• Categories

  • Traffic

үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч О.Пүрэвбаатар: Тамирчид маань бидний төсөөлөөгүй амжилтыг гаргалаа

Нийтэлсэн: 2014-04-30 11:48:06

Казакстаны нийслэл Астана хотноо болсон чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс манай тамирчид ганзага дүүрэн ирлээ. Тус баг тамирчдын дасгалжуулагчаар ажилласан МУГТ, ДАШТ-ний хошой мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч О.Пүрэвбаатартай ярилцлаа.

-Юуны өмнө баяр хүргэе.

-Баярлалаа. Манай багтамирчид Казакстаны нийслэл Астана хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож ойрын хэдэн жил аваагүй алтан медалиа авлаа. Өмнө нь 2001 онд Монголд Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн болоход бид багаараа хоёрдугаар байрт орж байсан.

Харин сая Казакстанд аргагүй бөхийн орон гэгддэг Ираны бөхчүүдийг дийлсэнгүй. Гэсэн ч хоёрдугаар байр эзэлнэ гэдэг бидэнд чамлалтгүй амжилт. Харамсаптай нь Казакстаны тамирчид манай тамирчдыг улаан цайм луйвардаж хожсон тохиолдол гарсан. Гэсэн ч бид нутгийн дэвжээнд нь дарж Какакстаны баг гуравдугаар байрт орсон.

-Эзэн орон гэдгээр давуу эрх эдлэх гэсэн юм байна. Энэ асуудалд манай шүүгч хэр нөлөөлсөн бэ?

-Ганболд шүүгчийн хувьд нутгийнхаа дэвжээн дээр байгаа хүмүүст яав ч хүч хүрэхгүй шүү дээ.

-Багшийн зүгээс харж байхад манай тамирчид юугаараа илүүрхэж байв?

-Тамирчид өмнө нь цаг дуусахын үед их ядардаг, амьсгааддаг оноо алддаг гэж ярьдаг байсан. Гэтэл энэ байдал үгүй болсон. Үүний тулд их бэлтгэл хийлгэсэн. Дээр нь ямар ч тамирчин ямар ч том бөхтэй тааралсан барилдана гэсэн сэтгэл зүйн өндөр бэлтгэлтэй байсан. Тийм учраас өөрийнхөө болон бусад багш нарынхаа өмнөөс тамирчдадаа баярлалаа гэж хэлье.

-Манайхан тамирчдыг амжилт гаргахаар л тэр багшийн шавь, энэ багшийн гарын шавь гээд л ярьцгаадаг. Харин шигшээ багийн хувьд ямар байдаг биз?

-Тэгэлгүй яахав. Би шигшээ багийн багш учраас энэ бол ерөөсөө л Монгол Улсын нэр хүнд. Харин клубын багш байсан бол өөр хэрэг. Яагаад гэвэл манай клубын тамирчин шигшээ багаас гарахад би миний тамирчин гэж орилохгүй нь ойлгомжтой. Тийм учраас шигшээ багийн бүх тамирчид бид дөрвөн багшийн шавь.

Түүнээс тэрний, энэний шавь гэсэн ойлголт бидэнд огт байхгүй. Саяын тэмцээнд Баяраа багш үлдсэн тамирчдаа бэлтгэл хийлгэсэн. Харин Энхбаяр багш Залуучуудын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголд болох гэж байгаа учраас тамирчидтайгаа Хөх хотын тамирчидтай хамтарсан бэлтгэл хийлгэсэн. Тэгээд МУГТ Ц.Цогтбаяр багш, бид хоёр явсан.

-Тэмцээний үеэр тамирчдадаа юуг аминчлан зөвлөж байв?

-Та нарын бэлтгэл маш өндөр байгаа. Тийм учраас та нарын ур чадвар, сэтгэхүй мэднэ. Та нар хэнээс ч дутахааргүй байгаа гэдгийг бүгдэд нь ойлгуулсан. Тамирчид маань ч сайн хүлээж авсан. Өмнө нь ямар амжилт гаргасан нь хамаагүй, түүнээс илүү амжилтыг хүлээж байгаа гэдгийг сайн хэлсэн.

-ОУХМ Б.Батзориг энэ жилээс жин өгсч 70 кг-ийн жинд барилдаж байгаа. Гэтэл саяын тэмцээнд харамсалтайгаар ялагдал хүлээсэн гэсэн. Яагаад тэр вэ?

-Казакстаны багийг нутаг дээр нь улаан цайм хожиж яваад бараг цаг дуусчихсан байхад цагийг нь зогсоогоод оноо алдаагүй байхад нь оноо торгуул өгөөд барилдаан эхлээгүй байхад нь цагийг нь явуулж дуусгаад хожигдуулчихсан. Үүнд бид яаж ч заргалдаад нэмэр байхгүй. Хүч ч хүрэхгүй.

-Ер нь ийм тохиолдол хэр гардаг вэ?

-Нутаг дээрээ болж байгаа тэмцээний үеэр ийм асуудал байнга гардаг. Тийм учраас тэмцээн болж байгаа орны тамирчдыг илт давуу хожихгүй хожигдох юм бол харамсах зүйл байхгүй гэсэн үг. Бараг дүрэм юм шиг л болчихсон байдаг шүү дээ. Харин монгол нутаг дээрээ ингэж чаддаггүй. Ер нь манайхан их шударга барилддаг шүү дээ.

-Та өөрийнхөө гаргаж чадаагүй амжилтыг шавь нараараа гаргуулна гэж ярьдаг. Тэрхүү амжилтанд хүрэхэд ойрхон байгаа тамирчид олон байна уу?

-Үүнд маш их итгэлтэй байгаа. Яагаад гэвэл намайг зодог тайлангуут гаднаас өндөр цалин амлаж, дасгалжуулагчаар ажиллуулах санал ирж байсан юм. Гэтэл би чөлөөт бөхийн буянаар өдий зэрэгтэй нэр хүндтэй сайхан амьдарч, ард түмнийхээ итгэлийг дааж явж байсан болохоор би чөлөөт бөхөд өртэй хүн.

Тийм учраас өнөөдөр уначихсан байгаа эрэгтэй багаа хамтран зүтгэж байгаа багш нартайгаа нийлээд хөл дээр нь босгоод эргээд багийнхаа амжилтыг өмнөх үеийнх шигээ болгочих юм бол миний хүсэл мөрөөдөл биелэх нь тэр. Энэ утгаар тамирчдадаа маш их итгэж байгаа. Тамирчид маань ч итгэлийг минь алдахгүй байх гэж бодож байна.

-Тамирчид маань цаашид юуг анхаарах нь зүйтэй вэ?

-Хүн болгон алдаатай байгаа. Надад ч гэсэн алдаа байгаа. Бид багаар их ажилладаг. Тийм учраас тамирчид түүн дээр, үүн дээр алдсан гэж нэг их зарлах нь илүүц биз. Алдаа оноо аль аль нь бий. Үүнийгээ бэлтгэл дээрээ ярина. Хийх ажил ч их байна. Бөхийн буян гэж сайхан зүйл байдаг. Тийм учраас чөлөөт бөхөө аварч хэвийн байдалд нь оруулахын тулд бид цуцашгүй ажиллах ёстой.

Ард түмнийхээ өгч байгаа урмаар хөглөгдөж, олимпоос аваагүй медалийг нь авахуулж, бүр олимпийн аварга төрүүлэхийн төлөө зүтгэнэ. Энэ дашрамд биднийг дэмжиж урам зориг өгч байдаг ард түмэндээ баярлаж явдгаа илэрхийлье. Өмнө нь том тэмцээнээс ганц медаль авбал их юм гэж боддог байсан бол одоо тамирчдын хэн нь ч авах боломжтой болсон.

Ингэж эн тэнцүүхэн барилдаж байгаа байхгүй юу. Бид саяын тэмцээнд Дэлхийн цомд оролцсон нэг номерын тамирчдаа авч яваагүй. Засгийн газраас зардлын мөнгө гаргах боломжгүй гэхээр нь залуучуудыг зардлаа олсон нь яв гэсэн зарим нь зардлаа олоод л явсан.

Ер нь бид гурав дөрвөн медаль авчих болов уу гэж дотроо бодож байсан. Гэтэл хүүхдүүд маань урам зоригтой барилдаж бидний бодож байгаагүй амжилтыг гаргалаа. Тийм учраас багш нь та нарыгаа дутуу үнэлж байсан бол уучлаарай.

-Тамирчдаа ялах бүрт сэтгэл огшоод л эрхгүй ид барилдаж байсан үе дурсагддаг байх даа?

-Тэгэлгүй яахав. Хүүхдүүд амжилт гаргахаар самсаа шархираад нулимс гараад нэг л сонин болчихдог юм. Энэ дашрамд хамт зүтгэж байгаа гурван багшдаа ч баярлалаа гэж хэлье.

-Таныг олимпийн медалийн үзүүрээс атгаад алдсаныг мэднэ. Гэтэл та түүндээ огт харамсдаггүй гэдэг. Ийм хор шаргүй хүн үү?

-Хүнд хор шар байдаг. Би ч өөрөө шартай хүн. Гэхдээ тэр харамслаа үргэлж бодож насаараа өөрийгөө хохироож яваад яах юм бэ. Бөөн сэтгэл санааны дарамт шүү дээ. Тийм учраас түүхэнд хэрвээ гэж үг байхгүй гэдгийг маш сайн ухамсарладаг. Миний барилдах хэмжээ, явах ёстой зам л тэр байж, тухайн үед юм болдгоороо болоод л өнгөрсөн.

Тийм учраас өнгөрсөн зүйлийн хойноос хэрвээ би тэгэх байсан, ингэх байсан гээд бодоод явах нь тэнэг хүний асуудал. Хэрвээ дараа нь шаналж харамсах байсан юм бол тэр үедээ өөрөө хичээж байх нь яасан юм, тийм биз дээ. Тиймээс би хор шаргүйдээ биш, тэр үед гаргасан алдаануудаа одоо тамирчдаараа давтуулахгүйн төлөө л явж байна.

-Сайн юманд садаа мунддаггүй гэгчээр мөн л та ДАШТ-ээс хоёр дахь мөнгөн медалиа 2002 онд хүртсэн ч гэсэн таны хувьд харамсалтай тэмцээн болж өнгөрсөн байдаг. Энэ бүхнийг эргээд бодоход эмзэглэх сэтгэл төрдөг л байх даа?

-Нэг тиймэрхүү зүйл болсон шүү. Эхний тойрогт Энэтхэгийн бөхийг хожоод, хоёрдугаар тойрогт хийлж, гуравдугаар тойрогт Украины бөх, дөрөвдүгээр тойрогт Германы бөхийг ялсан. Ингээд хагас шигшээд Туркийн бөх Харун Догантай таарсан юм.

Энэ бол миний хамгийн их харамсч явдаг барилдаан. Би ялж яваад дайраад байвал оноо авахаар байсан ч урагш явалгүй, оноогоо хамгаалаад цаг дуусгачихъя гэж бодсон нь тактикийн том алдаа болсон. Ингээд би 5:6-гаар ялагдсан.

Нөгөө талд Армений Арам Маргарян Ираны Мохаммед Талайг хожоод аваргын төлөө гараад ирсэн. Гэтэл би барилдааны дараа нервтээд ер амарч чадаагүй. Маргаряныг аваргын төлөө үлдсэнийг бодохоор бүр ч харамсдаг. Хэрэв би түүнтэй барилдсан бол ялах л байсан.

-Таны хамгийн дургүй зүйл юу вэ?

-Өөрсдөө юм хийгээгүй байж, хүний хийснийг үгүйсгэдэг, тусалж дэмжсэн мөртлөө тусалж дэмжээгүй гэж ярьдаг дүр эсгэсэн хүмүүст дургүй. Ингэж нэр хүнд олоод алга болдог хүмүүс олон байдаг.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

http://www.sonin.mn/news/sport/26383

Монголын чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр: Шавь нарын минь амжилт гавьяат цолноос илүү

Нийтэлсэн: 2014-05-05 08:25:54

Энэ удаагийн “Өглөөний зочин” буландаа Монголын чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаярыг урьж ярилцлаа.

-Өнгөрсөн он “Алдар” спорт хорооны тамирчдын жил байсан гэхэд хилс­дэх­гүй. Тив, дэлхийн аварга шал­гаруулах тэмцээнээс эх­лээд үндэсний их баяр наа­дамд хүртэл өнгөтэй сайхан барилдаж, амжилт гаргасан шүү дээ?
-Тийм ээ. Манай спорт хо­рооны тамирчдын амжил­тыг хангалттай сайн гэж хэлж чадахгүй ч боломжийн байгаа гэж дүгнэж байна. Ганц­хан чөлөөт гэлтгүй үндэсний бөхийн спор­тод ч түлхүү анхаардаг. Бүх амжилт маань бидний хамтын бүтээл юм.

-Шинээр хүч түрэн гарч ирж буй тамирчид Ц.Цогт­­­баяр, Ц.Хосбаярын гэсэн то­дотголыг ихэвчлэн да­гуулж байна?
-Баярлалаа. Зөвхөн бид хоёр гэлтгүй, монголын чө­­­лөөт бөхийн спортод шил­дэг дасгалжуулагч олон бий. Манай “Алдар” спорт хо­­роонд дөрвөн настай хүү­хэд хүртэл хичээллэхээр ирж байна. Тийм жаахан хүүхдийн мөрөөдлийг бид үгүй хийж болохгүй. Суу­рийг нь та­­виад өгөх хэрэгтэй. Тэгж чад­­вал тууш­тай нь үлдээд, спортын­хоо төлөө сэтгэлтэй нь цааш­даа амжилт гаргадаг.

-Таны шавь нар дэл­хийн аваргын медалийг өсвөр, залуучууд, насанд хүрэгч­дийн ангилалд хүртлээ. Одоо олимпиос медаль авах л үлдэх шив?
-Миний тамирчид медаль хүртэнэ гэдэгт итгэлтэй яв­даг. Бидэнд нөөц бо­лол­­цоо бүрэн байгаа. Өөрсдөө авч чадаагүй юм чинь та­мирч­­­даараа л тэр бүхнийг ава­хуулна даа. /Инээв/

-Таны дүү Ц.Цогтбаяр шигшээ багийн ахлах дас­гал­­жуулагч болчихлоо. Ачаа­­­­­­лалтай ажиллаж бай­на уу?
-Асуудалгүй ээ. /Инээв/ Олон жил миний хийж ирсэн ажил. Өөрөө тамирчин байсан хүн дасгалжуулагч болохоор ямар ч ажилд асуу­дал гараад байдаггүй. Цогоо маань шигшээ багийн ахлах дас­галжуулагч болсон ч хүүхдүүдээсээ хөндийрөөгүй. Ярьж хэлэх, заах зүйлээ сургаад л явж байна.

-Нэг гэр бүлийн хүүх­дүүд багаасаа чөлөөт бө­хийн спортод хөл тавьж одоо хэр нь хамтдаа дасгал­жуулагч хийж байгаа нь со­нин тохиолдол шүү?
-Ховор бас азтай тохиол­дол.

-Ингэхэд та чөлөөт бө­хийн спортод хэрхэн хөл тавьж байв?
-1984 онд цэргийн албанд мордож байсан. Бө­хөд хөтөлсөн миний анхны багш гэвэл 1960-аад оны ма­най улсын чөлөөт бөхийн хөнгөн жингийн шилдэг бөх, ОУХМ С.Сүрэнжав агсан байлаа. Тэр буянтай хүний дэмжлэгээр тухайн үеийн “Найрамдал” ний­гэмлэгийн бөхийн сек­цэнд анх орж хичээллэж эхэлсэн түүхтэй.

-Тухайн үедээ нийгэм­лэгийн аварга шал­гаруулах тэмцээнд орол­цож анхны медалиа хүртэж байсан гэдэг?
-Багш минь энэ тэмцээнд амжилт гаргах ёстойг са­нуулж байсан. Тэгээд тэм­цээний 38 кг-д барилдаж хүрэл медаль хүртсэн. Ту­хайн үедээ бөөн баяр. Хүмүүс жин багатай, жаахан гээд их өхөөрдөнө.

-Харин 1985 оноос “Алдар” спорт хороотой хол­­бог­дож эхэлсэн байхаа?
-Тийм ээ. Очсон үеэс чөлөөт бөхийн спортоор тууш­­­тай хичээл­лэж эхэл­­сэн. Лодой, Магсар зэ­рэг дас­галжуулагчдын удирд­лага дор “Алдар”-ынхан бэлтгэл сургуулилтаа эрчимтэй хий­нэ. Тэнд Оюунболд, Баа­тар­­хүү, Гочоосүрэн, Алтан­­шагай, Баяр­сайхан, Энх­тайван, Энхжаргал зэ­рэг бөх­чүүдтэй хамтдаа бэлт­­­гэ­л хийж, уралдаан тэм­цээнд орох болсон нь миний амжилтад сайн нөлөө үзүүлсэн гэж боддог.

-“Алдар” спорт хороонд данслагдахаас өмнөх жил нь та өсвөрийн улсын аварга шал­га­руулах тэм­цээнд орол­цож хүрэл ме­даль хүртэж байсан са­нагдана?
-Спортын анхны том ам­жилт гэвэл 1984 оны чөлөөт бөхийн өсвөр үеийн УАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн амжилт. Спортын том ам­жилтын гараагаа бас л хүрэл медалиар эхэлж байс­наа бэлгэшээж явдаг.
Энэ тэмцээний дараа, да­раагийн жилүүдэд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд тогт­мол амжилт үзүүлж байсан. Харин 1988 оны олим­­пийн жилд зохиогдсон улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд анхны алтан ме­далиа хүртсэн.

-Та тэр жилийн залуу­чуудын улсын аваргад хүр­тэл түрүүлсэн. Гэ­тэл олим­под яагаад Т.Сүх­баа­тарыг явуулсан юм бэ?
-Дасгалжуулагчдын шийд­вэрээр олимпийн дэв­жээнд дээд жингийн шилдэг бөх ОУХМ Т.Сүхбаатарыг зо­доглуулсан юм. 1987 онд зохиогдсон МБАТ-ий VIII спартикиадын тэмцээнд би амжилттай барилдаж, 48 кг-д түрүүлсэн. Энэ үеэс шигшээ багийн тамирчин болж чадсан.

-Таниас гадна дүү нар тань чамгүй сайн бөхчүүд явсан. Хүүхдүүд нь бүгд бөхийн спортыг сонгоход аав, ээж нь хэрхэн хүлээж авч байв?
-Анх намайг барилдахад аав, ээж уурлах нь гайгүй байсан. Гэтэл Энхбаяр, Цогоо хоёр хулгайгаар бөхийн сек­цэнд яваад эхэлсэн. Том ах цэргийн ерөнхий сургуульд орчихсон. Гэр хороололд амьдардаг байсныг хэлэх үү. Хийх ажил их. Аав, ээж гэрийн ажил цалгардахад жаахан дургүйцдэг байсан. Уг нь тэрсхэн өсчихсөн гур­ван хүүхэд жингээ хамт­даа хасчихна. Би чинь талийгаач дүүгээсээ илүү­тэй, Цогоогоо хажуудаа ав­чих­­на. Тэгэхээр дүү минь их гомдоно.

