• Categories

  • Traffic

Ч.Ганхуяг: Би дургүй хүргэсэн хэнтэй ч гар зөрүүлж чадахаар хүн

2014-02-28 10:35:42

14228-3t

Ч.Гантулга

“Говийн зэрэглээ” киноны Арслангийн дүрээр үзэгчдийн сэтгэлд мөнх үлдсэн жүжиг­чин, найруулагч агсан Г.Доржсамбуугийн 65 насны тэгш ой энэ жил тохиож байна. Түүний зал­гамж халаа болсон шавь нар нь багшийнхаа найруулсан “Нора” жүж­гийг дахин тавьж байгаа. Жүжгийн сур­гуулилтын үеэр түүний шавь Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Ч.Ганхуягтай ярилцлаа.

-Театр гэх ариун сүмд таньтай ярилцаж байгаа учраас шинэхэн уран бүтээлийн тань тухай асуултаар ярилцлагаа эхэлье гэж бодлоо?

-Сайн байна уу. Танай сонины уншигчдад энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Яг одоо “Нора” жүжгийн бэлтгэлтэй байна. Багшийнхаа тэгш насны ойг тохиолдуулан уран бүтээлээс нь дээжлэн хүргэхээр бэлдэж байгаа минь энэ.

-Жүжиг хэзээ үзэгчдийн хүртээл болох вэ?

-Бид өдөр бүр бэлтгэлтэй байгаа. Жүжиг ирэх сарын 22-нд үзэгчдэд хүрнэ. Драмын театрын уран бүтээлчид чин сэтгэлээсээ туслаж байна. Мөн багшийг минь хүндэлж, хайрладаг уран бүтээлийн андууд, шавь нар нь бүгд оролцож байгаа. Тэдгээр хүмүүст баярлалаа гэж хэлье.

-Та жүжгийг шинэчлэн найруулж байгаа юу. Эсвэл багшийнхаа тавьснаар тавих юм уу?

-Багш яаж тавьсан түүнээс гажуулахгүй тавина. Театраас надад ийм үүрэг өгсөн. Жүжгийг хэрхэн өөрийн болгож, хүмүүст бүтээлээрээ юу хэлэх гэсэн тэр бүхнийг нь дахин үзэгчдэд ойлгуулахыг хүсч байна. Түүнээс өөрийн­хөө үзэл санааг тусгаж, өөрчлөөгүй. Жүжиг маань тайз, жижиг хэрэглэл, жүжигчдийн хувьд өөрчлөгдсөн байгаа. Түүнээс тавилт, хэлэх гэсэн санаа нь хэвээрээ.

-Жүжгээс гадна баг­шийнхаа дурсгалд зориулж юу хийхээр төлөвлөв?

-Манай анги чинь багшийн анхны дааж төгсгөсөн анги нь. Биднээс дөрвөн гавьяат төрсөн. Саяхан энгэрээ цоолсон хошин урлагийн С.Лхагвасүрэн, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Дра­мын театрын дарга Д.Цэрэнсамбуу, Пүрэвдорж, тэгээд миний бие байгаа юм. Мөн Хүүхэлдэйн театрын Б.Батжаргал, хошин урлагийн Ааяа гээд сайхан жүжигчдийг ард түмэн андахгүй байх. Бид багшийнхаа хүчинд өдий зэрэгтэй уран бүтээлч явна. Тэгэхээр энэ жил багшдаа зориулж олон ажил хийхээр төлөвлөөд, ярилцаж байна. Гэхдээ одоо задлахад арай эрт байна.

-Оюутан насаа дурсаач?

-Би 1981 онд Багшийн дээдэд оюутан болж байлаа. Багш маань на­майг өөрөө шалгаж авсан юм. Дөрвөн жилийн турш багшдаа загнуулж, зэмлүүлж, магтуулж явсан. Одоо бодоход амьдралын минь хамгийн үнэтэй, эрхэм мөч юм уу даа. Тэр мундаг хүний шавь болсон минь ховорхон хувь заяа гэж боддог. Одоо ч энэ мэргэжлээрээ хоолоо олж идэж байна. Багш минь намайг буруу харж сонгоогүй юм билээ.

-Анх багшийгаа харахад ямар байсан бэ. Хүн бүхний хайрлаж, хүндэлдэг жүжиг­чин болчихсон байсан шүү дээ?

-Биднийг оюутан болж байхад “Говийн зэрэглээ” киноны Арслангаараа алдартай байсан. Хүн бүхэн таньдаг, хүндэлдэг, хайрладаг байлаа. Би тэр үед үнэхээр баярлаж байсан. Багш маань хүнтэй харьцаж, ярьж, харж байгаа нь хүртэл сүртэй шүү. Анх сүрдэж, айдаг байсан. Гэхдээ хамгийн сайхан чанар нь ихийг их, багыг бага гэдэггүй хэнтэй ч эрх тэгш харьцдаг байсан юм. Даргыг дарга гэдэггүй. Хуц хулгайчаа гэсэн бол тэр үгэндээ бат зогсдог байсан. Хэний ч өмнө үзэл бодлоо хэлчихдэг, шударга хүн байсан. Энэ чанар нь амьдралын минь хамгийн том сургууль болсон гэж боддог юм.

-Тэгэхээр хэнээс ч айхгүй хэлье гэснээ хэлчихдэг шударга занг багшаас өвлөсөн байх нь. Хааяа энэ зан тань уран бүтээлд муугаар нөлөөлөх үе гардаг уу?

-Муугаар гэхээсээ илүү сайнаар нөлөөлөх нь олон байдаг. Би хэлье гэснээ шууд хэлдэг, дургүй хүрээд байвал хэнтэй ч гар зөрүүлчихэж чадахаар хүн. Нөгөө хүнийг ялгаж харьцаж болохгүй гэсэн багшийн сургааль, үзэл бодлын минь илрэл байх. Багш “Чи хүн л юм бол хүнтэй хүн шиг харьцаж сур, уран бүтээлч болох гэж байгаа бол эхлээд хүн болж төлөвш” гэж сургадаг байсан. Би тэр захиасыг нь насан туршдаа санаж, амьдралдаа хэрэгжүүлж явахыг хүсдэг юм.

-Г.Доржсамбуу агсныг хүнийг татах увдистай байсан гэж уран бүтээлч нөхөд нь дурсаж, ярьсан байдаг юм билээ?

-Ямар ч хулгайч, архичин, луйварчин бай миний багшийн өмнө номхон хонь шиг болчихдог байсан. Яагаад гэвэл хэнээс ч айж ичдэггүй, өөрийнхөөрөө зан нь тэгтлээ хүнийг татдаг байж. Магадгүй архичин хүнтэй энэ муу архичин гэж хандвал тэр хүн архичин ухамсараараа л хандана шүү дээ. Багш минь үүнийг мэддэг байж. Энэ бол тэр хүний хамгийн сайхан чанар юм шүү. Хүнийг өөртөө татах, тэдэнд итгэх итгэл хувь хүнийх нь мөн чанарт, цусанд нь шингээстэй байсан байх.

-Та ямар шавь байв. Хэр зэмлүүлдэг байсан бэ?

-Загнуулахгүйгээр, баг­­шаа­саа үг сонсох­гүйгээр уран бүтээлч болсон гэвэл түүн шиг худал зүйл үгүй. Багшдаа зэмлүүлнэ, уурыг нь хүргэнэ, зовооно тэгж байж найруулагч болсон. Би ангиасаа ганцаараа найруулагчаар төгссөн шүү дээ. Манай анги 24 хүүхэдтэй байснаас намайг л ганцхан най­руулагчаар төгсгөсөн юм. Надад хэлдэг байсан цорын ганц үг нь “Хүнээрээ байгаарай”. Энэ нь мөн чанараа битгий алдаарай гэсэн утгатай юм. Ер нь уран бүтээлч, найруулагч хүний баримтлах хамгийн эрхэм үүрэг энэ юм шүү. Ах нь насаараа найруулагч хийгээд үүнийг өөрийн бие, яс махаараа мэдэрч байна.

-Тэр олон хүүхдээс яа­гаад зөвхөн таныг найруулагч болгохоор шийдсэн юм бол. Танд энэ тухайгаа хэлж байв уу?

-Өөрөө жүжигчин, найруулагч хүн учраас шавь нарынхаа хэн нь жүжигчин, найруулагч болох вэ гэдгийг харсан байх. Гэхдээ би тийм амархан найруулагч болчихоогүй. Багшийгаа их зовоосон. Хааяа хичээлээ таслаад алга болчихно, бага залуу байсан учраас архи дарс эргүүлнэ. Тэр бүхэнд багш минь миний араас чин сэтгэлээсээ явдаг байсан. Намайг алга болчихоор чихдэж аваачаад найруулагчийн багт хийчихдэг байсан юм. Сүүлдээ хичээлдээ дарагдаад ирэхээр яах ч аргагүй сурахаас өөр сонголтгүй болдог юм билээ.

-Хүмүүс багшийг тань мундаг жүжигчин, найруулагч гэж мэддэг. Харин хувь хүнийхээ хувьд ямар хүн байв?

-Хошин шогийн на­рийн мэдрэмжтэй, нар­гианч хүн байсан. Бидэнтэй илэн далангүй ярилцдаг, тэвчээртэй, гэхдээ өндөр шалгуур тавьдаг. Тэр хэрээрээ хариуцлага өндөртэй байхыг шаарддаг байлаа. Харахад ширүүн юм шиг боловч дотоод сэтгэл нь уян зөөлөн хүн байсан юм. Нөхөрлөлдөө их үнэнч. Харин тэр сайхан зан чанар, итгэлийг нь даах, ойлгох хүн ховор байсан байж магад.

-Багшийн тань бүтээсэн дүрүүд одоог хүртэл үзэгчдийн сэтгэлд мөнх байдгийн нууц нь юу юм бол?

-Одооны уран бүтээлчдийг харахад миний багш шиг найруулагч, сурган хүмүүжүүлэгч, соён гэгээрүүлэгч алга байна. Багшийн минь дэлгэцэнд бүтээсэн дүрийг давтах, түүнээс илүү тоглох уран бүтээлч гарч ирээгүй байна. Үнэхээр байгалиас заяасан авьяас гэж түүнийг хэлэх байх. Зөвхөн уран бүтээлч байхаар төрсөн хүн шүү дээ. Мөн жижигхэн дүрийг амилуулж чаддаг, туслах дүрээр тэр киногоо чимж чаддаг нь хөдөлмөр, сэтгэлийнх нь хүч байх.

-Үнэхээр уран бүтээлч хүнд байх бүх зан чанар, чадал авьяас цогцолсон хүн байжээ. Харин тэр сайхан чанаруудаас шавь нар нь юу сурч, өвлөсөн бэ?

-Манай ангийнхан бүгдээрээ уран бүтээлийн олз омог арвин яваа. Энэ багшийн минь буян. Тэр хүний хэлж, захидаг байсан сургаалийг амьдралдаа хэрэгжүүлж явдаг байх. Миний хувьд ч ялгаагүй багшийнхаа олон сайхан зан чанарыг бодож, сэтгэж, дотроо тээж явдаг юм. Түүнээс хамгийн чухал нь “Хүн хүнээрээ байгаарай” гэж хэлснийг нь хэзээ ч мартаж үзээгүй. Хойч ирээдүй болсон, уран бүтээлч хүүхдүүдэд ч энэ үгийг л хэлэх дуртай.Багш минь намайг энэ үгээрээ хүн болгосон юм даа.

-Та одоо гэр бүлийн­хэнтэй нь хэр дотно байдаг вэ?

-Үргэлж орж, гарч чаддаггүй ч аль болох ойрхон байхыг хичээдэг юм. Би багшийнхаа гэргийг хайрлаж, хүндэлж явдаг. Тухайн үедээ гайхалтай уран бүтээлч байсан. 90-ээд оны үед Хүүхэд залуучуудын театрын гоц жүжигчин байлаа. Драмын театрын уран бүтээлчдийг айлгадаг, цахиур хагалсан бүсгүй байсан юм.

-Анх ханийгаа өнгөрсний дараа унтлагын өрөөндөө орж чадахгүй үүдний өрөөндөө унтдаг байсан гэж сонсож байсан?

-Тэр агуу хүний нөмөр нөөлөг дэндүү үнэтэй байсан нь тодорхой. Нөхрөө алдсан бүсгүй хүн ямар олиг байхав. Сэтгэл санааны хувьд хүнд цохилтод орсон. Гэхдээ багшид минь хойч ирээдүй болсон хоёр сайхан хүү төрүүлж өгсөн буянтан шүү дээ. Одоо хүүхдүүд нь сайхан явна. Уран бүтээлээ хийж байна.

-Хөвгүүд нь таньтай ямар холбоотой байдаг вэ. Уран бүтээлийн тухай ярилцдаг уу?

-Хоёулаа телевизийн найруулагч хийдэг. Одоо уран бүтээл нь тэгшрээд сайхан явж байна. Би багшийнхаа хоёр хүүг хараад бахархдаг ч гомддог нэг зүйл бий.

-Юу юм бэ?

-Миний багшийн шийрийг хатаагаад нэг нь ч болтугай театрын найруулагч болохгүй гэж бодогддог юм. Даанч тэгсэнгүй. Хоёулаа хэдий сайхан явж байгаа ч драмын төрлөөр уран бүтээл хийгээгүй. Боломж олдвол жүжиг тавиасай гэж хүсдэг.

-Та санал тавиад хамтарч тайзны бүтээл хийж болохгүй юм уу?

-Боломж нь тун бага юм. Хоёрдугаарт найруулагч гэдэг чинь өөрөө хэний ч хараат бус агуу том ертөнц шүү дээ. Хэдий миний багшийн хоёр хүү, би багшийнхаа хайртай шавь нь байсан ч үзэл бодлын хувьд нийцэж нэг бүтээл хийнэ гэдэг хэцүү. Тиймээс зүгээр л уран бүтээл нь сайн байгаасай гэж ерөөж сууна.

-Найруулагчийг хам­гийн хүнд мэргэжил гэж дүгнэдэг. Таны хувьд шант­раад, болимоор санагдах үе тохиолдож байв уу?

-Би яагаад ч юм шантарч үзээгүй. Өөрийн хүсэл сонирхол байсан учраас шантарч байна гэж бодох зав ч олдоогүй байж магад. Шантраагүй учраас ангиасаа ганцаараа найруулагчаар төгссөн байх. Манай ангид энэ мэргэжлээр явах сонир­холтой хүүхдүүд байсан ч замынхаа дундаас буцсан. Та хамгийн хүнд мэргэжил гэж хэллээ. Гэхдээ бас хамгийн сайхан гэж тодотгох хэрэгтэй юм шүү. Хүмүүсийн сэтгэлийг ариусгаж, ухаарлыг бэлэглэдэг учраас энэ мэргэжилдээ дэндүү хайртай.

-Та өнөөдрийн драмын урлагийг хэр хөгжиж байна гэж дүгнэдэг вэ?

-Одоо бүх зүйл нээлттэй, сайхан болсон үе. Хүссэн бүх мэдээллээ ядах юмгүй олоод уншчихдаг болж. Дэлхийн суут зохиолчдын бүтээлийг эх хэл дээрээ уншиж байна. Үүнээс илүү сайхан зүйл гэж юу байхав. Мөн авьяастай, драмын төрлөөр уран бүтээл хийх сонирхолтой залуу олон байна. Өшөө илүү хөдөлмөрлөөд, мэрийгээд өгвөл амжилт ойрхон байна гэж бодогдох юм.

-Та бага залуудаа нэлээд хөдөлгөөнтэй, болж бүтэхгүй хүмүүстэй нөхөрлөдөг байсан гэж ярьсан. Эцэст нь урлаг таныг хүмүүжүүлэв үү?

-Урлаг багш хоёр намайг хүмүүжүүлсэн юм шүү. Болж бүтэхгүй хүмүүстэй нийлж, амьдралаа үрж явсан үе бий. Архангайн театраас хөөгдөж хүртэл үзсэн хүн.

-Яагаад театраасаа хөөгдчихсөн юм бэ?

-Аймгийн намын хорооны дарга нартай таарамж муутай байсан юм. Тэгээд шалтаг гаргаад хөөчихгүй юу. Харин Дундговийнхоо театрт очоод ажил, амьдрал маань эрс өөрчлөгдсөн. Ханьтайгаа танилцаж, үр хүүхэдтэй болсон. Энэ үеэс л амьдрал минь цэгцэрсэн гэж боддог юм. Одоо сайхан амьдарч байна. Бас хувийн театр байгуулаад ажиллаж байлаа. Эргээд бодоход алдаа, оноотой ч амьдралын том шалгуурууд тэр дунд байсан юм шиг санагддаг.

-Таныг жүжигчид­тэйгээ харьцаж байхыг харсан. Зарим найруулагч нар нэлээд ширүүн байдаг. Өөрөө харьцангуй зөөлөн юм шиг санагдлаа?

-Залуу байхад омголон байжээ. Уурлах, бухимдал асуудал бишгүй гардаг байсан. Гэхдээ найруулагч бүхнийг ууртай, муухай ааштай хүмүүс гэж ойлгож болохгүй. Хийж байгаа ажил нь өөрөө хүнд учраас стрессдэх нь ойлгомжтой. Тэгээд ч урлаг хатуу байдаг шүү дээ.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1702&code=3468

яруу найрагч Г.Баяр: Миний дотоод ертөнц мөнхийн манантай

2014-01-03 09:29:59

 1413-6t

 

Т.БАТСАЙХАН

Танихгүй цэцгийн үр” номоороо утга зохиолын дээд шагнал “Алтан өд” хүртсэн яруу найрагч Г.Баяртай ярилцлаа. 

-Идэр есийн хүйтэн эхэллээ. Энэ цаг үе танд ямар мэдрэмж хайрладаг вэ. Онгод орох уу. Эсвэл дургүй талдаа юу?

-Яагаад ч юм бэ би өвлийн улиралд дургүй. Нэг л айдастай санагддаг. Дүнсгэр саарал өдрүүд миний амьдралд ноёрхож байна. Энэ цаг үед шүлэг бичихээс илүү бодож бясалгаж өөрийгөө чагнадаг даа.

-Ингэхэд танаас шууд л онгод гээд асуучихлаа. Онгод байдаг эсэх талаар хүмүүс өөр бодолтой байдаг. Таны хувьд?

-Уран бүтээлч бүхэн өөр өөрийн мэдрэмжээр хариулах нь лав. Би онгод  байдаг гэдэгт  итгэдэг.  Бүтээл туурвилын эрчим хүч тархи оюун руу урсан орж ирэх үйл явц юм болов уу.  Тэр үеийг алдахгүй буулгаж авах нь уран бүтээлчийн хамгийн том жаргал байх.

-Тэр мэдрэмжийг алдах тохиолдол бас байх уу. Шүлгээ бичээд дуусах үеийг юутай зүйрлэх вэ?

-Ойрд шүлэг бичсэнгүй. Ер нь өвөл бичдэггүй гэж дээр хэлсэн. Энэ миний хувь уран бүтээлчийн онцлог. Харин шүлгээ бичиж дуусаад шууд л тамхи татаж эхэлдэг.   Урамтай  татна. Бодож, мөрөөдөөд, бүтээлээ тунгаагаад тэр үе бас  сайхан. Яг л дурлалт бүсгүйнхээ гэзгэнд уруул дүрж суух шиг аятайхан.

-“Танихгүй цэцгийн үр” ном тань “Алтан-Өд” шагнал  хүртлээ. Хэдхэн мөр байдаг атлаа шүлэг гэдэг хүнд сэтгэхүйн таашаал өгдөг нь сайхан юм. Энэ зүйл таны амьдралд ямар орон зайг эзэлдэг вэ?

