иоанн Павел нарын католик шашинтнууд одоогийн өрнийн амьдралын хэв маягт шүүмжлэлтэй ханддаг. Материализм, үр хөндөлт зэргийн эсрэг та олон удаа дуугарсан.

-Би нэг зүйлийг үргэлж хэлдэг. Эх хүн үрээ хөнөөвөл хорвоо ертөнцөд хөнөөж мөхөөх өөр зүйл үлдэнэ гэж үү. Үүнийг тайлбарлах түвэгтэй ч би ингэж л боддог юм. Үр хөндөх нь зарим талаар эмэгтэйчүүдийн тусын тулд хийж буй сайн үйл байж болох ч хэнд ч хэний ч амийг таслах эрх байхгүй. Бөмбөг дэлбэрч, хүмүүс энд тэндгүй үймж бужигнахад хөөрдөг хүн байдаг. Томчуудын хувьд хорвоо ертөнц гэдэг сэтгэл хөдлөм зугаатай газар байж болно. Гэхдээ өчүүхэн төдий ч авиа гаргаж чадахгүй, хэвлий дотор байгаа бяцхан амины тухай бод л доо. Түүнд зугтах газар ч байхгүй. Төрөөгүй хүүхэд гэдэг ядуу хүнээс ч илүү хөөрхийлөлтэй амьтан юм.

-Эд хөрөнгөнд шунах нь үүнээс ч дутахгүй аюултай зүйл үү?

-Бодох зүйл их байгаа болохоор энэ талаар би тодорхой хэлж мэдэхг үй нь. Шашны зам мөр хөөсөн бидэн шиг хүмүүс хөрөнгө зоорь хураах биш, эд баялагтай байх ямар байдгийг мэдэхгүй. Гэхдээ хүн гэдэг өмчирхөх зүйл олонтой байх тусам хүлээстэй, харамч болдгийг мэдэх юм. Хэдий бага юмтай байна, төдий чинээ эрх чөлөөтэй байна. Үгээгүй хоосон байна гэдэг ямар нэг нүглийн төлөөс, хүлцэнгүй байдал биш, харин ч эрх чөлөө юм. Манай энд эд хогшил, тавилга гэх юм байхгүй. Зурагт ч байхгүй. Энэ том байшин л гэхэд зочид ирэхээр хэрэглэдэг ганцхан сэнстэй. Гэлээ ч бид жаргалтай л байна.

-Баян чинээлэг хүмүүсийг та юу гэж боддог вэ?

-Хүн бэлтэй байх тусмаа л ядуу байдаг шүү дээ. Ажаад байхад тэд их ганцаардмал байдаг. Бас хэзээ ч ханаж цаддаггүй. Хүн бүр адилгүй болохоор бүгд тийм биш л дээ. Гэхдээ л тэд үргэлж л нэг юмаар дутаж явдаг. Хүнийг хөрөнгө мөнгөнөөс салгах амархан. Харин ядуу тарчиг амьдралаас, хайр халамж хүсэмжлэх сэтгэлээс хагацаах хэцүү шүү.

-Таны очиж үзсэн газруудаас сэтгэлийг тань хамгийн их эмзэгл үүлсэн нь ямар газар вэ?

-Сайн санахгүй байна. Зовж, шаналж байгаа хүнийг харах хэцүү байдаг. Элэг бүтэн амьдрал нь үгүй болж, хайртай дотны хүнээ алдсан хүмүүсийг харах, гэр бүл нь гэр бүл шиг байхаа болиход хүүхэд хамгийн их шаналахыг харах хэзээд өр өвдөм байдаг. Тэдэнд юугаар ч тусалж чадахгүйгээ мэдрэх бүр ч аймшигтай.

-Харин хамгийн жаргалтай нь гэвэл ямар газрыг хэлэх вэ?

-Калигатаа л хэлнэ дээ. Удаан зовж зүдэрсэн хүн амьсгал хураахдаа амар амгаланг мэдрэхийг харна гэдэг аз жаргал. Дутуу гуцуу амьдралтай ч элэг бүтэн байгаа гэр бүлийг харна гэдэг аз жаргал. Ер нь үгээгүй ядуус л аз жаргалын үнэ цэнийг мэддэг юм даа.

-Олон нийтийн амьдралыг өөрчл өх хүчтэй, эрх мэдэлтэй улст өрчдийг та ажлаа сайн хий гэж ятгамаар санагддаг уу?

-Үгүй дээ. Харин ч эгэл жирийн хүмүүстэй баяр хөөрийг нь хуваалцаач гэж хэлмээр санагддаг. Улстөрчид ядарч зүдэрсэн хүмүүсийг над шиг хооллож ундалж чадахгүй байх. Гэхдээ ард олны амьдралыг өөд татахын тулд аж байдлыг нь мэддэг байх хэрэгтэй. Намайг хүмүүст идэх загасыг нь зүгээр өглөө, оронд нь загас барих уургыг нь өгөөч гэдэг. Тэр хүмүүст би хэлдэг юм, “Энэ хүмүүс чинь уурга барих нь бүү хэл хөл дээрээ ч зогсож чадахгүй байна” гэж. Эхлээд тэднийг тэнхрүүлж байж би эрх барьж байгаа хүмүүст нь хүлээлгэж өгнө. Харин тэд уургыг нь өгөх үүрэгтэй.

-Дэлхий нийт таны тухай тун бага мэддэг. Хувь хүний тань талаар илүү ихийг мэдмээр байх юм.

-Миний тухай мэдмээр байвал манай эндхийн ядуусыг ирж хар. Би ядуусыг л өргөж тэтгэх хүсэлтэй, тэднийг гэр бүлтэйгээ амар амгалан, аз жаргалтай амьдраасай гэж л хүсдэг жирийн нэг гэлэнмаа.

-Шашингүйн үзэлтэн гэдгээрээ алдартай, коммунист Этиопын зартай дарангуйлагч Менгисту Хайле Мариамаас та “Өнөөдөр залбирсан уу” гэж асууж зүрхэлсэн хүн. Яагаад тийм эрсдэлтэй зүйл хийсэн юм бэ?