-Нэг гэрийн хөвгүүд бүгд бөхийн спортод хор­хойтой. Гэр орон ч бөхийн “дэвжээ” л гэсэн үг биз?
-Эргээд санахад бид нэг бол барилдана, үгүй бол сунадаг ширээн дээрээ тен­нис тоглож л өнгөрөөдөг бай­ж. /Инээв/ Тэгээд аав, ээжийгээ ирэхээс өмнө гялс янзалчихдаг. Тийм л үе бай­сан. Манай аав на­саа­раа эм хангамжийн байгуул­лагад ерөнхий нягтлан хийсэн хүн. Аавд минь шагналын байдлаар гурван өрөө байр өгсөн. Тэрний том өрөө ер нь хэцүүхэн байсан. Эргээд бодоход доод талын айл л их зүдэрсэн байх.

-Амжилт харагдаад ирэ­хээр эцэг эхийн дургүй­цэл ч арилсан байх?
-Тэгэлгүй яах вэ. Царай­наас нь эхлээд л илт шүү дээ /Инээв/ Хамгийн бага дүүг Тэгшбаяр гэдэг байлаа. Дүү Энхбаяр, Цогтбаяр нар маань тус бүр хоёр олим­пийн дэвжээнд эх орноо тө­лөөлөн оролцож байсны дээр Цогтбаяр маань 1993 оны Торонтогийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн.

-1992 оны Барселоны олимп. Нэг гэр бүлийн гур­ван хүүхэд олимпийн наа­дамд орсон нь бас л ховор тохиолдол шүү?
-Олимпод би 48 кг-д, Энхбаяр 52, Цогтбаяр 57 кг-д өрсөлдсөн. Миний оргил амжилт гэвэл Барселоны олимпийн наадам гэж дот­роо бодож явдаг юм.

-Та наймдугаар байр эзэл­­сэн. Гэхдээ л дэлхийн том­­­чуу­дыг өвдөг шороодуул­сан?
-Миний жинд 19 бөх өрсөлдсөн. Испанийн М.Сан­чес, Нигерийн А.Аденкунла нарыг цэвэр ялж, гараагаа амжилттай эхэлж билээ. Нөгөө хэсэгт томчууд нь байсан. Гуравдугаар тойрогт Европын аварга, Румыны Ромика Рашованд, дараагийн даваанд тус наадмаас мөнгөн медаль хүртсэн БНСУ-ын Ким Жүн Шинд оноогоор ялагд­санаар наймдугаар байр эзэлсэн түүхтэй.

-Амьдралаа тэр чигт нь чөлөөт бөхийн спортод зориуллаа энэ спорт танд юу өгсөн юм бэ?
-Өнөөдөр би сайхан амьдарч байна. Энэ спортын л буян. Хүнтэй сайхан харьцах харьцааг сурлаа. Шавь на­раа дэлхийд үнэлэгдсэн тамир­чин болгох гарааг нь зааж сургалаа. Үүнээс өөр надад том шагнал гэж байхгүй.

-“Алдар” спорт хорооны дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр гэхээр алдраа үнэлүүлж чадаагүй эрхэм дээ гэсэн бо­дол төрдөг. Магадгүй өдий олон жил гавьяат дас­галжуулагч гэсэн алдрыг хүр­тэх цаг боллоо?
-Надад биеийн тамир спортын тэргүүний ажилтан цол гурав байна. Хүнд ийм олноороо байдаггүй л юм гэсэн. /Инээв/ Би өнөөдөр зөвхөн цалин авахын төлөө ажиллаад, шагналын төлөө гүйгээд байж чадна. Надад тийм сэтгэл байхгүй нь сайхан юм.
Хүүхдүүдийнхээ төлөө яваад, бэлтгэл сургуу­лилтийг нь сайн хийлгээд тэд минь амжилт гаргавал үүнээс том шагнал гэж юу байх билээ.

Б.Төрбат

Эх сурвалж:

 

http://www.sonin.mn/news/sport/26491

“Новатерра” компанийн захирал, Монголын бизнесийн зөвлөлийн ТУЗ-ийн дарга, Дэлхийн эдийн засгийн форумаас “Дэлхийн залуу манлайлагч”-аар тодорсон Б.Бямбасайхан: УЛСАА ЦААШИД ХӨГЖҮҮЛЖ, ХҮЧИРХЭГ БОЛГОХЫН ТУЛД ЭДИЙН ЗАСГАА Л САЙЖРУУЛАХ ЁСТОЙ

2014-05-02 09:53:08

Энэ өдөр уншигч-сурвалжлагчаар Төрийн хошой шаг  налт,  хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров ажиллалаа. Түүнтэй ярилцах зочин маань Монголын шинэ үеийн залуу-сын төлөөлөл болсон Б.Бямбасайхан. “Новатерра” компанийн  захирал, Монголын бизнесийн зөвлөлийн ТУЗ-ийн дарга, Дэлхийн  эдийн засгийн форумаас “Дэлхийн залуу манлайлагч”-аар тодорсон  тэрбээр Монголын анхны сэргээгдэх эрчим хүчний станц байгуулсныг  уншигчид маань мэдэх биз ээ. Манай сурвалжлагч зочноосоо асууж, дээрээс нь харилцан  яриа өрнүүлэх хэлбэрийг сонгосон нь тун сонирхолтой, амттай  болголоо. Мэнд усаа мэдэлцээд, энэ тэрийг хуучлах зуур зочин маань  Төрийн хэлний хуулийн төслийн талаар асууж,  сурвалжлагч маань  тайлбарласнаар ярилцлага албан ёсоор эхэлсэн.  

 -“Өнөөдөр” сонин надад  даалгавар  өгчээ.  Тантай   ярилцах санал тавихад нь  зөвшөөрчихлөө.  Учир  нь  би зочноо бага залуугаас нь  мэднэ. Бас сүүлийн  хэдэн  жил Монголын урлагийн  зөвлөлийн  Удирдах  зөвлөлд  хамтран  ажиллаж  байгаа.  Бид   нийг  уулзуулахаар  сонгожээ. Танд ямар сэтгэгдэл  төрж байна вэ?

-1997 онд зохион байгуулсан “Төв Азийн тууль”  наадамд ЮНЕСКО-гоос ха- таг тай Айкава ирж, би тэр  хүний хэлмэрчээр ажиллаж  таар  сан  юм. Тэр үед Хөгжим  бүжгийн сургуульд наадмын  шал  гаруулалт болж, шүүгчээр ажилласан Жанцанноров  гуайн өмнө өвдөг нь чичирчих – сэн хэдэн хүүхэд зогсож байсан. Тэгж л энэ хүнтэй танилцсан түүхтэй. Сүүлд 2000  онд Нью-Йоркт таны зохион  байгуулсан урлагийн наадмын үеэр уулзсан бил үү.  Тэгэхэд би Америкт сурч, бас  аав, ээж маань тэнд амьдардаг байлаа. Тэр үеийн олон  сай  хан  дурсамж үлджээ.  Монгол бөхөд дуртай болохоор Өсөхбаяр заан, Бумбаяр,  Дорж самбуу, Одгэрэл гэсэн  гурван начин очсоныг сайн  санаж байна.

Н.Ж: Америкт болсон тэр наадмаас ирээд  удалгүй гурван начин маань заан цолтой  болцгоосон. Их бэлгэшээлтэй наадам байсан гэж  одоо хүртэл ярьдаг юм. Эргээд бодоход  бидний  танилцсан учрал их сайхан ерөөлтэй байж.  Түрүүн хэлсэн монгол туулийн наадамд ирсэн  Айкава бол ЮНЕСКО-гийн биет бус соёлын  өвийн газрын дарга, би Гэгээрлийн яаманд Соёл  урлагийн газрын дарга, Бямбасайхан гадаад  харилцааны мэргэжилтэн байж. Тэр наадам  Монголын утга соёлын өвийг хадгалж, хамгаалах  том төслийн эхлэл байсан юм. Японы сангаас  218.000 долларын өртөг бүхий техник, хэрэгсэл  өгч, таван жилийн хугацаанд өв тээгчдийнхээ  талаар бичлэг хийж,  Засгийн газартаа өгсөн.  Дараагийнх нь Монголыг сурталчилсан иж  бүрэн үзүүлбэртэй наадмыг  Америкт анх удаа  зохион байгуулсан явдал. Харваач,  бөхчүүд,  урлагийнхантайгаа очоод би нөгөөх хоёр өндөр  (Худалдааны төвийн ихэр цамхаг)-т америк  хүүхдүүдэд лекц уншсан. Бөхчүүд маань тайзан  дээр барилдах соёлыг үзүүлж, харваачид хоёр  цамхгийн  хооронд бай тавьж, харвасан.  Ц.Элбэгдорж тэр үед оюутан. Машинтай  ирчихээд Н.Норовбанзад гуай бид хэдийн  жолооч  хийж, үйлчилж байлаа. Их сонин сайхан үе  байж. Тэгвэл одоо Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч,  Өсөхбаяр далай аварга, тэр үед орчуулагч хийж  байсан залуу Бямбасайхан бизнесмен болчихсон,  би тэтгэвэрт гарсан байх жишээтэй. Энэ  юу хэлээд байна вэ гэхээр, бид голоод л байгаа  болохоос  их хурдтай яваад байгаа юм биш үү.  1997 онд Айкава хатагтай монгол бөөгийн  тухай сонирхож, асуух юм байна гэсний дагуу  Бямбадорж зайрантай  уулзсаныг санаж байна  уу. Гэхдээ зайрангийн хариулт сэтгэлд нь 100  хувь хүрээгүй.  Чухам юунаас болсон юм бүү мэд,  тухайн үед зайрангийн хүч тийм байсан уу,  хатагтайн асуулт тэр хүнд өөрөөр хүрсэн үү… Энэ үед зочин маань “Эсвэл муу орчуулсан  уу…” гээд жигтэйхэн инээж, “буруугаа хүлээв”.   Ярианы туршид энэ залуугийн хөдөлгөөн,  инээдэнд өчүүхэн ч худал өнгө аяс илэрсэнгүй. Тэр  өөртөө итгэлтэй, бардам, аливаад хийгүй нэгэн  санагдав.

-Ер нь Бямбасайханыг би ажлын  чиглэлээр л мэднэ. Тиймээс энэ залуу  хэдэн хүүхэдтэй, аль нутгийн хүн юм, юу  сонирхдог юм гэхчлэн хувийн амьдралыг нь  огт мэдэхгүй. Ингэхэд Та хаана төрсөн, ямар  сургууль төгссөн хүн болохоо уншигчдад  танилцуулаач?

-Аав маань Засгийн газрын бааз гэж байхад  Удвал гуайн жолооч байсан. Тэгээд 1980-аад  оны үед ГЯЯ-нд ажилд орсон. Миний ээж ГЯЯ-нд  насаараа ажилласан дипломатч хүн. Тэд маань  бусад аав, ээжийн адил бүх л зүйлээ хүүхдүүддээ  зориулсан. Ийм л гэр бүлд би өссөн. 1990 онд аав,  ээж маань АНУ-ын Нью-Йорк хот дахь НҮБ-ын   Төлөөлөгчийн газарт томилогдож, гэр бүлээрээ  явцгаасан. Үүний хүчинд англи хэл гадарладаг  болсон. Ер нь 1990-2000 онд гадаад хэлтэй хүн  харьцангуй цөөн байсан шүү дээ. Тийм болохоор   би 15, 16 настайгаасаа л энд тэнд орчуулагч  хийдэг байсан. Монголд оюутан байхдаа Элчин  сайд нар жуух бичгээ барих, Ерөнхийлөгчтэй  уулзах зэрэгт хэлмэрч хийж, бас гаднын  төслүүдэд ажилладаг байлаа. ЖАЙКА-гийн  төслөөр ойн модны нөөцийн судалгаа хийж, зуны  гурван сарыг Тужийн  нарсанд өнгөрүүлж билээ.  1997 онд Баярхүү багш маань “Гэгээрлийн яамны  сайд Лхагважавтай очиж уулз” гэсэн. Тухайн үед  Гадаад хэлтсийн ажилтан нь ажлаасаа гарчихсан  байсан үе таараад намайг ажиллуулахаар  болжээ. Мэдэх, чадах зүйл дулимаг оюутан  хүү ажилд орсон түүх ийм. Ажил, сургуулиа  зохицуулж, явсаар жил гаруйн дараа төгссөн.  1997 онд шилдэг таван оюутан шалгаруулахад  би багтаж, тэтгэлгээр сурах эрх авсан. Тэгээд  Жорж Вашингтоны их сургуульд магистрт  сурсан. Ер нь Гэгээрлийн яаманд байхдаа асар  их зүйл сурч, мэдэж, туршлага хуримтлуулсан нь  хожим ажил дээр гарахад маш их тус болсон. Тэр  үед  компьютер, хувилагч машин, цаас гээд юм  ховор байсан цаг. Хувилах машины хор дуусвал  сэгсэрч байгаад хэвлэх жишээтэй. 2000 оны үед  Америкт ажиллаж байхад нэг удаа принтерийн  хорыг сэгсэрч хэрэглэдэг туршлага маань их  хэрэг болсон. Бүгд ачаалал ихтэй, цаг давчуу  байтал принтерийн хор дуусаж, нэлээд юм  боллоо. Хүмүүс тэрнээс болж бухимдаж байна.  Миний хувьд сандарч сүйд бололгүй хорыг нь  хэд сэгсрээд өөрийнхөө юмыг гаргачихаж байгаа  юм. Иймэрхүү энгийн хэрнээ ажил амьдралд  хэрэгтэй туршлага хуримтлуулснаас гадна албан  бичиг хөтлөхөөс эхлээд монгол хэлээ тэр үед  л гайгүй  сурсан. Багадаа орос сургуульд сурч  байгаад Америк явсан болохоор яг үнэндээ  монгол хэлэндээ тааруухан байсан. Энэ бүхэн  эргэн тойронд маань байсан сайн хүмүүсийн ач  гэж боддог.

-Америкт яг ямар мэргэжлээр сурсан юм  бэ?

-Тухайн үед манай эдийн засаг ямар байсан  билээ. Бид юу мэддэг, чаддаг байсан билээ  гэж бодохоор НҮБ гэж олон улсын мундаг  байгууллага байлаа шүү дээ. Ээж маань  тэр чиглэлээр ажилладаг. Намайг НҮБ-д  ажиллуулахыг хүсдэг байсан. Дээрээс нь Баясах  багшийн санаачилгаар МУИС-д Олон улсын  харилцааны тэнхим нээгдсэн. 1993 онд манайх  Америкаас ирж, би 54 дүгээр сургууль төгсөөд,  Баясах багшийн зөвлөснөөр 1994 онд тэр  сургуульд орсон. Тэгж олон улсын харилцааны  мэргэжилтэн болсон. Олон улсын харилцааны  тэнхим бол дэлхийн тавцанд гарах монгол хүнийг  бэлтгэдэг байсан юм. Орон судлалын хичээл  орж, тухайн улсын соёлыг заадаг. Би нэг хэсэг  хятад хэл сурах гэж үзсэн. Баясах багшийнхаа  үгэнд “сайн” орсон болохоор “сайн” сурсан.

 -Түрүүн шилдэг оюутан болсон гэлээ.  Ямар шалгууртай байсан юм бэ?

-Тухайн үед ямар шалгуураар сонгогдсоноо  мэдээгүй шүү дээ. Сургуулиас тодорхойлж өгсөн  гэсэн. Би ангийн даргын үүрэгт ажлаас эхлээд ер  нь бүх л зүйлд  оролцдог  нийгмийн идэвх сайтай  оюутан байлаа. Заримдаа буруу ч зүйлийн урд  явдаг байсан байх.

 -Ер нь Бямбасайханд нэг тийм тал бий.  Юмны урд явах дуртай. Би ч гэсэн бүх  юмны урд явах дуртай. Тийм дур залуугаас  байсан. Тэрийг хүмүүс албан тушаалд дуртай  гэдэг юм л даа. Ер нь тэр хүсэл нь хүнийг  урагшлуулдаг. Тэр чанараараа энэ залуу  өөрийгөө татаж яваа болов уу. Хүн бусдад  татагдаж явбал арын эгнээнд байна гэсэн  үг биз дээ. Америкт олон жил болж ирээд  Монголын нийгэмд яаж хөлөө олох вэ  гэхчлэн тэр үеийн сэтгэгдэл ямар байсан  бол?

-Хүүхэд аливаад дасан зохицох чадвар  өндөртэй байдаг. Америкт аав, ээжийн  зөвлөснөөр  америк сургуульд орсон. Эхний нэг  сар хэл сайн мэдэхгүйгээсээ болж их бухимдсан.  Сургуулиа солино гэж ч үзсэн. Гэхдээ сарын  дараа дажгүй, орчиндоо дасаж, найзуудтай  болсон. Америкаас Монголдоо ирээд орчиндоо  амархан дассан. IV хорооллын эцэст сургууль  маань байдаг. Тэр хавийнхантайгаа “нуугдаж”  тоглохоос эхлээд зохицож амьдрах шаардлага  гарч л байсан. Сүүлд 1998 онд Монголоос яваад  Америк,  Филиппинд ажиллаж, амьдарч байгаад  2010 онд нутагтаа ирсэн. Азийн хөгжлийн  банкинд, Монголтой адил өсөж буй эдийн  засгийн нөхцөлтэй газарт ажиллаж байлаа.  Хүнтэй харилцах харилцаа гэдэг аль ч  газарт  хамгийн чухал. Хүн өөрийн хэлэх санаагаа  тухайн харилцагчдаа  хэрхэн ойлгуулах вэ гэдэг  нь хариуцлага гэсэн үг. Өөрийгөө илэрхийлэх  тал дээр бид учир дутагдалтай байх шиг. Хаанаас  хаа хүртэл явснаа маш тодорхой, ойлгомжтой  тайлбарлах учиртай. Тэгэхгүй “Хөгшин нь нэг  тийш явах гэж байгаа шүү” гэж  хоорондоо  ярьдаг шигээ байвал цаад хүн таны мессежийг  зөв хүлээж авах уу гэдэг асуудал гарна. Олон  улсын зах зээл, хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн  орчин итгэлцэл дээр тогтдог. Өөрийгөө  ойлгуулж чадахгүй бол итгэл олохгүй гэсэн  энгийн дүрэмтэй. Түүнд л бид суралцаж байна.  Үүнд туршлага гэдэг зүйл бас их нөлөөлнө.