-Яруу найраг миний бүх зүйл.  Би шүлэг бичихгүй бол амьд явж чадахгүй.  Яг л загас усгүй бол хатаж үхдэг шиг. Тэгэхээр шүлэг миний орон зайд надаас том байр эзэлнэ. Амьдралын гашуун амт, зөөлөн мэдрэмж бүх зүйлийг хамт үүрэлцэж, хуваалцаж яваа яруу найрагтаа хайртай.  Хамгийн сүүлд би  “Танихгүй цэцгийн үр” нэртэй номоо гаргалаа.  Номонд минь хөлгүй их зовлон, гуниг шаналал, гал халуун дурлал, хүний дотоод сэтгэл, амар амгалан, эмзэглэл цөм бий.

-Таныг яруу  ертөнцөд тунхаглан зарласан  уран бүтээл гэвэл. Уншигч бүхэн өөр өөр мэдрэмжтэй учраас олон шүлэг хэлнэ. Таны зүгээс ямар шүлгээ илүү тоодог вэ?

-Үүнд сайн хариулж мэдэхгүй юм. Би зүгээр л бичиж, туурвиж амьдрахын тулд бичдэг. Энгийн нэгэн хөдөөгийн шүлэгч дээ.  Тунхаглаад байх зүйл үгүй.

-Тэгвэл яруу найрагтай холбогдсон үеэ дурсахгүй юу?

-Би дууны шүлгээр дамжин яруу найрагт орж ирсэн. Анхынхаа дууг арван найман настайдаа зохиож байлаа.  Хүн бүхэнд сонсгох гээд их догдолдог байсан. Мөн анхын номоо хэвлэлтэд өгчихөөд долоо хоног хүлээх гэж их юм болж байлаа. Гарсан хойно нь  бараг сар гаруй дэрлэж унтсан. Яруу найргийн ертөнц гэгээн юм. Хүнд баяр баясал, догдлол ухаарал хайрлана. Би тэр бүхнээс харамгүй амсаж яваадаа баярлаж сууна. Яруу найргийг тийм, ийм гээд дүгнээд хэлэх хэцүү. Гэхдээ би яруу найргийг тайлагдашгүй нууц гэж боддог. Яг л зүүд шиг. Өмнө нь бичих гээд чадахгүй байсан зүйл тамхи татаад сууж байхад гэнэт ороод ирнэ. Яг л цаанаас нь хэн нэгэн шивнээд байгаа юм шиг.

-Таны шүлгийн ихэнх нь богинохон  юм. Сүүлийн үед уран бүтээлчид ер нь богинохон шүлэг бичдэг болчихжээ?

-Гүларанс,Инжинаш гээд суутнууд хэлэх гэсэн санаагаа  яруу атлаа хэдхэн мөрөөр илэрхийлдэг байсан. Жинхэнэ яруу найрагч хэдхэн мөр бичдэг гэдэг үг ч бий. Би ч гэсэн богинохон бичихийг хичээх болсон. Гэхдээ ямар нэгэн төрөл жанр гэж уран бүтээлээ хайрцагладаггүй. Нуулгүй хэлэхэд ямар төрлөөр бичээд байгаагаа мэддэггүй, мэдэхийг ч хүсэхгүй байна.

-Гэхдээ өөрийн тань шүлгүүдийг дорнын өнгө аястай хэмээдэг. Үүнтэй санал нийлэх үү

-Тийм байж болох л юм. Ер нь дэлхий нийтийн урлаг дорнолог өнгө аястай болсон байна.  Өрнө бол нэг л хатуу хананд тулчихсан юм шиг. Дорно бол тийм юманд тулахгүй. Яагаад гэхээр дорнын ард түмэнд Зэн Буддизм гэж гайхамшиг байна. Оюун санааг усанд байгаа загас мэт чөлөөтэй сэлүүлдэг. Их чөлөөтэй сэтгэдэг ард түмэн. Буддизм бол хүний баригдсан сэтгэлийг чөлөөлж, задгайлж өгдөг гэж бодож байна.

-Тэгвэл таны туйлын зорилго юу юм бэ?

-Мэдэхгүй юм аа. Гэхдээ нэг хүсэл байдаг. Өөрийнхөө болон Монголын яруу найрагчдын шүлгийг дэлхийд гаргах. Дэлхийн яруу найрагтай эгнүүлж үзэхсэн гэж мөрөөддөг. Тэр цаг ирнэ гэдэгт итгэнэм.  Тэгээд бас би сонгодог руу  тэмүүлж яваа жирийн нэгэн уран бүтээлч.

-Таны дотоод ертөнцийг сонирхмоор санагдлаа. Хэр сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй вэ?

-Миний дотоод ертөнц мөнхийн манантай.  Хаа нэг марал урамдахаас өөр сонирхох зүйл байхгүй дээ. Гэхдээ нутаг руугаа явахын өмнөх шөнө яагаад ч юм бэ их догдолдог. Бараг л унтаж чаддаггүй юм.   Би утга зохиолгүй бол амьдарч чадахгүй шиг хайрлаж дурлахгүйгээр бас амьдарч чадахгүй.  Тийм болохоор эдгээр бүхэн нэг цогц байж гэмээнэ би амьд явна.

-Нутагтаа очихдоо их догдолдог гэлээ. Юу нь таны сэтгэлийг тэгж их  хөглөдөг юм бэ?

-Би Архангай аймгийн Тариат суманд төрсөн.  Аав минь Цахирын Очирхайрхан уулын хүн. Энэ уулын зургийг авах гэхээр манан татчихаад болдоггүй их догшин, мөнх цастай хайрхан. Би тэр сайхан уулаасаа энерги авдаг. Мөн Тэрхийн цагаан нуур маань байна. Энэ хоёр газраас хуурын хоёр чавхдас шиг мэдрэмж, энерги над руу урсаж байдаг. Шүлэгч болохоос өөр аргагүй тийм л газар төрсөн дөө.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=23&code=3294

Дөнгөтийн ЦООДОЛ: Явуугүй өнгөрүүлсэн он жилүүд хөг нь алдарсан хуур шиг санагдах юм

 

Ардын уран зохиолч Д.Цоодол Явуухулан багшийнхаа хамт. 1979 он

Монгол Улсын төрийн шагналт Дорнын их найрагч Бэгзийн Явуухулангийн 85 насны ой өнөө жил тохиож байгаа билээ. Эл эрхэм найрагчийн ойг тохиолдуулан түүний шавь, ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодолтой ярилцсанаа хүргэж байна.

-Явуу багшийн тань 85 насны ой тохиож байна. Яриагаа мэдээж Явуу найрагчаас л эхэлнэ дээ?

-Цаг хугацаа гэж хурдан юм аа. Миний багш өнөөдөр сэрүүн тунгалаг байсан бол наян тавтай өвгөн байж байх нь. Их л сэмбэгэр сайхан хүн байх байсан даа гэж бодогдоном. Насанд нь жаахан цөв орсон болов уу гэж боддог. Ирж буцдаг нь хорвоогийн жам юм. Явууг эргэж төрөөсэй хэмээн ард түмэн залбираад хоцорч билээ. Багш маань олон түмэндээ жигтэйхэн хайртай, элгэмсүү найрагч байсан. Явуу шиг ганган дэгжин нь тухайн үед ховор байжээ. Мөн түүн шиг олон таван үггүй найрагч бас ховор байлаа. Найранд очихоос төвөгшөөдөггүй хэрнээ дуулж хуурдана гэж байхгүй. Маш олон дуу бичсэн хүн шүү дээ. Дагвын Лувсаншарав гуайтай гэхэд дөч гаруй дуу хийсэн гээд бодохгүй юу. Тийм олон дуутай хүн чинь хашгирч болноо доо. Гэвч тэгээгүй. Уруулаа долоочихоод л сууж байдаг сан. Улаа бутарсан царай, урсгал хар нүдтэй. Махир гаанс зуучихна. Ер нь гаанс цуглууламтгай хүн шүү. Түүнийг өнгөрснөөс хойш яруу найрагт маань ямар чиг том орон зай үлдэв дээ. Явуугүй өнгөрүүлсэн он жилүүд хөг нь алдарсан морин хуур шиг санагдах үе байдаг.

-Ингэхэд та чинь багштайгаа хэрхэн яаж танилцаж байв. Шаравын Сүрэнжав гуай танилцуулсан гэдэг?

-Би чинь юмыг их мартамхай, салан палан хүн. Гэхдээ нэг зүйлийг мартдаггүй, мартаж боломгүй юм гэж бас байдаг байх нь. 1966 оны зургадугаар сарын 17-ны өдөр юм. Би гэдэг хүн Төв аймгийн Зуун мод хотын баруун захад галлагаатай ганц өрөөнд амьдарч байсан үе. Залуучуудын эвлэлийн ажил хийж байгаа ухаантай. Тэр цагт надад бусдад үзүүлж харуулах зүйл байсангүй. Харин “найрагч болноо” гэх зүйл зүрх сэтгэлд хадгалаастай байсан. Галлагаатай ганц өрөөгөө “Чонын хонгил” гээд нэрлэчихсэн тийм л ядмагхан амьтан дээр Явуу багш гэнэт хүрээд ирж билээ. Хотоос автобус дүүрэн зохиолч Төв аймагт ирж уулзалт хийсэн юм. Сүрэнжав өмнө нь надтай нэг удаа уулзсан учир намайг мэдэж байж. Аймгийн утга зохиолын нэгдлийнхэн гэдэг жагсаал тараах гэж байгаа цагдаа нар шиг төвийн том найрагчид руу усан шүлгээрээ шүршинэ. Сүрэнжавыг өмнө нь би бас л шүршээд явуулсан хэрэг. Гэхдээ цаад чинь надад их сайхан урмын үг хэлж, чи чинь авьяастай юм байна гээд явсан. Ингээд л дараа нь Явууг дагуулаад ирсэн хэрэг. Явуу ягаан буурал костюмтай, өндөр өсгийтэй ботинктой жигтэйхэн, сүрдмээр хүн санагдаж билээ. Тэр хоёр сайндаа ирсэнгүй, хүмүүс цуглах хооронд ороод гаръя гээд ирж. Аз болоход надад хугас шил юм байсан. Түүнийгээ гаргалаа. Өнөө хоёр чинь хуваагаад хүртчихлээ. Тэгэхэд би хоёр шүлэг уншиж өгсөн юм. Багш “Чи над дээр яваад очоорой. Би чинь Цог сэтгүүлийн утга зохиолын нарийн бичгийн дарга” гээд сэтгэл зассан үг хэлсэн юмдаг.

-Таны анхны ном “Нутгийн зургаан өнгө”-ийн өмнөтгөлийг Явуу багш тань бичиж гаргасан билүү?

-Жаран найман онд багш дээрээ очсон. Явуу багш миний арав гаруй шүлгийг өмнөтгөл үг бичээд “Цог” сэтгүүлд тавьсан. Хөдөөгийн шүлэгч надад түүн шиг том баяр гэж юу байхав. Тэгж би багшаасаа яруу найрагч болох “лиценз”-ийг авсан хувьтай хүн юм. Төв аймгаас хотод ирэхдээ Явуу багшийндаа л ирнэ. Өөр надад очоод байх айл гэж байсангүй. Манай хүн гэртээ бол султаан шиг л байна. Эрээн өнгийн халаад өмсчихсөн, гал тогооныхоо өрөөнд эргэлдээд л. “Зуун муу зохиолчийг нийлүүлээд нухчихсан юм шиг лут амьтан даа” гэж Ванганыгаа магтаад л. “Манай энэ олигор бас мундаг даа” гэж “Үер” киноны Болд өвгөн буюу ардын жүжигчин Сангийн Гэндэнгээ хэлээд л байж байна. Багш ер нь хүнийг муу хэлж байсан удаагүй. Жижигхээн юманд хүүхэд адил баярлахыг нь яана. Өөрийгөө мундаг тогооч гэж магтана аа. “Удвал дарга намайг сайн тогооч гэсэн” гээд өнөө цуйвангаа л хийнэ. Зохиолчид хөдөө явахад Явуу багш нэг удаа цуйван хийснийг нь Удвал гуай “Чи чинь сайн тогооч юм байна” гэчихэж л дээ. Явуу ганганыг бүгд мэднэ. Гэхдээ мань хүн шинэ костюм өмсчихөөд хүнээр заавал магтуулж байж санаа нь амардаг сан. Энүүхнээс нь харахад л хүүхдэрхүү гэдэг нь мэдрэгдээд байдаг.

-Жинхэнэ уянгын яруу найргийн оргил гэдэг. Энэ тухайд та юу хэлэх вэ?

-Тэр үнээн. Явуугаа оргил гэхгүй юм бол хэнийгээ тэгж бардамхан хэлэх билээ. Шүлэг бүрээс нь, шүлгийнх нь мөр нугалаа бадаг бүрээс Явуу цухалцаж байдаг нь гайхмаар. Явуу ханхлаад, Явуу уянгалаад байна шүү дээ.

Ухаандаа, “Туулайн гүйдэл шиг салхинд

Туулын шугуй найгана

Уулын согоо шиг хүүхэнд

Хайрын сэтгэл дасна…”,

…Мөнгөн аяга шиг гараас чинь

Туулын уснаас амсах юм сан

Мөнхийн усыг уусан юм шиг

Танхил чамтай амьдрах юм сан….” гэдэг ч юм уу, эсвэл

“Харахаас ялдам хонгор бүсгүй ээ

Хайрын тухай битгий дуулаач

Наалинхай хонгор аашаа дэлгэж

Надад битгий нүүр үзүүлээч

Дэнлүү хоёр нүдэнд чинь

Дэнгийн эрвээхэй шиг шатчих гээд байна

Дэвүүр хоёр сормосонд чинь

Дэнжийн ногоо шиг ганхаад байна…

…Дэнлүү хоёр харцтай чинь би

Дэндүү эрт тулгарч дээ, хөөрхий

Дээж найргаа гүйцээсэн бол ч

Дэнгийн эрвээхэй шиг шатсан ч яамай… гэхэд л Явуу байдаг.

“Найран дээрээс гараад иртэл

Намрын навчис хийсч байлаа

Налгар тэнгэрээр шувуудтай цуг

Нарлагхан намар зэллэн одлоо

Салхи ч үгүй нам гүм байтал

Шарласан навчис хийсч байлаа

Санаанд ч үгүй аж төрж явтал

Санчигны минь үс цайж байлаа

Налгар тэнгэрээр шувуудтай цуг

Зэллэсэн бүхэн эргэж ирнэ

Намрын навч шиг надаас хийссэн

Залуу нас минь л эргэж ирэхгүй” гэдэг ч юм уу. Эрдэнийн сувд шиг шүлэг бүрээс нь л асгаруулмаар байна. Мань мэтийн юмнууд чинь ганц хоёр аятайхан мөр бадаг биччихээд түүндээ ханачихдаг. Явуу бол тэгдэггүй байсан. Өөрийгөө жинхэнэ утгаар нь нэрж, шүлгийг цогцоор нь бүтээж байж л сая санаа нь амрах нь тэр ээ. “Янхигар” Явуухулан гэдэг чинь ёстой янхийлгадаг л байсан байхгүй юу. Багш маань хэзээ ч таргалж, айлхаж байсныг мэдэхгүй юм. Одоо чинь хүмүүс хэлтсийн дарга болоод л алхайтал таргалаад ирэх юм. Уул нь багш маань амьтны жишгээр бол таргалах л хэмжээний хүн. Төрийн шагналтай, Дорно дахины том найрагч, АИХ-ын депутат, Зохиолчдын хорооны нарийн бичгийн дарга гээд л албан тушаалыг нь хэлж барахааргүй. Гэвч бүх чадал дотоод энерги, энерциэ зөвхөн яруу найрагтаа чин үнэнчээр зориулсан хүн юм даа. “Түлээчин”, “Сонин” гээд шүлгүүд байдаг. Гэхдээ тэрээр иргэний уянгын шүлэг бичихдээ ч гэсэн нийтлэлийн аяс огт оруулалгүй, яг л цэвэр найргаа урладаг байсан. Үндсэндээ яруу найргаа бүдүүн тоймын утсаар хэзээ ч нэхэж байсангүй. Түүнийг яруу найргийн ёрог даавуу нэхээд сууж байсныг хэн ч хараагүй нь тийм учиртай. Утга зохиолын дараа дараагийн үедээ багш маань ингэж л сургамжилжээ.

-Аав ээж удам гарлынх нь талаар та багшаасаа асууж байв уу?

-Багштайгаа жараад оны сүүлээр учирсан. 1970-аад онд гэхэд эх эцэг нь өнгөрчихсөн үе. Аав тань юу хийж байсан хүн бэ гэж багшаас бага залуудаа асууж байсан. “Ерөөсөө л анч хүн байсан” гэж хариулж байсан юм. “Тэхийн зогсоол” найраглалынхаа өмнөтгөлд “Ачит эцэг анчин Бэгзийн гэгээн дурсгалд зориулав” гэсэн нь тийм учиртай юм билээ. Аав ээж нь Ар, Өвөрхангайн хүмүүс байсан гэдэг шүү. Ан хөөж амьдардаг, тэгж явсаар газрын цээжинд хангайн оргилд гарчихсан хэрэг л дээ. Дэжид гэж төрсөн эгч нь байсныг мэдэх юм. Ядамжавын Баатар гэж судлаач бий шүү дээ. Тэр яалт ч үгүй садангийнх нь хүн. Харин багшийн маань Энхээ, Амараа гээд хоёр хүүгийнх нь хүүхдүүд байлгүй яахав. Зарим нь Америкт байдаг л дуулддаг. Ингэхэд Явуугийнх анх нутгаасаа, Завханы Алдархаанаасаа хот руу гарахдаа зургаан сарлаг, хайнаг тэргэнд гэрээ ачаалаад хөдөлж байжээ. Анчин Бэгз гуайнхтай айл аймаг явсан нэг хөгшнийг эрж сураад тэр жил би Дамбадаржаад очиж уулзан энэ бүгдийг асууж байсан.

-Та ардын уран зохиолч хэмээх өндөр цол хүртээд бараг л маргааш нь Явуу багшийнхаа нутаг руу зохиолч нөхдийнхөө хамт явж байсан. Багшийн тань ус нутгийн олон ихэд бэлгэшээж байсныг санах юм?

-Мэдээж бэлгэшээлтэй сайхан санагдалгүй яахав. Багшийнхаа төрсөн бууц Ар Тасархайн хоёр ууланд нь очоод алхаж явахад, “Тэхийн зогсоол”-доо мөнхөлсөн Хүүшийнх нь өвөлжөөний бууцны салхи савирт илбүүлээд зогсож байхад өөрийн эрхгүй дотогшоогоо мэлмэрч л явлаа. Нөгөө талаас бас санаа зовох гэдэг ч юм уу, жаахан ичих явдал байсныг юуг нь нухав. Учир нь багшийнхаа хүрээгүй өндөр цолыг авчихаад очно гэдэг чинь молхи шавьд нь хэцүү байдаг юм билээ. Гэхдээ Явуу, Гайтав хоёрыг ардын цолыг хэд дахин нугалахаар аварга амьтад байсныг ард түмэн мэдэх юм даа. Алдархааны ноён шовх оргилууд, Богдын голын мэлмэрсэн хөвөө, Отгонтэнгэр хайрханых нь бэлд оччихоод “Би Явуугийн шавь байна” гээд хашгирч явсангүй. Манай нөхөд л яриа хөөрөөн дундаа миний тухай дурдаж, багшийнхаа нэрэмжит “Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би” гэх яруу найргийн баярт шүлгээ уншиж, ус нутгийнх нь түмэнтэй уяралтайхан сэтгэлээр учран золгосон нь тэр юм аа.

-”Би хаана төрөө вэ”, “Алаг дэлхийд төрсөн минь учиртай”, “Тэхийн зогсоол” гээд бүтээлүүдийг нь мэдэхгүй хүн ховор. Ялангуяа “Би хаана төрөө вэ” шүлэг Монголын яруу найрагт нэгэн том давалгаа үүсгэж, үзэгдэл болж, өнөө л шинэчлэлийн үүд хаалгыг нээсэн болов уу гэж санана…?