-Тэр бидэнтэй л адил хүн шүү дээ. Хятадад очиход нэг албаны хүн надаас “Коммунист хүнийг та юу гэж боддог вэ” гэж асуухад нь би “Бурхны хүү” гэж хариулсан юм. Дараа өдөр нь Хятадын хэвлэлүүд “Тереза эх коммунистуудыг бурхны хүүхэд гэлээ” гэж бичиж байсан. Маш олон жилийн дараа “бурхан” гэдэг үг Хятадын сонин хэвлэл дээр гарсан нь тэр шүү дээ. Үнэхээр сайхан явдал байсан. Тэр мэдрэмжийг юутай ч харьцуулшгүй.

 

Г.ЛХАГВА

http://www.mongolnews.mn/w/51351

Нобелийн шагналтан, ПАБЛО НЕРУДА.

ПАБЛО НЕРУДА

2014-04-28 14:00:00

Бичнэ гэдэг амьсгалахын нэр Рикардо Элиэсер Нефтали Рейес Басоальто хэмээх нэрээ өсвөр насандаа Пабло Неруда болгон өөрчилсөн энэ чили найрагчийн тодорхойлолтууд эгээ л жинхэнэ нэр шиг нь уртаас урт хөвөрнө. Яруу найрагч, улстөрч, дипломатч, коммунист, хувьсгалч, цогтой тэмцэгч, улс төрийн хоригдол, Нобелийн шагналтан… Тэрбээр зарим алдартны тодорхойлсноор өнгөрөгч зууны хамгийн агуу найрагч, өрнийн ертөнц дэх оюуны их хувьсгалчдын нэг байлаа. Гэхдээ тэрбээр өөрийгөө ердөө итгэл найдвар, хүсэл тэмүүллийн дууч гэж нэрлэх дуртай байжээ. “Paris Review” сэтгүүлд 1971 оны хавар нийтлэгдсэн доорх ярилцлагыг Пабло Неруда (1904-1973) Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэрээ дэвшүүлээд байхдаа өгчээ. Гэхдээ Чилийн зүүнтнүүд дотооддоо хагаралтай байсан тул тэрбээр сонгуулийн өмнөхөн нэрээ татсан байна.  

-Та яагаад нэрээ сольж, ийм нэр сонгосон юм бэ?

-Сайн санахгүй байна. Би 13-14- тэй л байсан байх. Намайг зохиолч болно гэхэд аав минь их дургүй байсан. Болох, болохгүй юм сараачих нь лав сайн юм дуулгахгүй, намайг утга учиргүй, дэмий амьдрах нь гэж айж байсан. Эцэг хүн л болсон хойно тэгж бодох шалтгаан өч төчнөөн байсан биз. Харин тэр олон шалтгаан нь надад хамаагүй байсан болохоор би өөрийгөө болоод хүсэл мөрөөдлөө хамгаалж үлдэхийн тулд нэрээ сольсон юм даа.

-Чехийн яруу найрагч Ян Нерудагийн нэрийг та сонгосон юм биш үү?

-Би түүний нэг л өгүүллэгийг уншсан. Шүлэг найргуудыг нь сонирхож байгаагүй. Гэхдээ нэрийг нь авчихсан байж мэдэх л юм. Их дээр үеийн явдал болохоор үнэндээ сайн санахгүй байна. Юутай ч Чехийн ард түмэн надад их элгэмсэг ханддаг юм шүү. Би ч гэсэн олон чех хүнтэй ойр дотно байдаг.

-Та Чилийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдлоо гэхэд бүтээл туурвилаа үргэлжлүүлэх болов уу?

-Бичнэ гэдэг миний хувьд амьсгалахын нэр. Хүн амьсгалахгүйгээр амьдарч чадахгүй шиг би бичихг үйгээр амьдарч чадахгүй.

-Ер нь төрийн өндөрлөгт хүрсэн яруу найрагч хэр олон бэ?

-Бид төр баригч найрагчдын эринд амьдарч байна шүү дээ. Мао Зедун, Хо Ши Мин, Сенегалын Ерөнхийлөгч Леопольд Сенгор, Мартиникийн Форде- Франсын захирагч, сюрреалист найрагч Эме Сезар гээд нэрлэвэл тэд одоогоор олуулаа байна. Манай улсад бол яруу найрагчид хэзээнээс л улс төрийн идэвхтэй байсан. Харин Латин Америкийн хэмжээнд Ерөнхийл өгч болсон зохиолч олон байдаг. Ромуло Гальегос л гэхэд Венесуэлийн Ерөнхийлөгч байлаа.

-Чилийн Ерөнхийлөгч болох, Нобелийн шагнал хүртэх хоёрын аль нэгийг сонго гэвэл та алийг нь сонгох вэ?

-Ийм хий хоосон зүйлсийг сонгох, эсэх асуудал огт байх ёсгүй.

-Гэхдээ таны өмнөх ширээн дээр энэ хоёрыг тавьжээ гэж бодъё. Тэгвэл алийг нь авах вэ?

-Тэгвэл өөр ширээнд очоод суучихна.

-Самуэл Беккетэд Нобелийн шагнал олгосон нь нүдээ олсон гэж та бодож байна уу?

-Тэгэлгүй яахав. Беккет богинохон ч гэсэн маш уран, тансаг бичдэг хүн. Нобелийн шагнал гэдэг хүндтэй эд шүү дээ. Зөв хүндээ очсон, үгүйг нь мэдэх хүн би биш. Тийм болохоор нүдээ олсонгүй энэ тэр гэдэг ярианд үнэн голоосоо дургүй. Зохиолч хүний нэр хүнд, хөдөлмөрийг үнэлж байгаад л энэ шагналын утга учир оршино.

-Танд ой тойноос салдаггүй, байнга шахам бодогддог дурсамж бий юү?

-Испанид байсан үе маань хаа ч явсан их тод санагддаг даа. Манай эндхийн хэл ам, хэрүүл уруултай орчинтой харьцуулахад тэндхийн утга зохиолын орчин нь эрүүл саруул, найрагчид нь бие биедээ ах дүүсийн сэтгэлээр ханддаг байсан юм. Даанч тэднийгээ дайнд үрэгдэхийг харлаа. Гарсиа Лорка, Мигуэль Хернандес гээд найз нөхдийн маань зарим нь дайны үеэр, зарим нь цөллөгт амиа алдсан. Зарим нь одоо хүртэл хүний нутагт толгой хоргодож байна. Хэдий гунигтай, хүнд хэцүү үе бишгүй байсан ч амьдрал минь адал явдлаар дүүрэн байжээ.

-Таныг дахин Испанид хөл тавихыг хэзээ нэгэн цагт зөвшөөрөх болов уу?