 -Технологижсон, иргэншсэн нийгмийн  ха рилцаанд  монголчуу  дын нүүдлийн соёлтой холбоотой уламжлагдсан зарим нэг  зүйл нь гаднынханд цалгар назгай, болчимгүй, хулхиддаг гэхчлэн янз бүрийн сэтгэг -дэл төрүүлдэг байж болзошгүй. Өнгөрсөн  зууны эхэн үед Хүрээнд байсан япон хүний  тэмдэглэл санаанд орлоо. Нэг монгол тайж  тэр хүнтэй  Алтанбулаг явахаар тохирч л дээ.  Тэгээд хэзээ явахыг нь асуухад “Ирэх сарын  шинийн найманд тэнгэр гайгүй бол явна”  гэж.  Ингэж хэлэхээр би монголчуудыг яаж  ойлгох юм бэ. Монголчууд гэж ийм хүмүүс  байдаг юм байна гэж тэмдэглэлдээ бичжээ.  Яг үнэндээ манай тайж худлаа хэлээгүй л  байхгүй юу. Тэр өдөр шуураад байвал яаж  явах юм бэ, тайжид буруу байхгүй байгаа биз  дээ. Бидэнд ойлгомжтой ч нөгөө хүнд бүрхэг  тийм нэг сэтгэлгээний зүйл харилцаанд  нөлөөлдөг байж магадгүй. Тиймээс бид цаад  хүнээ хэн бэ гэдэг талаас харилцаж сурахгүй, зөвхөн өөрийнхөөрөө бодож, сэтгэвэл  болохгүй юм байна.  Нэг ийм юм байна аа, Та бизнесийн хүн  учраас ухаж байж мэдэх юм. Юу гэхээр,  сурталчилгаанд “Хязгааргүй хэрэглээ”  гэсэн үг их гарах юм аа. Гар утсаараа  хязгааргүй ярина гэх жишээтэй. Үнэхээр  тийм хязгааргүй хэрэглээ гэж байвал   ирээдүйд өнөөх нөөц энэ тэр хүрэх үү. Би  хүн төрөлхтөн зөв замаар явж байна гэж  бодохгүй байгаа. Буруу бодож байж болох.  Түрүүлж яваа улсууд нь буруу явж байгаагаа  мэдрээд эргэхэд араас нь дагаж байсан бид  хамтдаа буцаад, эргэж чадах болов уу, дунд  нь очоод таг зогсчих юм биш байгаа?

 -Өнөө цагт хамгийн үнэтэй чухал зүйл  бол мэдээлэл. Энгийн жишээ гэхэд гар утас,  интернэт байна. Утсан холбооны дэд бүтэц гэдэг  зүйлийг өөр улс оронд олон жилийн турш бий  болгож, туршиж ирсэн. Тэгвэл тэр зүйлийг бид  шууд л хэрэглэж эхэлсэн. Дэлхийн хэмжээнд  хэрэгжүүлсэн хамгийн үр дүнтэй “Зуун мянган  нарны гэрэл” сэргээгдэх эрчим хүчний  төслийн  ачаар тал хээр байгаа малчид цахилгаанаар  хангагдсан. Утсаа цэнэглээд ярьж, зурагтаар  мэдээллийг шууд авч, хөдөө, хотод байгаагаас үл  шалтгаалаад хүүхдүүд хүүхэлдэйгээ үзэж чаддаг  болсон. Урьд нь хот, хөдөөгийн ялгаа их байсан  шүү дээ. Тэр нь мэдээллийн л зөрүү байж. Тэгвэл  тэр ялгаа одоо арилаад адил түвшинд очиж  байгаа юм. Технолги гэдэг зүйл амьдралыг ин -гэж өөрчилж чаддаг юм байна. Хязгааргүй хэрэг -лээ гэдгийн хувьд хэзээ ч тийм зүйл байхгүй л  дээ.  Ердөө л бизнесийн сурталчилгаа. -Хөдөөгийн айл бүр зурагт, хөргөгчтэй,  гаднаа нэг “Портер”, мотоцикльтой болсон.  Техникийн дэвшил нэвтэрч байгаа нь сайн ч  морио унаад мал хариулж байгаа хүн бараг  харагдахгүй болж. Мотоциклиор давхиад  адуу малаа хөөгөөд байх юм. Нүүдлийн соёл,  хэв шинж гэж бидний яриад байгаа зүйлийг  яваандаа орхих болов уу, яадаг бол, ямар  сэтгэгдэл төрж байх юм бэ. Соёл урлагийн  над мэтийн хүмүүс болохоор ингэ авахуулдаг  ёс, тууль хайлах, сур харвах нь хэрэгтэй  гээд зүтгэдэг. Яг амьдрал дээр хэрэглэхгүй  болоод байдаг?

 -Адуугаа мотоциклиор хураана гэдэг бол  бүтээмжийн асуудалтай холбоотой. Илүү хурдан,  хямд байгаа учраас л тэрийг сонгож байгаа. Цаг  хэмнэж, тэр хугацаанд өөр олон ажил амжуулах  учраас л тэр шүү дээ. Тэрнээс биш монгол хүн  адуу малдаа хайргүйдээ тэгээгүй. Нүүдлийн  соёл, хэв шинжит амьдрал алга болох уу гэвэл би  “Үгүй” гэж хариулна. Өнөөдөр монгол хүн мон -голоороо ярьж байна, дээрээс нь хүн бүр Мон -голоо монголоор нь авч явах хүсэл, эрмэлзэл,  тэмүүлэлтэй байгаа учраас уламжлалт соёлоо  гээхгүй, авч явж чадна гэж боддог.  Өнөөдөр уул уурхай, дэд бүтэц, эдийн  засгийн өсөлт чухал гэж яриад байгаагийн учир  нь мон  гол хүн, монгол орчин, монгол соёл оршин  тогт  нох орон зай, тэр талбарыг улам сайжруулахын төлөө л явж байгаа хэрэг. Морио унаад  дэлхийн талыг эзлэхгүй нь лавтай энэ үед эдийн  засгийн хөгжилгүйгээр урагшлахгүй. Тэгэхээр  бид бусдаас илүүг бүтээхийн тулд технологийн  дэвшлийг ашиглах нь зөв. Гол нь монгол хүн,  монгол хэл байгаа цагт нүүдэлчдийн соёл алга  болохгүй байх аа.   Үүн дээр бид хил хязгаартай,  тусгаар тогтносон улс. Өдийг хүртэл олон зууны  турш хамгаалж ирсэн энэ улсыг  цаашид улам  бэхжүүлж, хүчирхэг болгож, хадгалахын тулд  бид эдийн засгаа л сайжруулах ёстой.

 -Нээрэн, эдийн засаг тамиржаад ирэ-хээр бүх юмыг хийж болох байх аа. Жишээ  нь, эдийн засаг  тэнхээжих үед нүүдэлч ний  соёл, аж ахуйн хэв шинжээ авч үлдэ  хийн  тулд эмнэг сургасан, ногт, чөдрөө хэрэг -лэсэн, тэмээгээр нүүдэл хийсэн хүмүүст  урамшуулал олгох болов уу.

 -Монгол хүн Үндсэн хуулиараа газар өмчлөх  эрхтэй. Энэ бол их чухал. Газартаа эзэн болсон  хүн байгаа орчноо хамгаалдаг энгийн зарчим  бий. Наад захын жишээ энүүхэнд бий шүү дээ.  Уулын амыг боогоод хашаа босгосон байна  гэж шүүмжилдэг ч тэнд ургамал, мод нь ургаж,  амьтад нь гүйлдэж байгаа. Модыг нь огтлоод,  газрыг нь сэндийчээд орхижээ гэж ярьдаг. Тэр  газар эзэнтэй бол тэгэхгүй. Уг нь эзэн нь бид л  дээ. Гэхдээ хуулиа хэрэгжүүлэхгүй байгаа учраас  байгаль орчноо сүйтгэж байгаа юм. Монгол хүн  байгалаасаа хол байж чадахгүй. Цаг зав гарвал  хөдөө рүү тэмүүлдэг биз дээ. Тийм нөхцөлд бид  монгол ахуйгаасаа холдоно гэж байхгүй л болов  уу.

-Та бизнесийн салбарын хүн. Өдийг  хүртэл юу хийсэн байна, юу хийхийг  хүсэж байна, юуг хийж амжаагүй байна  вэ. Таныг юм хийхэд нийгэм, бидний  зүгээс саад тотгор, нэмэр хандив  юу байна вэ. Юу нь болохгүй байна,  болгохын тулд яамаар байна вэ?

-Цаг хугацааны асуудал байна. Хүн өөрт  байхгүй юмыг хүсдэг амьтан шиг байгаа  юм, өөрийгөө хараад байхад. Монгол хүний  хувьд юу хүсэж байна вэ гэвэл бусадтай адил,  бүр илүү байхыг хүсэж байна. Миний хувьд  олон жил гадаадад өөр соёл, өөр хэлтэй  хүмүүсийн дунд ажиллаж, амьдраад ирэхээр  аливаад дасан зохицох шаардлагатай  болдог. Дээрээс нь тэнд байгаа  олон  орны хүмүүсээс илүү амжилттай байж,  нэг алхмын өмнө явахгүй бол тэр дундаас  гарч ирэхэд хэцүү. Тиймээс хүмүүс 10 цаг  ажиллавал, би 12 цаг ажиллах жишээтэй.  Тэгж байж туршлага хуримтлуулж,  дараагийн ажилд түргэн дэвших зэргээр  ажиллаж ирсэн. Монгол Улс дэлхийн эдийн  засгийн нэг хэсэг болчихлоо. Тэрийг маш  сайн ухаарч байгаа нэг хэсэг байхад зарим  нь мэдэх ч үгүй  яваа. Бизнесийн талаас  авч үзвэл өнөөдөр Монголд юу хэрэгтэй  байна вэ гэвэл, дэд бүтэц. Зам, нисэх  онгоцны буудал, цахилгаан станц, шинэ  үйлдвэрүүд. Энэ бүгд хоорондоо уялдаа  холбоотой. Бид эдийн засгаа солонгоруулна  гэж яриад байгаа даа. Чийг, нар, агаар  гэхчлэн тодорхой нөхцөл бүрэлдсэн үед л  солонго татдаг шиг эдийн засгийн хөгжилд  дээрх зүйлүүд бүгд хамаатай. Өнөөдөр  Монголд хамгийн өрсөлдөх чадвартай  салбар бол гарцаагүй уул уурхай байгаа. Энэ  салбараа сайн залаад явбал араас нь бусад  сайнууд дагана. Өнөөдөр 10 тэрбум доллар  байгаа ДНБ-ийг 100 тэрбумд хүргэчихвэл  өнөөдрийн баян, ядуу, дутуу гээд байгаа  нийгмийн үзэгдлээс сална. Эдийн засгаа  дагаад амьдрал сайжирна.

  -Та асуултад хариулаад ч байгаа  юм шиг, хариулахгүй ч байгаа юм шиг  санагдаад байна л даа. Та юу бүтээмээр  байна вэ. Бүтээхэд тань юу саад болоод  байна вэ?

-Саад байна уу гэвэл “Байхгүй” л гэж  хэлнэ. Та бид хоёр адилхан шүү дээ. Нэг нь  дуртай уран бүтээлээ хийж, нөгөө нь чаддаг  бизнесээ хийгээд явах орчин Монголд  өнөөдөр байгаа. Саад бэрхшээл гэдгийг том  асуудал биш гэж боддог.

-Надад юу ч саад болохгүй. Гэхдээ  ганц бэрхшээл байгаа. Юу гэхээр бү-тээсэн зүйлийнхээ үр шимийг мате-риал лаг байдлаар шударгаар хүртэж  чадахгүй байна. Энд тэнд миний юмыг  зөвшөөрөлгүй ашиглаад, зохиогчийн  эрх зөрчигдөж байгаа, харин таны  хувьд?

-Өнөөдөр Монголд юу хиймээр  байна гэвэл, стандартын дагуу хэдэн том  цахилгаан станц, үйлдвэр баримаар байна.  Тийм ажил гүйцэтгэж байсан туршлага  надад бий. Бид туршлагагүйгээсээ болж  алдаад байна.  Нэг талаас бас бид их яараад  байх шиг. Урт хугацаанд холыг харах  зүйлдээ ойрыг хараад, ойр байгаа зүйлийг  хол хараад тоглолтоо буруу хийгээд байна.  Тэрийгээ мэдээд зайгаа тааруулах нь  нийгмийн гишүүн бүрийн үүрэг. Биднээс  л шалтгаална. Харин огт таарахгүй байна  гэдэг хүнтэй би санал нийлэхгүй. Болохгүй,  бүтэхгүй гээд байвал болохгүй л дээ.  Болгоно, бүтээнэ гэвэл болно шүү дээ.

 -Жирийн иргэд Засгийн газар, УИХ-ын Байнгын хороодын хуралдаанд  суудаггүй. Тэгэхээр иргэд төрийн  хэрэг яаж явж байгааг  өөрсдийнх  нь мэдээлэл, сэтгүүлчдийн дүгнэлт  сэлтээс л ойлгож мэдэх юм л даа. Тэр  мэдээллээр бол хууль тогтоох дээд  байгууллага маань бизнесийн групп,  томоохон компанийн төлөөлөл, бүлэглэл  болсон байна. Төрөөр халхавч хийсэн  бизнесийн бүлэглэлүүдийн хөдөлгөөн  төрд байна гэсэн дүгнэлтийг сэтгүүлчид  хийдэг. Тэгж харж болохоор зүйлүүд  гардаг. Сүүлийн үед давхар дээл, хүрэм,  дан дээл гэсэн тоглолт хийж, иргэдээр  наадаад, цаанаа бол том том эрх ашгийн  хуваарилалт болж байна гэж байгаа.  Бизнес эрхлэгчдэд энэ дүгнэлтүүд яаж  тусаж байна вэ?

-Аливаа бодлого, улс төр, эдийн засгийн  шийдвэр гаргах үйл явцад иргэд идэвхтэй  оролцвол үр дүн нь эерэг байна гэсэн  энгийн зарчим байдаг. Гэхдээ өнөөдөр тэр  шийдвэр гаргах процесс хаалттай байна.  Хүн бүр түүнд оролцож чадахгүй байгаа.  Уг нь олон бүлэглэл байх тусам процесс нь  эрүүл болдог юм банйа л даа. Зарим оронд  лобби гэдэг мэргэжил бий. Тэр хүн тухайн  салбарт тулгараад байгаа асуудлыг хөндөж,  зөв гольдиролд оруулах ажил хийдэг.   Гэхдээ хэдэн хүн л бүх юмыг барьчихаад  байна гэж суухын оронд хувь хүн, бизнес  эрхлэгчид өөрсдөө гүйж, зүтгэхгүй бол хэн  бидний өмнөөс явах юм бэ. Тэр л их чухал.  Бизнесийн зөвлөл гэж 280 гаруй компани  нэгтгэсэн талбар бий. Бид эдийн засаг,  бизнесийн орчинтой холбоотой тулгараад  буй зовлон жаргалаа төр, засгийнхантай  уулзаж ярьж, хэвшиж байна. Үүний дүнд  биднийг сонсдог болж байгаа. Яг үнэндээ  төрийн суудалд байгаа хүн ч бидэнтэй адил  гарц хайж, туршлага дутаж л байгаа шүү  дээ. Тиймээс санаа оноогоо хэлээд, шийдвэр  гүйцэтгэх түвшинд хүргүүлэх талаар  хамтдаа алхах ёстой. Нэг тэрбумын эдийн  засаг 10 тэрбум болоод өсчихсөн. Тэрийгээ  цааш 40, 50 тэрбум болгохын төлөө иргэд  төртэйгөө хамт л зүтгэх учиртай. Өнөөгийн  тогтолцооны нэг дутагдал нь судалгааг  сайн  хийдэггүй, тэрнээс болж сайн, муу янз  бүрийн шийдвэр гардаг.

 -Биднээс бүх юм хамаарна гэсэн  санаа танаас байнга гараад байна л даа.  Асуудлыг хүн л шийднэ гэж байна. Тэр  хүн нь зөв бэлтгэгдэж, зөв бодох ёстой.  Үүнд хоёр асуудал чухал. Нэгд эрдэм  мэдлэг, хоёрт соёлын суурь. Тэгэхээр  ядуу ч гэсэн тусгайлан мөнгө өгч байж  оюунаа тэтгэх үү, эсвэл арга алга гээд  эдийн засгаа бүр босгосон хойноо  соёл,  шинжлэх ухаан, оюуны салбартаа мөнгө  өгөх нь зөв үү?

-Тэгэхээр стандарт гэж асуудал байгаа.  Бид хоёр нэг үйлдвэр барих боллоо.  Хамгийн түрүүнд зах зээлийн судалгаа  хийнэ. Техник, эдийн засгийн үндэслэлээ  (ТЭЗҮ) гаргана. Энэ бүх судалгааг мэр -гэжлийн боловсролтой, эрдэмтэд, ин жене-рүүд  хийнэ. Стандартын дагуу төсөл хийнэ  гэвэл  энэ бүгдийг, тодруулбал техно логи,  соёл, нийгэм, эдийн засгийн бүх хүрээг  судалж, хэмждэг. Тийм на  рийн судалгаа   хийж байж энэ үнэхээр үр өгөөжтэй, эсэхийг  тодорхойлоод хөрөн  гө босгоно шүү дээ.  Стандарт бол бид дэлхийн түвшинд явахгүй  бол эдийн засгаа томруулж чадахгүй л  гэсэн үг. Тэр нэг зүйлийг баримтлаад явбал  нийгмийн ядуурал, иргэдийн орлого зэрэг  бусад зүйл аяндаа болно. Нөгөө нэг асуудал  нь систем. Компани бүр, Засгийн газар  нь хүртэл өөрийн системтэй байх ёстой.  Монголд өнөөдөр энэ зүйл дутагдалтай  байна. Хүн бүр сайн дурын уран сайнханчийн  байр сууринаас асуудалд хандаж, тоглолт  хийдэг. Дэлхийн хэмжээний том төслийг  сайн дурын уран сайханч бүтээхгүй.

-Манайд хийж байгаа ТЭЗҮ-д  хүмүүсийнхээ оюуны санг дайчилж,  ашиг лаж чадаж байна уу?

-Бүрэн хэмжээгээр ашиглаж чадахгүй   байгаа. Монголын инженерийн компаниу-дад гаднын банк, хөрөнгө оруулагч нар  итгэдэггүй юм байна л даа. Дэлхийд алдартай  мундаг эрдэмтнийг багтаа оруулаад тэрийг  хийсэн ч итгэхгүй. Яагаад гэвэл тогтсон нэг  жишиг стандарт гэдэг зүйл дутаад байгаа  учраас тэр. Тэгэхээр тэр жишигт нь нийцэж  ажилладаг, итгэл хүлээсэн Монголын  инженерийн компани байгуулна. Тэгэхийн  тулд дахиад л нөгөө хүний асуудал, хүсэл,  эрмэлзэлийн тухай ярина л даа.