-Явуугийн “Би хаана төрөө вэ” шүлгээс өмнө манай зохиолчид эх орны тухай олон гайхалтай бүтээл биччихсэн байсан шүү дээ. Их Нацагдоржийн маань “Миний нутаг”, “Дөрвөн цаг”, Дондогийн Цэвэгмид гуайн “Булшин дээр” найраглал, Цэдэнжав гуайн

“Цэл залуу насныхаа гал дөлөөр бадарч

Сэтгэл зүрх хоёртоо шатаж явах үедээ

Чин үнэнч амрагтаа хэлж үзээгүй мөртлөө

Чинийхээ төлөө үхье гэж эх орондоо би хэлдэг” хэмээх “Миний нутаг” найраглал бичигдчихсэн байсан үе. Эх орны тухай дээрх шүлгүүдээс илүү өндөр түвшинд, нарийн гаргалгаатай, цэвэр онгодоор бичиж үг хэллэг, дүрс дүрслэл, утга уянгын хувьд “Би хаана төрөө вэ” гэх шүлэг бол үнэндээ өндрөө авсан сонгомол бүтээл л дээ. “Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би

Хөмсгөн сарны аялах алсын алс тойрогт

Холын хоёр одны тохиох бяцхан чөлөөнд

Хоёр нүдний үзүүрт цэнхэрлэх төдий тэртээд

Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би

Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Цан хүүрэг савсаж үүлс ороох оргилд

Цасан ширхэг царцаж мөс болох халилд

Царгиа хүйтэн өвөл сарлагийн бух дошсон

Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би…” гээд уншихад ямар гайхамшигтай билээ дээ. Тэгээд “… Сайхан бүсгүйн сэтгэлийг эзэгнэнхэн төрлөө би” гээд хүн рүү нь ойртуулж өгсөн байдаг. “Би хаана төрөө вэ”, “Алаг дэлхийд төрсөн минь учиртай”, “Мөнгөн хазаарын чимээ”, “Тэхийн зогсоол”, “Туулын урсгал шөнөдөө сайхан”, “Туулын шугуй”, “Хар ус нуурын шагшуурга” гээд бүх л шүлгээс нь Явуу ханхлаад, Явуу уянгалаад байдаг, үүнийг би ярианыхаа эхэнд бас л хэлсэн дээ. Эмзэг нарийн хийл шиг түүний шүлгүүд хүний сэтгэлийн мухарт тэр чигээрээ долгиотон, намиатан хүрч чаддаг. Үүнд л яруу найргийнх нь үнэ цэнэ байдаг биз ээ. Дээр нь нэмээд хэлэхэд Явуу бол жинхэнэ эх оронч байсан. Түүний илрэл нь мэдээж өөрийнх нь уран бүтээл. Манай залуухан “сонгодгууд” үүнийг мэдрэх хэрэгтэй юм. Ингэхэд манай хүн чинь Сэлэнгийн Номгоны сангийн аж ахуйд хаврын тариалалтаар очиж тариа үрлэгч хийж байсан гэдэг. Дараа нь би тариаланчидтай нь уулзахад хүмүүс жигтэйхэн магтаж билээ. Мөн Батлан хамгаалах яаман дээр нэг удаа уулзалт болж Ёндондүйчир генерал гээд олон аваргууд байхад Явуу нэг их айхтар үг хэлсэн санагдана. “Нөхөд минь та нарт анхаарах юм их байна, цэргийн эмх цэгц дорой байна. Дарга, цэрэг нь мэдэгдэхгүй, биенээ дайрч унагачих гэсэн хүмүүс байх юм. Улсын сүр цэрэгтээ, цэргийн сүр жагсаалдаа гэдэг. Энэ үнэн. Тушаалынхаа дэсээр дарга нартаа ёсолдог байх ёстой” гэж хэлээд нам авч л байсан. Тэгж л бүхнийг нарийн анхаардаг эх орны бүхий л зүйлийг сэтгэл дотроо тээж явдаг найрагч байсан.

-Явуугийн шинэчлэл гээд л байдаг. Үүнийг та хэрхэн тайлбарлах бол?

-Монголын яруу найрагт тэр яриа байхгүй шинэчлэл хийсэн. Маш товчхоноор хэлэхэд, монгол уламжлалт найргийнхаа хөрсөнд л тулгуурлаж шинэчлэл хийсэн байхгүй юу. Ерөөл магтаалын шинжтэй уламжлалт яруу найргаа илүү уянгалаг, сэтгэлийн болгосон юм даа. Түүнээс багш минь гаднаас там тум дуулсан зүйлээ уншигчдадаа тулган шаардаагүй, монголоос монгол яруу найрагч. Мэдээж асар их уншиж, боловсрохыг хэлдэг байсан нь илэрхий.

-Горькийг төгсч ирээд гаргасан “Мөнгөн хазаарын чимээ” яруу найргийн ном нь Монголын утга зохиолын нэгэн том шинэчлэл гэж үе үеийн найрагч, судлалтнууд хэлдэг. Танаас Горькийд сурч байсан тухай нь асуух гэсэн юм?

-Авирын Чойжилжав гэж соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэртэй сэтгүүлч байдаг. Явуу багш Чойжилжав гуайг “Бид хоёр чинь хүж барьсан хоёр” гэдэг. Миний бие Чойжилжав гуайгаас, Лувсаншарав гуайгаас багшийнхаа Горькийд сурч байсан үеийг их сонсоно оо. Халгиа цалгиатайхан залуу байжээ. Хагас бүтэн сайнд Явуугийнд очиж цагаа өнгөрөөдөг байсныг найзууд нь хэлнэ. Орос айлаас өрөөг нь хөлсөлж аваад тэндээ үдэшлэг зохиодог байж. Тэгээд л Явуу нь шүлгээ уншиж, Лууяа нь хөгжмөө уянгалуулна биз дээ. Том найрсалт, цэнгээн болдог нь тодорхой. “Өгөр толгой” Гүрсэд буюу Дугарсанжаа гуай тухайн үед театр урлагийн сургуульд сурч байсан юм билээ. Дугарсанжаа бас л тэр тухай ярина. Хүүхнүүд Явууд их дуртай байсан гэдэг. Харин найз нөхөд нь тэр тухайд “Манай Явуу ч урамгүй л дээ” гэдэг сэн. Горькийн сургууль төгсөөд хамгийн нижгэр том цайллагыг Явуу хийсэн гэдэг юм. Лев Ошанин, Евгений Долматовский гээд Оросын утга зохиолын лидерүүд ирж гэдэг. Гахайн шарсан торойн дээрээ спирт асгаад шүдэнз зурахаар цэнхэр туяа татаад гэрэлд нь орос охидтой бүжээд гээд их романтик зүйлсийг Лууяа тэргүүтнүүд ярина шүү дээ.

-Сүүлд танд аминчлан хэлж захисан зүйл байдаг болов уу.

-1982 оны хоёрдугаар сарын таванд сүүлчийн удаа уулзсан. Миний бие Горькийн нэрэмжит утга зохиолын сургуулийн дэргэдэх дээд курст сурч байв. Өвлийн амралтаар ирээд багштайгаа уулзалгүй яахав. Харин сургууль руугаа буцах гэж байсан тэр өдөр багш “Чи нэг манайд хүрээд ирэхгүй юу. Чамаар Адъяад үг хэлүүлмээр байна” гэлээ. Миний Адъяа эгчид үг хэлнэ гэж юу байх билээ. “Энэ Явуухулан ойрд их хариуцлагагүй байгаа” гэж Адъяа эгч хэлж байсан. Уугаад гэж аашилж байгаа бололтой. Багш хариуд нь “Таван жил архи уугаагүй хүн чинь гурван өдөр ууж болно биз дээ” гэж байв. Багштайгаа гэрээс нь хамт гараад одоогийн Үндэсний түүхийн музейн ард хүртэл алхлаа. “За миний шавь сайн яваарай” гэж хэлээд хоцорч байсан сан. Ачит багшаасаа сонссон сүүлчийн үг энэ байлаа. Энэ нь намайг Москва хүртэл сайн явах тухай биш, ерөөсөө үлдсэн амьдралдаа, их утга зохиол яруу найрагтаа сайн яваарай хэмээн молхи шавь намайгаа ерөөжээ гэж бодохуйд нулимс гарах шиг болдог. Түүнээс багш зааж зааварлаад байна гэж байхгүй. Ерөнхий дүн нуруугаараа л бүхнийг ойлгуулна шүү дээ. Надад хүрэн үзэг сүүлд бэлэглэж билээ. Одоо л мөн би толгойг нь хадгалдаг юм. Манай хүүхдүүд алга хийгээд толгой нь үлдсэн хэрэг. “Сайн яваарай” гэж ерөөснийх нь хүч байлгүй их утга зохиолд Дөнгөтийн Цоодол гэж амьтан өнөөг хүртэл нуруугаа алдалгүй, шүлэг зохиолынхоо зам мөрөөр бэдэрч л явна. Монголоо бичсээр, хөдөөгөө дуулсаар л явна. Ж.Саруулбуянтайгаа хамт Явуу багшийнхаа тухай нэг ном гаргахаар бэлдэж байна. Эрдэнэ баавайгаасаа аваад их бага гэлтгүй бүгд л Явууг гайхмаар бичсэн байна аа, манайхан. Явуугаа л судалмаар байна. Явуугаа хичнээн нээх тусам бидний яруу найргийн зам илүү тодорхой болно гэдгийг хэлмээр байна. Өөр юу чиг хэлэх билээ дээ.

Ярилцсан Н.ГАНТУЛГА

http://www.dnn.mn/publish/?vid=54023&vt=&vl=&vdate=2014-02-05&vofile=7&left=yes&vpage=

Ц.Лувсанбалдан: Банхар буюу гарж нохой нь хамгийн эртний үүлдэр юм

Эхлэл                         –                          Ярилцлага                         –                          Нийгэм
Одоогийн үнэлгээ:

Үнэлэх:

Нийтлэгдсэн огноо:  2014 оны 3 сарын 8


Саяхан монгол банхарын талаар “Монгол цус” нэртэй баримтат кино бүтээгдсэн юм. Тус киноны продюссер, Монголын нохой судлалын холбооны удирдах зөвлөлийн дарга, Монгол гарж нохойн холбооны нарийн бичгийн дарга Ц.Лувсанбалдантай ярилцлаа.
Яриагаа гарж хэмээх нэршлийн талаар эхэлье гэж бодлоо?
Гарж гэдэг нь бидний яриад байгаа банхар нохой л юм даа. Монгол банхар гэж ярих гэхээр банхар хэмээх ойлголтыг толь бичиг, номонд “амьтны хошуу бүдүүн, богино” гэж заасан байдаг. Банхар шувуу гэж бас байдаг юм байна. Тиймээс шууд банхар нохой гээд ярихад нохойны үүлдэр гэж ойлгож болохооргүй л дээ. Бид данхайсан юмыг данхгар, банхайсныг нь банхар гэдэг биздээ. Монгол хэл өөрөө агуу. Өөрийн оронд байдаггүй, хаа байсан далайн чанадын цэцэг, жимс, далайн амьтныг хүртэл оноосон нэрээр нэрлэж, яриандаа ашигладаг.
Монголчууд газарзүйн онцлогоосоо шалтгаалаад хэд хэдэн үүлдрийн нохойтой байсан. Тухайлбал айл хотноо манах хоточ банхар, ан гөрөөнд ашиглах анч тайга нохой гэхчлэн. Банхар буюу банхагар хошуутай, үс ихтэй нохойг гарж гэж нэрлээд байгаа юм. Гарж нохойг ярихын тулд нохойны үүх түүх, амьдарч байсан орон зай, нутагшлийг ярих хэрэгтэй болж байна. Нэгэнтээ гарж нохойг хүн төрөлхтний хамгийн эртний дээд нохойн үүлдэр гээд тогтоочихсон. Гарж хэмээх үг нь монголчуудын эрт үед ашиглаж байсан нэршил юм. Гэсэр, Жангар тууж дээр баруун гартаа 25 гаржийн хүчтэй гэх мэтээр гарж хэмээх үг дурдагдсан байдаг. Я.Цэвэл гуайн толь дээр “Гарж нохой бие бүдүүн, үс сахлаг, толгой том, дуу өтгөн нэгэн үүлдрийн нохой” гэж зааж өгсөн байдаг л даа. Монгол нохой гэдэг нь өөрөө их өргөн ойлголт. Бид монгол нохой буюу “Mongolian dog” гэх мэт нэршлээр нэрлэвэл бас их өрөөсгөл ойлголт болчих юм. Ер нь монголчуудын амьдарч байсан орон зай асар өргөн уудам, үүх түүх ихтэй.
Та гарж нохойн талаар судлаад, “Монгол цус” хэмээх баримтат киног бүтээсэн. Энэхүү киног бүтээх санаа хэрхэн төрж, хэдий хугацаанд бүтээв?

Баримтат кино хийх санаа нэлээд эрт төрсөн. Би өөрөө багаасаа нохой тэжээдэг, нохойнд их сонирхолтой байсны хувьд өөрсдийнхөө Монгол нохойг хайрлан хамгаалж, үүлдэр угсааг нь авч үлдэх хүсэл зорилго байсан. Нохойтой харьцах ахуй соёл ёс заншилтай ард түмэн монголоос өөр байдаггүй. Гөлөг сонгох, авах тэр ч байтугай оршуулах зан үйл хүртэл байдаг.
Хүүхэд залуустаа банхар нохойгоо мэдүүлж, нохойгоо хөгжүүлэхээсээ өмнө хүмүүсээ хөгжүүлье гэж бодсоны үндсэн дээр гарж нохойн талаар кино хийхээр болсон юм. Одоогийн байдлаар банхар нохойны талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй, шуудайнд хийсэн эвэр шиг олон талт байр суурьтай, маргаан зөрчилдөөнтэй байгаа. Нохойн талаар маш өндөр түвшинд судалгаа хийгээд, баримттай ном бүтээл туурвичихсан тийм зүйл байдаггүй. Монголын нууц товчоо хүртэл хятадаас олдсон шиг нохойны талаар яг манай монгол нохой энэ гээд хэлчих баримт сэлт алга. А.Осор, С.Чулуунбат, н.Бямбацогт гэх мэтээр олон эрдэмтэд нохойны талаар бичсэн байдаг ч яг нэгдсэн нэг ойлголт, стандарт өдийг хүртэл байхгүй байна.
Монголчууд эрт дээр үеэсээ нохойг гэршүүлээд, хонь малаа хариулахадаа, ан гөрөө хийхдээ ашиглаж ирсэн нь тодорхой. МЭӨ III-I зууны үеийн Сяньби нар талийгаачийг оршуулахдаа сүнсийг нь хамгаалах зорилгоор олон өнгийн бүч даавууг хүзүүнд нь зүүсэн нохойны хамт оршуулдаг байжээ. Энэ мэт судалгаа хийгээд өөрийнхөө хэмжээнд ном бичье гэж үзсэн ч баттай эх сурвалжаар нь кино болговол илүү үр дүнтэй гэж үзсэн юм.
Мянга сонсохоор нэг үз гэх үг байдаг даа. Тиймээс газар дээр нь очиж үзэx хүсэл эрмэлзлэл их байсан. Кинонд орсон хүмүүсийн талаар дурдвал УИХ-ын гишүүн Г.Батхүү, даян аварга А.Сүхбат, зохиолч Г.Аюурзана, доктор Болдсайхан, нохой судлаач Ш.Чулуунбаатар гээд хүмүүс оролцсон. Тэд цөмөөрөө банхартай нутгийнхан бөгөөд банхараа дэмжиж, баримтат кино бүтээхэд маань ихээхэн туслалцаа үзүүлсэн. Тэр дундаа миний ах О.Батбилэг захиралтай “Тэгш плант” компани маш их туслалцаа үзүүлснийг дурдах нь зүйтэй. Баримтат кино маань Тэнгис кино театрт олны өмнө нээлтээ хийсэн. Тун удахгүй DVD-гээр хувилагдаж, үзэгчдийн гар дээр очино. Киногоо хийхийн тулд Монголоосоо эхлээд Төвд хүртэл аялсан гэж сонссон? Киноны ажлаа 2009 оноос хойш хийж эхэлсэн. Эхлээд мэдээж судалгааны ажлаа хийж, баримт материал цуглуулж эхэлсэн. Бүтээж эхэлсэн явц маань буюу зураг авалтын ажил маань 2011 оны арваннэгдүгээр сарын 26 буюу улс тунхагласны баяр байсан.
Айлаас эрэхээр авдраа уудал гэдгээр Монгол орноороо эхлээд явсан. Баруун аймгуудыг зорьж, Архангай, Өвөрхангай, Баянхонгор, Ховд, Говь-Алтай, Завхан аймгуудаар явсан. Банхар устаагүй, хөдөө орон нутгаар их байна гэж яриад байдаг. Миний хувьд киноны зураг авалтаар нутаг нутгийнхны банхартай айлуудаар яваад үзэхэд яг сайхан банхар байхгүй болсон байsan нь харамсалтай, эмгэнэлтэй. Байлаа ч их хөгширч үр удмаа үлдээх боломжгүй болсон, агтлуулж, хөнгөлсөн эсвэл санаанд таарахааргүй жижиг биетэй байдаг. Миний санахын манай өвөөгийнх банхар нэртэй маш том нохойтой байсан. Зураг нь хүртэл бий. Тэр нохойтой харьцуулахад л одоо банхар нохой байхгүй болчихжээ. Урагшаа монгол цустан байгаа бүх нутгаар явсан. Өвөр монгол, хөх нуурийн дээд монгол, шинжаан уйгар гээд нутгуудаар явсан. Хятадын үржлийн газрууд болон Төвдөд хүртэл очсон.
Монголчууд нохойгоо аян дайнд ашиглаж байсан гэх мэт олон баримт Түрэг, ОХУ, Хятадын эх сурвалжаас олддог. Тухайлбал, маламут, хаски үүлдрийн нохойг чарганд хөлөлж, унаанд ашигладаг шиг монголчууд нохойг тэрнээс ч өмнө үед унаанд ашиглаж байсан баримт олддог. Газарчин дээд сургуулийн диплом бичсэн, судалгаа хийсэн улсууд байдаг юм билээ. Банхараа мэддэг хүн их ховордсон байна. Та одоогийн Төвд мастиф болон Монгол гарж нохойны ялгааны талаар хэлж өгнө үү? Энэхүү хоёр нохойны гарал үүсэл бол нэг. Бид тив алгасаад австрали тивийн нохойтой Монгол нохойгоо хамаатуулах гээгүй. Зуун жилийн өмнө Зүүн гарын хаант улстай хиллэдэг байсан Төвдийн тухай ярьж байна. Эрдэмтэд монгол нохойг энэтхэгийн хар чононоос гаралтай гэж бичсэн байдаг. Мөн буддын шашныг дагаж Монголд орж ирсэн гэж бичих нь бий. Гэхдээ би эсрэг бодолтой байдаг. Төвд банхар европыг байлдан дагуулж, дайн тулаанд оролцож явсан гэдэг. Гэтэл Төвд ч тэр, Хятадууд ч тэр Европ руу хэзээ ч дайрч, байлдан дагуулалт хийж байсан удаагүй. Тэгэхээр энэ нохой маань монголчуудтай л холбоотой болж таарч байгаа юм.
Үндэс угсааг нь авч үзвэл Төв азийн цээжинд тархсан, уулсын өндөрлөг, сарлагийн тархацаар багцаалж баримжаалдаг. Төв азийн нохой нь хар чононоос үүсэлтэй. Уулын хар чонын гол идэш нь сарлаг байсан. Тэр утгаараа сарлагтай газар банхартай байх логик бас гарч ирж байгаа юм. Энгийнээр харахад манай баруун аймаг банхартай бас сарлагтай. Мөн алтай хангай говь тал хээрээсээ хамаараад хэд хэдэн тип буюу хэв шинжтэй болжээ.
Банхар болон сарлаг уулын амьтад учраас үс ноос ихтэй, хүйтэнд тэсвэртэй байжээ. Гэхдээ монгол банхар маань цагийн эрхэнд нүүдэлчин монголчуудын амьдралд дасан зохицож, өнөөгийн түвшинд хүрсэн. Хөдөөнөөс ирсэн болгон банхар болоод байж болохгүйтэй адил Түвдээс буюу хятадаас ирсэн нь ч бас Монгол болно гэж юу байхав. Хэдий адил үндэс угсаатай ч цаашид бид Төвд мастиффаас эрс ялгарах шинжийг баримтлан хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж боддог. Аливаа хоёр өөр үүлдэр өөр нэршилтэй байхын тулд үүлдрийн ялгаатай байх ёстой. Дээр үед эрдэмтдийн тодорхойлсон болон өвөө эмээгийн маань ярьдагаар тодорхойлбол төвд мастиф монгол банхар маань яг л ижил болчих гээд байдаг. Герман овчарка гэхэд маш өндөр стандарттай байдаг шиг тийм зүйл алга. Яг одоогийн төвшинд монгол нохойд ийм стандарт байхгүй тул ялгаруулах шинж тэмдэг яг энэ гээд хэлэхэд хэцүү. Монгол банхар тэжээдэг хүмүүс маань нүдний өнцөг, зан характер, хошуу завж, үс ноосноос ялгааг бол мэддэг л дээ. Төвд мастифф арслан хэвтэй, үс ихтэй, хурц характертай. Монгол нохой бол тал хээрийн бүсэд зохицож, бар хэвтэй, тачирхан үстэй.
Хятадууд химийн бордоотой хоолоор бөмбөгдөж, таргалуулахын тулд гахай шахаж байгаатай ижлээр байнга эм өгч унтуулах гэх мэтээр маш их эвдэж байна. ингээд ирэхээр нохойны хөлийн яс нь буруу хөгждөг. Манай арим нөхдүүд үзэхдээ төвд мастифыг неополтанта, хавтай эрлийзжүүлж, айхтар үстэй, нүд нь харагдахгүй болгочихсон гэж яриад байдаг. Төвд мастиф хөгжөөд 12 жил болох үед эхний үедээ ийм үзэгдэл гарсан юм билээ. Гэхдээ Хятадууд хатуу хуулиар кохицуулаад энэ үйлдлийг таслан зогсоосон юм билээ. Гэхдээ фотошопдсон зураг, постеруудад монголчуудад их итгэдэг л дээ. Би хүртэл өөрийнхөө нохойг фотошопдсоны дараа танихааргүй болсон тийм зураг үзэж л байсан.
Хятадууд нэгэнтээ Төвд мастифыг хөгжүүлээд, дэлхийд бүртгүүлээд ингээд явчихсан байхад бид Төвд мастиф нь монгол банхараас гаралтай гээд зууралдаад байх шаардлагагүй. Гэхдээ бид өөрсдийнхөө чадал хэр хэмжээгээр үзэл бодлоо илэрхийлж, байр сууриа хамгаалах хэрэгтэй гэж боддог. Тиймээс Төвд мастиффын өвөг эцэг Монгол банхар гэсэн нэрээр дэлхийд танигдаж чадвал энэ бидний амжилт юм.
Банхар ховордчихоод байна уу? Хичнээн үржлийн газарт, хэдэн банхар байна?