-Тас хориглочихсон зүйл уг нь байхгүй шүү дээ. Саяхан хүртэл тэнд байдаг манай Элчин сайдын яам намайг яруу найргийн наадамд урьж л байсан. Яваад очвол хилээрээ оруулах л байх. Гэхдээ өөрсдийнх нь эсрэг тэмцэж явсан хүмүүсийг Испанийн эрх баригчид хаанаас л уриалгахан хүлээж авав гэж. Тэгэхээр дуулиан шуугиан дэгдээгээд дэмий биз. Олон ч улс намайг нутагтаа оруулахгүй гэсэн, би ч өөрөө олон газар очихгүй гэж зөрүүдэлсэн дээ. Иймэрхүү асуудал одоо өмнөх шигээ намайг зовоохоо больж.

-Нас барахынх нь өмнөхөн Гарсиа Лоркад зориулсан таны шүлэг түүний харамсалтай үхлийг зөгнөсөн юм шиг байдаг.

-Тийм ээ, хачин юм шүү. Тэр уг нь дуутай шуутай, инээд алдсан залуу байсан. Түүн шиг хүнтэй би лав олон таарч байгаагүй. Амьдралд чин сэтгэлээсээ хайртай хүн байсан юм. Амьд байсан хором мөч бүрээ чинээнд нь тултал мэдэрч чадсан хүн дээ. Тийм хүнийг хөнөөсөн нь фашизмын уучилшгүй олон гэмт хэргийн нэг.

-Мигуэль Хернандест зориулсан шүлэг танд бас байдаг байх аа?

-Хернандез надад хүү шиг минь санагддаг байсан. Яруу найрагчийн хувьд надтай төстэй, манайд бараг л амьдардаг байсан юм. Харин Гарсиа Лорка нас барсантай холбогдуулж гаргасан хууль, хяналтынхны дүгнэлттэй эвлэрээгүй болоод л шоронд орсон юм шүү дээ. Өөрсдийнх нь хэлсэн ярьсан зүйл үнэн байсан бол тэд яалаа гэж түүнийг амьсгал хураатал нь хорих вэ дээ. Чилийн Элчин сайдын яамнаас шаардаад байхад ч эмнэлэгт үзүүлээгүй байгаа юм. Тэгэхээр түүнийг ч гэсэн фашистууд хөнөөсөн.

-Энэтхэгт өнгөрүүлсөн жилүүдийнхээ талаар та юу хэлэх вэ?

-Бодсон шиг минь байгаагүй ээ. Тэр хачин жигтэй орны юм болгон нь намайг гайхашруулсан. Тэгсэн хэрнээ тэнд өнгөрөөсөн сар жилүүд маань ихэд унжирч сунжирсан, бас их ганцаардал ганихрал дунд өнгөрч билээ. Тэнд байхдаа би бүр цөхөрч гүйцсэн юмдаг. Дуусдаггүй, хаяад явж болдоггүй нэг их урт кино үзэж байгаа юм шиг л байсан. Өмнөд Америк, Европын зарим зохиолчийн хэлээд байдаг нууцлаг шидийг би Энэтхэгээс мэдрээгүй. Шашин, соёлын гэхээсээ нийгмийн үзэгдэл юмс нь илүү сэтгэгдэл төрүүлж, зэр зэвсэггүй, ер юм юмгүй тэр том гүрэн надад дэндүү хүчин мөхөс, өөрсдийг нь боолчилж байсан эзэнт гүрэндээ даанч хурдан буугаад өгчихсөн мэт санагдсан. Онцгой сайхан санагддаг байсан жинхэнэ англи соёл хүртэл тэр цагийн олон хиндү шашинтныг оюун санааны хувьд доодос болгосныг хараад надад бараг л үзэн ядах сэтгэл төрж билээ.

-Таныг машинд явахдаа хүртэл үзэг, цаас нийлүүлж байхыг харсан юм байна.

-Би хаана ч, хэдийд ч бичье гэснээ бичиж чаддаг.

-Та бас дандаа гараар бичдэг байх аа?

-Осолд орж, хуруугаа хугалснаас хойш би бичгийн машин тоншиж чадахаа больчихсон юм. Тэгээд гараараа бичдэг болоод хуруугаа эдгэсний дараа буцаад машин дээрээ сууя гэтэл нэг л дадахгүй байсан. Шүлгийг гараар бичих нь илүү амьд, илүү дулаан мэдрэмж төрүүлдэг. Роберт Грейвсийн хэлснээр хүн сэтгэн бодох чадвараа сайжруулахын тулд хүний гараар бүтээгүй эд юмсаас аль болох хол байх хэрэгтэй.

-Түймрээс аль нэг бүтээлээ аврах хэрэг гарвал та ямар номоо авч үлдэх вэ?

-Нэгийг нь ч авахгүй байх. Ер нь тэднээр яах ч билээ. Оронд нь хүүхдийн амь аварсан нь дээр. Эсвэл детектив зохиолын түүвэр ч юм уу. Адал явдалтай зохиол унших нь өөрийнхөө бичсэнийг уншсанаас л дээр шүү дээ.

-Шүүмжлэгчид таны аль бүтээлийг илүү хүлээж авсан бэ?

-Тэд чинь намайг нэг бол хэтийдсэн хайраар, үгүй бол хэтийдсэн үзэн ядалтаар хэдэн хэсэг тасчаад хаячихдаг хүмүүс. Ер нь амьдрал дандаа тийм байдаг бус уу. Нэгэн зэрэг үнсүүлнэ, алгадуулна. Нэгэн зэрэг өшиглүүлнэ, илбүүлнэ. Ялангуяа яруу найрагчийн амьдрал хэзээд ийм л байдаг.

-Таны амьдралын хэв маягийг шүүмжлэгчид бас олон байдаг. Таныг хөрөнгө мөнгөтэй, даруу бус гэж ирээд л элдэв үг урсгах юм.

