• Categories

  • Traffic

Дамчаагийн Түвшинтөр: Би морин хуурыг зөөлөн тембрээр нь манай үндэстний имиж гэж харж явдаг юм

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 Морин хуурын олон улсын наадам энэ өдрүүдэд болж байна. Уг фестивалийн үеэр Дамчаагийн Түвшинтөртэй ярилцлаа. Тэрбээр мастер урлаач юм.

-Морин хуур урлаачдын фестивальд танайх хэрхэн оролцож байна вэ?

-Манайхаас дөрвөн урлаач энэ уралдаанд оролцож байна. Би өөрөө оролцъё гэж бодож байсан ч амжсангүй. Энэ наадмын хүрээнд урлаачдын уралдаан дөрвөн жилд нэг удаа болдог юм.

-Эхний уралдаанд нь та оролцсон уу?

-Ороод тусгай байр авч байлуу даа.

-Тэр хуур тань одоо хаана хэний эзэмшилд байдаг вэ. Морин хуурын чуулга авчихдаг уу?

-Сайн мэдэхгүй байна. Уралдаанд оролцож байгаа урлаачдын эхний гурван байрт шалгарсан хуур яалт ч үгүй нэлээн өндөр үнээр зарагдчихдаг юм. Хөгжимчид өөрсдөө ирээд сайн хөгжим анаад байж байдаг учраас өөрт нь таалагдах л юм бол хичнээн ч өндөр үнээр хамаагүй авчихдаг. Хөгжмийн зэмсэг хийнэ гэдэг ер нь зовлонтой ажил л даа. Харахад амархан юм шиг санагдаж болох ч яг мөн чанарт нь хүртэл ойлгож хийхэд их хугацаа ордог. Анхан шатны боломжийн хөгжим хийдэг хүнийг хөгжмийн зэмсгийн урлаач, түвшин ахиад ирэхээр хөгжмийн зэмсгийн мастер гэдэг. Сайхан морин хуур хийхэд дуугаралт, хүний гарт эвтэйхэн байх, бүх өнгө жигдхэн байх гэхчлэн бүгдийг тохируулж хийдэг болтол маш их хугацаа хэрэгтэй байдаг л даа.

-Дуугаралтыг нь тохируулахын тулд урлаач нь хөгжмийн боловсролтой байх шаардлагатай юу?

-Хөгжмийн боловсрол гэхээсээ илүү сонсголтой, мөн дээрээс нь маш нарийн мэдрэмжтэй байх хэрэгтэй л дээ. Ер нь бараг зургаа дахь мэдрэхүй шиг хийсвэр маягаар мэдэрч хийдэг ажил. Хүний дотоод мэдрэмж гэсэн үг шүү дээ. Номон дээр жишээ нь, хийлийн хэмжээнээс эхлээд ерөнхий зарчмыг нь зааж өгөхөөс биш яг түүнийг дуурайж хийвэл хэзээ ч сайхан дуугарахгүй. Антонио Страдиварийн хийл гэж дэлхий даяар мэднэ.  Тэр хийлийг ёстой л таван мм.кв тутамд нь бүх хэмжээг нь авч дуурайлгаад яг тийм бүтэцтэй модоор хийлээ ч тэр хийл шиг дуугардаггүй. Тэгэхээр энэ бол тухайн хүний маш нарийн дотоод мэдрэмж байхгүй юу. Тиймээс мастер хөгжмийн зэмсэг  бол ерөөсөө л нэг хувь урлагийн бүтээл юм.

-Манайхан морин хуураа сонгодог хийлийн хэмжээнд дуугаргах хүсэл эрмэлзэлтэй. Хөгжмийн зохиолчдоосоо эхлээд, тоглогчдоо хүртэл ийм шинэ шинэ оролдлогууд хийсээр байна. Та мастер хийл урлаачийн хувьд морин хуур, хийл хоёрын нийтлэг болон эсрэгцэх тал байгаа бол тэр нь юу болохыг хэлж өгөхгүй юу?