Нэгдсэн стандарт байхгүй учраас яг цэвэр банхар тэд гэсэн тоо гаргахад хэцүү байна. Үржлийн газрууд гэвэл 20 хол давсан үржлийн газар байна. Арслан клуб, Их монгол, Уугуул гээд нэрлэвэл байна. Тугалын чинээ, бяруун чинээ банхар гээд ярьдаг л даа. Монголын нохой судлалын холбоон дээр яригдсан стандартын хувьд банхар нохой ямар хэмжээтэй байх ёстой вэ?
Яах аргагүй л миний багад бяруун чинээ гэж л ярьдаг байсан. Одоо тийм нохой ховор байна. Тэжээлийн дутагдал, эрлийзжилтээс шалтгаалаад банхар маань үүлдрийн доройтох шинжиндээ орчихсон байна. Нэг ёсондоо Монгол хувцас өмссөн гадаад хүн шиг ноход их байна. Тиймээс жижиг нохойгоо томруулах зорилт, зорилго тавьж байна.Стандартын хувьд судалгааны төвшинд явж байна. Яг одоогийн банхар гэгдэх Монгол ноходын доторхи нийтлэг типээр байвал үүлдэр аяандаа мөхөхд хүрнэ гэж хувьдаа үздэг. Тэгэхээр бид эхлээд энэ олон өрсөлдөгч дундаас нохойгоо гоо зүй, ажлын чадвартай сайхан нохой болгох, улмаар жигд тип стандарттай үүлдрийн тоо толгойг өгсөх зэрэг ажил хийх хэрэгтэй.
Банхарын хэм хэмжээ, стандарт ямар байх зэрэг асуудал одоохондоо судалгааниы төвшинд байна. Судалгааны төвшин гэдэг нь нийт байгаа ноходын массыг харж, үзүүлэлтүүдийг хэмжиж байгаа юм. Ерөнхийдөө сэрвээний өндөр эр нохой 65-75 см байна. Гэхдээ 70 гарчихсан нохой ховор. Эм нохой сэрвээний өндөр 58-65 см хооронд байна. Банхар нохойгоо хөгжүүлэхэд тулгамдсан асуудлууд, цаашид хийх үйл ажиллагаа юу байна?
Банхараа хөгжүүлье гэхээр шууд олон улсын тавцангийн юм яриад үүлдрээр бүртгүүлэх тухай яриад эхэлдэг. Гэтэл бидэнд нохойгоо хөгжүүлэх гарц бодохоосоо өмнө нэгдэл хэрэгтэй байгаа юм. Нохой сонирхогч, банхар сонирхогч, үржүүлэгчид маань нэгдсэн нэг ойлголттой болох хэрэгтэй байна. Үүлдрийн тухай ойлголтоо аваад цаашид хэрхэн хөгжүүлэхээ ярилцах хэрэгтэй байна. Монгол нохойгоо монголоор нь хөгжүүлээд олон тооны сайн ноходтой болох хэрэгтэй байна. Хэв шинжийг яаж гаргах , өнгө зүс, өндөр нам, хошуу ам, нүд чих ямар байх вэ гээд стандарт биднээс шаардаж байна. Стандартаа эхлээд батлах хэрэгтэй байна. Хэн нэгнээ гомдоох вий гэж олон талыг харсан стандарт батлах шаардлагагүй. Банхар нэрэндээ таарч тохирсон ноходоо л олон болгох хэрэгтэй. Монгол банхар тэжээдэг хүмүүс дотооддоо бас зөрчилтэй байдаг нь ажиглагддаг. Үүнийг хэрхэх ёстой вэ? Хамгийн сайшаалтай нь банхар нохойгоо хамгаалъя, хөгжүүлье, ард түмэндээ цаашлаад дэлхийд таниулъя гэсэн хүмүүс нэлээд их болжээ. Энэ ч зөв, энэ залуусаа дэмжээрэй гэж Монгол цустан бүрийг уриалмаар байна. Одоо бидэнд яаж сайжруулах вэ, ямар хэлбэр хийцтэй байх вэ гэсэн нэгдсэн байр суурь маш хэрэгтэй байна.
Ажиглаад байхад нэг зоосыг хоёр талаас нь л давтаад байгаа юм л даа. Зарим нэг нөхөд маань монгол нохойгоо төвд нохойтой холих гээд байна гэж шүүмжлээд байдаг. Энэ нь ч зөв. Монголоо монолоор нь хөгжүүлэсэн удмын ядаж дөрвөн үе буюу шугам хэрэгтэй д байна. Гэхдээ эцэстээ бид бүгд монгол нохойны төлөө явж байгаа юм. Би ч мөн тэдэнтэй адил монгол нохойг монголоор нь хөгжүүлээд, элдэв өөр нохойтой холилгүйгээр, төвд мастифаас ялгаруулах онцлог шинжээр нь хөгжүүлье гэж боддог. Төвд мастифф шиг шинжтэй ноход байна. Бүс бүсээр нь хуваагаад гурваас илүүгүй типт бариулаад нийт ноходоо бүртгэж, үлдсэн ноходоосоо сонгодог селекц хийвэл эх орны үүлдэрийн нохой маань эрс сайжрах магадлал хамгийн их. Түүнээс биш хятадаас баахан үнэ хямд, группт орсон хүн шиг хөдөлгөөний дутагдалтай, буруу тэжээлттэй төвд мастифф авчраад юу юугүй эрлийзжүүлэх нь буруу.
Ямартай ч бидний хамгийн эхний гол ажил зорилго бол судлах шүү дээ. Эцэстээ олон жил нохой тэжээж үржүүлж байгаа хүмүүс маант өдөр ирэх бүр л зөв ойлголт руугаа явж байна. Зөв бурууг бидний юу эхлүүлснээр бус юу хийж дуусгаснаар хойч үе маань дүгнэнэ. Бидэнд одоохондоо монгол нохойгоо дэлхийд бие даасан үүлдэрээр бүртгүүлэх яаралтай тулгамдсан зүйл алга. Ямар ч маргаангүй, яг адил үзэл бодолтой болчихсон тохиолдолд бүртгүүлэх цаг тун ойрхон.
Та Монголын нохой судлалын хболооны удирдах зөвлөлийн даргын албан тушаалтай. Монголын нохой судлалын холбооны үйл ажиллагааны талаар танилцуулах нь зүйтэй байх?
Монголын нохой судлалын холбоо анх 1998 онд Альма нэртэй клуб байж байгаад 2009 оноос албан ёсны Монгол нохой судлалын холбоо хэмээх нэршлийг улсын бүртгэлийн ерөнхий газраас авч өнөөдрийг хүртэл тав дахь жилдээ үйл ажиллагаагаа togtmol явуулж байна. гол үйл ажиллагаа нь Монголын нийт нохой сонирхогчдыг нэгтгэх, цэвэр үүлдрийн нохойг бүрхтгэлд хамруулах, нхойтой холбогдсон нийгмийн олон талт харилцаа, үйл ажиллагааг зохицуулах нь гол зорилготой. 2009 оноос хойш дөрвөн удаа улсын аварга шалгаруулах нохойн үзэсгэлэн тэмцээнийг зохион байгуулсан. 2013 оноос эхлэн жилдээ хоёр дуаа үзэсгэлэн зохион байгуулах шийдвэр гаргасан. Өвөлдөө монгло банхар, кавказ овчарка гэх мэт үстэй , хүнд жингийн ноходын үзэсгэлэн хийхийг зорьсон. Энэ жилийн үзэсгэлэн хоёрдугаар сард товлогдож байсан боловч шүлхий гарсантай холбогдуулж хойшлогдоод байна.
Бид 2013 онд Олон улсын нохой судлалын холбоод албан ёсоор элсэх хүсэлтээ илгээгээсэн. Мөн нохйн хулгайн эсрэг арга хэмжээ авч ажиллахаар зохих ёсны яам агентлагуудтай хамтарч ажиллахаар болж ажлаа эхлүүлээд явж байна. Нийт нохой сонирхогчдыг нохойн хулгайн эсрэг ажлыг маань дэмжээрэй гэж уриалмаар байна.
Ярилцсанд баярлалаа, ажилд чинь өндөр амжилт хүсье. Эцсийн үгийг танд үлдээе.

Энэ ертөнцөд цорын ганц мөнгөөр авч болохгүй хайр ноходын эзнээ хайрлах хайр байдаг. Тэр утгаараа тэдний байгаа газар болгон хайр байдаг. Хүн хүнээ хайрлаж хүндэтгэхийн эхний алхам нь бага балчир наснаасаа амьтан хайрлаж сурахт оршдог гэж би боддог. Амьтан хайрлаж сурсан хүүхэд том болоод хүнийг хайрлаж чадна. Энэ утгаараа манай нийгмийн сайн сайхан, монголчуудын маань зан төлөвшилд нохой, гэрийн тэжээвэр амьтан чухал ач холбогдолтой. Бие хүний хөгжлийн бас нэгэн чухал асуудал юм гэж боддог шүү.

Б.Бат

Мэдээний линк: http://review.time.mn/content/42556.shtml

- See more at: http://review.time.mn/content/42556.shtml#sthash.YgFXQLkK.dpuf

Монгол хүн ном “ умшдаггүй” юм уу

Одоогийн үнэлгээ:

Үнэлэх:

Нийтлэгдсэн огноо:  Өнөөдөр 9 цаг 13 минут

Хэдэн жилийн өмнө Баабартай Төв шууданд таарлаа. Тэр үед би номоо хэвлүүлэх санаатай явсан болохоор хэдийг хэвлүүлэх вэ гэж асуулаа. Баабар санаа алдаад:
Манайд ном уншдаг хүн байхгүй болоод удаж байгаа шүү дээ. Энэ хавийнхан л уншина. Гурван зуу зарагдвал сайн гүйлгээтэй гэдгийм, чи яахав 500-г гаргаад үзэх юм уу? гэж билээ.
Би тэр үедээ гайхас гээд өнгөрөв. Дараа нь би номоо түүний хэлсэнээр 500-г хэвлүүлээд одоо ч бараг дуусч байна. Би ч яахав өчүүхэн амьтан анхны ном гэхэд яахав дээ… гэж бодоод явж байлаа.
Тэгсэн сүүлдээ ер нь ямар ном гүйгээд байна гэж сонирхож эхлэв. “Кино зохиолчдын библи” гэж ном орчуулаад 300-г гаргасан харин дуусчээ. Гэхдээ хоёр жилийн хооронд урамшаад дахиад хоёр зууг гаргаад сууж байна.
Дээр үед Богд Зонховын “Ламрим” буюу “Бодь мөрийн зэрэг” номыг хийхэд бас л хамтран ажиллаж нэвтрүүлэг хийж бөөн юм болсон бөгөөд тэр номыг бүтээгчид гэдэг дотор ч миний нэр байж байгаа. Харин түүнийг сайн пи ар хийж бас буяны хандив маягаар 150 мянга орчимыг хэвлэж тараасан гэсэн тоо сонссон. Энэ ч яахав буян юм даа. Бурханы сургаалийг хэн нэгэн хандив өргөөд үнэгүй тараасан хэрэг.
Өөрөө ном гаргаад эхэлсэн болохоор саяхан нэг таараад тэдний “Непко” хэдийг хэвлээд хэд нь гүйгээд байгааг сонирхвол 500, үсрээд л 1000 зарагддаг гэхдээ бид их олон янзын ном хэвлэж байгаа шүү дээ гэлээ.
Хөөш миний ном тэр том том аваргуудтай бараг зэрэгцээд байгаа юм байна мянгыг хэвлүүлсэн бол явчих байж гэж баярлахын сацуу бас хачин бодол зэрэгцээд ороод ирлээ.
Тэгээд энэ ертөнцөд ер нь ном яаж гүйдэг юм гэж судлаж эхлэв. Гүйлгээрээрээ алдартай “Харри Поттер”-ыг харсан чинь 2005 онд 24 цагын дотор 9 сая ном гүйсэн. 2007 оны долдугаар сарын 21-нд бас л өдөртөө 11 сая гүйсэн. Нийтдээ нэг өдөрт 83 сая зарагдсан гэсэн тоо байж байлаа.
Энэ тоог хараад бараг л уйлмаар болоод ирэв. Юун нөгөө Оюунлаг Монгол энэ тэр вэ? Бараг гурван сая хүрч байгаа хүн амтай мөртлөө мянгыг зарчихаад баярлаад сууж байгаа улс оюунлаг улс мөн үү.
Ийм цөөхөн хүн ном авдаг юм уу  гээд бодохоор дотор харлана. Хамгын сайн гүйлгээтэй номоор тодроод байгаа “Чонон сүлд” харин 12400, Оксфордын ” Англи Монгол толь “ 7100 гүйсэн гэсэн тоо олж харлаа. Бас л нэг итгэлгүй санагдаад явчихлаа. Энэ олон хүн англи хэл сураад байдаг ийм цөөхөн гэж үү. Номонд дурлагсадын фэйсбүүк дахь холбоо гэж бий. 12495 гишүүнтэй. Тэнд пост хийгээд тоо баримт асуулаа. Хэн ч тоймтой юм хэлсэнгүй. Бас л эго руу нь угаадас цацчихав уу яав. Одоо болтол тэнд яриа болоод байна билээ. Харин нэг хүн, сүүлийн таван жилийн турш энэ номын зах зээл дотор хутгалдаж яваагийн хувьд зовлонг нь нэлээд гадарлаж байна билээ. Тэр хүн хүүхдийн сонгодог зохиолын 100 гаруй ном гаргаж үзлээ. Эхлээд 2009 оны эхээр дэлхийн сонгодог зургаан зохиолыг цувралаар гаргав. Нэг бүрийг нь 500 ширхэгээр хэвлүүлсэн. Өнгө зүс муутай байсан байж магад, мөн маркетинг ч муу байсан. Гэхдээ уг зохиолууд нь хаана ч гологдохооргүй, Тухайлбал Зингерийн “Шоша” (Нобелийн шагналт), Борхесийн “Зүүдний ном”, Павичийн “Салхины дотоод тал” гэх мэт. Гэтэл 2009 онд дээрх номуудаас нийтдээ 300 хүрэхтэй үгүйтэй нь зарагдсан, өөрөөр хэлбэл нэг номоос нэг бүтэн жилд 50 ширхэг зарагдсан гэсэн үг. Мөн 2009 онд Хүүхдийн сонгодог зохиолын зургаан ном цувралаар гаргасан. Нэг бүрийг нь 300 ширхэгээр хэвлүүлсэн. Бас л гологдохооргүй “Бяцхан гүнж”, “Долиттл Эмчийн аялал”, “Нарлаг горхины Ребека” зэрэг дэлхийн хүүхдийн шилдэг зохиолын магнайд л явдаг бүтээлүүд, хөгжингүй орнуудын дунд сургуулийн программд заавал ордог номууд юм.
Гэтэл бас хоёр жил болоод нэг номоос 100 орчим л зарагдсан. Тэгээд шилдэг номыг зөвхөн нийгмийн шилдэг оюунлаг хэсэг буюу хүн амын 000.1 хувь нь л хүрч уншиж чаддаг, бусад нь аар саархан маягийн юм уншдаг гэсэн судалгааны үнэнд гүйцэгдсэн дээ. Массын дундаж сэтгэлгээний түвшин тэр юм.
Эзра Паунд номоо хорин ширхэгээр хэвлэчихээд “Намайг унших хүн америк даяар 20 л бий. Хангалттай” гэж суусан гэдэг гэж халаглан бичжээ.
Бэстселлэр гээд байгаа номнууд долоо хоногт арав гаруй зарагдахаар л “Бест” болдог гэнэ. Хурдан хугацаанд л 500-аас дээш зарагдвал бестсэллэр болчихдог юм уу даа. Энэ тоог яг нарийн мэдэх гэсэн хэн ч хариу хэлэхгүй юм байна. Яагаад нуудаг юм бүү мэд. Г.Аюурзаны “Бөөгын домог” 4000 зарагдсан гэсэн тоо байх юм.
Дэлхийд анх ном хэвлэж борлуулах ажил зохион байгуулалтайгаар 1470 онд Нюрэнбэргэд үүссэн гэх бөгөөд 1556 онд Британид VIII Хэнрийн үед олон тоогоор зарагдаж эхэлсэн гэж үздэг байна. Өнөөдөр дэлхийд зарагдсан тоогоор 1859 онд анх хэвлэгдсэн Англын зохиолч Чарльз Дикенсын “Хоёр хотын үлгэр” 200 сая,1954-1955 онд хэвлэгдсэн Жэй.Р.Р.Толкайны “Бөгжний эзэн” 150 сая,1940 онд гарсан францын зохиолч Антони Сант Эгзопюрын “Бяцхан хан хүү” 140 сая, 1754-1791 онд бичигдсэн Хятадын сонгодог зохилч Чао Шингын “Улаан асрын зүүдэн буюу Чулууны түүх” 100 сая хувь борлогджээ.
Үүнээс доош 50 сая дөхсөн гэх мэтээр доошлох бөгөөд ихэнх нь англи , герман, япон, испани зохиолчид бөгөөд оросоос Н.Осторовскийн “Болд хэрхэн хатаагдсан нь”,  Л.Толстойн “Дайн ба энх “ зохиол 30-50 сая хувь зарагдсан зохиол дотор байж байх ажээ.
Зуугаас дээш сая зарагдсан зохиолын тэргүүд 1997-2000 онд хэвлэгдсэн Ж.К Раулины “Харри Потер” тэргүүлж 450 сая хувь зарагдсан гээд доош цуварна.
Бидны Орос ах нар уг нь таван нобелийн шагналт зохиолчтой хирнээ өнөөх бестсэллэр дотор сураг ч алга. М.Шолохов, А.Солжыцин, Б.Пастернак, И.Бунин, И.Бродский аль ч алга. Ф.Достоевский ч алга.
Манайд 1000 хүрэхээрээ беслтсэллэр болдог бол дэлхийд дээд тал нь 450 сая, доод тал нь 10 сая хүрч байж тийм нэр авдаг ажээ. Энэ бестсэллэр буюу их зарагдсан номнуудын ихэнхийг, бараг бүгдийг би л лав мэдэхгүй шахуу бөгөөд 50 сая дөхсөн дотор В.Набоковын “ Лолита” торойж харагдана билээ. Агата Крист бас тэр хавьд цохиж явна лээ.
Тэгэхээр энэ бестселер гэдэг ер нь ямар ухагдахуун бэ? Бас нэг хачин зүйл гэвэл хамгийн их зарагдсан 400 сая давсан толь бичигт хятад хэлний толь орсон байна. Яалтчгүй хүний олноор цохиж дээ.
Тэгээд би ном гаргаснаас “Тойм” сэтгүүлдээ нийтлэл бичиж байсан минь дээр юм гэж бодлоо. Хоёр мянга хоёр, мянга таван зуун хувь борлогддог юм билээ. Нэр нь ойр болохоор Time сэтгүүлийг хараад орхитол долоо хоногт 79 мянган хувь зарагддаг гэжээ.
Гэхдээ яахав ээ. 450 сая гэж арай гарсангүй. Ном л даан ч гомдмоор юм. Манай хүн амын хэдэн хувь нь ном уншаад байна аа. Америк 300 сая хүнтэй орон. Их Британи 62 сая хүн амтай бөгөөд ихэнхдээ дээрхи хоёр оронд өдөртөө өнөөх хүүхдийн ном 10 саяар гүйж байжээ. Долоохон боть ном шүү дээ уг нь. Шинэ боть нь гарахаар л өдөртөө хэдэн саяар гүйдэг байна.
Манайд ном уг нь ганц шил архины л үнэтэй. Виски энэ тэрд бол хүрэхчгүй шахуу. Гэтэл өдөрт хэдэн шил архи гүйдэг бол? Фэйс дээр хүмүүс бид ном уншихаасаа илүү нэтэд ордог, тв, үздэг болсон “Ном бол ертөнцийг харах цонх биш харин телевизор бол жинхэнэ цонх” бид оюунлаг гэж ирээд л өөрийгөө өмөөрөөд байна билээ. Бас зарим нь нээрээ ном зүгээр бэлэг , хувцас шиг, бас өөрийгөө ухаантай гэж харагдуулах гэж худлаа ном цуглуулдаг уншдаггүй гэх мэтээр бичсэн байна.
Тэр Британичууд Америкчууд кино үздэггүй, нэт мэддэггүй биш шүү дээ. Харин ч их орж үзэж байгаа. Энэ сэдвийг ингээд орхиё. Мэргэн хүмүүс цааш үргэлжлүүлэн бичнэ биз ээ. Өөртөө олдсон тоог гол болгоод үзэхэд Монгол хүн ном уншдаггүй юм байна.
Яг ингээд цэг тавих гэж байтал бүр шал өөр мэдээлэл оллоо. 1990 оноос өмнө Ж.Пүрэвийн “Зүрхний хилэн” роман 25.000 хувь зарагдаж рекорд эвдэж байжээ. Гэтэл тэр үед соц цензурээр 20-30 төрөл зүйлийн ном гардаг байж. Гэтэл өнөөдөр дээр дурдсан “Непко” компани дангаараа 100 орчим төрлийн ном гаргадаг гэнэ. Номын дэлгүүрт орж үзэхэд маш олон төрөл зүйлийн номууд та олж харах болно. Хувиараа өөрөө ном хэвлүүлээд байгаа хүмүүс маш олширсон бөгөөд “Түвдийн урт наслах арга” ном гэхэд л 15 мянган хувь борлогджээ. Баабарын “Дори идэр дүүдээ зөвлөх нь “ гэхэд л таван удаа хэвлэгдэж 35 мянган хувь зарагдсан бол түүний бичсэн орчуулсан олон ном нийт 600 мянган шахам хувь зарагдсан байх юм. Ц.Дамдинсүрэнгийн “Орос монгол толь” 100 мянга зарагдаж байсан бөгөөд харин өнөөдөр маш олон толь бичиг гарсан тул тоо цөөрчээ. Ингээд бодохоор манайд ном уншигчид олширч байгаа бөгөөд гагцхүү маш их өрсөлдөөн дотроос номоо олж авах л ганц асуудал үүссэн учраас нэг номны зарагдах тоо төдийлөн урагшилдаггүй юм байна.
Энэ төгсгөл миний ч, таны ч урмыг жаахан ч гэсэн сэргээж байгаа биз? Монголчууд ном уншдаг болж байгаа юм байна гэж итгэл муутайхан хэлье дээ. Гэхдээ бүр олон төрлийн ном уншиж байгаа гээд “Оюунлаг Монгол хүн бид“ гэж дуусгая даа.