-Угтаа Испанид байсан үе маань надад муу нэр зүүчихсэн юм. Тэд өөрсдөө өөдөлж дэвжсэн хүмүүсээ хүлцэж чаддаггүй зантай. Кристофер Колумбаа хүртэл дөнгөлж байсан улс шүү дээ. Өрөөл бусдыг байгаа, байхгүйгээр нь ангилж ялгадаг чинээлэг испаничууд л тэгж бусдын хэрэгт хошуу дүрдэг. Би эгэл жирийн ард олныг бодож, номоо бичихийг л эрхэмд тооцдог хүн. Би хэнийг ч дарлаж мөлжөөгүй. Гэтэл 50 жил хөдөлмөрлөж байж олсон амьдрал руу минь шүлсээ үсчүүлж “Хараач. Тэр, тэнгисийн эрэг дээр байшинтай юм байна, үнэтэй дарс уудаг юм байна” гэж чичдэг. Чили нутаг маань дарс сайтай болохоор би муу дарс уудаггүй. Ердөө л ийм учиртай шүү дээ. Гэтэл Норман Мэйлер гурван нийтлэл бичээд 90 мянган доллар авдагтай адил би энд хэд гурван юм олбол “Пөөх, паах” гэцгээнэ. -“Хайрын 20 шүлэг ба цөхрөлийн дуун” таны анхны номын нэг. Тэгсэн атлаа өнөөг хүртэл мянга мянган уншигчийн ширээний ном хэвээр байна. -Энэ ном гарсан даруйдаа сая хувь зарагдсан. Одоо хоёр саяд дөх өж байгаа байх. Гэхдээ хүмүүс энэ түүврийг яагаад ингэж их сонирхдогийг би ойлгодоггүй юм. Хайр дурлалаас үүдэлтэй гуниг, цөхрөл, шаналлын тухай ном шүү дээ. Гэтэл залуучууд л шүүрч аваад байх юм. Хайр дурлал гэдэг олон тайлагдашгүй нууцтай. Энэ ном магадгүй тэр бүгдийг, эсвэл нууцын тайллыг ч дотроо агуулдаг байж мэднэ.

-Таны шүлэг найргуудыг маш олон хэл рүү орчуулсан. Бараг 30-аад хэлээр буулгасан байх. Аль хэлнийх нь орчуулгыг та сайн болсон гэж боддог вэ?

-Испанитай төстэй болохоор итали хэлээрх орчуулга л хамгийн сайн нь юм уу даа. Харин энд тэнд хамгийн их таардаг англи, франц орчуулгууд нэг л дутуу дулимаг санагддаг. Аль аль нь испани хэлний авиа зүй, хэмнэл, өнгө будгийг хөрвүүлж чадаагүй. Миний зарим шүлгийн франц орчуулгад бүр миний гэх юу ч үлдээгүй байна билээ.

-Латин Америкийн уран зохиол одоо хаахна явна вэ?

-Гондурас, Урагвайнх ч бай, НьюЙоркт хэвлэгддэг испани хэлээрх сэтг үүл ч бай бүгд л Элиот, Кафкагийн нөлөөтэй болчихож. Энэ бол соёлын колоничлол. Бид одоо хүртэл Европын дэг жаягаас гажиж чадахг үй байна. Чилийн хэдэн сая айл өрх Герман, Францаас импортолсон нэртэй хөгийн муухай шаазангийн цуглуулгатай. Түүнийгээ эзэгтэй нар нь ямар баяр бахдалтай харуулдаг гэж санана. Гэтэл тэр нь хаа сайгүй зарагддаг хямдхан шаазан л байдаг. Европоос авчирсан гээд л тэгж өргөж тахиж байгаа нь үнэхээр гутамшиг шүү.

-Таныг Хорхе Луис Борхест дурамжхан ханддаг гэж шүүмжлэх хүмүүс байдаг. Энэ үнэн үү?

-Борхесийг шүүмжлэх нь оюунлаг хүрээнийхэнд байх л асуудал. Тэр нь ихэвчлэн нийгэм, соёлын ялгаанаас болдог. Харин дайсан гэж яривал миний дайсан дунд нэг ч зохиолч байхгүй гэдгийг өчье. Миний дайсан бол империализм, бас Вьетнамын дээрээс бөмбөг хаясан капиталистууд. Түүнээс биш Борхес миний дайсан биш. Тэр чинь гайхамшигтай зохиолч шүү дээ. Испани хэлтнүүд, латин америкчууд бүгд түүнээр бахархдаг. Түүнээс өмнө европ зохиолчидтой жиших нэг ч том зохиолч бидэнд байгаагүй. Сайн зохиолчид байсан ч гэсэн хэн нь ч Борхес шиг дэлхийн зиндаанд хүрээгүй. Түүнийг би хамгийн шилдэг нь гэж хэлэхгүй. Гэхдээ тэр Өмнөд Америкийн үүд хаалгыг дэлхий дахинд нээж өгсөн. Хүмүүс намайг түүнтэй сөргөлдүүлэхийг хүсдэг. Миний хувьд тэр орчин цагийн дэлхийн ертөнцийн талаар юу ч мэддэггүй хүн. Тэр ч гэсэн намайг юу ч ойлгодоггүй гэж боддог. Тэгэхээр бид хоёр энүүхэндээ хайнцчихсан гэсэн үг.

-Залуу яруу найрагчдад та ямар зөвлөгөө өгөх вэ?

-Юу ч зөвлөх вэ дээ. Бүгд л өөр өөрийнхөө замыг сонгодог шүү дээ. Алив саад бэрхшээлийг хүн биеэр туулж л ард нь гардаг жамтай. Харин нэг зүйл сануулахад улс төрийн сэдэвтэй шүлэг найргаас хол яваарай гэж зөвлөе. Тийшээ орохын тулд эхлээд бусад бүх төрлийн яруу найргийг оролдож үзэх хэрэгтэй. Нэгэнт тэр замыг сонгосон бол яруу найргаас, бүр уран зохиолоос урвахыг шаардсан хүнд ял хүртэл байдаг юм шүү.

 Г.ЛХАГВА 

http://www.mongolnews.mn/i/51680

Морин хуурын чуулгын ерөнхий удирдаач Ц.БАТЧУЛУУН: АЗ ЖАРГАЛЫГ МӨНГӨ ГЭЖ ХАРАХ, ЭСЭХ НЬ ТАНЫ Л СОНГОЛТ

Батчулуун(3)

Ардын жүжигчин, профессор Цэндийн Батчулуунтай ярилцлаа. Морин хуурын чуулгын ерөнхий удирдаач тэрбээр 22 жилийн турш чуулгынхаа уран бүтээлийн төлөө сэтгэлээ чилээн, амралтын өдрийг ч ажилдаа зориулан яваа. Түүнийг Улсын филармонийн үүдээр орж ирэхэд тааралдсан хүн бүхэн л “багш аа” хэмээн хүндэтгэн дуудаж, мэнд мэдэх нь үнэхээр бахархам. Дэлгүүрийн лангуу хоосорч, хүн бүхний толгойд мөнгө хэрхэн олох тухай бодол л эргэлдэж байхад энэ хүн монголчуудын оюуныг хоосруулахгүйн тулд Морин хуурын чуулга байгуулахаар сэтгэлээ чилээн явсан. Одоо ч гэсэн урлагийн алтан тайзнаа алдраа цуурайтуулан гялалзаж яваа шавь нараараа бахархах хэдий ч тэднийхээ гэр бүл, үр хүүхэд, амьдрал ахуйд санаа зовниж сууна.