 -Нэг ийм юм байна. Сэтгэл хөөрлөөрөө “Бид Чингисийн  удам. Төрт  улсыг анх байгуулсан, дэлхийн талыг  дагуулсан” гэх юм аа. Тэгээд бид  цөөхүүл, дөнгөж гурван сая руу дөхөж  байдаг. Та олон газраар явж үзсэн хүний  хувьд  монгол хүний чадвар, чадамж  бусад орныхонтой харьцуулахад ямар  байдаг бол. Би  монгол хүн хятад хүнээс  заавал илүү гэж  боддоггүй. Харин өөр л  гэж боддог.

-Эдийн засаг нь тодорхой түвшинд  хүрсэн БНСУ-ыг харахад “Ялагч нь түүхийг  бичнэ” гэдэгчлэн кино, соёл урлагаараа  дэлхийн анхаарлыг татаж байна. Яг  үнэндээ кинонд гардаг шиг тийм түүх  байдаг, эсэхийг солонгосчууд өөрсдөө ч  мэдэхгүй. Энэ жишгээр манай эдийн засаг  одоогийнхоос 10 дахин өсөж, 100 тэрбумд  хүрчихвэл янз бүрийн юм ярьж болно. Өвөг  дээдэс маань бидэнд хамгийн тохиромжтой  сайхан нутгийг өвлүүлжээ. Дөрвөн улирал  сэлгэдэг, хар шуурга, үер  болдоггүй ийм  нутагт төрж, өссөн хүний ухаан сийрэг  байдаг гэж боддог. Би нэг хэсэг байнга  халуун байдаг бүс нутагт амьдарч үзсэн.  Тийм нөхцөлд өссөн хүн өргөн уудам талын  биднээс  өөр л байдаг. Энэ утгаараа бид  байгаа боломжоо зөв ашиглахад л болмоор.  Эдийн засаг томроод ирэхээр санаа зовоох  асуудлын хүрээ нэмэгддэг юм байна л даа.  Өнөөдөр Америкт нэгэн сагсан бөмбөгийн  багийн эзний асуудал олны анхаарал татаж,  шуугиан дэгдээгээд байна. Тэр хүн найз  бүсгүйгээ хар арьстнуудтай нөхөрлүүлж,  хамт байлгах дургүй байж л дээ. Нөгөөх  алдартай Мэйжик Жонсонтой хүртэл битгий  нийл гэдэг байсан талаар нь найз эмэгтэй нь  олон нийтэд дэлгэсэн энэ асуудалд  Барак   Обамагаас эхлээд нийгмийн давхарга бүрт  эсэргүүцэж, ундууцаж байна. Тэр нөхрийг  Сагсан бөмбөгийн холбоо шахаж гаргаж  байна шүү дээ. Хөндлөнгийн нүдээр харахад  нэг хувь хүн тэгж хэлж, аашлаа л биз.  Нийгэм даяараа шуугиад байх асуудал биш  мэт. Гэтэл эдийн засаг нь томорч, хөгжсөн  нийгмийн иргэд тийм юманд хүртэл санаа  зовж эхэлдэг юм байна л даа.

-Хүний эрхтэй холбоотой хамгийн  жижиг асуудал ч маш том болж хараг-даж байгаа хэрэг. Өөрөөр хэлбэл,  эдийн засаг жижиг  байхад том асуудал  ч харагдахаа больдог юм байна л даа.   Хүчтэй эдийн засагтай нийгэмд бүх   юмыг хардаг болчихно гэсэн үг байна.  Ер нь ярилцлагын туршид “Монгол хүн  монголоороо байя. Бусдын хийж чадаж   байгааг бид ч бас хулхидахгүйгээр хийе.   Тэр үед бүх асуудлыг шийдэж чадна” гэсэн  санаа гарлаа гэж ойлголоо, зөв үү?

-Монголчууд эзэн хичээвэл заяа хичээнэ  гэдэг. Америк мөрөөдөл гэдэг ч ийм л юм  шүү дээ. Хүн өөрөө л хүсвэл болно гэсэн  зарчим.

 -Манай нийгэмд ингэмээргүй байна  гэж бодох юм юу байна вэ?

-Ард түмэн гэж ярьдаг хүн цөөхөн  байгаасай. Уг нь хуулиараа бол тэгж ярих  эрхтэй хоёрхон субъект бий. Ерөнхийлөгч,  УИХ. Энийг бүр хуульчилмаар ч юм шиг  санагддаг. Миний хувьд “ард түмэн” гэж  том ярьж, энэ үгийг хэрэглэхгүйг хичээдэг.  Гэтэл ярилцлага авсан зарим сэтгүүлч  намайг тэгж хэлсэн болгоод биччихсэн  байдаг. Зурагтаар хүртэл сэтгүүлчид “ард  түмэн” гэж их ярьдаг. Ер нь ард түмэн гэж  хэн юм бэ. Монгол хэдийгээр нэг үндэстэн  давамгайлсан улс ч гэсэн иргэн бүр нь өөр  өөр хувь хүн шүү дээ.

Н.Ж: Өчигдөр ард түмний нэг байсан  нөхөр өнөөдөр сонгуулийн эрх авчихаад ард  түмний эгнээнээс гарчихдаг. “Би, бид ард  түмэндээ…” гэж ярьдаг. Тэгэхээр өөрөө ард  түмний эгнээнээс гараад явчихаж байгаа  юм. 1940-өөд оны үед утга зохиолын хэлийг  нэлээд өөрчилж, “народ” гэдэг орос үгтэй  тулгаад “ард түмэн” гэдгийг айхтар үзэл  сурталжуулсан юм. Одоо “иргэн” гэдэг үг   хэрэглэж заншмаар санагддаг.

Ж.Э: -Уучлаарай, түрүүн Та “хул-хидахгүйгээр хийх” гэсэн үгийг Жанцанноров гуайн ярианы завсарт “шургуулсан”. Ямар учиртай юм бол?

-Зарим хүн аливаад амархан, ядрах -гүйгээр хүрэх гээд байх шиг. Нэг жишээ  хэлэхэд, Австралид болсон үер манайханд  нүүрсээ хурдан зарах боломж болж,  тэрийг дагаад Монголд өмнө нь байгаагүй    мөнгөний урсгал орж ирсэн. Бас газар  доорх баялгийн үнэлэмжийг нэмэг  дүүлж,  лиценз гэдэг цаасны үнэ нэмэгдэж, тэр үед  тодорхой хөрөнгөтэй болсон хүмүүс байгаа.  Тэгэхээр амьдрал их амархан санагдаад  хэдэн цаас цуглуулж байгаад зарчихвал  болно гэсэн хялбар аргаас цааш харахгүй  болно. Гэхдээ тийм боломж, цаг үе дахиж  тохиохгүй л болов уу.   “За, би танай сонины даалгаврыг биелүүлэхийг хичээлээ. Янз бүрийн зүйл асуух  гэж оролдлоо. Энэ хүнд маань өөрийн бодол  байгаа учраас “Монголбанкны бодлого  ямар байна” гэж асуугаад ч нэмэргүй юм  байна. “Би бусдыг шүүмжлэх нь чухал биш,  бүх зүйл биднээс л шалтгаална. Хүн бүр  өөрөө хичээгээд, хийж байгаадаа сэтгэлээ  шингээ вэл улсынхаа бүтээн байгуулалтад   оролцож байна” гэж боддог залуу байна.  Тиймээс  барьж байгаа шугамнаас нь дав-сан асуулт тавиад ч хэрэггүй юм байна.  Төрийн тэргүүлэгч нь хийх ажлаа хийг,  Засгийн газар давхар, дан дээлтэй байх нь  хамаагүй бас хийдгээ л хийг. Ер нь дор бүрнээ  хичээе л гэж яриад байна шүү дээ. Тэгэхээр  бидний яриа энд хүрээд өндөрлөж байна.  Олон улсын морин хуурын наад мын хүрээнд  болох симпозиумыг би удир дах учиртай юм.   Цаг болчихлоо” гэсээр Жанцанноров гуай   уншигч-сурвалжигчийн албаас албан ёсоор  чөлөөгдсөнөө мэдэгдэн гарч одов

http://www.mongolnews.mn/w/51778

Соёл, урлагийг дэмжигч “Төгөлдөр” сангийн тэргүүн Х.Отгонтуяа: “Хөгжимчид ийм л байх ёстойг жинхэнэ утгаар нь мэдэрлээ” гэж тэд хэлсэн

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE Соёл, урлагийг дэмжигч “Төгөлдөр” сангийн тэргүүн Х.Отгонтуяатай ярилцлаа.

-Өнгөрсөн долоо хоногт та хөгжмийн сон­го­­дог концерт зохион бай­гуул­лаа. “Төгөлдөр” сан одоо Монголын хөгжмийн урлагийн ирээдүйн хөгжил рүү нухацтай хандаж байгаа нь тодорхой харагдаж бай­на л даа. Хөгжмийн урла­гийнхаа алс хэтийг харсан бодлого гэж хүмүүс үзэж байх шиг байна. Санаа сэдлээ хаанаас эхлэв?

-Манай сан өнгөрсөн хуга­цаанд балетын, хөгжмийн, драмын урлаг, мөн хүүхдийн сурах бичиг зэрэг хэд хэдэн чиглэлд ажилласан л даа. Энэ “Трио” тоглолт бол миний хийх юм сан гэж хүсч бодож явсан тоглолт боллоо. Чухам ямар хэлбэрээр хийхээ сайн товлож амжаагүй явтал Морин хуурын чуулгын Ерөнхий удир­даач Ц.Батчулуун гуай, Ч.Чинбат гуай, морин хуурч Жигжиддорж гурав надад санал тавьсан юм. Өмнө нь би Морин хуурын чуулгын тоглолт үзэж байхдаа тэр дундаас Жигжиддоржийг маш сайн бэлтгэгдсэн хүү юм байна даа гэж харж байсан л даа. Тэр үед нөхөр маань Ерөнхий сайд байв. Манайх Цагаан сарыг нэг их хөл хөөр болгож хийгээд байдаггүй. Харин тэр жил ёс ёмбогор төр төмбөгөрийг бодож цагаан сарыг ёсолж хийсэн юм. Зүгээр л нэг золгоод хоол унд идээд өнгөрөхийн оронд үндэсний хөгжмөө дуугаргачихвал зочдод маань ч өөрсдөд маань ч сайхан юм даа гэж бодож Жигжиддоржийг хэсэг уран бүтээлчдийн хамт урьж анх танилцаж байлаа.

-“Трио” тоглолтыг яагаад онцлов гэвэл, яг дэлхийн хөгж­мийн концертын дэг­лэл­тийг үзүүлсэн, бас том хэмжээний зохиол ч шинээр төрүүлсэн гээд өгөөж нь хөгжил рүүгээ хандсанд байгаа юм л даа?   

- Гадаадын орнуудад явж байхдаа би сонгодог концерт их үздэг л дээ. Симфони оркестрын концерт ч юм уу, квартет ч юм уу. Метрополитан театрын Филармонийнх нь улирлын нээлт, Берлиний оркестр гэхчлэн гоё гоё оркест­­рын тоглолтуудыг үзэж явахдаа ийм концерт хийхийг мөрөөдөөд явдаг л даа. Гэтэл миний хүсэж бодож байсан зүйлийг яг л бур­­хан харсан юм шиг энэ гурван хүн яриад санал тавьж тохироо бүрдсэн хэрэг. Үүнийг хийх сэтгэл зүрх надад гол нь байсан. Ямар нэг юм барьж авахаараа би өнгөцхөн хандаад орхичихдоггүй, чин сэтгэлээсээ хийдэг зантай. Тэгээд хөгжимчдөдөө юунд ч битгий санаа зов, зөвхөн хөгжмийнхөө дуугаралтдаа анхаарах юм шүү. Тэнд хүмүүс концерт үзэх гээд ирэхэд үнэхээр сайхан хөг­жим эгшиглэж байх ёстой. Бэлтгэлээ л сайн хийгээрэй гэж хэлсэн. Энэ удаад ёстой л хөгжим зохиох, тоглохоос бусдыг нь хийлээ. Хэдийгээр надад туршлага байхгүй ч гэсэн азаар сонгодог хөгжмийн концерт ямар байх ёстойг зарим улс орнуудад очоод сонсоод үзээд явдгийн хэрэг сая гарлаа л даа. Их юм үзэж харж явсных уран бүтээлчдэд зөвхөн хөгжмөө анхаарах боломж олгосон. Өчигдөр бид уулзаж бие биедээ талархлын үгээ хэлцгээлээ.  Мэргэжлийн өндөр түвшний хөгжмийн зохиол­чид, хөгжимчид, удир­даач, багш хүмүүстэй ажил­ласан болохоор их сай­хан байлаа. “Бид анх удаа­гаа хаана тоглох вэ, яаж тасалбараа зарах вэ, түрээсээ хаанаас олох вэ, хүн ирэх болов уу үгүй болов уу гэсэн зовлонтой ажлуудыг огт хийсэнгүй. Яг мэргэжлийнхээ хөгжмийг тоглож байгаад шууд тайзан дээр тоглож дуусаад л гарч ирлээ. Хөгжимчид ийм л байх ёстой гэдгийг жинхэнэ утгаар мэдэрлээ” гэж тэд маань надад хэлсэн. Тоглолт үзсэн хүмүүс ч таашаасан байх аа.

-Ялангуяа Европыг хараад, хөгжим нь яагаад тийм өндөр хөгжсөн юм, яагаад тийм олон зуун жилийн уламжлалтай үзэгч сонсогчид бэлтгэгдчихсэн байдаг юм бол гээд харахад бодлоготойгоор үндэсний хөрөнгө оруулагчид нь хүч тавьсан зам мөр харагддаг. Манайх болохоор нэг хэсэг нь зохиогоод орхичихдог, нөгөө хэсэг нь ганц нэг удаа тоглоод хаячихдаг. Яг идиал болгоод хүч хаясан уу гэхээр хэцүүхэн?

-Хүмүүс хэлж байна лээ. Хөгжмийн урлагийг шат ахиулсан тоглолт боллоо гэж ярьж байна л даа.

-Үүнээс өмнө таны хийсэн олон төслүүдээс “Спартак” балетыг номер нэгд онцолмоор байна. Гэхдээ тэр сэргээн тавьсан тавил нь танд хэр таалагдсан бэ?                  

-Тухайн үед ярьж байсан яриа маань удалгүй ажил хэрэг болон биелж, ”  Спартак” ДБЭТ-ын урын санд байнга тоглогдож байна. Д.Намдаг гуайн “Оролмаа эх” жүжиг ч гэсэн Драмын театрын урын санд нь үлдсэн байх гэж бодож байна. “Нойрссон гүнж” балет бас ДБЭТ-ын урын сангаас хасагдаж байхад бид бүх юмыг нь шинэчилж сэргээж авч үлдэж байсан. “Спартак” бол намайг дунд сургуулийн ес аравдугаар ангийн охин байхад анх театрт тавигдаж байсан балет. Би театрт байнга балет үздэг охин байлаа л даа. Миний үеийнхэн дөнгөж суралцаж байсан, төгсч ирээгүй үе. Х.Гэрэлчимэг эгч эд нар бүжиглэж байсан юм.  Хүүхэд байхад “Спартак” надад их хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлсэн. Хөгжим нь маш гоё. Хэдийгээр социалист реалист үеийн тавилт ч гэлээ тэр чинь Хачатурян шүү дээ.  Оросын Григорьевичийн тавилтыг Жамьяндагва гуай өөрийн тайзан дээр хөрвүүлэн тавьсан тэр үеийнхээрээ сэтгэлд маш тод үлдчихсэн байсан. Яагаад гэхээр, тухайн цаг үедээ жинхэнэ тэсрэлт болж гарч ирсэн л дээ. Балет сонирхдог бүх хүмүүс очиж үздэг, тэр хөгжим, бүжигчдийн тавилт хөдөлгөөн, тэр үеийн хувцас хунар гээд ер хачин гоё мэдрэмжийг сэтгэлд зураад үлдээчихсэн. Тэгээд би нэг өдөр “Спартак”-ийг сэр­гээж тавихгүй юм уу гэж Жамьяндагва гуай, Гэрэлчимэг нарт хэлэхэд ямар ч боломж байхгүй, хүн хүч байхгүй, бараг мартаад гучаад жил болчихсон гэх мэт янз бүрийн шалтгаан хэлсэн л дээ. Дараа нь уулзахдаа “Спартак”- аа дахиад ярилаа. Өмнө нь “Инээмсэглэл” хамт­лагийг тоглооч гээд итгүүлж үнэмшүүлсэн шигээ үүн дээр Жамьяандагва гуайг ятгасан гэх юм уу даа. Тэгж байж энэ гайхамшигтай хөгжмийн жүжгийг ирээдүйд авч үлдсэн­дээ баяртай байдаг. Одоо үзээд сууж байхад тэртээ жаахан охин байхдаа үзэж байсан сэтгэгдлээс арай өөр санагд­даг л даа. Гэхдээ бүжиг, хувцас хунар, бүх талаараа социализмын үеийнхийг бодвол хамаагүй сайжирсан. Сүүлд бүжигчидтэй уулзаад ярьж байхдаа “Спартак”-ийг сэргээх нь хэр оновчтой сонголт байсан юм бол, хөг­жим нь хичнээн гоё ч гэсэн сэдэв нь хувьсгал гэсэн арай жаахан хоцрогдсон юм хийчихэв үү дээ гэх ухааны юм бодож байснаа хэллээ дээ. Гэтэл бүжигчид миний яриаг огт хүлээж аваагүй. “Спартак”-т бүжиглэх дэндүү гоё. Дэндүү гоё балет гэцгээж байсан. Тэр хүчтэй драм нь ч юм уу, бүжиглэхэд эвтэйхэн байдаг ч юм уу би мэдэхгүй юм. Дандаа залуу бүжигчид шүү дээ. Энэ балетыг анх яаж тавигдаж байсныг мэдэх­гүй, ямар ч ойлголтгүй залуучууд. Урьд нь манай театр тавигдаж байсан юм гэнэ лээ гээд байж байсан. Х.Гэрэлчимэг, Ю.Оюун гуай хоёр энэ балетад бүжиглэдэг байсан юм. Х.Гэрэлчимэг эгч, Б.Жамьяндагва гуай хоёр байсан тулдаа “Спартак” эргэж боссон шүү.  Сэргээж авч үлдээгүй бол ийм балет тавьж байсан гэнэ лээ гэсэн түүх  болоод л үлдэнэ шүү дээ. Одоо бүжигчид “Спартак”-т бүжиглэх ямар их дуртай гээч. Д.Алтанхуяг надад хэлж байсан. “Отгоо эгч ээ, та намайг байхгүй хойгуур “Спартак”-ийг тавьчихлаа, би бүжиглэмээр байна шүү дээ” гэж.

-Харин “Оролмаа эх” жүжгийн сонголтод та эргэлзээгүй юу?