Сэтгүүлч Д.Төрмөнх

- See more at: http://society.time.mn/content/42590.shtml#sthash.m8948mFT.dpuf

Д.ӨЛЗИЙБААТАР: ЭЗЭНТ ГҮРНЭЭ ХАГАЛАН БУТАРГАСАН МОНГОЛЧУУД БИД ОДОО Ч ЭВ ЭЕЭ ОЛООГҮЙ БАЙНА

2014-03-07 10:00:00

 Түүхийн ухааны доктор Д.Өлзийбаатартай Монголын түүхэн дэх цагаан толбо, ололт, эмгэнэл, түүхийн сургалтын өнөөгийн байдлын талаар ярилцлаа.

-Монголын түүхийн бүхий л үеийг хамаруулсан “Монголчууд” хэмээх CD хэвлүүлсэн байна лээ. Хүүхэд, залуучууд ном унших нь багассан өнөө үед компьютерээр эсвэл машиндаа сонсоод явж байхад тохиромжтой юм. Та өөрөө ярьж бичүүлсэн байсан.

-Сонсдог буюу Цахим түүхийг хийсний зорилго нь залуучуудыг түүхээ мэддэг, түүхдээ анхаарал хандуулдаг, түүхийн ном зохиол уншдаг, судалдаг болгох гэсэн хэрэг. Бид мэдээллийн технологи хөгжсөн цаг үед амьдарч байна. Хүмүүс бага уншиж, бичдэг болсон. Амьдралынх нь хэв маяг ч өөрчлөгдсөн. Машин унаанд, орон нутгийн замд, гадаад, дотоодод алба, амины ажлаар явахдаа онгоцонд олон цагийг өнгөрөөж байна. Ийм үедээ түүхээ сонсоод явах боломжтой. Бид 30-аас доош насныханд зориулж хийсэн. Энэ насныхан эх түүхээсээ нэлээд хол өсчээ. Тэдний буруу ч бас биш юм. Ардчиллын давалгаа, шилжилтийн үеийн бэрхшээл, сургалтын хөтөлбөр энэ тэр нь өөрчлөгдөж, нэг хэсэг гадаад хэл, математик чухал юм байна гэсээр түүхийн хичээлийн сургалт хаягдсан гэхэд болно. Ганц түүх биш л дээ. Монгол хэл, уран зохиол ч бага үзсэн. 1980-аад оныхон одоо нас биед хүрлээ. Гадаадад сурч, өндөр боловсрол, мэдлэгтэй болсон. Тэдэнд эх түүхээ мэдэх зайлшгүй шаардлага тулгарсан.

1990-ээд оны сүүлч 2000-аад оны эхнээс түүхийг үзэх монголчуудын үзэл их өөрчлөгдсөн шүү дээ. Түүхээ өөрөөр харж, ойлгоё, мэдье гэдэг болж байна. Түүхийн хүрээлэнгээс маш олон ном зохиол гаргаж, сүүлийн дөрвөн жилд гэхэд 110 гаруй ном хэвлүүлсэн байх жишээтэй. Түүхийн хүрээлэнгийн захирал С.Чулуун залуу хүн, маш эрчтэй ажиллаж байгаа. Энэ 110 гаруй номноос залуучууд хэрэгтэйгээ олж авна гэдэг хэцүү, тэр тусмаа түүхийн мэдлэгийн дэсгэр байхгүй залууст бэрхшээлтэй. Тиймээс түүхийн дэсгэр өгье гэдэг үүднээс энэ CD-г хэвлүүлсэн. Чулуун зэвсгийн үеэс эхлээд 1990 оны ардчилсан хувьсгал хүртэлх үеийг хамруулсан байгаа. Түүхийн мэдлэгийн дэвсгэртэй, эх түүхийнхээ гол гол үеийг мэддэг болсон тохиолдолд цаашаа мэдлэгээ баяжуулж судлах боломжтой. Наад зах нь Монголын нууц товчоогоо өөр өөр хардаг болно. Монголын нууц товчоо бол түүх, философи, хэл, зан заншил, уран зохиолын маш том судлагдахуун. Бид одоо болтол судалж дуусаагүй байна. Энэ CD-г сонссоноор түүхээ зөв өнцг өөс хардаг, мэддэг болох байх л гэж бодож хийсэн юм.

-Богино долгионы радиогоор явж байхыг нь сонссон. Хүүхэд, залуус ойлгоход их дөхөмтэй, хялбаршуулсан юм билээ.

-Түүхийн лекц биш юм. Мэргэжлийн түүхчийнхээ хувьд эх түүхээ залуучуудад ойлгомжтой болгох үүднээс мэдлэгээ хуваалцаж, харилцан ярилцаж буй хэлбэрийг сонгосон.

-Эх түүхээсээ үзвэл Монгол Улсад мандан бадарсан, уруудаж доройтсон олон цаг үе байсан. Энэ бүгдийн учир шалтгаан юу байсан юм бэ?

-Түүх бол сургамж юм. Үлгэр бол бүр биш. Үлгэр ч гэсэн сургамж агуулж байдаг. Туулж ирсэн замынхаа аль хэсэгт нь онож, хаана нь алдаж ирсэн юм бэ гэдгээ мэдэж байж хойшдынхоо зам мөрийг тодорхойлдог учиртай. Монголчууд бидний өнөөгийн нэг дутагдал нь түүхээсээ сургамж авдаггүйд байна. Монголын баялаг түүхээс дэлхий нийт сургамж авч ирсэн, авч ч байна. Наад зах нь Монголын эзэнт гүрний түүхийг дэлхий судалж байна шүү дээ. Яагаад гэхээр нүүдэлчин монголчууд Ази, Европын хүчирхэг гүрнүүдийг байлдан дагуулж, хүчирхэг гүрэн яаж байгуулав гэдэг нь тэдний сонирхолыг татахгүй байхын аргагүй. Чингис хаан дэлхийн дайдыг эзэлсэн гол зэвсэг нь сахилга бат, түүн дээр суурилсан дэг журам, эв нэгдэл байж гэдгийг тэд биднээс түрүүлээд судалж, сургамж авч байна. Дээрээс нь тухайн үеийн дэвшил болж байсан мэдээллийн хурд. Яагаад монголчууд тийм их хурдтай байв гэхээр амьдралынх нь хэв маяг буюу нүүдлийн мал аж ахуйтай нь холбоотой гэдгийг судлаад тогтоочихлоо.

-Бидний түүхийг дэлхий судлаад байдаг. Гэтэл бид түүхээ судлахгүй байна гэдгийг та хэллээ. Энэ юутай холбоотой вэ. Төр, засгийн буруу юу, эсвэл монголчууд бид өөрсд өө сонирхохгүй байна уу?

-Төр, засгийн бодлоготой холбоотой гээд хэлчихэд буруудахг үй. Манай хоёр их хөршөөс гадна Монголын түүхийг үгүйсгэх, арчих сонирхол ялангуяа бидэнд эзлэгдэж байсан улс орнуудад их байдаг юм шүү дээ. Гэсэн ч түүх бол түүх. Тэд түүхэн үнэнийг яаж ч чадахгүй. Хамгийн харамсалтай нь Монголын түүхийг үгүйсгэх үзэлд бид өөрсдөө их автдаг. 1990 оныг хүртэл бид өөрсдөө өөрсдийнх өө түүхийг үгүйсгэж ирсэн. Монголчуудыг түүхэндээ сонирхолгүй ханддаг, түүхийг уйтгартай гэж үздэг болгосон нь социализмын үеийн Марксист, Ленинист түүх судлалын арга зүйтэй холбоотой. Энэ бол ганц манайд ч бус социалист системийн бусад оронд ч байсан асуудал. Социалист үзэл суртлын сурталчилгааны явцад түүх эзэнгүйдсэн. Түүхэн гол гол үйл явдлуудаас тойрч өнгөрсөн. Нууж, дарагдуулж, гуйвуулж бичдэг болсон. Монголын түүхийг үгүйсгэгчдийн бичдэг Чингис хаан, Их эзэнт гүрний үеийн түүхийг байлдан дагуулал, харгислал, дэлхийн түүхийг хойш нь татсан үйл явдал гэж бичиж ирсэн. Энэ нь Зөвлөлтийн түүхчдийн оролцоотой хийсэн үйл ажиллагаа байсан юм. Үүнийг даван туулах, сургамж авахын оронд 1990-ээд оноос бид эргээд түүхээ гуйвуулж эхэлсэн.

Социализм муу, түүх нь худал гэдэг үзэлтэй хамт Ардын хувьсгал, Д.Сүхбаатарыг муулах, түүхийг гуйвуулах явдал үзэл суртал болж хувирлаа. Миний найз, зохиолч, сэтгүүлч Төрмөнх саяхан “Айдсан дундах арал дээр бид амьдарч байна” гэсэн нийтлэл бичсэн байна лээ. “Айдсан дундах амьдрал буюу бид эргээд үзэл суртал руугаа орчихлоо. Үзэл суртал ганцхан социализмд байдаггүй юм байна, ардчиллын өнөө үед ч оршсоор байна” гэж бичсэнтэй нь би санал нийлнэ. Ардчилсан үзэл суртал гэдэгтээ ч байгаа юм биш. Энэ бүхэн чинь түүхэнд үл итгэх, сургамж үл авах, бүгд худлаа, бүгд гуйвсан гэж үнэ цэнийг нь буруулаад байгаа юм. Хүмүүс одоо юу гэдэг болсон бэ гэхээр “За энэ ч яахав, Чингис хаан дэлхийг байлдан дагуулж байсан л юм байгаа биз. Одоо түүгээр цээжээ дэлдээд яах юм. Монголчууд бутарч жижгэрээ л биз. Одоо байж л байна. Өнөөдөр мөнгө олж, маргааш сайхан амьдарч байвал л болоо” гэх үзэл нийгэмд хавтгайрлаа. Гэтэл үгүй юм аа. Цаашдаа бид оршин тогтноё, монгол хэлээрээ ярьж, монголоороо үлдэе гэвэл түүхээ нухацтай судалж, түүхээсээ сургамж авч байх учиртай. Түүх давтагддаг, тиймээс түүхийн сургамж гэж ярьдаг. Түүх хэзээ, ямар түвшинд, ямархуу байдлаар давтагдах вэ гэдэг нь эмзэг асуудал. Эв нэгдэл, сахилга бат, түүн дээр суурилсан дэг журам алдагдсан тохиолдол бүрт Монгол Улс бууран доройтож ирсэн гэдгийг бидний буурал түүх харуулдаг.

Монголчуудын хүчирхэг байдал удаан үргэлжилсэнгүй, үндсэндээ 200 жил тогтжээ. Хэзээнээс хагарч бутарч, бууран доройтож ирэв гэхээр Их эзэн Чингис хааны дөрвөн хүү эцгийгээ өнгөрс өний дараа хоёр хуваагдсанаас л эхтэй аж. Их эзэнт гүрнээ хагалан бутаргасан монголчууд өнөө хүртэл эв эеэ олоогүй байна. Хагарч бутарсаны үр дүн нь өнөөгийн жижиг Монгол. Их хаан “Улсыг авч явъя гэвэл эв нэгдэл, эцгийн гэрээсийг зөрчихгүй байх явдал” гэж сургасан. Харамсалтай нь, их хааны хөвгүүд, үр ач нар нь дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн байгуулсан ч гэлээ эвдэрэлцэл нь дийлсэн юм. Хамгийн том зөрчил Аригбөх, Хубилай нарын хооронд гарч тэд улсаа мөхөөхөд хүрсэн. Чингис хааны алтан ургийн тогтсон ёсоор бол Аригбөх Их Монгол Улсын хаан болох ёстой байсан гэдгийг бид түүхээсээ мэднэ. Гэтэл Хубилай эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хийж, ялсан. Түүний эрх мэдэл 108 жил оршин тогтносон. Ийм хугацааны дараа нанхиадуудаас хөөгдөж, байгуулсан улс нь бутарсан энэ үйл явдлыг харах юм бол эцсийн дүндээ тэд хожиж бид хожигдсон. Яагаад тэд хожив гэхээр монголчууд Цагаан хэрмээс хойш хөөгдөж ирэх үед Эзэнт гүрний төв болж байсан уугуул улс орон нь хоцрогдсон ар хязгаар болсон байж.

Монголын их эзэнт гүрний нийслэл, дэлхийн худалдаа, хөгжил, соёлын төв болж байсан Хархорины бүх зүйл Хубилай хааны байгуулсан шинэ улсын нийслэл Бээжинд төвлөрсөн. Тэд монголчуудын үлдээсэн бүх шилдэг өвийг чадварлагаар өөриймсүүлж авсан. Тэнд хөгжлийн эх үүсвэр тавигдсан. Суурин иргэншлийн нэг давуу тал нь хөгжлийг маш хурдан шингээж, хөгжүүлж чаддагт байдаг. Юань гүрний дараа оршин тогтносон Мин гүрэн 300 жил засагласнаар үүнийг тайлбарлаж болно. Энэ үед л тархай бутархай байсан нанхиадууд нэгдэж өнөөгийн Хятад улсын үндэс тавигдсан. Хятад улсын хүчирхэгжилтийн үндэс нь Монгол эзэнт гүрний байлдан дагуулалтын үеэс эхтэй гэдгийг дэлхийн түүхчид хүлээн зөвшөөрөөд байна.

-Энэ их бутарлыг ойлгоод, их гүрнээ эргэж байгуулах гэсэн оролдого ч бас байсан. Зарим талаар амжилт олсон нь ч бий шүү дээ.