-Энэ өдрийг яаж эхлүүлж байна вэ. Шахуу ажилтай байна уу, эсвэл илүү тайван амгалан байна уу?

-Өнөөдөр манайхан амарч байгаа. Харин надад амрах эрх байхгүй ээ. Маргаашийн болон энэ сарын сүүлч, ирэх сарын эхээр хийх тоглолтын талаар хүмүүстэй уулзаж, ярилцах олон ажил байна даа. Чи намайг сая харсан байлгүй дээ. Өрөөндөө орж ирэхээсээ өмнө л хүмүүстэй уулзаж эхэллээ.

-Тийм ээ. Нэг үеэ бодоход та олон шавьтай болж, тэд таны хүсэж зорьж байсан ажлыг олон салбарлуулан хийж байх шиг санагддаг. Тухайлбал, Япон улсад ажиллаж, амьдарч байгаа таны шавь А.Бат-Эрдэнэ Дэлхийн морин хуурын холбоо байгуулан олон улсын уралдаан, наадмыг амжилттай зохион байгуулж байна. Удахгүй энэ наадам болно байх аа?

-Тийм ээ. Манай Бат-Эрдэнэ ХБК, дараа нь СУИС төгссөн. Аав нь ч морин хуурч, багш. “Алтай” чуулга, Өмнөговийн хөгжимт драмын театр болон Соёлын дээд сургуульд багшилж байсан, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Аюуш гэдэг хүнтэй би сайхан үерхэж явлаа. Бат-Эрдэнэ бол Морин хуурын чуулгыг үүсгэн байгуулагчдын нэг. СУИС төгссөнөөсөө хойш Японд нэлээд олон жил амьдарч байгаа. Энэ хугацаандаа морин хуурыг Японы ард түмэнд таниулж, сурталчлах үйлсэд идэвхтэй зүтгэж явна. Токио, Осака, Хоккайдод клуб байгуулан морин хуурын сургалт явуулж байна. Түүнээс гадна Японы ерөнхий боловсролын сургуульд багшилж, морин хуурыг хөгжүүлэн сурталчлахын төлөө бүх авьяас, хөдөлмөрөө зориулж байгаа залуу даа. Дэлхийн морин хуурын холбоог байгуулан хоёр жил тутам Морин хуурын олон улсын наадам, уралдаан зохион байгуулж байгаа. Наадмын хүрээ жилээс жилд өргөжиж, оролцогчдын тоо нэмэгдэж байна. Манай чуулгынхан ч энэ ажилд ач холбогдол өгч, бүх сэтгэлээ зориулан ажилладаг.

-Та анх Морин хуурын чуулгыг байгуулахдаа ямар амжилтад хүрнэ, хэрхэн урагшилна гэж төсөөлж байсан бэ?

-Миний багш, алдарт морин хуурч Жамъянгийн боловсруулсан сургалтын дэг бий болсон байлаа. Тэр үед Ардын дуу бүжгийн чуулга болон хөдөө орон нутгийн театруудад морин хуурчид ажиллаж, манай багш шиг алдартай сайн хуурчид социалист орнууд болон Энэтхэг, Франц зэрэг улсад тоглож, ардын урлагаа сурталчилж байсан ч тусдаа чуулга байсанг үй. Би 1985 оноос ХБК-д багшилж эхэлсэн. Тэр үеэс чуулга байгуулахыг хүссэн ч хэрхэн байгуулж, юунд яаж хүрэх вэ гэдгээ тооцоолж чадахгүй нэлээд удсан. Ингэж явсаар 1989 онд “Алтан намар”- ын хүрээнд Морин хуурын наадам хийхээр боллоо. Тухайн үед Хөгжмийн зохиолчдын холбооны даргаар Н.Жанцанноров ажиллаж байсан юм. 1989 оны нэгдүгээр сард манай улсад Өвөрмонголын морин хуурч Чибулаг, хөгжим судлаач Баянжаргал нарын хэдэн хүн ирсэн. Бид Морин хуурын наадам хийх гэж байгаа тухайгаа тэдэнд хэлсэн. Гэтэл зургадугаар сард нь Хөх хот, Ордост биднийг урьж Чибулаг өөрийн гарын шавь нараа нэгтгэсэн “Тахь” хамтлагийн тоглолтоо үзүүлсэн. Жамъян багш, Жанцанноров бид гурав очиж үзсэн юм. Тэр үед л морин хуураа дэмжсэн үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь сайн хэдий ч хүссэн хүсээгүй өрсөлдөөн бий болох юм байна гэдгийг ойлгосон. Морин хуурын анхны наадамд 100-гаад морин хуурч ирж оролцсон. Морин хуур урлаачдын уралдаанд “Эгшиглэн магнай” хөгжмийн үйлдвэрийн захирал Байгалжав түрүүлж байлаа. Тухайн үед Хөгжмийн зохиолчдын холбоо бидэнд 20 мянган төгрөг зээлдүүлж, Морин хуурын төвийг байгуулсан. Захирлаар нь Жамъян багш, хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар нь намайг сонгосон. Төрийн бус байгууллагатай болсныхоо дараа юун түрүүнд чуулгаа байгуулна гэж байтал ардчилсан нийгэмд шилжиж эхэлсэн дээ. Гэхдээ бид их азтай. Өөрчлөн байгуулагдсан нийгэм болоод ардчилсан хүчнийхэн бидний үйл ажиллагааг дэмжиж, уламжлалаа сэргээхийг хүсэж байсан.