-Зөвхөн морин хуур гэлтгүй ер нь хөгжмийн зэмсгийн урлал гэдэг салбар маань сүүлийн жилүүдэд манайд хүчтэй хөгжиж байна. Бид нүүдэлчин ахуйд төрж өссөн улс. Бидний аав ээжийн үеэс биш гэхэд өвөө эмээгийн үеэс нүүдэлчин малчин л байсан хүмүүс. Тэр үед сайн уран дархан ч юм уу сайн мужаан гээд мэргэшсэн улс байсан уу гэхээс сайн хөгжмийн зэмсэг урлаач байсан болов уу үгүй болов уу. Би үүнд эргэлздэг. Тухайн үед хөгжмийн зэмсгийн хэрэглээ чухам ямар байлаа. Гарын дүйтэй өрхийн тэргүүн морин хуураа хийгээд татаад явдаг тийм л байсан байх. Харин XIII зууны үед хааны ордонд тоглож байсан хөгжмийн зэмсгүүдийг хийдэг ганц мастер байсан ч юм уу. Нүүдэлчин нийгэмд амьдарч байсан учраас хөгжмийн зэмсгийн урлал гэдэг бие даасан салбар төдийлөн хөгжөөгүй явж ирсэн болов уу.

Орчин үеийн залуучууд рок поп, арай нэг модерн хөгжим сонсох сонирхолтой болсон байна. Гэтэл тэр хүсч сонирхож байгаа хөгжмийг нь морин хуураар тоглож хүмүүсээ татаж авахгүй бол морин хуурчид хэтрүүлээд хэлэхэд ажилгүй суух болно шүү дээ. Тэгэхээр хөгжиж байгаа энэ нийгэмд зайлшгүй үзэгч сонсогчдоо татахын тулд ямар ямар зохиол тоглох юм, тэр зохиолыг тоглоход ямар морин хуур шаардлагатай байна гэхчлэн нийгмийн хэрэгцээ шаардлагатайгаа уялдаад хөгжчихөж байна. Ийм замаар хуурын хөгжил өнөөдөр маш түргэн урагшилж байна л даа. Гэхдээ аливаад сайн муу тал аль аль нь байдаг учраас хурдтай хөгжлөө дагаад сайн муугийн аль нь давамгайлж байна гэдгийг бас харах хэрэгтэй. Морин хуурт өөрийн гэсэн дуугаралтын өнгө характер тембр гэж байгаа шүү дээ. Түүнийг нь авч үлдэхгүй бол яг сонгодог хөгжимтэй адилхан болоод ирвэл морин хуур хөгжим оршин тогтнох шаардлагагүй болно шүү дээ. Тэртэй тэргүй морин хуураар тоглохоос хамаагүй илүү өндөр боломжтой хөгжмүүд байж байхад. Морин хуурын тоглолтын техник их хэцүү. Хоёр чавхдасаар өөрийн гэсэн онцлог тембрээр нь авч үлдэнэ үү гэхээс тэд нартай уралдаад хэрэггүй. Морин хуур бол уламжлалт болон сонгодог гэсэн хоёр замаар хөгжих ёстой юм байна гэж би ойлгоод байгаа юм. Зарим хүмүүс уламжлал гэж их ярьдаг. Зөвхөн уламжлалтайгаа зууралдаад байхаар ямар ч нийгмийн хөгжил зогсдог. Жишээ нь Японыг хар, уламжлалаа хадгалж маш өндөр хөгжилд хүрсэн байна гэж зарим хүн ярьдаг. Гэтэл нарийн яривал, Японы түүхээс харахад мейжийн хувьсгал гэдэг нь ерөнхийдөө уламжлалаа яг л хаясан байдаг. Самурай нараа ч байхгүй болгоод бүгд европ хувцас өмсөж дугуй унацгаасан. Тэгж явж хөгжлийн тодорхой түвшинд хүрчихээд эргээд уламжлалаа санагалзаад хөгжүүлсэн байдаг. Бид уламжлалаа хадгалж байна гээд өвөл нь учиргүй мах чанаж идээд, зун нь зөвхөн цагаан идээгээр амьдарч чадахгүйтэй адил хөгжим мөн л хүний хэрэглээ учраас нийгмээ дагаад хөгжиж байх ёстой юм. Хөгжөөд тодорхой цэгт хүрээд зогсохгүй бол хөгжүүлж байна гээд яваад байвал сүүлдээ утгаа алдчихна л даа. Нэг цэгт очоод зогсох ёстой. Үүнийг би сонгодог хөгжим дээр боддог. Сонгодог хөгжим өчнөөн зуун жил энэ нэг хэлбэрээрээ л байсаар байна. Суурин иргэншилтэй хүмүүс аль эртнээс хөгжүүлсээр байгаад үүнээс цааш явахгүй гэсэн тэр үедээ л тогтчихсон байгаа юм. Морин хуурын тухайд бид тэгж явж чадаагүй. Одоо бид хөгжиж урагшилж байгаа үедээ яг шаардлагатай үед нь зогсох хэрэгтэй.