-1410 онд Мин улсын цэрэг орж ирээд Хархориныг дахиж сэргэхгүй болтол нь сүйтгэсэн. Түүнээс хойш монголчууд дахиж хот байгуулаагүй. Төвлөрсөн хот суурин байгуулах нь бидний оршин амьдрахад аюултай юм байна гэдгийг ойлгосон юм шиг байгаа юм. Эрхэлдэг аж ахуй, амьдралын хэв маяг нь ч таараагүй байх. Энэ үеэс хойш их нүүдэл ч зогссон. “Монголчуудын нүүдэл их хот нүүж байгаа юм шиг” гэж түүхэн сурвалжид бичсэн байдаг шүү дээ. Түүнээс хойш хэсэг бүлгээрээ, хот айлаараа, ганц хоёр өрхөөрөө нүүх болжээ. Лигдэн хаанаас эхлээд их гүрнээ эргэж байгуулах гэсэн оролдлого байсан. Очирт цагаан гэдэг хот хүртэл байгуулсан. Гэвч түүнд Чингис хааных шиг ухаан дутсан, хүчээр нэгтгэх гэж дайрсан нь алдаа байжээ. Батмөнх даян хаан, Мандухай цэцэн хатан, Галдан хаан нар Их Монгол Улсаа эргэж байгуулах гэжээ. Гэсэн ч Монголын хагарал эргэлт буцалтгүй болсон байж. Эвлэрэлийн сүүлчийн жишээ бол 1921 он.

Барон Унгерн Өргөөг чөлөөлж, Богд хааныг ширээнд нь залж, Засгийн газрыг нь байгуулсан. Үүнтэй зэрэгцээд Хиагт хотод Зөвлөлт Орос улсын дэмжлэгтэй Ардын төр, Засгийн газар байгуулагдсан. Энэ хоёр Засгийн газар 1921 оны гуравдугаар сараас мөн оныхоо долдугаар сар хүртэл дайсагналцсан. Эцэст нь ойлголцож, Ардын Засгийн газар гэхээсээ илүү эвлэрэлийн гэж нэрлүүштэй Засгийн газар байгуулжээ. Энэ Засгийн газарт Ардын намын, Ноёдын намын, Түшмэдийн намын төлөөлөл бүгд орсон. Эвдэрэлцэх нь Монголын эрх ашиг биш гэдгийг тэд олж харсан юм. Үр дүнд нь 1921 оны хувьсгал. Урд хөршийнхөө эрхшээлээс салсан. 1990 оны ардчилсан хувьсгалын дүнд хойд хөршийнхөө гараас мултарч, мөрөөдөж байсан тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө олж авсан. ХХ зууны Монголын гурван хувьсгал ач холбогдлын хувьд яг адил юм шүү дээ.

-Манай хоёр хөршийн геополитикийн бодлого Монголын тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшилд нөлөөлсөн нь мэдээж. Энэ дундаас бид алдахаа алдаж, олохоо ч олсон байх.

-ХХ зууны түүхэн үйл явц дунд өргөн утга, үр дүнгээр нь авч үзвэл хамгийн их хожсон нь Монгол Улс. Социалист систем бүрэлдсэний дараа дэлхий үндсэндээ хоёр туйлд хуваагдсан. Гүзээнд наалдсан дэлүү гэдэг шиг Монгол Улс Зөвлөлтийн нөлөөнд 1940-өөд оны сүүлч хүртэл ганцаараа явсан нь үнэн. Учир нь Монголоо тусгаар улс байлгах нь бидэнд чухал байсан юм. Энэ зуунд Монгол Улс тусгаар улс байж л чадвал чөтгөр ч байсан, бурхан ч байсан нийлэхэд бэлэн явсан. Бидний мөрөөдөл бол Цагаан хэрмээс хойш, Буриад, Тува, Халимаг, Барга, Шинжааны монголчуудаа нэгтгэх. 1911, 1921 оны хувьсгалын дараа үүнийг л тавьсан байдаг. Энэ мөрөөдлийг дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах дэлхийн шинэ дэг журам тасалсан юм. Энэ хүртэл Монгол Улс газар зүйн байршлынхаа ачаар тусгаар улсын нэр зүүж иржээ. Зөвлөлт Оросын Ази руу гарах геополитикийнх нь орон зай зөвхөн Монгол. Монголыг алдвал Азийг тэр чигээр нь алдлаа гэсэн үг. Дээрээс нь Сибирь алдагдана. Тийм ч учраас 1928 онд манайд ирсэн Коминтерний төлөөлөгч Б.Шмераль “Энэ улсын хүн амаас нь илүү газар нутаг нь чухал” гэж хэлсэн байдаг. Геополитикийн энэ ач холбогдол өнөө ч ач холбогдлоо алдаагүй, хойшид ч хэвээр нь байх нь гарцаагүй. 1949 онд манай өмнөд хөрш социалист улс болсон. Ингээд бид хоёр том социалист улсаар хүрээлүүлсэн. Ази, Европын олон орон социалист лагерт харьяалагдав. Эндээс эхэлж Монгол хожлын нүүдлээ хийсэн. Үр дүнд нь 1980-аад он гэхэд Монгол Улс хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр хөгжсөн, хүн ам нь 100 хувь бичиг үсэгтэй, боловсролтой, гадаад, дотоодод мэргэжил эзэмшсэн үндэсний сэхээтэн, мэргэжилтнүүдтэй, эрүүл саруул залуусын орон болж хувирсан. Мөн гадаад нэр хүнд нь өссөн ийм улс болсон.

1961 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн нь Монгол Улсыг гаднаас хэн ч эвдэн сүйтгэхгүй гэсэн баталгаа болсон. Социализмын гэгдэх тэр 60-70 жилд энэ лагерт харьяалагдаж байсан зүүн Европын голдуу улсууд улс төр, эдийн засгийн хувьд ялагдал, хохирол, хоцрогдол хүлээсэн гэж ярьдаг. Хөгжлийн хувьд хамгийн их хожсон нь монголчууд бид. Гэтэл манайд социализмын үеийн ололтуудыг түүхийн хувьд үгүйсгэх хандлагатай боллоо. Ардчилсан хувьсгал, ардчилагчид энэ үеийн бүтээгдэх үүн. Харь гаригаас ч юм уу, Америкаас ирээд ардчилсан хувьсгал хийчихсэн юм биш. Ардчиллын үр хөврөл социализм дотор бүрэлдсэн нэг үйл явц юм. Удахгүй 1990 оны оноос хойших буюу ардчиллын түүхийг бичиж, дүгнэж эхэлнэ. Хүний амьдралын нэг үе солигдлоо. 1990 онд төрсөн хүүхэд өнөөдөр 25 настай залуу, тэр үед 25-тай байсан хүн 50 хүрлээ. Энэ үеийг ирж буй цаг үеийн залуу түүхчид дүгнэх нь гарцаагүй. Ямар үнэлгээ гарах, түүх хэрхэн бичигдэх нь сонин.

-Та телевизийн сэтгүүлчид өгсөн ярилцлагынхаа үеэр Оросын дипломатч И.Коростовецийн хөшөөг босгох ССАЖЯ-ны шийдвэрийг ихэд шүүмшилж, эсэрг үүцэж байсан. Монголын түүхэнд энэ хүний гүйцэтгэсэн үүрэг, алдаа, оноо юу байдаг юм бэ?

-Энэ хүнээр дамжиж Хаант Оросын эрх ашиг Монголд орж ирсэн. Оросын эрх ашгийг 100 гаруй жилийн өмнө Монголд тавьсан дипломатчийнхаа дурсгалыг мөнхж үүлэх гэж оросууд санал тавьсан байх л даа. Тэр санааг нь манайхан хүлээж авч огт болохгүй л байхгүй юу. И.Я.Коростовецийн хөшөөг Монголд босгоно гэдэг нь эх оронч да лам Г.Цэрэнчимидийг бид өөрсдөө доромжилсон хэрэг болно. Да лам Г.Цэрэнчимид тэргүүтэй манай төлөөлөгчид И.Коростовецтэй хэлэлцээ хийхдээ түүний тулган шаардлагыг ерөөсөө хүлээж авдагг үй байсан юм. “Монголын тусгаар тогтнол гэдэг бол Өвөрмонгол, Тува, Барга, Буриад. Үүнийг та бүхэн хэлэлцээрийн хаана нь тавиад байгаа юм бэ” гэдэг асуудлыг да лам тавьсан. Гэтэл И.Коростовец “Бид Японтой хэлэлцээ хийхдээ Өвөрмонголыг тус улсын мэдэлд өгсөн. Ар Монгол бол манай эрх ашгийн бүс. Тиймээс энд Өвөрмонголын асуудал ямар ч хамаагүй. Бид Японтой сөргөлдмөөргүй байна” гэжээ. Энэ асуудал да лам Г.Цэрэнчимидийг ихэд хилэгнүүлсэн гэдэг. Асуудлыг дахин тавьж ороход И.Коростовец гэрээг шалан дээр хаяж, “Монголын эрх ашиг гэж юу байдаг юм бэ” хэмээн дээр нь дэвсэлж байсан хүн.

Оросуудын тавьсан санал, дөрвөн зүйл бүхий гэрээний хавсралтад “Оросууд Монголд чөлөөтэй нэвтэрнэ, гаальгүй байна, Монголын алт эрдэнэсийг нутаг руугаа чөлөөтэй авч явна” гэх мэт олон зүйл заалт бий л дээ.Үндсэндээ шууд колонио болгосон. Зөвлөлт Оросын саналыг да лам хүлээж аваагүй. Хариуд нь И.Коростовец “Ховдын хязгаарыг чиглэн хятад цэрэг ирж яваа. Тэр цэргийг бид зогсоохг үй, та нар хятадуудтай байлдаад дуусдаг юм байгаа биз” гэж хэлсэн. Үнэхээр Ховдын Шар сүмийн чиглэлд Хятадын цэрэг хөдөлсөн гэдэг мэдээг манайхан авчихсан, тосож байлдах бэлтгэлээ хийж байжээ. Түүний шахалт, шаардлага, сүрдүүлгээр манай төлөөлөгчид арга буюу гарын үсэг зурсан. Энэ гэрээ байгуулсны дараахан Хятад, Оросын хамтарсан Бээжингийн тунхаглал гэгч гарч “Монгол бол Хятадын нэг хэсэг, харин Ар Монголд Оросын нөлөө байна” гэж заасан. И.Коростовец хүнийхээ хувьд ч ээдрээтэй намтартай хүн. Сүүлд Октябрийн хувьсгалаасаа зугтан Иранд амьдарч байгаад нас барсан гэдэг. Ийм хүний хөшөөг Монголд босгох юм гэнэ, манай эрх баригчид. Тэгвэл улс орныхоо тусгаар тогтнол, нутаг дэсгэрийнхээ бүрэн бүтэн байдлын төлөө тэмцсэн да лам Г.Цэрэнчимид хэн болж хувирах вэ. Энэ эх орончийг бид дорд үзэж, доромжилсон хэрэг болно. Түүхийн ёжтой тоглоом гэгч ёстой энэ болох байх.

-Та тэр үеэр “Монголд орос хүний хөшөө заавал хэрэгтэй юм бол И.Сталины хөшөөг босгохгүй юу” гэж хэлсэн. Гэтэл бид 1990 онд И.Сталины хөшөөг сүр дуулиантай буулгасан шүү дээ. Та ямар яагаад тэгж хэлсэн юм бэ?

-Өнгөрсөн зуунд Монгол Улсыг тусгаар тогтноход Оросын хоёр иргэн маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. Сонирхолтой нь, хоёулаа орос биш үндэстэн л дээ. Нэг нь герман гаралтай Барон Унгерн, нөгөөх нь гүрж үндэстэн Иосиф Сталин. Богд хаанаас баатар цол хүртэж байсан Барон Унгерны тухай бид мэдэж байгаа. И.Сталин Монгол Улсыг өнөөгийн хил хязгаараар нь дэлхийн том гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан гавьяатай. Тэгээд л би ингэж хэлсэн юм. Ер нь Монголын тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил манай хоёр хөршөөс их хамаатай. Монголтой холбоотой ямар ч асуудлыг хоёр хөрш маань түрүүлж шийдэж ирсэн гэдгийг бид хэзээ ч мартаж болохгүй.

-Түүхээс уншиж байхад манай олон эх оронч тухайлбал, Богд хаант Засгийн газрын сайд нар ойрхон ойрхон, цаг бусаар амь үрэгдсэн байдаг. Энэ явдал Монголын төрд маш том хохирол авчирсан нь ойлгомжтой. Энэ мэт бусармаг явдлын шалтгааныг бид дотоод зөрчлөөсөө хайх уу, эсвэл хөрш үүдийгээ хардах уу?

-Аль аль нь л бий. Бидний дотоод зөрчлөөс үүдсэн хэрэг явдал ч байгаа, хоёр хөршийн улс төрийн бодлогын золиос болсон нь ч бий. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо олсны дараа Өвөрмонголчууд, буриадууд, Шинжааны монголчууд бидэнтэй нэгдэхээ мэдэгдэж, хөдөлж эхлээд байсан. Ер нь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний санаачлагчид нь өвөрлөгчид гэдгийг бид хэлж байх ёстой юм. 1800-гаад оны сүүлчээс Манжийн эсрэг хийсэн тэдний тэмцэл ард олонд нь дархлаа болон тогтсон байсан. Хайсан гүн, Удай нар Ар Монголд ирж да лам Г.Цэрэчимид нартай уулзаж, Манжийн эсрэг тэмцье гээд санаа бодлыг сонсоод буцсан. Тэд хамтарч тэмцсэн, Манжийг ноёрхлыг унагасан гэдгийг бид түүхээсээ мэднэ. Үүний дараа монголчууд эвлэж чаддагг үй зангаараа зөрчилдөөд эхэлсэн. Юуны өмнө Ар Монголын болоод өвөрлөгч ноёдын хооронд хагарал гарсан. Хайсан гүн, да лам Г.Цэрэнчимид нар харц гаралтай байж. Т.Намнансүрэн, М.Ханддорж, Түшээт хан О.Дашням нар язгууртан. Ингээд удам угсаагаа дуудалцан хагаралдсан. Дээрээс нь лам, хараараа бас ялгарсан. Монголчуудын энэ мэт зөрчлүүд бусдын идэш бололгүй яах вэ.

1913-1919 оны хооронд Үндэсний хувьсгалыг удирдаж ирсэн бүх хүн толгой дараалан цаг бусаар амиа алдсан. 1920 оны эхээр байгуулагдсан Гадаад Монголын журмыг засах ноёд, язгууртны намаас тунхаг гаргаж “Монголчуудын хамаг хүнийг залхай хятадууд хядаад дууслаа” хэмээсэн байдаг. Энэ нь зөвхөн хятадуудын хийсэн ажил бус, оросуудын оролцоо ч бас бий. Тухайлбал, да лам Г.Цэрэнчимидийг баруун хязгаарт явахад нь Увсын Хяргас нуурын хавьд баруун хязгаар дахь Оросын Консул зоог барьжээ. Энэ зоогноос гараад да лам хордож нас барсан. М.Ханддорж ванг Богдын найрнаас гараад явж байхад нь Дунд голын орчимд цохиж алсан. Энэ мэтээр Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний туг нь, удирдагч нь болж явсан хүмүүсийг егүүтгэсэн. “Богд хааныг ганцаардуулах бодлого яваад байна” гэдгийг дээрх тунхаглалд дурдсан байдаг. Удалгүй хятад цэрэг орж ирж, Монголын Улс 2000 гаруй жилийн түүхэндээ анх удаа Хятадын дор толгой хорогдох болсон. Энэ эгзэгтэй үед С.Данзан, Д.Бодоо, Д.Сүхбаатар, С.Магсаржав, Л.Дэндэв нарын эх орончид гарч ирж, Ардын хувьсгалтай золгосон. Дээрээс нь Орос оронд хувьсгал гарсан, социалист үзэл дэлхийд түгсэн гээд олон улсын харилцааны огцом өөрчлөгдсөн цааших үйл явдал манайд ашигтай тусаж эхэлсэн л дээ. Монгол дахь Хятадын ноёрхол жил хагас болоод унасан.

-Тусгаар тогтносон Монгол Улсын хоёр Ерөнхий сайдыг оросууд нутагтаа аваачин эрүү шүүлт тулгаж цаазалсан. Мөн хоёр Ерөнхий сайд тус улсад нас барсан гэдгийг бид мэднэ. Энэ бүхнийхээ төлөө оросууд биднээс уучлалт гуйсан гэж сонсоогүй. Хоёр орны харилцааны түүхэн дэх энэ толбыг хэрхэн ойлгох учиртай юм бэ?

-Наад асуудал чинь Монголын түүхийн их эмгэнэлтэй хэсэг. Монголын тусгаар тогтнол гэдэг бол Зөвлөлт Оросын удирдлагуудын хувьд тоглоом байсан юм. Геостратегийнх нь бүс нутаг л байсан хэрэг. Тиймээс оросууд Монголыг яаж ч зодож байсан биднийг хэн ч өмөөрдөггүй. Нөлөөнийхөө улсыг алдахгүй, чанга атгаж байхын тулд тэд Монголд аллага, хядлага явуулсан юм. 1932 оны үйл явдлыг бид эрх ямбаа эргүүлж авах гэсэн том лам нарын бослого, үймээн гэж тайлбарлаж ирсэн. Одоо ардын бослого, иргэний дайн ч гэж тайлбарладаг болж. Иргэний дайны хэмжээнд ч хүрээгүй юм аа. Ямар ч гэсэн бослого гарчээ. Бослого яагаад гарах болов гэхээр Монголын уламжлалт аж амьдралыг эвдсэн, шашин шүтлэгийг нь үгүйсгэсэн, соёлыг нь доромжилсонтой холбоотой. Лам нарын гэдэг боловч үнэндээ бослогын гол хүч нь хар хүмүүс байсан. Хүрээ хийд гэдэг тэр үед өнөөгийн хот суурин газар байж л дээ. Хүн олноор суурьшсан газрыг түшиглэж, үгсэн тохирч, цэрэг цуух цуглуулж таараа. Энэ бослого их эгзэгтэй үед гарсан байдаг. 1932 оны гуравдугаар сард Манжуурт Японы шууд оролцоотойгоор Манж-Го улс байгуулагдсан. Тэгээд Монгол Улс Орос, Хятад, Манж гэсэн гурван улстай хиллэх болж байгаа биз. Энэ нь ЗХУ-д нэгийг бодогдуулсан байж таарна. Ер нь монголчууд Японд талтай, Орос, Хятад хоёртой хэл амаа ололцохгүй бол тус улс руу л ханддаг байсан.

Японы цэрэг Өвөрмонгол руу цөмөрхөд тус улсын иргэд талархан угтсан. Япончууд Манжуурт өөрийнхөө нөлөөний МанжГо улсыг байгуулахын зэрэгцээ Баргын автономит мужийг бий болгосон. Баргын морьт хороог байгуулсан. Япончууд ч өвөрмонголчуудад нааштай хандаж, сургууль байгуулсан, олон залуусыг нь нутагтаа цэргийн болон энгийн их, дээд сургуульд явуулсан. “Мах, цус нэгтэй өвөрмонголчууд нь Японыг ингэж хүлээж авч байгаа юм чинь энэ монголчууд бас тэгж хандана” гэж оросуудад бодогдоо байлгүй. Тэгээд Зөвлөлт Орос улсад дургүй ямар нэг хүчин Монголд байвал дарж авах бодлого явуулсан. 1932 он бослогыг цус урсган дарсан, хоёр талаас 6000 гаруй хүн амь үрэгдсэн байдаг юм. Залгуулаад Улаанбаатарт төвтэй Дорнод, Хэнтий аймгийг хамруулсан Японы тагнуул Ж.Лхүмбийн хэрэг гэдгийг гаргасан. Энэ хэргээр олон хүнийг хилсээр шийтгэсэн. Тэгээд 1937 онд П.Гэндэн, Г.Дэмидийн хэргийг зохион байгуулсан юм. Зөвлөлт Оросын хэт их түрэмгий бодлогыг эсэргүүцдэг Монгол Улсын Ерөнхий сайд П.Гэндэн, А.Амар нарыг баривчлан нутагтаа аваачин цаазлан хороосон. А.Амар “Би тусгаар тогтносон БНМАУ-ын Ерөнхий сайд байтлаа яагаад Зөвлөлтийн шүүхээр шийтгүүлдэг юм бэ.