1992 оны долдугаар сарын 9-нд Д.Бямбасүрэн гуайн Засгийн газар хамгийн сүүлчийн хуралдаанаараа Морин хуурын чуулга байгуулах шийдвэр гаргаж, дараа нь шинэ Засгийн газрын Соёлын сайд Н.Энхбаяр намайг хүлээн авч боловсон хүчний асуудлаа шийдэж, 1993 оны эхний хоёр улиралд багтаан чуулгаа байгуулж, тоглолт хийх үүрэг өгсөн. Авьяастай найз нөхдөө дагах, туршлагатай ахмад уран бүтээлчдээс суралцах, ирээдүйн боловсон хүчнээ бэлтгэх учраас ХБК-ийн багш нартай нягт хамтран ажиллах гурван боломж байсан. Морин хуурын чуулгыг байгуулж улсынхаа нэрийг гадаад сурталчлах гэсэн ойр зуурын л хэдэн бодол толгойд эргэлдэж байлаа. Бодож төлөвлөсөн бүх зүйлээ эхний тоглолтоороо хэрэгж үүлсэн.

Нээлтийн тоглолтод Чулуун, Уртнасан, Зангад, Норовбанзад гээд томчууд уригдаж, тухайн үедээ алдаршиж байсан Сосорбарам, Эрдэнэбат, Нармандах, “Чингис хаан” кинонд тоглоод удаагүй байсан Энхтайван зэрэг уран бүтээлчдийг урьж оролцуулсан. Анхны тоглолтынхоо дараа уламжлалт болон орчин цагийн гэсэн хоёр чиглэлээр уран бүтээл хийх ёстойгоо ойлгосон. Энэ тоглолтоо гурван жил бататган бэлтгэж байгаад 1996 онд Улаан-Үүд, Хөх хотод тоглож, дараа жил нь Японы үзэгчдэд хүргэсэн. Энэ тоглолтууд л манай залуу уран бүтээлчдэд урам зориг хайрлан, Морин хуурын чуулгыг хөгжүүлэх хөшүүрэг болсон. Аргагүй шүү дээ, тухайн үед дэлгүүрийн лангуун дээр бор давснаас өөр зүйл байгааг үй. Би шавь нартаа түшиглэн чуулгаа байгуулсан. Тэдний бага нь наймдугаар ангийн сурагч, том нь дөрөвдүгээр курсийн оюутан. Төгөлдөр хуурын багш Уртнасан, ятгын багш Цолмон болон миний гэр бүлийн хүн, ёочин хөгжимчин Алтантуул нар маань бидэнтэй хамт байж, энэ хүнд үеийг давж гарсан.

-Цалин гэхээр зүйл ч бараг байгаагүй юу?

-П.Очирбат гуай дурсамжиндаа “Инфляц 325 болж байхад юун Морин хуурын чуулга байгуулах вэ” гэж бичсэн байдаг. Бид Морин хуурын чуулга байгуулна гээд Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын тэргүүнтэй уулзаж л явсан. Тэд дэмжсэн тулдаа л байгуулсан. Хүний гэдэс өлсөхийн хажуугаар оюуны өлсгөлөнд нэрвэгдэж болохгүй гэж тэд үзсэн учраас Морин хуурын чуулгын эх суурийг тавихаар шийдсэн байх. Засгийн газрын тогтоол долдугаар сард гарч, манай чуулгыг үлдсэн хагас жилийн турш бүх зардлаа 500 мянган төгрөгт багтаах ёстой гэсэн. Ийм үед хэчнээн авьяастай хөгжимчин байлаа ч манай чуулга авч ажиллуулж чадахгүй. Учир нь тэдэнд гэр бүл бий. Ийм хүнд цагт гэр бүлээ тэжээх нь чухал шүү дээ.

-Хаана байрлаж байсан юм бэ?

-ХБК-ийн дотуур байрны нэг өрөөнд байлаа. Хичээл тарсны дараа 17.30-21.00 цагт тоглолтын бэлтгэлээ хийдэг байсан. Тэр үеийг манай хүүхдүүд одоо дурсаад “Яаж болж байсан юм бэ” гээд гайхдаг юм. Одоо манайхан гэр бүлтэй болцгоосон. Гэхдээ л амьдрал нь дээрдээгүй байна. Зарим нь орон сууцгүй, айлын хажууд амьдарч байгаа. Уран бүтээл сайн байгаа ч тэдний минь амьдрал ахуй сайжрахгүй болохоор их хэцүү юм. Урт бэрхшээлтэй энэ замын дундаас орхисон шавь нар минь ч бий. Энэ чуулгыг байгуулалцсан анхдагчдаараа би үргэлж бахархдаг. Орхиод явахад нь ч хориогүй. Тэр дундаа үнэнчээр галаа сахин үлдсэн 10 хөгжимчин бий. Анх 28 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдсан юм шүү дээ. 1997 оноос хойш уран бүтээл жигдэрч, бид жил алгасалгүй эх орныхоо нэрийг гаргаж, олон улсын тайзан дээр тоглосон. Өдийг хүртэл хийсэн уран бүтээл дунд дуунаас дуурь хүртэл, бий бийлгээнээс бүжгийн жүжиг хүртэл, морин хуурын татлага, уртын дуунаас бүхэл бүтэн концерт, сонат хүртэл тоглосон байна. Урлагийн байгууллагууд бүгд л ижил нөхцөл байдалд байгаа ч уран бүтээлчдийн цалин, хангамжид төр, засгаас анхаарах цаг нь болжээ. Манай улс спортоо дэмждэг болсон нь сайн хэрэг. Тамирчид ч Олимп, Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний дэвжээнд ялалт байгуулж, эх орныхоо нэрийг өндөрт өргөж байна. Тэгвэл манай чуулгынхан ч гэсэн 1997 оноос хойш жил бүр дэлхийн алдартай тайзан дээр тоглосон.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар л уригдаж үг хэлдэг байсан НҮБ, ЮНЕСКО-гийн тайзан дээрээс бид Монголын урлагаа бахархалтайгаар танилцуулсан. Та нар хөгжимгүйгээр нэг өдрийг төсөөлөх гээд үз л дээ. Хэцүү биз дээ. Төрийн дуулал эгшиглэн өглөөг угтдаг. Баяр, гунигтай сэтгэлийн хөдөлгөөнөө бид хөгжмөөр илэрхийлдэг. Дээхнэ үед нэг цагдаа Мөрдорж багшийг танихгүй барьж аваад “Энгэртээ хоёр өлзий утастай тэмдэгтэй юм” гэж ярьсан байгаа юм. Тэгэхэд нь Мөрдорж багш “Та нар намайг танихгүй байна уу, би та нарыг өглөө сэрээж, орой унтуулдаг юм шүү” гэж хэлсэн гэдэг. Урлагийг ойлгож мэддэг улс орнууд аливаа бүтээлийг хөгжмийн зохиолчоор нь овоглодог биз дээ. Тийм учраас улсынхаа нэрийг алдаршуулсан урлагийн байгууллагаа төр нь, эсвэл тухайн улсын нэр хүндтэй компани нь хариуцан авч явдаг байх юм. Саяхан цалингийн нэмэгдлийн тухай яриа болж, анх удаа соёл, урлагийн ажилтнуудын цалинг 10 хувиар нэмнэ гээд чимээгүй боллоо. Үргэлж багш, эмч нарын цалинг нэмэх тухай ярьдаг ч ард түмний оюуны хэрэгцээг хангаж байгаа урлагийнхнаа мартдаг. Багийн спорт Монголд хөгжихгүй байна гэж ярьдаг. Тэгвэл багаараа тоглодог Төрийн их найрал хөгжим, Морин хуурын чуулга, Үлгэр жишээ үлээвэр найрал хөгжим гээд байна шүү дээ. Багаараа хэрхэн тоглож, амжилттай явж болохыг тэд харуулж байна. Уран бүтээлийн амин сүнс болсон хөгжмийн зохиолч, хөгжимчдөө үнэлэхгүй хэрнээ гоцлол дуучдаа л мэдэж, таньдаг нь харамсалтай. Ямар ч гоцлон тоглоочоос илүү оркестрант гэж бий. Найрал хөгжимд гайхалтай нийцэн тоглодог ийм уран бүтээлчдээ дэмжих л хэрэгтэй.