-“Оролмаа эх”-ийг драмынхан өөрсдөө сонгосон юм. Олон хүүхэдтэй эх хүн. Хүүхдүүд нь олон янзын санаа бодолтой. Тэр эхэд үр хүүхдүүд нь ямар санаа бодолтой байлаа ч, юу хийж байлаа ч адилхан л үр хүүхэд нь гэсэн санааг л хэлж байгаа шүү дээ. “Спартак” ч, “Оролмаа эх” ч аль аль нь тухайн цаг үетэйгээ холбоотой л анх тавигдаж байсан юм чинь. Сэргээж авч үлдсэн нь буруу ч биш  байх аа. Оролмаад тоглоод жүжигчин С.Сарантуяа “Гэгээн муза” авсан байх. Бараг дараа нь, ардын жүжигчин ч авсан байх. Тэгэхээр хэрэгтэй л байсан болов уу.

-Үндэсний жүжгийн сон­голтыг Драмын театрынхан өөрсдөө хийсэн гэлээ. Та одоо харахад өөр зохиол сонгосон бол зүгээр байж дээ гэсэн бодол төрдөг үү? 

-Сүүлд бодоход, Д.Намдаг гуайн “Цаг төрийн үймээн” романыг жүжиг болгох ч юм уу, эсвэл “Ээдрээ” ч байж болох байж үү дээ гэж бодогдож л байлаа. Э.Оюун, Л.Ванган, Д.Намдаг гэсэн улсуудынхаа жүжгээс сэргээгээсэй гэсэн санаатай л байсан. Яагаад гэвэл эдний урын санд үндэс­ний сонгодог байгаагүй. Бүгд тоглог­дохоо больчихсон бай­сан. Тэгээд өөрсдөө Уран сайхны зөвлөлөөрөө ярилцаад Намдаг гуайн “Оролмаа эх”-ийг сонголоо л гэсэн. Зохиолчийн мэндэлсний 100 жилийн ой ч тохиож таарсан байх.

-Урлаг бол хүний амьд­ралын маш гүн гүнзгий, асар том ертөнц. Ийм зүйлийн талаар бид ярьж байна. Тэгэхээр манай хоёр театрын жүжгүүд ер нь ямархуу санагддаг вэ. Найруулга, зохиолд хандах найруулагчийн хандлага зэргээрээ хэтэрхий нэгэн хэвийн байдал анзаарагддаг уу.  Олон улсын театруудын өнөөдрийн өнгө төрхтэй харьцуулахад танд юу бодогддог вэ?        

-Ер нь хүмүүс бид нэгэн хэвийн амьдралд байдаг шүү дээ. Театр бол мэдээж хүмүүс бидний л тухай урлаг. Биднээс тасраад огт өөр тусдаа урлаг гэж зүйл байхгүй. Тиймээс урлагийг бидний л тухай юм гэж биойлгодог. Тэнд очоод жүжиг үзээд суух их сайхан. Гаднын театруудтай харьцуулж болох ч ингэх нь хэцүү. Улс улсын онцлог мэдээж харагддаг. Гэхдээ дэлхийн нийтлэг чиг хандлага гэж байна. Бид чинь саяхан болтол театрын амьдралыг мэдэхгүй байлаа шүү дээ. Дал наян жил л болж байна. Жижиг улс учраас ердөө хоёр театртай, үзэж явахад ч амар. Ямар Орос, Европ шиг хэдэн зуугаар нь театр байгаа биш.

Харин урлаг соёлын хөгжлийг нь харахад л тэр улс орны нүүр царай харагдаж байгаа юм л даа. Эдийн засаг, улс орныхоо амьдрал аж байдлаа өөд нь татчихсан, урт удаан хугацааны хотын суурин соёлтой улсын театрыг саяхан болтол малчин бай­сан, дал наяхан жилийн теат­рын түүхтэй өөрсөдтэйгөө харьцуулж ярих хэцүү. Харин манай түвшиндээ яривал, Дуур, бүжгийн, Драмын энэ хоёр театр маань байгаад, дэл­хийн болон өөрсдийн сон­годог бүтээлүүд, модерн гэх зэрэг янз бүрийн жүжиг тоглоод байж байгаа нь сайн хэрэг. Энийгээ л бид алдаж болохгүй. Гэхдээ байж байгаа нь сайн гээд байранд нь байлгаад байж болохгүй л дээ. Нэгэнт л суурин соёлтой хүмүүсийн амьдралаар амьдраад, хот болоод сууж байгаа учраас түүнийгээ дагаад амьдралын хэв маяг соёлд нь хүссэн хүсээгүй орж байна. Энэ хоёр театр ч ийм л шаардлагаар үүссэн учраас бусад өндөр хөгжилтэй улсуудын адил биш юм гэхэд огт өөр чиг рүү явчихгүй, ядаж араас нь дагаад, авахыгаа авч, дэлхийн театруудын хөгжил хаашаа явж байгааг бас харах хэрэгтэй. Урлаг соёл нь тасархай түрүүлж хөгжөөд, эрүүл мэнд боловсрол, аж амьд­ралаасаа тасраад хөгжи­нө гэж байхгүй шүү дээ. Улс орны эдийн засгийн чадавхи дээшилж, хүмүүсийн амьдрал дээшил­сэн цагт л театрууд дагаад цэцэглээд хөгжих биз.

Санаж байна уу, ерэн оны эхээр ардчилсан шинэ систем гарч ирэхэд театруудад хүн орохоо больчихсон. Юун урлаг, юун театртай манатай л байв даа. Нэг системээс нөгөө рүү ороход хүмүүс яаж дасан зохицож амьдах учраа олохгүй шооконд орсон. Би тэр үед театрын сургуульд сурч байсан үе. Бидний хэрэг байсан ч юм уу үгүй ч юм уу болж ирсэн л дээ, үнэндээ.  Тэгээд л манай сургуулийг төгссөн хүүхдүүдээс урлагаар явсан хүн байдаггүй юм. Цаг үе нь тэгж тохиосон. Айлууд зусланд гарахаа больчихсон. Театр байтугай жилдээ гурав­хан сар олддог зундаа зусланд гарахаа байгаад зулсангийн бүх байшингууд нь хоосорч эвдрээд хачин болсон үе. Дараа нь хүмүүс шоокноосоо гараад эргээд урьд нь гардаг байсан зусландаа гарч, үздэг байсан театраа үзэж, хэвийн амьдрал руугаа орж эхэлсэн дээ. Түүний дараа дахиад бас нэг үе өнөө тохиож байна. Одоо театрт үгүйлэгдэж байгаа бүгдийг тоочвол зөндөө л дөө. Миний харж байгаагаар, театр янз бүрийн шийдэл эрэлхийлж байх шиг. Драмын театр долоон найруулагчийн жүжиг, янз бүрийн төрөл жан­руу­дыг барьж авч, өөрс­дийн­хөөрөө хийж байна. Өмнөх үеийнхнээс, жишээ нь, Мөнхдорж гуайгаас өөрөөр найруулна гэхэд залуучуудад маш хэцүү гэж би бодож байна. Өмнөх үеийн найруулагчид маань байж болох бүх сайн хувилбаруудыг хийчихсэн учраас залуучууд хичнээн өмнөх үеэ давтахгүй юм сан гэж бодлоо ч тэднийг давж гарах хэцүү байгаа болов уу. Бүх л мундаг юмнуудыг хийчихсэн урд үеийнхнээсээ давж өөрөөр хийнэ гэдэг хэцүү.

-Хязгааргүй өргөнөөр сэтгэх бололцоо хэзээд байсаар байдагт урлагийн мөн чанар оршдог шүү дээ?

-Үнэхээр тийм. Түүгээрээ урлаг агуу. Сэтгэхгүй байна гэж харагдахаар байдал биш­гүй л дээ. Одоо “Аида” дуурийг ч гэсэн аваад үз. Аль далан хэдэн онд оросуудын тавьсан тавилаар манайд тавьсан. Сүүлийн хорин хэдэн жилд дэлхий даяараа маш өөр болж олон янзын туршилт их хийж байна. Энд тэнд явж байхад театрууд янз бүрийн оролдлогууд хийсэн байдаг юм. Сиднейн дуурийн театрт дуурь үзсэн чинь хар нүдний шил зүүчихсэн, мотоцикль уначихсан тайзан дээр гарч ирээд мотоциклиосоо үсэрч буугаад дууриа дуулж байх жишээтэй. Хүүхнүүд нь дуурь гээд урт палааж, ээмэг бөгж болсон гял цал хүн дуулах ёстой гэсэн бидний ойлголт тэнд алга. Ердөө өдөр тутмын энгийн хувцастайгаа гарч ирээд хоорондоо ярьж байгаа юм шиг дуулаад л. Маш сонин сэтгэж эрэл хайгуул найруулагч нар нь хийдэг юм байна лээ. Саяхан би Москвад Евгений Миронов гэж мундаг жүжигчний “Гамлет” тоглохыг үзлээ. Гаднын найруулагч очоод ганц хүний “Гамлет” тавьжээ. Нөгөө ганц жүжигчин чинь бүх хүний дүрдээ тоглож байгаа юм. Гамлет бүх хүн болж байгаа юм л даа. Ер нь найруулагч, зураач нар гадуур сайн явж юм үзэх хэрэгтэй санагддаг. Тайзны тал дээр ч гэсэн, хүний уран сэтгэмж шаарддаг, мөнгөнд бариг­дахгүй юм гэж бас бай­на. Харьцангуй театр дэмж­дэг хүмүүс ч олон болж. Тэгэхээр сэтгэх л хэрэгтэй болов уу. Нөгөөтэйгүүр, үе үеийн төр засаг бодлогоороо энэ урлагийг сөнөөчихөлгүй барьж иржээ. Төр оролцож бай­сан учраас энэ хоёр театр зах болчихолгүй, театр хэвээрээ байж л байна.  Бараг зах болчихоор хатуу ширүүн цаг үеийг бид үзсэн шүү дээ.  Төр засаг театруудынхаа дулаан цахилгааныг төлж жүжигчдийнхээ цалинг бага ч гэсэн тавьж барьж байгаагүй л бол энэ хэдэн театр зах болж хувираад алга болчих байсныг үгүйсгэхгүй. Театр оршин тогтноход төр засаг маань үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан. Одоо харин уран бүтээлчид сэтгэх л хэрэгтэй. Сэтгэхдээ тэсрэлттэй. Драмын театр нэг хэсэг их сайхан, тэсрэлттэй байсан үе бий. Б.Мөнхдорж гуай, И.Доржсамбуу, Б.Баатар, дараа нь Ч.Найдандорж гээд олон найруулагч нар ажиллаж эднийх нэг хэсэг тэсрэлттэй байсан.

Н.ПАГМА

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56343&vt=item&user=fqzeugvoi359&vpage2=

Дамчаагийн Түвшинтөр: Би морин хуурыг зөөлөн тембрээр нь манай үндэстний имиж гэж харж явдаг юм

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 Морин хуурын олон улсын наадам энэ өдрүүдэд болж байна. Уг фестивалийн үеэр Дамчаагийн Түвшинтөртэй ярилцлаа. Тэрбээр мастер урлаач юм.

-Морин хуур урлаачдын фестивальд танайх хэрхэн оролцож байна вэ?

-Манайхаас дөрвөн урлаач энэ уралдаанд оролцож байна. Би өөрөө оролцъё гэж бодож байсан ч амжсангүй. Энэ наадмын хүрээнд урлаачдын уралдаан дөрвөн жилд нэг удаа болдог юм.

-Эхний уралдаанд нь та оролцсон уу?

-Ороод тусгай байр авч байлуу даа.

-Тэр хуур тань одоо хаана хэний эзэмшилд байдаг вэ. Морин хуурын чуулга авчихдаг уу?

-Сайн мэдэхгүй байна. Уралдаанд оролцож байгаа урлаачдын эхний гурван байрт шалгарсан хуур яалт ч үгүй нэлээн өндөр үнээр зарагдчихдаг юм. Хөгжимчид өөрсдөө ирээд сайн хөгжим анаад байж байдаг учраас өөрт нь таалагдах л юм бол хичнээн ч өндөр үнээр хамаагүй авчихдаг. Хөгжмийн зэмсэг хийнэ гэдэг ер нь зовлонтой ажил л даа. Харахад амархан юм шиг санагдаж болох ч яг мөн чанарт нь хүртэл ойлгож хийхэд их хугацаа ордог. Анхан шатны боломжийн хөгжим хийдэг хүнийг хөгжмийн зэмсгийн урлаач, түвшин ахиад ирэхээр хөгжмийн зэмсгийн мастер гэдэг. Сайхан морин хуур хийхэд дуугаралт, хүний гарт эвтэйхэн байх, бүх өнгө жигдхэн байх гэхчлэн бүгдийг тохируулж хийдэг болтол маш их хугацаа хэрэгтэй байдаг л даа.

-Дуугаралтыг нь тохируулахын тулд урлаач нь хөгжмийн боловсролтой байх шаардлагатай юу?

-Хөгжмийн боловсрол гэхээсээ илүү сонсголтой, мөн дээрээс нь маш нарийн мэдрэмжтэй байх хэрэгтэй л дээ. Ер нь бараг зургаа дахь мэдрэхүй шиг хийсвэр маягаар мэдэрч хийдэг ажил. Хүний дотоод мэдрэмж гэсэн үг шүү дээ. Номон дээр жишээ нь, хийлийн хэмжээнээс эхлээд ерөнхий зарчмыг нь зааж өгөхөөс биш яг түүнийг дуурайж хийвэл хэзээ ч сайхан дуугарахгүй. Антонио Страдиварийн хийл гэж дэлхий даяар мэднэ.  Тэр хийлийг ёстой л таван мм.кв тутамд нь бүх хэмжээг нь авч дуурайлгаад яг тийм бүтэцтэй модоор хийлээ ч тэр хийл шиг дуугардаггүй. Тэгэхээр энэ бол тухайн хүний маш нарийн дотоод мэдрэмж байхгүй юу. Тиймээс мастер хөгжмийн зэмсэг  бол ерөөсөө л нэг хувь урлагийн бүтээл юм.

-Манайхан морин хуураа сонгодог хийлийн хэмжээнд дуугаргах хүсэл эрмэлзэлтэй. Хөгжмийн зохиолчдоосоо эхлээд, тоглогчдоо хүртэл ийм шинэ шинэ оролдлогууд хийсээр байна. Та мастер хийл урлаачийн хувьд морин хуур, хийл хоёрын нийтлэг болон эсрэгцэх тал байгаа бол тэр нь юу болохыг хэлж өгөхгүй юу?

-Зөвхөн морин хуур гэлтгүй ер нь хөгжмийн зэмсгийн урлал гэдэг салбар маань сүүлийн жилүүдэд манайд хүчтэй хөгжиж байна. Бид нүүдэлчин ахуйд төрж өссөн улс. Бидний аав ээжийн үеэс биш гэхэд өвөө эмээгийн үеэс нүүдэлчин малчин л байсан хүмүүс. Тэр үед сайн уран дархан ч юм уу сайн мужаан гээд мэргэшсэн улс байсан уу гэхээс сайн хөгжмийн зэмсэг урлаач байсан болов уу үгүй болов уу. Би үүнд эргэлздэг. Тухайн үед хөгжмийн зэмсгийн хэрэглээ чухам ямар байлаа. Гарын дүйтэй өрхийн тэргүүн морин хуураа хийгээд татаад явдаг тийм л байсан байх. Харин XIII зууны үед хааны ордонд тоглож байсан хөгжмийн зэмсгүүдийг хийдэг ганц мастер байсан ч юм уу. Нүүдэлчин нийгэмд амьдарч байсан учраас хөгжмийн зэмсгийн урлал гэдэг бие даасан салбар төдийлөн хөгжөөгүй явж ирсэн болов уу.

Орчин үеийн залуучууд рок поп, арай нэг модерн хөгжим сонсох сонирхолтой болсон байна. Гэтэл тэр хүсч сонирхож байгаа хөгжмийг нь морин хуураар тоглож хүмүүсээ татаж авахгүй бол морин хуурчид хэтрүүлээд хэлэхэд ажилгүй суух болно шүү дээ. Тэгэхээр хөгжиж байгаа энэ нийгэмд зайлшгүй үзэгч сонсогчдоо татахын тулд ямар ямар зохиол тоглох юм, тэр зохиолыг тоглоход ямар морин хуур шаардлагатай байна гэхчлэн нийгмийн хэрэгцээ шаардлагатайгаа уялдаад хөгжчихөж байна. Ийм замаар хуурын хөгжил өнөөдөр маш түргэн урагшилж байна л даа. Гэхдээ аливаад сайн муу тал аль аль нь байдаг учраас хурдтай хөгжлөө дагаад сайн муугийн аль нь давамгайлж байна гэдгийг бас харах хэрэгтэй. Морин хуурт өөрийн гэсэн дуугаралтын өнгө характер тембр гэж байгаа шүү дээ. Түүнийг нь авч үлдэхгүй бол яг сонгодог хөгжимтэй адилхан болоод ирвэл морин хуур хөгжим оршин тогтнох шаардлагагүй болно шүү дээ. Тэртэй тэргүй морин хуураар тоглохоос хамаагүй илүү өндөр боломжтой хөгжмүүд байж байхад. Морин хуурын тоглолтын техник их хэцүү. Хоёр чавхдасаар өөрийн гэсэн онцлог тембрээр нь авч үлдэнэ үү гэхээс тэд нартай уралдаад хэрэггүй. Морин хуур бол уламжлалт болон сонгодог гэсэн хоёр замаар хөгжих ёстой юм байна гэж би ойлгоод байгаа юм. Зарим хүмүүс уламжлал гэж их ярьдаг. Зөвхөн уламжлалтайгаа зууралдаад байхаар ямар ч нийгмийн хөгжил зогсдог. Жишээ нь Японыг хар, уламжлалаа хадгалж маш өндөр хөгжилд хүрсэн байна гэж зарим хүн ярьдаг. Гэтэл нарийн яривал, Японы түүхээс харахад мейжийн хувьсгал гэдэг нь ерөнхийдөө уламжлалаа яг л хаясан байдаг. Самурай нараа ч байхгүй болгоод бүгд европ хувцас өмсөж дугуй унацгаасан. Тэгж явж хөгжлийн тодорхой түвшинд хүрчихээд эргээд уламжлалаа санагалзаад хөгжүүлсэн байдаг. Бид уламжлалаа хадгалж байна гээд өвөл нь учиргүй мах чанаж идээд, зун нь зөвхөн цагаан идээгээр амьдарч чадахгүйтэй адил хөгжим мөн л хүний хэрэглээ учраас нийгмээ дагаад хөгжиж байх ёстой юм. Хөгжөөд тодорхой цэгт хүрээд зогсохгүй бол хөгжүүлж байна гээд яваад байвал сүүлдээ утгаа алдчихна л даа. Нэг цэгт очоод зогсох ёстой. Үүнийг би сонгодог хөгжим дээр боддог. Сонгодог хөгжим өчнөөн зуун жил энэ нэг хэлбэрээрээ л байсаар байна. Суурин иргэншилтэй хүмүүс аль эртнээс хөгжүүлсээр байгаад үүнээс цааш явахгүй гэсэн тэр үедээ л тогтчихсон байгаа юм. Морин хуурын тухайд бид тэгж явж чадаагүй. Одоо бид хөгжиж урагшилж байгаа үедээ яг шаардлагатай үед нь зогсох хэрэгтэй.