Зөвлөлтийн ард түмэнд би хайртай, тэгэхдээ Оросын өнөөгийн удирдагч нар, улаан коммунизмд дургүй. Яагаад гэхээр их улс жижиг улсыг дарлан мөлждөгийн тод жишээ болж байна. Намайг Зөвлөлтийн шүүхээр шийтгэн хүнд ял оноож буй нь үүнийг нотоллоо” гэж хэлсэн байдаг. 1952 оны нэгдүгээр сард Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан Москвад нас барлаа. Х.Чойбалсан гуай 1947 оноос эхлээд И.Сталинтай уулзахаа больсон байсан. Өвөрмонголыг Монголтой нэгтгэх нь бүтэхгүй болсон, олон мянган эх оронч, журмын нөхдийнх нь амь хайран санагдсан нь мэдээж. Тэгээд И.Сталинаас зайгаа барьсан нь лавтай. Үүнийг нотлох нэг баримт нь 1949 онд И.Сталины 70 насны ойгоор Югославын Б.Тито, Х.Чойбалсан хоёр л очоогүй, бусад орны тэргүүнүүд баярт нь оролцсон гэдэг. Энэ явдлаас хойш хоёр жилийн дараа Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан бөөрний өмөнүүгээр ЗХУд нас барсан. Нас барна чинээ бодоогүй байх л даа. Тиймээс юу ч яриагүй, хэрэв дурдатгал энэ тэрээ үлдээсэн бол маш их зүйл тодорхой болох байсан нь лавтай. Х.Чойбалсан гуай амьд сэрүүндээ өөрийн бодол санаа, зарим нэг үйл явдлын тухай Гадаад явдлын яамны сайд Намтайширийн Лхамсүрэнд хэлж бичүүлсэн байдаг. Тэр тэмдэглэлээс нь үзэх юм бол “Монголчуудын хамгийн үнэтэй юм бол тусгаар тогтнол шүү” гэсэн байдаг. “Коммунизм байгуулна, нэг улс болно” гэсэн Зөвлөлтийн үлгэрт автсан Ю.Цэдэнбалыг тусгаар тогтнолоо устгах гэлээ гээд загнаж байсан гэдэг. Манай зарим сэхээтэн ЗХУ-тай нэгдэх гэж хоёр ч удаа захидал бичсэн байдаг шүү дээ. Эх түүхээ мэддэггүй хүмүүс л ийм юм хийнэ. Х.Чойбалсан гуай түүхчдийг урьж, тэднээр Монголын түүхийг их яриулдаг байсан гэдэг юм. Өөрөө ч их уншдаг, судалдаг байж. Тиймээс ч “Тусгаар тогтнолоо устгах нь Монголын эрх ашигт нийцэхгүй, өвг өдийн сүнс зөвшөөрөхгүй” гэж ярьсан байдаг.

Сүүлчийнх нь Ю.Цэдэнбал, Москвад гэрийн хорионд байж байгаад нас барлаа. Оросууд өгөхгүй байсан уу, манайхан авчирахгүй байсан уу. Ямар ч гэсэн Монгол Улсын нам, төрийн тэргүүн байсан хүн харьд амьсгал хураасан нь эмгэнэлтэй. Монгол Улсын хоёр Ерөнхий сайдыг цаазалсан, хоёр Ерөнхий сайд нутагт нь нас барсан асуудлаар ЗХУ-ын тал ямар ч тайлбар хийгээгүй. Цаазлагдсан хоёр Ерөнхий сайдыг энд буудсан гэх газрыг зааж, тэнд хөшөө босгох зөвшөөрсөн юм бол бий. А.Амар сайдыг цагаатгасан тогтоол, архивын зарим баримтыг 1992 онд ирүүлсэн.

-Өнөөдөр ч манай тусгаар тогтнол эмзэг хэвээр байна. Үүнийг би гадаад хүчин зүйлтэй холбож хэлсэнгүй. Асуудал бидэнд байна. Нөг өөх л талцсан, хагаралдсан хэвээрээ, энэ нь Монгол Улсын аюулг үй байдлыг эмзэг болгож, улс орны хөгжилд тушаа болоод байна л даа. Монголчууд бид одоо намаараа талцан “зодолдох” боллоо. Та түүхч, судлаач хүний хувьд асуудлыг хэрхэн харж байна вэ?

-Өнөөгийн монголчууд бидний хамгийн үнэт зүйл бол тусгаар тогтнол, ардчилал. Энэ хоёрыг монгол хүн бүр санаж сэрж явах учиртай юм. Гэтэл энэ маань үгүй болчихоод байна. Ардчилал лоозон, хий үзэгдэл маягийн юм боллоо. Марксын “Коммунизмын хий үзэгдэл Европоор тэнүүчилж байна” гэдэг шиг. Ардчиллын үнэт зүйл болсон шударга ёс, эрх тэгш байдал алдагдлаа. Аливаа түүхэн үйл явц үр дүнгээрээ үнэлэгддэг. Ард түмэн энэ үр дүнг нэхэж, дүн тавьж эхэллээ. Юуны өмнө эдийн засгийн үр дүнг нэхэж байна. Ард түмний дийлэнх нь ядуу хэвээрээ байгаа талаарх тоо баримт саяхан гарсан байна лээ. Бидний бүтээн бий болгосон баялаг ард түмний тав хүрэхгүй хувьд ногдож байна гэсэн байх юм. Эдийн засгийн тэгш бус байдал нийгмийн шударга бус байдлыг бий болгож байна гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Энэ байдал цааш даамжирвал хэтдээ Монгол Улсын аюулгүй байдал, хөгжилд сөргөөр нөлөөлж, дэлхий нийтэд манай нэр хүнд унах аюултай. Монгол хэл соёл, бичиг , монгол ухаан, зан заншил одоохондоо хөдөө байна. Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт гээд төв суурин газарт Монголын уламжлалт соёл, зан заншил алдагдлаа. Үүнийг бид хотжих үйл явц, суурин соёл нэвтэрч байна гээд гоёчлон хэлээд байна л даа. Үгүй юм аа, бид Монголоо алдаж байна.

Манайд Европ, Хятад, Солонгос, Япон маягийн соёл их нэвтэрч, монгол залуус танигдахаа болив. Монгол соёл, уламжлалын гол төлөөлөл болсон бөхөө барилдуулж, морио уралдуулж чадахгүйд хүрлээ. Арга заль, мөнгө, бизнес болж хувирсан. Төрийн эрх барьж буй намууд ард түмний эрх ашгийг хамгаалж, тэдний төлөөлөл байхаа болиод удлаа. МАН, АН хоёр төрийн эрх мэдэл, улс төрийн эрх мэдлийн төлөө улайран тэмцдэг бүлэглэл болж хувирчээ. Улс төрийн гол хүчин гэгдэх энэ хоёр намын бүтэц зохион байгуулалт нь ч ангит нийгмийн үеийн намын байгууллагаас ялгарах юм алга. Улс төрийн товчоо, Намын төв хороо нэр нь л өөр болсон болохоос бус энэ хоёр намд тэр чигээрээ байж л байна. Энэ бүхэн одоо байгаа төрийн зохион байгуулалт, сонгуулийн системтэй шууд холбоотой. Үндсэн хуульд нийтийн, тэгш сонгууль явуулна гэж заасан. Гэтэл энэ зарчим алдагдсан. Намдаа хэдэн арваас хэдэн зуун сая төгрөг өгсөн хүн сонгуульд нэр дэвшиж байгаа.

-Тиймээс намуудыг хатуу гишүүнчлэлгүй болгоё гээд байгаа шүү дээ.

-Намуудыг гишүүнчлэлгүй болгох нь зүйтэй. Намууд гишүүнтэй байгаа нь хуваагдал үүсгэж байна.Гэхдээ асуудал үүгээр шийдэгдэхгүй гэж би боддог. Өнөөгийн улс төрийнхөө тогтолцоог өөрчлөх ёстой. 1911, 1921, 1990 оны хувьсгалын дараа улс төрийн тогтолцоо ямар байв гэдгийг эргэж харахгүй байна. Улс төрийн ямар тогтолцоо Монголд илүү зохицож байж вэ гэдгээ харж, энэ хоёр нам засаж залруулаад төрийн эрхийг ард түмэнд өгөх цаг нь болсон. Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах замаар улс төрийн тогтолцоогоо өөрчлөх ёстой. МАН, АН хоёр сайн дураараа хэзээ ч гишүүнчлэлгүй болохгүй. Гишүүдээ барьж байгаа тулдаа төрийн эрхэнд ээлжилж суугаагаа тэд сайн мэдэж байгаа. Тиймээс хатуухан хэлэхэд ард түмний шаардлага хэрэгтэй ч байж мэднэ. Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо олсон дээрх хувьсгалуудын дараах төрийн тогтолцоог харж байхад хоёр танхим бүхий парламенттай байж. Энэ үедээ төр шиг төртэй явсан байдаг. Нам төвтэй төртэй болсноор ямархуу юм боллоо гэдгийг монголчууд мартаагүй байна. Гэтэл ардчилсан нийгмийн нүүрэн дээр бид дахин нам төвтэй төртэй боллоо.

Өнөөгийн УИХ-ын 76 гишүүн тухайн үеийн МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 11 гишүүнээс хамаагүй өндөр эрх дарх, тусгай хангамж эдэлж байна. Төрийн эрх барих ямар тогтолцоог би хэлээд байна вэ гэхээр дээд, доод хоёр танхим бүхий парламентын засаглал Монголд их тохиромжтой. Тэгж байж монголчууд бид нам төвтэй төрийн системээс салж, ард түмэнд төрийн эрх ирэх боломж бүрдэх юм. Өөр гарц харагдахгүй байна. Энэ тогтолцоог зөв хийж чадах юм бол манайх шиг жижиг оронд намын систем байхгүй байсан ч болохоор. Би асуудлыг ингэж л харж байна. Монголын улс төрийг бүрдүүлэгч, төрийн эрхийг ээлжлэн барьж буй МАН, АН хоёрын дунд тэмцэл эхэллээ. Энэ тэмцэл эх орноо хөгжүүлэхий төлөө бус, бие биенээсээ өшөө авах тэмцэл болж хувираад байна. Засгийн эрхэнд гарсан нам нь төрийн албан хаагчдийг намаар ялгаварлаж, хоморголон халж байна, сөрөг хүчнийхээ угшилтай бизнесменүүдийг хавчин гадуурхаж, тэр бүү хэл шоронд хорьж байна. Үүнийг өшөө авч байгаа хэлбэр биш гэж хэн ч хэлэхгүй. Энэ хоёр нам ард түмнийг хагарлын ангал руу хөтөлж явна, түлхэхэд маш ойрхон боллоо. 2008 оны долдугаар сарын 1-ний үйл явдал энэ хагарлын эхлэл. Тэр үйл явдал аймшигтай хүчирхийллийн дохио ч байж болно. Эрх мэдлийн төлөөх тэдний тэмцэлд олон нийт татагдан орвол Монгол Улс сүйрлийн ирмэгт тулна.

-Намуудыг УИХ-д авсан суудлынх нь тоогоор төсвөөс санхүүжүүлэх нь зөв юм биш үү. Тэгээд тэр төсөвт багтаан улс төр, сонгуулиа хий гэдгийг хуульчилаад өгвөл болох юм шиг. Тэгэхгүй бол эд хар, цагаан маш их мөнгө цуглуулж, эргээд түүнийхээ барьцаанд орчихоод байдаг бололтой.

-Засгийн эрх барьж байгаа, сөрөг хүчин болсон энэ хоёр намын үйл ажиллагаа хэчнээн нуух гэсэн ч үйлдлээрээ ард түмэнд харагдаад байна. Арга ядахаараа даргаа солих юм. Тэгээд юу ч өөрчлөгдөхгүй. Энэ хоёр намын ажлын арга барил, бүтэц, тогтолцоо өнөөгийнх шигээ байх аваас төрөөс санхүүжүүлсэн, өөрсдөө санхүүжүүлсэн ч ялгаа гарахгүй. Тэдний байгуулсан төр юм чинь. Байгуулсан төрөө бэхжүүлэхийн тулд тэд худлаа ярьж, худал амлаж байгаа. Ард түмнийг дуугүй байлгахын тулд хүчирхийлэл үйлдэхэд бэлэн болсон. Хэрэв ард түмэн гудамжинд гардаг юм гэхэд МАН-аасаа илүү АН хүчирхийлэл үйлдэх шинжтэй болчихоод байна. Жагсаал цулааныг хорьж ч байх шиг, өмнөх түүхийг мартагнуулах, бүрхэгдүүлэх оролдлого ч хийж байх шиг. Энэ бол харалган бодлого. Намынхаа эрх ашгийг ард түмний эрх ашгаас дээгүүр тавих боллоо. Эцсийн эцэст намын эрх ашиг гэдэг ард нь байгаа цөөн хэдэн хүний л эрх ашиг. Тэд эрх мэдлээ хадгалж үлдэхийн тулд ард түмний эрх ашгийг уландаа гишгэж байна. Ийм төрд оршин тогтнох орон зай олгохгүй байх ёстой юм.

-Монголчууд баатарлаг түүхтэй, бахархах өвөг дээдэстэй ард түмэн. Гэтэл өнөөдөр нэг л унжгар, үнэт зүйлгүй болсон байна. Үндэс угсаагаараа бахархах, толгой дээгүүр явахын тулд бид эх түүхээ сайн мэдэж байх учиртай. Эх түүхээ судалж мэд үүлэхийн тулд түүхчид та бүхэн, Түүхийн хүрээлэн юу хийж байна вэ?

-Уг нь монголчууд түүхээ тулж, өндийдөг ард түмэн. Харамсалтай тэр тулгуураа хол шидчихээд байна. Чингисийн түүхийг ярихаар хаа байсан улирсан баларсан юм гэнэ. Зөвхөн нэр л хэрэгтэй гэх. Баатарлаг түүхээ мэддэггүй, омогшдоггүй болохоороо унжгар, идэвхгүй, бусдын соёлыг даган дуурайсан, хүмүүс болж хувирчээ. Толгой дээгүүр амьдархын үндэс нь түүхээ сайн мэдэх явдал. Энэ чиглэлээр Түүхийн хүрээлэн, түүхчид их зүйл хийж байгаа. Боловсролын тогтолцоо алдагдсанаас бидний хийсэн ажил хүнд хүрэхгүй байна. Өнөөгийн Ерөнхий боловсролын сургуулийн хүүхэд 13 мянга орчим цагийн хичээл үздэг юм гэсэн. Үүний 280-хан цаг нь түүхийн хичээл. Дангаараа биш шүү, нийгэм, орон нутаг судал энэ тэртэйгээ нийлээд тэр. Түүхийн хичээлийг заавал үзэх, судлах ёстой гэсэн төрийн боловсролын бодлого алга. Болж л өгвөл хасчих санаатай. Цаашдаа түүх судлалын тогтолцоогоо өөрчилж, цэцэрлэгийн наснаас нь эхэлж тохирсон сургалт, тоглоом хүртэл байх ёстойг хуульчлан тогтоомоор. Өндөр хөгжилтэй орнууд энэ наснаас нь түүхээ зааж байна.

Тоглоом, хүүхэлдэйн кино нь хүртэл тэр чигээрээ түүх байх жишээтэй. Орост “Слава баатар”, Хятадад “Мулан” гэх мэтээр. Гэтэл монгол баатрыг мөнхөлс өн хүүхэлдэйн ямар кино байна вэ. Өндөр хөгжилтэй орнууд хүүхдэд 11 нас хүртэл нь гадаад хэл заадаггүй. Манайхан 4-5 наснаас нь гадаад хэл үзүүлж байна, үнийг тас хориглох учиртай. Эхлээд эх хэл, монгол ёс заншлаа сурч, монгол хүн болгох хэрэгтэй биз дээ. Түүхийн хүрээлэн, доктор С.Чулууны удирдлагад сүүлийн дөрвөн жилийн дотор 110 гаруй ном хэвлүүлсэн гэж дээрх хэлсэн. Энэ хүрээлэнд зуун хувь мэргэжлийн түүхчид, угсаатны зүйчид ажиллаж, Монголын бүх үеийн түүхээр судалгаа хийж байна. Энэ дөрвөн жилд 50 гаруй залууг Орос, Хятад, Япон, Герман гэх мэт түүх судлал өндөр хөгжсөн орнуудад сургаж, шинжилгээ, судалгаа хийлгэж байна. Үүний үр дүнд Монгол судлалын төв манайд төвлөрч эхэллээ. Энэ бол асар том амжилт. Одоо төр, засгийн дэмжлэг л хэрэгтэй байна. Түүхээ бүх ард түмнээрээ судлуулдаг болгоход шахах арга хэрэглэхэд ер буруудахгүй. Үүнийг л онцолж хэлмээр санагдаад байдаг юм. Монгол хүн толгой дээгүүр явахын нэг учир нь түрийвчиндээ мөнгөтэй байхаас гадна өв соёл, эх түүхээ мэддэг байх учиртай.

 

Д.ЗАЯАБАТ

http://www.mongolnews.mn/w/50389

“Гал голомт” үндэсний хөдөлгөөний тэргүүн, эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Д.Мөнхөө: Монгол айлын менежер нь эхнэрүүд байдаг

2014-03-07 15:00:00

“Баярлалаа” гэдэг үгийг харамгүй хэлж, байнга сэтгэл өөдрөг байлгаж чадвал тэр нь бүсгүйчүүдэд барьж байгаа хамгийн үнэтэй бэлэг юм шүү дээ. “Гал голомт” үндэсний хөдөлгөөний тэргүүн, эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Д.Мөнхөө гуайтай бид ийм л сэдвээр ярилцсан.

Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрөөр үлгэр жишээ сайхан эмэгтэйн яриаг уншигчдадаа хүргэхээр бид түүнийг урьсан юм. Саналыг маань талархан хүлээн авч, чин сэтгэлээсээ ярилцсан танд баярлалаа.  Бүсгүйчүүдийг айл гэрийн менежер хэмээн тодорхойлсон энэ хүн ч бас тэдний л нэг. Гурван хүүхэд төрүүлж, найман хүүхэд өсгөсөн Д.Мөнхөө гуай одоо 20 гаруй үрсийн эмээ болсон. 

-Нэгэн үе “Мартын 8” болохоор бүсгүйчүүд цэцэг, шоколадаар бялуурдаг байсан бол одоо олон нийтийг хамарсан жагсаал, цуглаан, үзэсгэлэн өргөнөөр зохион байгуулах болжээ. Гэхдээ бэлэг өгдөг зуршил нь үгүй болоогүй л байна. Эрхийнхээ төлөө үгээ хэлэх өдрийг баяр болгон хавтгайруулж байгаа тухай та ямар бодолтой байдаг вэ? 