-Жирийн хөгжимчин, энгийн хүмүүсээс илүү тань шиг алдар хүндтэй хүмүүс төр, засгийн удирдлагуудад өөрсдийнхөө үгийг хүргэх боломжтой биз дээ. Та хааяа ч гэсэн тэдэнд энэ үгээ хэлдэггүй гэж үү?

-Тэгж ярьж, хэлэх тохиолдол байдаг ч царайг минь хараад “Тэгэлгүй яах вэ, дэмжинэ” л гэдэг. Олон жил ямар ч бодлогогүй явсан учраас зөвхөн яамтай болсноор, хэн нэг нь тус тусдаа үгээ хэлснээр үр дүн гарахгүй юм. Бодлого тодорхойлж байгаа яаманд нь урлагийн салбарынхныхаа зовлон жаргалыг мэддэг хүмүүс л ажиллах хэрэгтэй. Би залуучуудыг голоод байгаа юм биш шүү. Гагцх үү дадлагажиж, мэргэшсэн хүнийг олж ажиллуулаасай. Бас аливаа байгууллага, үйл ажиллагааг удирдаж байгаа хүмүүс хүний үгийг сонсдог байгаасай. Илжигний чихэнд алт хийсэн ч сэгсэрнэ, ус хийсэн ч сэгсэрнэ гэж манай ард түмэн зүгээр нэг хэлчихээгүй. Манай багш ч гэсэн илжиг гэж хараадаг байсан юм. Тийм илжиг шиг биш ухаант хүн шиг байх хэрэгтэй юм.

-Өөрийн гэсэн байртай болох тухай Морин хуурын чуулгынхан мөн ч олон жил ярилаа даа. Бүтэх янз байна уу?

-Үүнийг дэмждэг, ойлгодог хүмүүсийн тоо нэмэгдэж байгаа. Манайд гадаадын алдартай, хамтлаг дуучдыг урихаар тайзыг нь голдог, олон улсын хурал цуглаан хийх гэхээр хурлын заал нь шаардлага хангадаггүй. Тэгэхээр бид нүүдэлчин маягаараа энэ зуунд сэтгээд байлгүй орчин үеийн техникийн бүх боломжийг харуулсан хурлын танхим, түүнийхээ дэргэд акустиктай сайхан тайзтай болж болно шүү дээ. Олон улсын хурлаа ч хийж, концертоо ч тогло ё. Тэгвэл улс төр, урлаг зэрэгцэн оршино. Тийм сайхан тоглолтын танхимтай болчихвол үзэгчид нь дагаж хөгжинө. Наанадаж гар утсаараа ярихгүй, хамаагүй хөдлөхг үй, шивнэж ярина биз дээ.

-Морин хуурын чуулгын байр, шавь нарынхаа гэр орон гээд таны санаа зовох зүйл даанч их юм аа.

-Хамгийн гол нь бид үндэсний бахархал болсон морин хуураа эзэмшээд дэлхий дахинд Монголынхоо нэрийг гаргаж сайхан амьдарна гэж бодсон. Шавь нар маань надад хүнд хэцүү байна гэж хэлдэггүй юм. Одоо хүртэл хамт зүтгэж байгаа багшийгаа гомдоочих вий гэж эмээдэг байх. Өндөр хөгжилтэй улсуудад аливаа асуудлыг ярихдаа уран зураг, сонгодог урлагтай холбон төлөөлөгчдийнх нь тухай ярьж байна. Харин манайх урлаг, уран бүтээлээ арай доогуур л үнэлж байна.

-Мөнгө, урлаг хоёр таардаггүй гэж та хэлж байсан. Тэгвэл зөвхөн мөнгөний төлөө шоу тоглолт хийдэг уран бүтээлчдийн тухай та ямар бодолтой байдаг вэ?

-“Ганц л удаа амьдрах юм чинь аз жаргалтай байх хэрэгтэй” гэдэг үгийг би залуусын амнаас олон удаа сонсож байна. Тэр үнэн. Гэхдээ тэр аз жаргалыг чухам юу гэж харж байгаа нь чухал. Мөнгө мөн үү, эсвэл алдар нэр үү. Хүн зорилготой бол он удаан жил амьдардаг. Залуу насны хамгийн сайхан оргилуун жаргал нь хайр. Дурласан хүнтэйгээ гэр бүл болж, үр хүүхэд нь төрж, дараа нь ач зээгээ хараад амьдрал баялаг болж үргэлжилдэг. Бид ардын уламжлалт урлагаа эзэмшин түгээж байгаа болохоор үгээр илэрхийлэгдэхгүй үнэт зүйлийг ч бас дамжуулан гавьяа байгуулж л яваа.

-Та аз жаргалтай хүн үү?