-Хуур зогсох цаг нь болсон эсэхийг та хэрхэн харж байна?

-Одоо бол хуур маш өндөр түвшинд хөгжчихсөн. Үүнээс цааш явна гэдэг хэцүү. Гэхдээ морин хуур маань тоглолтын өөрийн гэсэн техниктэй, чавхдас нь багц байдаг гэхчлэн маш олон онцлог талууд бий л дээ.

-Гаднын морин хуур сонирхогчид таны харж байгаагаар ямархуу тоглож байна?

-Сүүлийн үед улам сайжирч байна шүү. Бид тусгаар Монгол Улс гэдэг утгаараа морин хуурын хийц, тоглолт, уртын дуу энэ бүгдийг багтаасан хөгжмийн соёлоороо бусдыгаа чирч явдаг л даа. Сүүлийн үед өвөр монголчууд морин хуурын сургалтад маш их анхаарч байна. СУИС, ХБК-д Өвөр Монголоос ч, буриадууд ч гаднаас олноороо ирж уртын дуу, морин хуур сурах болсон. Хуур урлал дээр ч гэсэн Өвөр Монголын урлаачид биднийг ерөнхийдөө дагаж явдаг юм. Үнэндээ бид цөм нь байж чадаж байна л даа. Бид ч эд нараас авсан сайн юм бий. Жишээ нь нум нь, чавхдас нь байна. Зөвхөн адууны сүүлээр чавхдас хийх нь хүндрэлтэй учраас сатуркийг нь авч байна. Гадныхан морин хуурыг яагаад ихээр сонирхоод байдгийг би хувьдаа ингэж боддог л доо. Өнгө тембрт нь татагдаад байдаг юм байна гэж. Италид сурч байхдаа би багшдаа нэг морин хуур аваачиж өгсөн юм. Багш маань “Морин хуур чинь яг л эр хүн шиг хөгжим юм байна. Дуу нь их гоё юм. Эр хүн шиг тембртэй, хүнд их наалдацтай юмаа” гэж надад хэлж байсан. Гэтэл хийл дээшээ өгсөхөөрөө чих рүү хатгаж байгаа юм шиг дуугардаг шүү дээ. Манай морин хуур өнгө дээшээ өгслөө ч, доошоо уруудлаа ч зөөлөн, наалдацтай. Үүгээр нь би морин хуурыг монгол үндэстний нүүр царай имиж гэж харж явдаг юм.

-Та Герман, Италид сурахаар явсан үеэ сонирхуулахгүй юу?

-Германд сурах ч юу байхав дээ. Сурсан нэртэй ажил хийгээд явж байсан. Ерэн зургаан онд явлуу даа. Тухайн үеийн нийгэм нь ч тийм байв. Нийтээрээ шахуу болсон болоогүй гадагшаа явж зүтгэж байсан цаг. Германд тэгж явахдаа би хийлийн мастер нэг еврей хүнд өөрөө сайн дураараа очиж тусалдаг байсан юм. Ажлынхаа хажуугаар тэр хүнийг хоёр жил хэртэй дагалдаж сурсан. Хийлийн мастер болохыг хүсч мөрөөдөж явсан учраас сүүлд нь Италид Антонио Страдиварийн нэрэмжит хөгжмийн зэмсэг урлаачдын сургуулийг хийлийн мастераар дөрвөн жил сурч төгссөн л дөө. Тэнд харин яс сурсан л даа. Тал нь италичууд, япон, солонгос, хятад, латин америк, англи франц, испани, грек гээд их олон орноос оюутан сурдаг байсан. Би гэхэд л гурван итали, нэг аргентин, нэг гректэй тавуулаа хаус түрээслээд амьдардаг байв.  Германд, Италид гээд арав гаруй жил Европт амьдарсан.

-Аав тань таныг эх орондоо ир гэдэггүй байв уу?

-Аав маань үр хүүхэд биднийхээ хүсэл сонирхолд нэг их оролцоод нөлөөлөөд байдаггүй байсан. Хүүхдүүдээ хүн болгоно гэж зүтгэж байснаас биш тийм ийм мэргэжилтэй ажилтай болгоно гэдэггүй байсан.

-Манай театр, урлагийн байгууллагууд хөгжимгүйн зовлонтой бас их учирдаг л даа. Хааяа нэг гадаадаас өндөр үнээр хөгжим авлаа гэж сонсддог. Та нарын хөгжим шаардлага хангадаггүй юм уу. Танайхаас гадна хөгжмийн зэмсэгийн компаниуд цөөн боловч бий байх?

-Өнгөрсөн 2008 оны үймээний үед Улсын филармонид бид нэлээн хэдэн хөгжим хийж өгсөн л дөө. Ер нь жишээ нь, миний хийж байгаа хийл гэхэд Европын дундаж мастерийн түвшинд байж л байгаа шүү дээ. Гэтэл манай улс өндөр хөгжилтэй орноос хөгжим авлаа гэхэд тэртэй тэргүй дунджаас дээш мастерын хөгжим хэзээ ч авч дийлэхгүй л байгаа. Дундаж юм уу тэрнээс дооших хөгжим л авч байгаа. Уг нь эндээ хийснээ авч байвал зүгээр л дээ.

-Таныг ардын жүжигчин Б.Дамчаа гуайн хүү гэдгийг зарим хүмүүс мэдэх, зарим нь мэдэхгүй байх. Та хэд ер нь хаагуур байцгаана?

-Бид зургуулаа тус тусын амьдралаа хөөгөөд үр хүүхдээ өсгөөд байцгааж байна. Манай өвөө их уран хүн байсан. Аав ч ур дүйтэй, тал талын авьяастай, хөгжмийн авьяастай байв. Өвөө, аав хоёрын гарын дүйг өвлөж авсан нь миний нэг эрэгтэй дүү, бид хоёр л байх шив дээ. Би хөгжмийн зэмсгээ хийгээд явж байна. Дүү маань уран дархан л даа.

-Та хөгжмийн зэмсгийн мастер хүн байна, бариад тоглочихдог хөгжим бий биз дээ?

-Чадахгүй хүний хажууд бол хэд хэдэн хөгжим тоглочихно. Гитар, төгөлдөр хуур, морин хуур жаахан тоглочихно. Бөмбөр нүдчихнэ.

Н.ПАГМА 

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56637

Б.БОЛДСАЙХАН: “СОНГДО БУМРУНГРАД” МОНГОЛД ЭМЧИЛДЭГГҮЙ ӨВЧНИЙГ АНАГААНА

2014-04-30 14:00:00

Орчин үеийн өндөр хүчин чадалтай, оношилгооны тоног төхөөрөмжөөр иж бүрэн хангагдсан хуруу дарам эмнэлэг манайд байдгийн нэг нь “Улаанбаатар Сонгдо” юм. Анх БНСУ-ын хөрөнгө оруулалттай байгуулсан энэ эмнэлэг өдгөө монголчуудын мэдэлд шилжсэн. Үүний ачаар сүүлийн жилүүдэд манайхан харь орныг зорьж, өмнөх шигээ хэтэвчээ хоосортол явж, оношилгоо, эмчилгээ хийлгэх нь бага ч болов цөөрч байгаа. Гэсэн ч Монголд эмчлэх боломжгүй олон өвчин байсаар, иргэд гаднын орныг зорьсоор л байна. Тэгвэл монголчууд тун удахгүй энэ байдлаасаа салах нь. Учир нь Тайландын Вант улсын Бангкок хотын “Бумрунград” олон улсын эмнэлэг жил гаруйн дараа Монголд үүдээ нээх гэж байна. Эднийх “Улаанбаатар Сонгдо” эмнэлгийн хувьцааны хяналтын 51 хувийг авч, хөрөнгө оруулалт хийхээр хоёр тал тохиролцсон юм. Өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 1-нээс ийм статустай болсон гэсэн үг. Ийнхүү хамтын ажиллагаагаа эхлүүлснээр тус хоёр эмнэлэг нэгдэн, “Сонгдо Бумрунград” нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулах аж. Тус эмнэлгийг “Улаанбаатар Сонгдо”-гоос гурав дахин том байхаар зураг төслийг нь хийж эхэлсэн байна. “Улаанбаатар Сонгдо” эмнэлгийн ерөнхий захирал Б.Болдсайхантай энэ талаар ярилцлаа.

 -Гаднын хөрөнгө оруулалттай эмнэлэг зах зээлийн зарчмаар бий болох нь сайн хэрэг. Гэхдээ төрийн хяналт, хязгаар байх шаардлагатай болов уу. Сүүлийн үед гаднын олон эмнэлэг манайд төлөөлөгчийн газраа нээж байна. Баттай бус эх сурвалжийн мэдээлснээр гадаад руу өвчтөн зуучилдаг 50 гаруй байгууллага байдаг бололтой. Сул орон зай бүхий манай буурай орныг зорьж, ашиг олох гэсэн гаднынхныг буруутгах аргагүй юм. Гэхдээ иймэрхүү байдлаар харийн эмнэлгүүд Монголын эрүүл мэндийн зах зээлийг залгих вий гэсэн хар олны дунд байна. Энэ талаар яриагаа эхлэх үү?

-Өвчтөн зуучилдаг байгууллага олширч байгаа нь үнэн. Өөрөөр хэлбэл, монголчуудыг гадагш зуучлаад Монголын валютыг гадаадад гаргуулж байна. Ийм газар олноор байгуулагдах нь Монголд ямар ч ашиггүй. Тэд нэг ч тоног төхөөрөмж оруулж ирэхгүй, сургалт сурталчилгаа явуулахгүй учраас манай эмнэлгүүд сайжрахгүй. Харин гаднын эмнэлэг орж ирэх асуудал үүнээс шал өөр. Би хувьдаа гаднын өндөр хүчин чадалтай, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эмнэлэг Монголд нээгдээсэй гэж боддог. Ингэж гэмээнэ Монголын эмнэлэг БНСУ-ын, Тайландын, Тайванийнхтай адил түвшинд очно. Эмч сувилагч нарын эмчилгээ, оношилгоо, хагалгаа, үйлчилгээ сайжирна. Тоног төхөөрөмжөөр ч хангагдана. Гэтэл бид байгаадаа сэтгэл ханамжгүй, бүх эмнэлгээ, эмч, сувилагч нараа харааж зүхээд гадагшаа явж эмчилгээ хийлгэж байна. Тэгсэн хэрнээ гаднаас “юу” ч оруулж ирдэггүй. Тэр ноу хау, менежментийг нь яаж эх орондоо оруулж ирэх вэ, хамгийн багаар бодоход үйлчилгээ, мэдээллийн сангаас авахуулаад нэгдсэн системгүй. Бүгд л сумын эмнэлэг шиг навсайсан картан дээр бичдэг хэвээрээ. Эмнэлэг байгуулагдана гэдэг гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирдэгтэй л адил шүү дээ. Гэхдээ уул уурхайгаас хамаагүй давуу. Өндөр мэдлэгт суурилсан оюуны хөрөнгө оруулалт орж ирнэ гэсэн үг.

-Хувийн болон улсын эмнэлгүүдэд гаднын эмч нар олноор ажиллах болсон. Тухайлбал, Японы эмч нар сүүлийн арав гаруй жил Монголд ирж хагалгаа хийж байна. Гэтэл тэд манай эмч нарт зааж сургахгүй байна гэж шүүмжилдэг. Тэгвэл “Бумрунград”-ын эмч нар Монголын мэргэжил нэгт нөхдөдөө юм заах болов уу?

-Хоёр талтай л даа. Гаднын эмч нар түр хугацаагаар ч болов манайд ирж эмчилгээ, хагалгаа хийж байгаа нь сайн хэрэг. Монголчууд тэднээс огт суралцахгүй байна гэвэл бас үгүй. Тухайн эмч нарын авхаалж самбаа, хүсэл зориг, бас гэрээний нөхцөлөөс хамаарна. Юу ч зааж сургахгүй нутаг буцаж байгаа бол тийм ч таатай биш. Би Японы эмч нарын багтай арав гаруй жил хамт ажилласан. Сайн, муу тал бий. Сайн нь олон арван хүүхдэд хагалгаа хийж, эмчилж, эдгээсэн. Япон профессорууд өөрөө үзгээ ч барьдаггүй. Үзлэг хийхээс эхлээд хагалгаа хийх хүртэл бүх зүйлийг нь залуу эмч нар, оюутнууд нь бэлдэж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, нэг хүн олон дагуултай. Тэд нь л баллачих гээд байдаг талтай. Дутагдалтай тал нь загас барихыг заахын оронд бэлэн загас авчирч өгөөд байгаа юм. Хэдийгээр хүүхдүүдэд хагалгаа хийж байгаа нь сайн ч манайд тоног төхөөрөмж, сургалт нь бага үлддэг. Хэдхэн хоног хагалгаа хийж бужигнуулчихаад явдаг тал бий. “Бумрунград”-ын хувьд манай эмнэлгийн хөрөнгө оруулагчаар, хамтрагчаар Монголд орж ирж байгаа. Эмч, сувилагч, менежмент, санхүүжилт гээд бүх юмаа 50, 50 хувиар хариуцаж, хариуцлагаа ижил түвшинд хүлээнэ. Өөрөөр хэлбэл, Монголын эмнэлгийг хамтарч байгуулж байна гэсэн үг. Тиймээс эхнээсээ эмч, сувилагч, ерөнхий эмч, менежер, санхүүгийнхэн нь Монголд ажиллаж байна. Манай эмч нарыг харилцан солилцоод, эргэлтэд оруулж, энд тэдний эмч, сувилагч нар, тэнд ч манайхан ажиллаж, харилцан туршлага солилцох юм.

-“Бумрунград”-ын салбарыг Монголд нээх гэж байна. Энэ бол нэр төдий зүйл биш. Эмч, сувилагч, менежмент, харилцаа, эмчилгээ, бүртгэл, асаргаа гээд бүхий л үйлчилгээ, стандартыг оруулж ирнэ гэж ойлгоё. Ирээдүйгээ хэрхэн төсөөлж байна вэ?

-Ганцхан шөнийн дотор хүнийг эрүүл болгодоггүйтэй адил “Сонгдо” ч шууд “Бумрунград” болчихгүй. Тодорхой хугацаанд менежментийн бүртгэл хийнэ. Сонгдо гэдэг нэршил монголчуудад хэдийнэ дасал болсон. Тиймээс “Сонгдо Бумрунград” гэж нэрлэсэн. Шинэ эмнэлэг хэвтэн эмчлүүлэх 200 гаруй ортой, “Сонгдо”-гоос гурав дахин том байхаар зураг төслөө гаргаж байна. 200-гаад эмч, 400 орчим сувилагч, бусад ажилтан гээд 600 орчим хүний ажлын байр бий болно. Хүний нөөцийг Монголоос бүрдүүлнэ. Гадаадад ажиллаж байгаа монгол эмч нараа татна. Гаднаас бас авна. Жил хагасын дотор байр савны асуудлаа шийднэ. Эмнэлгийн барилга шинээр барихгүй учраас үйл ажиллагаагаа түргэн эхлүүлнэ. Зочид буудлын бэлэн барилга худалдаж аваад түүнийгээ эмнэлгийн зориулалтаар засаж, янзлаад ашиглалтад оруулах юм. Буудлын барилгаа сонгочихсон. Гэрээ хэлцлийн түвшинд явж байна. “Бумрунград” нь Тайландын төдийгүй Ази тивээс анх удаа АНУ дахь олон улсын мэргэжлийн магадлан итгэмжлэлийн “Joint Commission International (JCI)” байгууллагаар итгэмжлэгдсэн, хамгийн өндөр оноо авсан. Өмнө нь ямар ч эмнэлэг ийм өндөр үнэлгээ авч байгаагүй. Юу гэсэн үг вэ гэхээр АНУ-ын эмнэлгийн менежментийг Тайланд улсдаа нэвтрүүлж чадсан байна шүү дээ. “Time”, “Newsweek” сэтгүүлээс “Бумрунград”-ыг дэлхийн шилдэг 10 эмнэлгийн нэгээр нэг биш удаа тодруулсан байдаг. Тус эмнэлэгт АНУ-ын нарийн мэргэжлийн 200 гаруй эмч ажилладаг. Монголчууд сүүлийн 20 жил ийм эмнэлэгтэй болох тухай ярилаа. Дэлхийн дундаж эмнэлэг гэвэл манай “Сонгдо” байна. Оношилгоо, эмчилгээ, хагалгаа гээд. Гэхдээ бид санаа амарч суугаагүй. Дэлхийн шилдэг эмнэлгийг хамтрагчаараа оруулж ирлээ. Зорилго нь “Бумрунград” Азид хамгийн анх гаднаас өвчтөн авчирч эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ үзүүлэх тактик бодож олсон. Жилдээ сая орчим хүнд үйлчилдгийн 600 мянга орчим нь гадных. “Сонгдо Бумрунград” хоёр жилийн дотор өргөтгөл хийснээр монголчууд гадагшаа явах шаардлагагүй, эх орондоо эмчилгээ, оношилгоогоо хийлгэх боломжтой болно. Хоёрдугаарт, бүс нутгийнхаа хувьд Өвөрмонгол, Манжуураас авахуулаад Сибирь, Урал хүртэлх Оросын нутаг, Төв Азийн орнуудын иргэд Монголд ирж эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээ авдаг болно. Нэг таатай мэдээ хэлэхэд “Бумрунград”-ын салбарыг Орос, Казахстан Киргизстан, Мьянмар, Араб гээд олон оронд нээх гэж судалгаа хийсэн юм билээ. Ингээд хоёр оронд л боломжтой гэж дүгнэжээ. Вьетнам, Монголд. Энэ хоёр орны эмч, ажилтнууд нь тэдний тавьсан шаардлагад нийцүүлэн ажиллаж чадахаар хүний нөөцтэй юм байна гэж үзсэн байгаа юм. Менежмент, тоног төхөөрөмжөөр нь хангачихвал “Бумрунград”-ын эмч нараас дутахааргүй ажиллаж чадна гэж тоосон нь сайхан хэрэг.

-Манайх голдуу Орос, Европоос эм оруулж ирдэг. Тайландын том эмнэлгийн салбар нээгдэж байгаа учраас Азид үйлдвэрлэсэн эм оруулж ирэх үү?