-Олон улсын ардчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооны шийдвэрээр 1910 оноос эхлэн эмэгтэйчүүдийн эрхийн өдрийг бий болгож, дэлхий даяарх эмэгтэйчүүдийн  аливаа зүйлд хандах хандлага, мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэх зорилготой байсан. Бид л баяр болгоод байгаа юм. Эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөөх тэмцэл 200 гаруй жилийн түүхтэй. Францын комунн буюу ажилчин ангийнхан Засгийн эрх барьсан гурван сарын хугацаанд ч, тэртээ 1871 онд эмэгтэйчүүд эрхийнхээ төлөө тэмцэж байсан. 1792 онд Английн гүн ухаантан, “банзалтай суутан” хэмээн алдаршсан М.Уолстонкрафт эмэгтэйчүүдийн эрхийн тухай анхны том хэмжээний бүтээлээ гаргаж байлаа. Энэ өдөр бол зүгээр л баяр биш, бас хэн нэгний туйлшралаас бий болсон зүйл биш юм. Харин  хүн төрөлхтний хөгжлийн явцад эрэгтэй, эмэгтэй хүнд нийгмээс хүлээлгэж байгаа үүрэг, үнэлэмж нь асар их ялгаатай байсныг аль болох  ойртуулахын төлөөх тэмцэл юм.  Янз бүрийн урсгал чиглэл бий болж л байх шиг байна. Үүгээр дамжуулж бүсгүйчүүддээ эрхийг нь ойлгуулж, мэдлэгийг нь дээшлүүлэн, нийгэм нь эмэгтэйчүүдийн эрхийг зөвөөр ойлгодог таатай орчин бүрдүүлэхэд  ашиглах ёстой юм. Ээж хийх л ёстой гэж хүүхэд нь бодож, эхнэр хүн ийм л байдаг гэж нөхөр нь үл ойшоосоор байж болохгүй. Цамцыг нь угааж, индүүдээд өмсүүлэхэд “баярлалаа” гэж хэлдэг нөхрүүд, хөвгүүд хэр олон билээ. Бас ээжийгээ үнэлдэг охид хэд вэ. Бид охидынхоо ирээдүйг хэрхэн харж байна. Охидоо ирээдүйн монгол ээж, гэр бүлээ сайн сайхан авч явах хүн гэж харж байгаа хүн хэр олон байна даа.  Ингээд бодвол маш олон асуудал урган гарч ирнэ.  Миний ойлгож байгаагаар үндэсний эрхэм дээд ашгийг урьтал болгосон нийгмийн хандлага, ухамсрыг  хүний төлөө, эмэгтэйчүүдийн төлөө болгож, эмэгтэйчүүдтэй хамт байдаг хүмүүсийн дэмжлэгийг бий болгоход энэ өдрийг зориулах ёстой.

-Та Монголын 750 гаруй мянган өрхийн менежер нь эхнэрүүд гэж тодорхойлсон. Энэ үг оновчтой бөгөөд тэдний хөдөлмөрийг бодитоор үнэлсэн шиг санагдлаа. 

- Үнэн шүү дээ. Гэр бүл дэх шийдвэрийн 90 шахам хувийг эмэгтэй хүн гаргадаг.  Тиймдээ ч эрчүүд “Бүх зүйлийг чи л мэддэг шүү дээ” гэдэг. Энэ орой  гурилтай хоол, банштай цай хоёрыг алийг хийх вэ гэдгээс эхлээд эмэгтэй хүн олон шийдвэр  гаргадаг. Энэ утгаараа монголчуудын философид нөхрийн нэрээр орж, эхнэрийн нэрээр гардаг гэсэн байдаг. Менежерийнхээ үүргийг хэр сайн биелүүлж байгаа нь эндээс л харагдана. Үнэхээр хүнд ачааг Монголын эмэгтэйчүүд үүрч яваа. Ингэж ярихаар хүмүүс намайг “Бидний хийморь сүлдэнд та нөлөөлөөд байгаа юм биш биз” гэдэг юм. Үгүй л дээ. Эмэгтэй хүн сайн сайхан  байж л эрчүүд сайн сайхан амьдарна. Учир нь тэдний амьдралынхаа  гуравны хоёрыг өнгөрүүлж байгаа гэр бүлийн орчин эмэгтэйчүүдийн гарт байдаг.  Тийм учраас эрчүүд ч гэсэн боловсролтой, хүнлэг,  ядаж л үгээ хайрлахгүйгээр  “Миний найз сайхан харагдаж байна. Сайхан хоол хийчихэж, гэр орноо сайхан аваад явж байна. Баярлалаа” гэж хэлдэг  байх хэрэгтэй.  Зочид буудалд нэг хоноход 70 мянган төгрөг, цамцаа угаалгахад 15 мянган  төгрөг төлж байгаа хэрнээ хань нь хэчнээн ч удаа цамцыг нь угаагаад , гэр орноо сайхан байлгах гээд хичээж байхад орой ажлаа тарж ирээд буйдан дээр сонин бариад хэвтэх нь хэр зөв юм бэ.  Тэд адилхан л өдөржин ажилтай байсан. Ажлаа тарсныхаа дараа хань, үр хүүхдүүдийнхээ хоолыг бэлдэхийн тулд дахиад л ажиллаж байна. Ядаж л дэргэд нь зогсоод сонгино ч болтугай арилгаад өгвөл хэчнээн сайхан билээ.  Монголын гэр бүлд бие биеэ дэмжсэн харилцааг бий болгох нь үнэхээр чухал зүйл.  Тэгэхээр хамт байгаа хүмүүс нь менежерийнхээ ажлыг дэмжих хэрэгтэй байх нь. Мөнгө нэг  л асуудал. Тэр мөнгийг  амьдрал болгон хувиргах нь тухайн менежерийн ур ухаан юм.  Бас нэг таагүй ойлголт байдаг нь хадам болон хойт ээжийн тухай юм. Аавд бол хир халдаахгүй. Учир нь ээжүүд өнөөдрийн нөхцөл байдал, амьдралын нарийн ширийн зүйлс, хүмүүсийн харилцаа гээд бүхнийг зохицуулах гэж хичээдгээсээ болж бэрдээ шүүмжлэлтэй ханддаг. Энэ байдлаа ч ээжүүд ойлгох хэрэгтэй. Компанийн захирлыг ажилтнууд нь “Нуруутай, сайн хүн” гэж магтах хэрнээ, эхнэр нь “чөтгөр”  гэх нь бий. Хөөрхий тэр эхнэр өр, төлбөрөө нэхэж, цэвэрлэгээ угаалгандаа анхаарч, байгалиас заяасан үзүүлэлтээрээ тэмцсэнээрээ ийн хэлүүлж байгаа юм. Харин  гадаад руу онгоцоор нисээд, гэрээ хэлэлцээр хийж, машин унаад яваад байгаа эрчүүдийн нэрд ямар ч сэв суухгүй. Эрчүүд, эмэгтэйчүүдийн аль аль нь ойлгож, бие биеэ хүндэтгэсэн харилцаатай  байж л тэр гэр бүлд Монголын маргаашийн иргэн төлөвшинө.

-Эмэгтэйчүүд олон зүйлд санаа зовж, хүнд ачаа үүрдэг гэдэгтэй санал нэг байна. Бас хүүхэд төрүүлнэ. Тэднийгээ асарч, хамгаална. Ингэхээр нийгмийн байр суурийн хувьд эрчүүдийг гүйцэхгүй байх талтай. 

- Эмэгтэй хүн байгаль, нийгмийн өмнө асар том үүрэг хүлээж байгаа. Нэгдүгээрт, нөхөн үржихүйн эдийн засгийг нуруундаа үүрч явдаг. Хүүхэд төрүүлэхгүй бол Монгол Улс яах юм бэ. Хоёрдугаарт, халамжийн эдийн засаг гэдэг маш том зүйл байна. Өндөр настан, өвдсөн зовсоноо асарна. Хадам, төрхөм ялгаагүй л анхаарах хэрэгтэй болдог. Өвчтэй хүмүүс нь эргэсэнгүй гэж гомдохоос биш тэр хүн  ямар их сэтгэл, цаг зав гаргаж өөрийг нь эргэж,  тойрч байгааг тооцдоггүй. Бид ч гэсэн энэ  хөдөлмөрөө нийгмээр болон ханиараа үнэлүүлэх  талдаа санаачлагагүй ханддаг. Тийм байх ёстой л гэж ойлгочихсон. Ингэж яриад байгаа нь хөлс нэхээд байгаа хэрэг биш л дээ. Сэтгэлийн дэмжлэг хэрэгтэй, хамтран хийх ёстой л гэж байгаа юм.  Тэр ч бүү хэл зарим улсад эрчүүдээр гэрийн ажил хийлгэх хууль гаргасан тохиолдол байна.  Өнөөдөр энэ бүхнийг залуу үедээ ойлгуулж , гэр бүлийн амьдралд бэлдэх хэрэгтэй. Гэхдээ боловсролын тогтолцоонд гэр бүлийн амьдралд бэлдэх хичээл байхгүй.   Монголын нийгмийн  суурь бүтэц болсон гэр бүлийн эзэгтэй, эсвэл өрхийн тэргүүн болох залуусаа бид бэлдэх ёстой. Тэгээгүйгээс болж хэчнээн гэр бүл салж, хэчнээн хүүхэд өнчирч байгааг бодох л асуудал. Хүүхдийн тэтгэмж өгөх хүмүүсийн 60-70 хувь нь  тэтгэмжээ бүрэн төлөхгүй байна. Өнчирсөн хүүхдийг асрах ачаа нь ээжид, эмээ, өвөөд нь очдог.  Үүнээс болж тэтгэвэрийн хөгшчүүд хоёр хүнд зориулах байсан мөнгөө дөрвөн хүнд хуваах болж дараагийн асуудал урган гарна.  Монголын гэр бүл задралтай байна гэж ярьж байна. Гэр бүлийн  задралыг зогсоож, боловсролыг  нь дээшлүүлж, аз жаргалтай болгох бодлого нь өнөөдрийн Оюутолгой, Тавантолгойгоос илүү Монгол Улсын аюулгүй байдал,  оршин тогтнохын үндэс юм шүү гэж би хэлээд шүүмжлэлд өртдөг юм.

-“Гал голомт” хөдөлгөөн энэ чиглэлд анхаарлаа хандуулдаг байх аа?

-Бид энэ салбарт 15 жил ажилласан.  Энэ хугацаанд төр засагт том хэмжээний 4-5 ил захидал илгээсэн. Гэр бүлийн асуудалд хэрхэн анхаарах,  төрийн мэргэшсэн ажилтантай болох асуудлыг хөндсөн юм. Гадаадад ажил эрхлэхээр явж байгаа хүмүүсийн 32 хувь нь  гэр бүлээсээ салж байна.  Гэр бүлийн өмнө хүлээх ёстой үүрэг хариуцлагыг зүгээр л миний эрхийн асуудал гэж харж байгаа нь буруу. Өнөөдөр гэрлэж, жилийн дараа салахаа хүнээр заалгахгүй байж болох ч тэр хоёрын дундаас бий болсон  хүүхдий өмнө асар том хариуцлага үүрэх ёстой. Тийм болохоор л манай улсад гэр бүлийн задрал бий болсон гэж ярьж байна.  Америкийг найрсаг сайхан гэр бүлийн орон гэдэг. Америк хүн гэж байдаггүй харин Америк улс тийм хүнийг төлөвшүүлж, дэмжиж байна. Дэлхийн маш олон улс Гэр бүлийн яам, хороо, жендерийн хороотой. Төрийн бодлогодоо энэ асуудлаа оруулж байна. Харин манайд ийм бодлого байхгүй. Ажиллах хүчээ гадагшаа гаргаж байгаа бол хагас жилд  нэг удаа эхнэр нь  нөхөртэйгээ очиж уулзах боломж олгож болохгүй гэж үү. Их бүтээн байгуулалт руу хэчнээн залуусыг явуулж байгаа билээ. Зам тавиулж, шугам татуулахаар хавар бүр олон залууг явуулж, намар буцаадаг. Залуу гэр бүлүүд энэ мэтээр удаан хугацаагаар хол байгаа нь гэр бүл салалтад нөлөөлдөг.

-Удаан хугацаагаар хол байдаггүй ч гэсэн өдөртөө олон цагаар ажиллаж, оройдоо гэртээ очдог хүмүүст ч бас асуудал гардаг. 

-Норвеги бол  гэр бүлд хамгийн ээлтэй бодлого явуулдаг улс. Бидний мөрөөдөж байсан социализм гэдгийг тэд байгуулчихсан. Тэр улсад нялх хүүхэдтэй эрэгтэй хүн 18.00 цагт ажлаасаа тарах ёстой бол ямар  ч ажилтай байсан хамаагүй чөлөөлөх ёстой. Биелүүлэхгүй бол тухайн байгууллага торгуулж, арга хэмжээ авахуулдаг. Гэр бүлийг  яаж дэмжих нь тухайн аж ахуйн нэгжийн хүлээх үүргийг нэг байдаг.   Эмэгтэйчүүдийг  шийдвэр гаргах шатанд байхгүй байна, муу байна гээд шүүмжлээд байхын оронд энэ мэт асуудлыг шийдэх хэрэгтэй байгаа юм.  Манай улс олон  конвенцид орсон гэж бахархдаг. Эмэгтэйчүүдийг ялгаварлан гадуурхах бүх хэлбэрийг устгах тухай конвенцид ажлаасаа халагдсан эмэгтэйд дараачийн ажлаа олтлоо мэдлэгээ дээшлүүлж, сурах боломжийг бүрдүүлсэн ямар нэг арга хэмжээ авч байхаар заасан байдаг. Энэ конвенцид орсон орон тийм арга хэмжээ авч байх ёстой. Хүүхдийн  эрхийн конвенцид бид нэгдсэн.  Конвенцийн дагуу бол ажилтныхаа бага насны хүүхдийг харж, хамгаалахад тухайн байгууллага, төр дэмжлэг үзүүлэх ёстой. Гэтэл Монголд нас барж байгаа дөрвөн хүүхдийн нэг нь гаднын хүчин зүйлийн нөлөөтэй байгаа нь хараа хяналт сул байгаагийн илэрхийлэл.

-Таныг залуу байх үед харин энэ талын бодлого сайн байсан юм шиг ээ?

-Тэр үед эрх барьж байсан намын маш том шийдвэр байсан юм. Хэдэн яамны сайд, орлогч сайд  нь эмэгтэй хүн байхыг зааж,  Ардын их хуралд 24-өөс доошгүй эмэгтэй депутат байна аа гэнэ. Түүнийгээ ч сайн хэрэгжүүлнэ.  Эмэгтэйчүүдийг  дэмжих, хөгжүүлэх бүхэл бүтэн стратеги байсан. Удирдах албан тушаалтны нөөцөд гурван хүн заавал бүртгээд, нэг нь заавал эмэгтэй хүн байна гэсэн бодлогыг хэрэгжүүлж байв. Энэ нь манай улс нэгдэн орсон “Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн эрхийн тухай” конвенцийг биелүүлж байсан хэрэг.

-Бас ясли, цэцэрлэг, сургуульд хүүхдүүд хамрагдаж байсан учраас ээжүүд хүүхдэдээ санаа зовохгүй байж болно. 

-Ясли, цэцэрлэг бүгд байсан. Ингэж ярихаар намайг  социализмаа магтаж байна гэх байх л даа.  Эмэгтэйчүүдийн  улс төрийн эрхийн тухай конвенцийг 1952 онд НҮБ баталсан юм. Тэр конвенцид  манай улс 1963 онд нэгдсэн. Энэ конвенцийн дагуу тэр арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байсан юм. Гэхдээ эмэгтэйчүүдийг дарга болгохын тулд л ажиллаад байгаагүй. Бүсгүйчүүд нийгмийн чиглэлийн нарийн асуудалд анхаарлаа хандуулдаг учраас л шинжлэх ухааны үндэстэйгээр ийн шийдэж байсан хэрэг.  Би сумын эмчээс ажлаа эхэлсэн хүн. Дараа нь аймгийн Нэгдсэн больницийн ерөнхий эмч, аймгийн  Эрүүл мэндийн газрын дарга, Эвлэлийн төв хороонд сургууль, оюутан залуучуудын  хэлтсийн дарга, Улаан загалмайн гүйцэтгэх хорооны дарга, Эрүүл мэндийн яамны орлогч сайд гээд 3-5 жилээр дэвшиж, амьдралын болоод ажлын туршлага хуримтлуулж ирсэн байна.  Улс орон, байгууллагын тогтвортой байдлын гол хүчин зүйл нь хүний нөөц шүү дээ. Хэчнээн  их доллар байгаад яах юм бэ. Түүгээр байшин барихгүй, машин жолоодуулахгүй.

-Том албан тушаалд томилогдохдоо та айдаг байсан уу?

-“Би энэ ажлыг хийж чадахгүй  байх аа” гэсэн ойлголттой ч Намын даалгавар учраас биелүүлнэ. Аймгийн  эрүүл мэндийн газрын дарга байснаа Эвлэлийн төв хорооны сургууль, оюутан  залуучуудын хэлтэсийн даргаар томилогдоод би  сурган хүмүүжүүлэх ухааны тухай  ном уншиж ажлаа эхэлсэн. Тэгэхгүй бол яаж багш, оюутантай ажиллах билээ. Ажлаа авснаас 10 гаруй хоногийн дараа сургуулийн  эвлэлийн хороодын дарга нарын үндэсний  том семинар болох байсан, би үндсэн хэлэлцүүлгийг хийх ёстой учраас шууд бэлдсэн. Өөрийгөө тэгж л ажилд бэлдэж, сургаж энд ажиллаж байгаа хүмүүсээс хоцрохгүй мэдээлэл авч, тэднээс дутахгүй явах ёстой гэсэн зарчмаар л ажилладаг байлаа.

-Гэр бүлийн орчин хүүхдийн хүмүүжилд нөлөөлдөг тухай бид нэлээд ярьсан. Тэгвэл таны эцэг, эх танд чухам юу захиж, хэрхэн хүмүүжүүлсэн бэ?

-Миний аав цэргийн бага эмч хүн байсан. Хязгаар нутагт шинжлэх ухааны эмнэлэг бий болгоход залуу  насаа зориулсан хүн. Аав минь надад гурван зүйлийг л захьсан. Физикийн багш болно гэж “томорч” явсан охиноо “эмч болоорой” гэсэн.  Намайг сумын  эмчээр ажиллаж байхад аав маань тэнд нэг хэсэг бага эмчээр ажилласан юм. Тэр үедээ эмнэлгийн бүх ажлыг хариуцан, түлээгээ бэлдэж, ханаа шохойдож явахдаа ажилдаа эзэн болж, хийсэн шиг хийх ёстойг ойлгуулсан. Бас “Миний охин өдөр бүр заавал хүнтэй уулзаж хүмүүсээс юм сонс. Орой нь цаастай ажилла” гэдэг байсан. Би одоо ч орой бүр тэмдэглэл бичдэг. Ямар сайндаа л хөгширсөн хойноо компьютерийн өмнө  суулаа гэж шүүмжлүүлж байх вэ.

-Энэ зарчмаа хүүхдүүддээ ч уламжлуулсан уу?

-Хүүхдүүд  боловсролтой болж байна. Дарга гээд явж байсан үедээ би хүүхдэдээ  анхаарч байгаагүй ээ.  Миний гурван хүүхдийг ээж минь өсгөж өгсөн. Гэртээ суух цаг бага байлаа. Монголын эх нялхасын асуудал  их чухал байлаа шүү дээ.  Хүүхдийн клиникт хоёр хүүхэд хоног болоогүй нас барахад асуудал хариуцсан орлогч сайд дуудагдаж байсан цаг. Өндөр хариуцлагатай ч,  боломж олгодог байсан үе л дээ. Дорноговийн нэг хүн эхнэрт нь  ерөндөг тавьсныг ойлгохгүй захидал бичиж, надад дээрээс үүрэг өгснөөр би гавьяат эмчээ томилон явуулж байсан. Тэр хүн ерөндөгийн тухай сайн ойлгоогүйгээс эрхийг нь хязгаарлалаа гэж бодсон байгаа юм. Залуу эмч 50 гаруй настай хүнд нарийн ширийнийг нь тайлбарлаж чадаагүйгээс асуудал үүссэн байсан. Харин нь дараа нь ойлгоод “Хэрэгтэй юм бол хоёрыг ч хамаагүй тавиулъя” гэж хэлсэн байгаа юм.  Нэг хүнийг ч нэг гэхгүй, нийт олныг анхаарч, дэмжиж байжээ.

-Өөрийн мэдсэн, сурсанаа өдий хүртэл залуустаа хэлж, тусалж байгаа танд маш их баярлалаа. 

-Та бүхэнд бас баярлалаа. Монголын бүх гэр бүлд, бүсгүйчүүддээ Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийн өдрийн мэнд хүргэж, юу санасан есөн хүсэл нь биелэх ерөөл өргөе.

 

Ж.Солонго

http://www.mongolnews.mn/w/50406

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.