-Мэдээж, би аз жаргалтай амьдарч байгаа. Би нэг зүйлээр маш их бахархаж, бас ойрноос жаахан цэрвэж байгаа. Надаас бусад багш нар шавь нартаа мэргэжил эзэмшүүлээд төгсг өөд явуулчихдаг. Хамгийн аз жаргалтай цагт нь ирж баяр хүргэнэ, шавь нар нь ч багшийнхаа баяр хөөрийг хуваалцаж хааяахан уулзана. Гэтэл би үргэлж цуг байдаг. Архи уучих вий, хүнд зодуулчих вий гэж зовнино. Үргэлж хамт байдаг учраас тэднийг хүүхэд юм шигээр л төсөөлнө. Хэдэн жилийн өмнө гурав, дөрвөн шавь маань хаалга тогшин орж ирээд, ширээн дээр шил архи гаргаад тавьдаг юм байна. “Юу болж байгаа юм. Би та нартай архи хувааж уух юм болж байна уу. Тийм юм байхгүй шүү” гээд загнатал манай хэд нэг нэгнээ ёворч байснаа “Багш аа, та биднийг хүүхэд шиг л бодох юм. Эхнэр хүүхдийн маань дэргэд ч загнах юм” гэж хэлдэг байгаа. Үргэлж хамт байдаг болохоор би тэднийгээ хүүхэд шиг бодоод, харин тэд маань өсөж торнин, өрх толгойлсон байдаг. Түүнээс хойш их юм боддог болсон шүү. Одоо бол миний шавь нар намайг “Багш аа та эрүүл л байвал сайхан” гэж хэлдэг болсон. Байгалийн жам ч байна, хууль журам ч байна. Би хоёр, гурван жилийн дараа ажлаа шилжүүлж өгнө гэж бодоод бэлтгэлтэй байгаа. Эдэнтэйгээ хамт байхаар үргэлж аз жаргалтай, инээд хөөртэй байдаг юм. Манай ах дүүс намайг хөгшр өхгүй юм л гэдэг. Дүү нар тухтай юм ярих гэхээр нь би инээд наргиан болгочихдог юм шиг байгаа юм. Тэгэхээр манайд дүү нар “Ахтай юм ярьж болохгүй шүү. Тоглоом болгочих юм” гэдэг. Гэхдээ яриа болгоныг чухал царайлаад сонсох ёстой биш шүү дээ.

-Өнгөрсөн намар таны бие гэнэт муудаж, олон хүний санаа зовсон шүү. Гэхдээ юу болсон тухай мэдээгүй. Яг юу болсон юм бэ?

-Тэр миний хариуцлагагүйнх л дээ. 20 жилийн ойн баяраа тэмдэглээд нэлээд ачаалалтай ажилласны дараа Японд хоёр удаа тоглох байлаа. Эхний удаа тоглоод ирэхдээ нэлээд хүнд ханиад хүрсэн. Энд ирж долоо хоночихоод дахиад очоод их бүгчим танхимд тоглосон. Тоглолтын дараа таксины зогсоол хүртэл хол газар луу явган алхахдаа салхи авснаас болж хоёр уушги устчихсан. Токиогийн олон улсын эмнэлэгт ес хоног ухаангүй хэвтсэн.

-Ямар аймаар юм бэ?

-Би бол айхаа ч мэдэхгүй ухаан алдаад л оччихсон. Тэр ч бүү хэл сэрэнгүүтээ хүүгээсээ сүмо үзье гэж асуусан байгаа юм. Уг нь сүмогийн сүүлийн гурван өдрийн барилдааны үеэр ажилгүй байх учраас үзнэ гээд төлөвлөсөн байсан юм. Ухаан оронгуутаа л зурагт хайгаад эхэлсэн. Олон хүнийг сандаргасан. Хүү маань ч гэсэн эндээс явж очсон шүү дээ. Сайн эмчлүүлээд эдгэсэн. Бас намайг бие сайтай байна гэж тэндхийн эмч нар урамшуулсан. Намайг эргэж очсон хүмүүс “Та үхээд сэхсэн учраас илүү урт удаан амьдарна аа” гэж хошигнож байгаа юм. Манай Сосорбарам намайг тэнд эргэж оччихоод “Чиний жил орсон юм байна. Тэгэхээр одоо дахиад 12 жил айлтгүй ээ” гэсэн.

-Танай бага хүү Японд сургууль төгссөн бил үү?

-Тийм ээ. Золжаргал маань одоо хувиараа бизнес хийх гээд л явна даа.

-Та хэдэн хүүхэдтэй билээ. Ач, зээ олон болж байна уу?

-Таван хүүхэдтэй, гурван зээтэй. Том охин маань ХБК-ийн Уртнасан багшийн “баруун гар”. Төгөлдөр хуурч Чулуунцэцэг гэж бий. Удаах охин Алтанзаяа Америкт амьдарч байгаа. Дараагийн охин Золзаяа маань хоёр хүүхэдтэй. Бага нь миний бүх зүйлийг эзэлчихсэн хүн байна даа. Бага охины нөхөр нь зураглаач Ангараг.

-Гар утасны нүүрэнд тэр хүний зураг л дурайж байх шив дээ.

-Эхлээд эхнэрийнхээ зургийг түрийвчиндээ хийж явдаг байлаа. Дараа нь хүүхэд төрж, дараагийнх нь гэсээр үргэлжилж байгаад хүүхдүүд томорсон хойно бид хоёр нохой тэжээдэг болж, түүний зургийг авдаг боллоо. Тэгж байтал нэг хүн надад хөөрхөн унага бэлэглэж, түүнээс чухал амьтангүй болсон. Одоо бол зээ нар маань л бүгдийг эзэлж байна. Ялангуяа ой гарантай бага зээдээ амь шүү дээ. Эмээтэй нь зэрэгцэж суугаад “Алив нааш ир” гэхээр “Өвөө” гээд надад ирдэг юм. Сайн ярьж чадахгүй л дээ. Гэхдээ л “Өвөө” гэж хэлж байгаа юм. Хүн ер нь ажиллах цагтаа ажилласан шиг ажиллаад, амрах цагтаа ч гүйцэд сайхан амардаг байх хэрэгтэй. Үнэхээр одоо бол бидний амьдралын баяр баясгалан зээ нар минь л болоод байна.

 

Ж.СОЛОНГО

http://www.mongolnews.mn/w/51372

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.