-Ази, Европын хэрэглэж буй эмүүдийн 80-90 хувийг Индонез юм уу, Филиппинд үйлдвэрлэдэг. БНСУ-д борлуулж байгаа эмнүүдийн 40-50 хувь нь Европынх байдаг. Хаана хийсэн нь чухал биш. Гол нь олон улсын ямар стандартаар үйлдвэрлэж байгаа нь чухал. Унгар, Болгар улс голдуу Азиас эм, тариагаа авдаг. Манайх дотоодоосоо, БНСУ, Европ, Швейцарь, Англиас авдаг. Хаанаас ч авсан бай ийм компанийн, тийм стандарттай, олон жилийн турш эмчилгээний хамгийн үр дүнтэй байсан гэх мэт шалгуурыг харна.

-Монголчууд гаднын эмнэлгийг хувьчлан авч болдгийг “Сонгдо” харуулсан. Тэгвэл ирээдүйд “Бумрунград”-ын Монгол дахь салбарыг ийм аргаар өөрийн болгох боломж бий юү?

-Сонирхолтой асуулт байна. “Сонгдо” долоон жилийн өмнө Жон Гьюн Ли эмчийн 100 хувийн өмч байсан. Гурван жилийн өмнө би 70 хувийг нь авч, 85, 93 гэх зэргээр бүгдийг нь авсан. Одоо бол “Бумрунград”-д 51 хувийг нь зарчихсан байгаа. Нэг хувь илүү өгөхгүй л бол тэр том эмнэлэг Монголд орж ирэхгүй. Менежментийг нь оруулж ирэхийн тулд ийм хуваарилалттай байх нь зөв. Цаашдаа ч ийм байхыг хүсэж байна. Заавал 50, 51 гээд байх нь чухал биш. Олон жилийн түүхтэй том эмнэлгийг оруулж ирсэн нь миний хувьд том алхам, монголчуудын хувьд ч гэсэн. Үүнийгээ хадгалж үлдэх нь чухал. “Оюутолгой” шиг зангаа хувиргаад л “Одоо би 60, 70 хувиа авна” гэх нь утгаг үй, ёс суртахуунгүй хэрэг. Зөвхөн манайх биш Монголын бүх эмнэлэг “Сонгдо Бумрунград”- ын түвшинд хүрч ажиллах ёстой. 10-20 жилийн дараа монголчууд гаднаас эмнэлгийн тусламж авахаа болино. Тэр цагт хувьчлалын асуудлыг ярьж болох юм. Гэсэн ч яагаад хамтарч ажиллаж болохгүй гэж. Хүмүүстэй хамтарч ажиллаж сурах хэрэгтэй. Банк ч байна уу, уул уурхай ч байна уу, хүнтэй хамтарч байж тэднээс илүү түвшинд гарч хөгжих хэрэгтэй.

-Монголд эмчилж чадахгүй 33 өвчин байна гэж ЭМЯ зарласан. “Бумрунград” бүгдийг нь Монголд эмчлэх боломжтой гэлээ. Энэ талаар ярихгүй юү?

-Монголд эмчилж чадахгүй 20 хүрэхгүй өвчин байдаг. Манай улсын 50-60 мянган хүн гадаадад эмчлүүлэхдээ жилд 600 сая ам.доллар үрж байна” гэж Эдийн засгийн форумын үеэр С.Одонтуяа гишүүн дурдсан. Энэ бол үндэслэлтэй тоо. Гадагшаа явж байгаа хүмүүсийг ангилж болно. Зарим нь ямар ч шаардлагагүй, тухайлбал, элэгний В, С вирусийн шинжилгээ өгөх гэж явдаг. Манайхны үйлчилгээ, эмч, сувилагчийн харилцаанаас их зүйл хамаараад байх шиг санагддаг. Гоо сайхны хагалгаа хийлгэхээр олноороо явж байна. БНСУ-ын “Ганнам” дүүрэгт гоо сайхны олон эмнэлэг байдаг. Тэнд монголчууд дүүрэн. Би жилд 1-2 удаа тийш очдог л доо. Гурав дахь нь энд ч, тэнд ч эмчлэгдэхгүй болчихсон байхад гомдлын мөр гэж явдаг хэсэг байна. Сүүлийнх нь Монголд хийж чаддаг хагалгаа, тухайлбал, элэг, бөөр шилжүүлэн суулгуулах гэж явдаг. Энд эмчилж болж байхад яагаад ч юм харь орныг зорих юм. Удахгүй бид энэ бүгдээс сална. “Бумрунград” Монголын эмч нарын чадварт тулгуурлаж орж ирсэн. Хэн нэгэнд хүлээн зөвшөөрөгдөх гэдэг сайхан. Харин бид үйлчилгээндээ анхаарах хэрэгтэй. Манайхан аль ч салбарт зан харилцааны асуудал их дутмаг. Түүнийг бид давж гарна, сурна. Тоног төхөөрөмжийн хувьд манайд дутаад байх зүйлгүй. Сүүлийн гурван жил тутам 2-2.7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн.

-Үнэ ханш ямар байх бол. Дэлхийн шилдэг эмнэлэгт үзүүлж, эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ авахыг хүн бүр л хүснэ шүү дээ. Зарим нь “Бумрунград”-ыг боломжтой хүмүүсийн үйлчл үүлдэг эмнэлэг болчих вий гэж байсан?

-“Бумрунград”-ын эмчилгээ, оношилгооны үнэ “Сонгдо”-гоос тав дахин үнэтэй. Гэхдээ бид шууд ба шууд бусаар ч үнэ нэмэхгүй. Зах зээлийн зарчмаар инфляцын түвшиндээ үнээ нэмэх ёстой л доо. Манай эмнэлэг өнгөрсөн аравдугаар сараас өнөөдрийг хүртэл хоёроос бусдад нь эдийн засгийн үзүүлэлт хасах буюу алдагдалтай гарсан. Эм, лабораторийн тоног төхөөрөмж 30 хувь нэмэгдсэн учраас тэр. Тэгсэн ч зээл аваад өндөр хүчин чадалтай эмнэлэгтэй болохын төлөө явж байна. Бид насаараа л БНСУ-ын, Япон Тайландын эмнэлгийг магтаж, шүүрс алдаж явлаа. Монголд брэндийн дэлгүүр, ресторан, сургууль бий боллоо. Тэгвэл яагаад ийм эмнэлэгтэй болж болдоггүй юм. Би 10, 20 тэрбумаар нь зээл аваад явж байгаагийн шалтгаан нь энэ шүү дээ. Ойрын 2-5 жилдээ их ашиг олно гэж харахг үй байгаа. Гаднаас өвчтөнүүд хүлээн авдаг болно гэж ирээдүйгээ маш томоор харж байна. “Сонгодо”-гоор Монголын дундаж давхаргынхан үйлчлүүлдэг. Мөнгөтэй хүмүүс ханиад хүрсэн ч БНСУ руу явчихдаг шүү дээ. Зөвхөн боломжтой хүмүүсийн үйлчлүүлдэг эмнэлэг биш. Хүн эрүүл мэнддээ бага ч болов мөнгө зарцуулах хэрэгтэй. “Сонгдо Бумрунград” хүртээмжтэй, боломжтой үнэтэй байх гэсэн бодлого барьж ажиллана. Уг нь манай эмнэлгээр үйлчлүүлэгчид төлбөрийнхөө 20-30 хувийг даатгалаасаа гаргаад авчихдаг байсныг болиулчихлаа. Бидэнд ялгаа байхгүй ч үйлчлүүлэгчдэд хүнд тусч байна. Тиймээс ЭМЯ шийдвэр гаргах түвшний хүмүүс үүнийг бодож үзэх хэрэгтэй. Миний хувьд шинэчлэлийг өөрөөсөө эхлүүлж байна гэж ойлгож байгаа. Тангараг өргөсөн эмч хүний хувьд Монголын эрүүл мэндийн салбарт чадлаараа л зүтгэж байна.

-Танай эмнэлгийн мэс засал хийх эрхийг ЭМЯ-наас хассан гэх мэдээлэл байна. Энэ үнэн үү?

-Тийм зүйл болоогүй. “Йонсей” эмнэлэгтэй андуураад байдаг тал бий. Харин ч манайх Улсын нэг, гуравдугаар төв эмнэлгийн дараа орох хэмжээний эмчилгээ, үйлчилгээтэй төв эмнэлэг болсон. Өнгөрсөн намар магадлан итгэмжлэлээ авсан шүү дээ.

http://www.mongolnews.mn/i/51747

Ц.Нямдорж: Фракц засагт гараагүй үедээ намын зовлон, гарсны дараа төрийн зовлон болдог

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 -Эдийн засаг савлах гол хүчин зүйлс нь юу вэ?

-Эдийн засгийн нааштай үзүүлэлтүүд бүгд унаж байна. Одоо 11 хувийн өсөлттэй гайгүй байна гээд засгийнхан өдөр хоногийг молигодож өнгөрөөгөөд байгаагаас биш цаана чинь бизнес эрхлэгчид мөнгөгүй болж, үйл ажиллагаа нь зогссон нь бүх хүнд мэдрэгдэж байна.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс Тавантолгой хавьд болоод буй үйл явц ямар байгаа, тендерийн үйл ажиллагаа ямар түвшинд явагдаад байгааг зөвхөн бид уншиж, яриад байгаа юм биш. Өнгө нь ийм болчихоод байгаа юм. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын 50 хувь нь зугтчихсан. Оюутолгой төсөл ерөнхийдөө зогсонги тал руугаа явчихлаа. Тавантолгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруулна гэж 2011 онд Н.Алтанхуягийн ахалсан ажлын хэсэг гарч дэлхийн томоохон орнуудын том компаниудтай гэрээ хэлэлцээр хийж Тавантолгойгоо дэлхийн хэмжээний юм болгочих гээд ажлууд хийж байсан. Энэ бүгд зогсчихоор цаана нь зөндөө ажил болж байсан хүмүүс царцанги байдалд орсон. Тэр хүмүүс царцанги байдалд орохоор тухайн орны хүмүүс, төр засагтайгаа царцанги байдалд орно гэсэн үг.

-Эдийн засагт гадны ямар хүчин зүйлс нөлөөлөөд өнөөдрийн байдалд хүрсэн юм бол?

-Эдийн засгийн энэ хүнд байдалд гадна талаас нөлөөлсөн зүйл тун бага. Хятад, ОХУ-ын эдийн засаг, үндэсний мөнгөн тэмдэгт нь тогтвортой байлаа. Шинэчлэлийн Засгийн газар ажилласан хоёр жилийн хугацаанд бидний гол харьцдаг хоёр орны эдийн засаг тогтвортой байхад манайх л доошоо савлаад байх юм. Одоо болохоор Засгийнхан 100-хан  хоногт эдийн засгийг сэргээнэ гээд хариуцлага тооцох ямар ч аргагүй Их хурлын тогтоол батлуулах гээд байна. Үүгээр юуг ч шийдэж чадахгүй. Учир нь энэ тогтоолын цаана ямар ч мөнгө, ажил байхгүй. Түүн дотор “Өнөөдөр үүр цэлмэнэ. Эсвэл маргааш ч магадгүй” гэсэн үг л явж байна. Тогтоолын ард тодорхой хэмжээний мөнгө, хуулийн баримт бичиг байж гэмээнэ ажил болохоос биш юу ч үгүй байж тогтоол гаргаад нэмэргүй. Ийм илэрхий зүйл дээр хүртэл бодлогоо зөв бариад явж чадахгүй байна. Би арга ядаад Н.Алтанхуягийг Чеченийн  Ерөнхийлөгч асан Аслан Масхадовтой адилхан юм уу даа гэж хэлээд сууж байхав дээ. Энэ засгийн хамгийн том зовлон бол Ардчилсан намын фракцууд байгаа юм. Өмнө нь ч фракцууд нь зовлон болж ирсээр байсан.

-Үүгээрээ та юуг хэлэх гэсэн юм бэ. Фракцуудын тухай жаахан дэлгэрүүлэхгүй юу?

-Энэ фракцууд чинь Засгийн газрыг танхимын зарчмаар ажиллах зарчмыг алдагдуулдаг. АН 1996-2000 онд засаг барьж байхдаа яг ийм фракцуудын дотоод зөрчлөөс болж бие биенээ хэмлэж, засгаа сольж огцруулсаар байгаад хугацаагаа дуусгаж байсан. Энэ Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд муу дээр улцан гэгчээр АН-ын 5-6 фракц дээр нэмэгдээд МАХН, МҮАН-ын бүлэглэлийн зовлон нэмэгдэж үнэн хэрэгтээ 8-9 фракцтай болж байгаа юм.

Эд чинь далдуур үйл ажиллагаа явуулаад Засгийн газрынхаа танхимын зарчмыг алдагдуулснаас нэг бодлого, нэг зарчим, нэг сэтгэлээр төрийн хэрэгт хандах хандлага байхгүй болчихсон. Цөөн үгээр хэлбэр засгийн ажил холион бантан, дампуурал болж гүйцлээ. Өөрсдөө төсвийн санал оруулж ирчихээд “авлигажсан төсөв” гэж орилж л байдаг.

Тийм л байсан юм бол оруулж ирэхгүй л байсан. Их хурлын янзыг үзэж байгаа юм шиг хачин юм хийсэн. Түүнээс нь болж өнөөдөр 200 гаруй обьект энэ жил яах нь одоо хүртэл шийдэгдээгүй байна. Ам.долларын ханш 1780 төгрөг байхад төсөв оруулж ирсэн. Тэр үед “Та нар цаашид долларын ханшийг буулгаж чадахгүй. Ядаж 1650 төгрөгөөр тооцооч” гэхэд зүтгэсээр байгаад баталсан. Төмөр замын асуудлаар гэхэд 2008 оноос хойш фракцуудын зөрчил засгийн зовлон болж ирсэн. С.Баяр, Сү.Батболдын Засгийн газар байхад энэ асуудлаа шийдээч гэж хамгийн их асуудал ярьж байсан хүн нь би мөнөөсөө мөн. 2010 оны тавдугаар сард “хоёр жилийн дотор  төмөр зам барина” гэж байсан. Өнөөдөр хэдэн км төмөр зам тавьсан байна вэ. Тэр үед Нямдорж саад болсон гэж нийтэд зарласан, тэгвэл 2012 оноос хойш хэн саад болов. Хамтарсан засгийн үед болдоггүй юм байна гэхэд Ардчилсан нам засгийн эрхэнд гарлаа. Ерөнхийлөгч нь хүртэл тэр чигийн хүн байхад үүнийхээ эцсийн саналыг оруулж ирэх болов уу гээд шахаж шаардаад хоёр жилийн нүүр үзлээ. Ухаахудаг-Нарийнсухайтын чиглэлд экспортын төмөр замыг эхний ээлжинд тавьж байж жаахан нүүрс, зэсийн баяжмалаа гадагш гаргах нь хоолойнд тулсан асуудал. Үүнийг л фракцын толгойд сууж сайдын суудал зайдалсан нэг дунд гарын луйварчин бүтэн зургаан жил хорлож байна.

-Ямар нэгэн хөдөлгөөн танд ажиглагдаж байна уу?

-Халтмаагийн Баттулга Төмөр замын тал дээр бусдын хувийнхаа хөрөнгөөр хийх гэж байсан ажлыг замаас нь тасалж, С.Баяр, Сү.Батболдын үед дөрвөн жил саад болоод дараа нь энэ засагт тээг болоод явж байна. Энэ засагт нэг намынхан байгаа л юм бол эл асуудлаар нэг санал оруулж ирж болноо доо.

Сүүлийн үед АН-ын фракцуудын зөрчил нь Их хурлын зовлон болж хувирсан. Нэг фракцынхаа ажилд нөгөөх нь хөндлөнгөөс орохгүй гэдэг зарчим эдэнд байдаг. Нэг нь тэмээ гэхэд нөгөөх нь ямаа гэж зөрүүдэлдэг. Фракцуудын зөрчил нь ийм байдалд хүргэснээс биш мөнгөгүйдээ улсын ажил гацаад байгаа юм биш. Одоо болохоор хамаг буруугаа Тавантолгой руу чихэж, Чалко руу дайрч хоёр жил боллоо. Эрдэнэс тавантолгой компани 2011 оны наймдугаар сараас газрын хөрс хуулж эхэлсэн. Би хөрс хуулалтыг очиж харж байсан. Тавантолгой муудсанаас болж эдийн засаг муудлаа гэж АН-ынхан үргэлж худлаа ярьж  байна. Чалкотой байгуулсан 70 ам.долларын гэрээг муу гэрээ байгуулсан гэж дайрч түншлэгчийнхээ сэтгэлийг цааш нь харуулж зах зээлээ алдчихаад дараа нь 50 ам.доллараар гэрээ байгуулж одоо 30 ам.доллараар нүүрсээ зарж байна.

Заримдаа энэ засгийн ажлыг удирдаж байгаа хүмүүсийг харахаар галзуу юм шиг надад санагддаг. Түүнээс биш эрүүл саруул хүн ийм юм хийхгүй гэж бодоход хийгээд л байгаа юм даа. Энэ засгийн нэг алдаа нь хоёр хөрштэй харилцах харилцаанд сэв суулгасан явдал. Төмөр замын асуудлаар хойд айлыг олон удаа хуурсан. Урд айлыг ч бас хуурсан. Чалкотой гэрээ байгуулж мөнгийг нь авчихаад сүүлд нь нүүр рүү нь хар ус цацсан. Ингээд байхаар чинь яаж улс хоорондын харилцаа сайн байхав.

-Сүүлийн үед их л бухимдангуй яваа харагдах болжээ, та?

-Яагаад би бухимдаад байна гэхээр эдийн засгийг өөд татчих боломжийг бүтэн 10 жилээр магадгүй түүнээс их хугацаагаар хойш татлаа. Товчхондоо 1996 он давтагдаж байна. АН-ынхан дандаа ингэдэг. Гоё юм ярьж засгийн эрхэнд гарч Засгийн газраа байгуулж аваад зэвсэгт отрядынхаа байлдааныг дотооддоо хийж эхэлдэг. Тэгээд улс орныг сүйрүүлдэг. Өндийж явсан зүйлсийг дандаа ингэж дарж унагадаг. 1996 онд П.Жасрай агсан “Хонгилын үзүүрт гэрэл харагдаж байна” гэж хэлээд дэлгүүрийн лангуу дүүрч, улс жаахан амьсгаа авч эхлэхэд хамаг банкийг дампууруулаад дөрвөн Засгийн газар сольсон. 2012 оноос хойш Монгол Улс өнгөтэй өөдтэй явах тэр бүх боломжийг хааж байна. Цаашид төсвийн орлого бүрдүүлдэг хэдэн том компани нь эвгүйтээд эхэлбэл байдал улам л хүндэрнэ.

Өнөөдөр зээл авсан компаниуд зээлээ төлж чадахгүй гэдгээ хэлж байсан. Үүн дээр арга хэмжээ ав гээд хагас жилийн өмнө дарга нарт захидал бичээд одоо хүртэл хариу алга. Ш.Сайхансамбуугийн зах болон бусад зах, ресторануудад хүн алга. Замын-Үүдэд олон хүн холхидог байсан бол одоо чөлөөтэй бүс болсон. Энэ бол бодит үнэн. Үүнийг харахгүйгээр дэмий юм ярих шаардлагагүй. Ардчилсан намынхан мөнх засгийн эрхэнд суучихсан юм шиг 2020-2050 оны юм яриад байдаг. Засгийн газрынх нь хугацаа ердөө дөрвөн жил гэдгийг мэдэлгүй хоёр жил боллоо. Одоо бүр хотын фракц гээд гараад ирлээ.

-Хотын фракц гэж Э.Бат-Үүл даргатай нийслэлийнхнийг хэлээд байна уу?

-Тэгэлгүй яах юм. Э.Бат-Үүлийн Засгийн газар гэж хэнд ч дийлддэггүй, дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэсэн фракц АН дотор гараад ирсэн. Хотын захирагчийн бие төлөөлөгчийн аппарат гээд дүүрэг бүрт хотоос мөнгө гаргаад суулгачихсан дүүргийнхээ дарга нартай ажил булаацалдаад сууж байдаг хүмүүс бий болсон.

Фракцуудын далд зодоон Монголыг дахиад чирлээ дээ. Ардчилсан нам фракцуудынхаа энэ балиар юмыг цэгцэлж чадахгүй бол олон жил Монголыг чирнэ дээ. Хамгийн аюултай нь энэ балиар ужиг өвчин нь залуучуудад нь үе дамжин уламжлагдаж байна. АН үе дамжсан зодоон нүдээний тогтолцоог өөрсдөө бий болгосон. Үүнээс болоод Ерөнхий сайд нь засгаа удирдаж чадахгүй байна. Сайдууд нь үгэнд нь орохгүй байна. Бондын мөнгө гэхэд Н.Батбаяр баруун гараараа оруулж ирээд зүүн гараараа дур мэдэн зарж байгаа. Үүнд хяналт тавьж байгаа хүн нэг ч алга. Сүүлд Э.Бат-Үүл, Н.Батбаяр хоёр бондын мөнгө булаацалдаж хэрүүл хийсэн дээ.

Одоо төмөр зам барина гээд ярьж байхад  А.Гансүх сайд нь мөнгө өгөхгүй бол ажил зогсоно гээд сууж байна. Ийм засаг гэж байж болох уу. Нэг нь заан ярьж байхад нөгөөх нь гүрвэл ярьдаг байж болох уу. Эд засаглах чадвараа ингэж алдсан.

-Яавал засаглах чадварыг бий болгох вэ. “Давхар дээл”-ийн асуудал цаашид хэрхэн өрнөх бол. Цаг хугацааны хувьд хэрхэн батлагдах бол?

-УИХ эцсийн ямар шийдвэр гаргана, түүнийгээ түргэвчлэх хэрэгтэй. Энэ долоо хоногт багтааж шийдвэр гаргасны дараа Ерөнхийлөгч нь хориг тавьдаг юм бол түүнийгээ шийдэх ёстой. Ингээд эхлэхээр засгийн ажил нь хөдлөхөө больчихдог. Сайд нар нь хүртэл тэртэй тэргүй ажлаа өгөх юм чинь ажилласан ч яалаа гэсэн байр сууринаас ханддаг. Назгай байдал гэдэг үерийн ус шиг нэвчдэг байхгүй юу. “Давхар дээл”-ийн асуудлыг 2013 оны намраас ярьж эхэлсэн. Намрын чуулган хаалтаа хийхэд ярьж л байсан. Бүтэн жил “давхар дээл”-ээс болж засгийн ажил самуурч байна. Энэ оны долдугаар сараас гэнэ үү, 2016 оны долдугаар сараас гэнэ үү яаж шийдэхийг мэдэхгүй байна даа. Би олон удаа томилгоо авч огцруулах асуудлыг өөртөө үүрч байсан хүн. Хамгийн гол нь ажил хийлгэхээ больчихдог юм. Зүгээр л маргааш яах бол гэж тэнгэр харж хэвтсэн систем болчихдог юм, цаад Засаг чинь  тэр чигтээ.

-Уг хуулийн төслийг танай намынхан Засгийн газрыг огцруулах хууль болгон ашиглаад байгаа юм биш үү?

-Засгийн газар  сайд нарынх нь тал, эсхүл Ерөнхий сайд огцорсон тохиолдолд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцордог хууль бий. Ерөнхий сайд хэвээрээ байгаа тохиолдолд Засгийн газрынхаа бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт хийгээд явах боломжтой. Үүнийгээ л хийхгүй байна. Н.Алтанхуяг хоёр жилийн хугацаанд тал тал тийшээ харсан Засгийн газрын гишүүдийнхээ учрыг олох гэж л будилсан хүн болж хувирсан. Фракц гэдэг ийм аюултай байдалд хүргэдэг. Хэн ч гэсэн яг ийм байдалд орно. Одоо ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нарт сэлгээ хийх хэрэгтэй. Эдийн засаг нь ийм болчихоод байхад хариуцлага хүлээх сайд Монголд байх ёстой. “Давхар дээл” гэдэг чинь гудамжны яриа. Их хуралд гудамжны яриа нэвширтэл орж ирлээ. Их хурал гэдэг дээл ярьдаг газар бус төрийн албан тушаалыг хэн хавсарч болох вэ, хэн хавсарч болохгүй вэ гэдгийг ярьдаг газар. Энэ Засгийн газарт сэлгээ хийхгүй бол цаашаа явахгүй.

-Ямар ямар сайд нарт сэлгээ хийх ёстой гэж?

-Хүн бүхний ярьдаг хэд хэдэн сайд байгаа. Н.Батбаяр, Д.Ганхуяг гээд баахан цоллох л юм. Эдийн засаг ийм байхад энэ хүмүүсийг солих нь гадны хөрөнгө оруулалтыг татах 50 хувийн хөшүүрэг болж мэднэ шүү. Их хурал дахь АН-ын гишүүд хүртэл болохгүй байна гэдгийг ярьж байгаа. Зөв харж инээж буруу харж уйлаад эцсийн кноп дарах мөчид улс төрийн зориг гаргаж чадахгүй байна. Төсвийн тооцоо хийж чадахгүй ам.долларын ханш 1750 төгрөгөөс доош орохгүй гэдгийг мэдэж байж 1384 төгрөгөөр төсөв зохиогоод орж ирж байгаа Сангийн сайд Ч.Улаан зүгээр л зайлах хэрэгтэй. Энэ хуулийн хүрээнд хэдэн сайд нарыг соливол уналтыг жаахан сааруулж магадгүй.

-Оюутолгойн хоёр дахь шатны ажил яах бол?

-Оюутолгойг байнга эсэргүүцэж байсан хүмүүс нь өст хүн өлийн даваан дээр уулзана гэдэг шиг яг энэ асуудлыг хариуцсан сайд нар нь болчихсон. 2008 онд сайд болж чадаагүйдээ шаралхаж Оюутолгойг өдөр, шөнөгүй харааж байдаг байсан хүмүүс нь эдийн засгаа хариуцсан сайд нар болсон. Түүнээс болж хөрөнгө оруулагчид, Монголын Засгийн газар хэл амаа ололцохоо больсон юм. Ийм нөхцөлд Оюутолгойн асуудал хөдлөхөд бэрх. Өөр нэг зүйл нь Оюутолгойг муулж, дайрч давшилж хоол олж иддэг хэдэн Их хурлын гишүүн энэ танхимд байна. Төлөөлөл нь манай намын бүлэгт ч бий. Эдгээр хүмүүс зогсвол зогсох цаг нь болсон. Монголын нутагт орж ирчихээд доромжлуулан доромжлуулан бүтээн байгуулалт хийдэг гадныхан байж болох уу. Газрын баялагтай нь ганцхан Монгол биш. Монголд жаахан юм хийчихье гэхээр дайрч доромжлон, орон шоронгоор айлгаж сүрдүүлээд байхаар яаж хөрөнгө, хүн хоёр тогтох юм бэ. Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Их хурлаар оруулдаг. Харин хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ нь их явдалтай гэрээ байдаг. Явцын дунд сайжруулах зүйлс бий. Гэхдээ үүнийг айлгаж сүрдүүлж хийнэ гэж байхгүй ээ. “Тунгалаг тамир” кинон дээр Бадарч тахар гээд дээрэлхүү нөхөр байдаг даа. Яг л ийм байдлаар бизнес эрхлэгчидтэйгээ засаг харьцаж байна.

Авлигатай тэмцэж байна гээд олон хүнийг шоронгоор айлгаад байгаа учраас өнөөдөр хүмүүсийн бизнес эрхлэх сэтгэл, зориг, урам нь байхгүй болчихлоо. Бүтээе, босгоё гэсэн зориг руу нь ус цацаад, дээр нь бамбай тавьж байгаад жадлаад хаячихаар яаж хөдлөх юм.

-Манайд ашигтай ямар нүүдэл байгаа бол?

-Юуны түрүүнд улс төрчид нь хийрхлээс салах хэрэгтэй. Босч чадаагүй байхад нь л дайраад байх юм. Үүнээс хэн юу хожих вэ. Их хурлын бүрэлдэхүүн дотор Оюутолгой руу зургаан жил дайрч байгаа хүн байна. Зургаан жил Оюутолгой руу дайрч байгаа гишүүдийн шүлсээр Монголын ард түмэн цалин авч, тэтгэврийн орлого олохгүй нь ойлгомжтой.  Энэ засгийг харж байхад Оюутолгойг цаашид үр ашигтай хөдөлгөх аргаа огт олохгүй байна. Эцсийн дүндээ хувийн, хувьсгалын өмчийн ялгаа гэж байдаггүй. Төр татвараа авч л чаддаг байвал хувийнхаас авсан ч ялгаагүй, хувьсгалынх нь ч ялгаагүй.

Ашигт малтмалын тал дээр манай монголчууд шинэ ард түмэн шүү дээ. Гэрийнхээ бууцан дээр шон хатгахаас өөр газраа хөндөж үзээгүй эмзэг сэтгэл дээр нь тоглож улс төрийн аахар шаахар ашиг хонжоо хайгчид улам олширч байна. Гаагийн шүүхэд Оюутолгойг өгсөн л гэнэ. Оюутолгойг Гаагийн шүүхэд өгдөг гэж хаашаа харсан юм байхав дээ. Тэр чинь хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг хийсэн алуурчдыг аваачиж шийтгэдэг газар. Ийм хачин юм хийж байгаа юм даа. Улсын эдийн засгийг босгох ганц нэг үйлдвэр босгох гэхээр замаас нь хорлоод байх юм. Монголын эдийн засгийг босгоод аваад явчих хэд хэдэн үйлдвэртэй болмоор байна. Тэр нь хувийнх байна уу, хувьсгалынх байна уу хамаагүй. Харагдаж байгаа боломж нь уул уурхай. Өөр ямар ч боломж алга. 2012 оны Их хурлын сонгуулийн өмнө Стратегийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлах хуулийг баталж байхад нь “Та нар дэндүү осолтой галаар тоглож байна. Энэ хуулиа боль” гэж гуйгаад ядсан. Тэр хүмүүс нь одоо улсын эдийн засгийн гол судсан дээр суучихсан байна.

-Халаа сэлгээ хийхээр л тогтворгүй байдал үүсчих гээд байгаа юм биш үү?

-Нэг сайдыг сольё гэхэд дэмжээд л өгнө шүү дээ. Тэр сайдынх нь оронд манай намынхан суухаар зүтгэнэ гэж бодож байна уу. Үгүй. Ер нь одоогийн төр толгой дээрээ зогсчихоод байна. Их хурал нь Засгийн газрын хуулийн тасаг шиг болчихсон. Монголбанк Засгийн газраас бүр хол сууж байх ёстой байтал засгийнхаа халаасанд орчихсон. Сонгууль дөхөхөөр Алтанхуяг, Золжаргал хоёр нийлж үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр, найман хувийн зээл ярьдаг.

-Засгийн газрын тодорхой хэдэн хүмүүс солигдож байж эдийн засаг 50 хувь сэргэхэд нөлөөлнө гэж та үзэж байгаа юм уу?

-Ажлаа хийдэггүй хүмүүсийн оронд ядаж л ажил хийхэд нь садаа болдоггүй хүнийг тавих ёстой. Х.Баттулга ҮХАА-н яамнаас гадна Зам тээврийн яамыг удирдаж байгаа. Төмөр замын асуудлаар А.Гансүх Х.Баттулгын амнаас зөрж ганц шийдвэр гарганаа гэж байхгүй. Засгаас ганц ч төгрөг авалгүйгээр төмөр зам барьчих боломж байсан. Төмөр замыг хоёр жилийн дотор барьчихна гэж амлалт өгсөн хүн нь одоо төрийн ажлыг хорлоод байхад энэ хүнийг цаашид байлгаад байх юм уу. Х.Баттулга жишээ нь ямар үнэтэй хүн бэ. Төмөр замаар ямар луйвар, будилаан хийгдсэнийг нэг бүрчлэн мэднэ. Хэнд ч хэрэггүй далан шороо ухаад 50 тэрбум төгрөгийг шороонд булсан. Энэ бол хариуцлагагүй үйл ажиллагаа бус цэвэр хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа. Би Х.Баттулгад дургүйдээ ингэж ярьж байгаа юм биш. Баттулга гэдэг хувь хүн надад огтоос сонин биш. Улстөрчийнх нь өнцгөөс харахад түүн шиг сонирхолгүй этгээд байхгүй, ярьж ч чадахгүй. Хувийн дуусашгүй шунал, өчүүхэн атаархлаар улсын ажил хорлоод байгаа учраас би юм яриад байгаа юм.

-Одоо яг яах ёстой вэ. Танай бүлгийн зүгээс огцруулах саналаа өргөн барих юм уу?

-Ц.Элбэгдоржийн оруулж ирсэн саналыг эхлээд дуусгах хэрэгтэй. Ер нь бол буруу бодлого явуулж байгаа хүнийг нь өөрчлөхгүй бол юм өөрчлөгдөхгүй. Монголыг монголоор нь хардаг хүмүүсээр солих шаардлагатай. АН-ынхан хүмүүсээ аваад үлдэнэ гэвэл аваад үлдэж болно. Шунал нь шулам болтлоо хөгжсөн өвчтэй сэтгэлгээтэй хүнийг солихгүйгээр ажил сайжирна гэж байж болшгүй зүйл.

-Ямар ямар хүмүүсийг солих шаардлагатай вэ?

-Өмнө нь хэлсэн. Ч.Улаан гэж зээлээс өөр зүйл ярих ямар ч чадваргүй болсон нэг хүнтэй боллоо. Бид чинь Оросын их өрийг дарахад “Өргүй боллоо” гээд зогсож байсан хоёр шүү дээ. Гэтэл одоо өрийг магтдаг болж, даруйхан зайлуулах хэрэгтэй. Нэг засгийн үед таван тэрбум долларын өр тавиад байвал цаашдаа энэ улс юу болох вэ. 2017 онд ямар ч хөрөнгө оруулалт байхгүй. Яагаад гэхээр Чингэс бондын эхний 500 сая долларыг төлж 2023 онд тэрбум ам.долларыг бид төлөх шаардлага гарна. Хамгийн хөгийн нь триллион 500 сая төгрөгийн төсөв бүрдүүлж чадахгүй байгаа хирнээ триллион 500 сая долларын зээл оруулж ирдэг засаг байж болох уу. Зээлээ төлөх чадваргүй болчихвол зээлийг нь худалдчихдаг юм. Тэгэхээр Монгол Чингэс бондоор дамжаад нэг мөнгөтэй улсын халаасанд тусгаар тогтнолтойгоо орно. Өндөр хүүтэй мөнгөөр хоёрын хооронд зам тавихын оронд шороон замаар давхих нь гарз багатай юм. Замаас ямар ч ашиг гарахгүй. Ашигтай болгоё гэвэл өндөр хэмжээний төлбөртэй болгохоос өөр замгүй. Үүнийг ард түмэн даахгүй.

-Эдгээр сайдыг солилоо гэхэд дараа нь засаглаад явчих ямар хүмүүс байгаа бол?

-Ардчилсан намын л асуудал. Эрх биш байгаа байлгүй дээ гэж горьдох юм. Тэдний хийсэн нэг том нүгэл бол Монгол төрийн уураг тархийг саасан явдал. Төрийн албан хаагч гээд 146 мянган хүн байлаа. Тэд төрийн уураг тархи байсан юм. Төрд олон жил ажиллаад жаргал зовлонг нь мэддэг болчихсон байв. Улсын ажил мэддэг хүмүүсийг Ардын намыг засаг барьж байхад ажиллаж байсан гээд бүгдийг нь халж ажлын ямар ч чадваргүй, сонгуулиар цүнх бариад гүйж явсан хүмүүсээр төрийн аппаратыг дүүргэснээс болж төрийн толгой хоосон вакуум болж хувирсан. Яамны газрын дарга болсон “цүнхчин” ажил, амьдрал, хууль, ёс суртахуун мэдэхгүй. Тэд мөнгө, албан тушаал хоёрын төлөө амиа золиослохоос сийхгүй ийм л хүмүүсээр төрийн ажил хийлгэж байна. Төрийн ой санамж гэдэг боловсон хүчнээрээ дамжиж явдаг зүйл. Сайн аппаратаа хадгалаад үлдсэн байлаа гэхэд нэг муу сайд ирлээ гэхэд нэг их аюул тарьж чадахгүй. Мэргэшсэн хүмүүс хууль ном яриад хөдөлгөдөггүй байхгүй юу. Энэ фракцын зарчим гэдэг чинь засагт гараагүй үед намын зовлон байдаг бол засагт гарсны дараа төрийн зовлон болдог юм. Манай намд ч жигүүр мигүүр ургах шахсан биз дээ. Би тэднийг хажиглаад байдгийн учир энэ шүү дээ.

-Х.Тэмүүжин сайдын асуудалд ямар байр сууринаас хандаж байгаа вэ. Таны хувьд Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байсан шүү дээ?

-Ардын намын бүлгээс гаргах улс төрийн шийдвэрийг дагана гэдгээ Х.Тэмүүжинд өөрт нь хэлсэн. Тэмүүжинг ноцтой алдаа гаргасан гэж Ц.Элбэгдорж цохон тэмдэглэсэн байна лээ. Уг нь бодлого, үйл ажиллагаа, зан харьцаа гээд бүх л тал дээр би түүнд мэддэг чаддаг бүхнээ хүний ёсоор харамгүй хэлж өгч байсан. Даанч нэг чихээрээ оруулаад нөгөө чихээрээ гаргаад байсан даа. Үүнээс өмнө нэг удаа Х.Тэмүүжинг огцруулах яриа гарахад “Эхлээд хулгайч нарыг нь явуул, дараа нь Тэмүүжинтэй ярь” гэж тас хөндлөн хэвтсэн тохиолдол бий.

Э.ЭНХБОЛД

Гэрэл зургийг

Ц.МЯГМАРСҮРЭН

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56512

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.