-Хуур зогсох цаг нь болсон эсэхийг та хэрхэн харж байна?

-Одоо бол хуур маш өндөр түвшинд хөгжчихсөн. Үүнээс цааш явна гэдэг хэцүү. Гэхдээ морин хуур маань тоглолтын өөрийн гэсэн техниктэй, чавхдас нь багц байдаг гэхчлэн маш олон онцлог талууд бий л дээ.

-Гаднын морин хуур сонирхогчид таны харж байгаагаар ямархуу тоглож байна?

-Сүүлийн үед улам сайжирч байна шүү. Бид тусгаар Монгол Улс гэдэг утгаараа морин хуурын хийц, тоглолт, уртын дуу энэ бүгдийг багтаасан хөгжмийн соёлоороо бусдыгаа чирч явдаг л даа. Сүүлийн үед өвөр монголчууд морин хуурын сургалтад маш их анхаарч байна. СУИС, ХБК-д Өвөр Монголоос ч, буриадууд ч гаднаас олноороо ирж уртын дуу, морин хуур сурах болсон. Хуур урлал дээр ч гэсэн Өвөр Монголын урлаачид биднийг ерөнхийдөө дагаж явдаг юм. Үнэндээ бид цөм нь байж чадаж байна л даа. Бид ч эд нараас авсан сайн юм бий. Жишээ нь нум нь, чавхдас нь байна. Зөвхөн адууны сүүлээр чавхдас хийх нь хүндрэлтэй учраас сатуркийг нь авч байна. Гадныхан морин хуурыг яагаад ихээр сонирхоод байдгийг би хувьдаа ингэж боддог л доо. Өнгө тембрт нь татагдаад байдаг юм байна гэж. Италид сурч байхдаа би багшдаа нэг морин хуур аваачиж өгсөн юм. Багш маань “Морин хуур чинь яг л эр хүн шиг хөгжим юм байна. Дуу нь их гоё юм. Эр хүн шиг тембртэй, хүнд их наалдацтай юмаа” гэж надад хэлж байсан. Гэтэл хийл дээшээ өгсөхөөрөө чих рүү хатгаж байгаа юм шиг дуугардаг шүү дээ. Манай морин хуур өнгө дээшээ өгслөө ч, доошоо уруудлаа ч зөөлөн, наалдацтай. Үүгээр нь би морин хуурыг монгол үндэстний нүүр царай имиж гэж харж явдаг юм.

-Та Герман, Италид сурахаар явсан үеэ сонирхуулахгүй юу?

-Германд сурах ч юу байхав дээ. Сурсан нэртэй ажил хийгээд явж байсан. Ерэн зургаан онд явлуу даа. Тухайн үеийн нийгэм нь ч тийм байв. Нийтээрээ шахуу болсон болоогүй гадагшаа явж зүтгэж байсан цаг. Германд тэгж явахдаа би хийлийн мастер нэг еврей хүнд өөрөө сайн дураараа очиж тусалдаг байсан юм. Ажлынхаа хажуугаар тэр хүнийг хоёр жил хэртэй дагалдаж сурсан. Хийлийн мастер болохыг хүсч мөрөөдөж явсан учраас сүүлд нь Италид Антонио Страдиварийн нэрэмжит хөгжмийн зэмсэг урлаачдын сургуулийг хийлийн мастераар дөрвөн жил сурч төгссөн л дөө. Тэнд харин яс сурсан л даа. Тал нь италичууд, япон, солонгос, хятад, латин америк, англи франц, испани, грек гээд их олон орноос оюутан сурдаг байсан. Би гэхэд л гурван итали, нэг аргентин, нэг гректэй тавуулаа хаус түрээслээд амьдардаг байв.  Германд, Италид гээд арав гаруй жил Европт амьдарсан.

-Аав тань таныг эх орондоо ир гэдэггүй байв уу?

-Аав маань үр хүүхэд биднийхээ хүсэл сонирхолд нэг их оролцоод нөлөөлөөд байдаггүй байсан. Хүүхдүүдээ хүн болгоно гэж зүтгэж байснаас биш тийм ийм мэргэжилтэй ажилтай болгоно гэдэггүй байсан.

-Манай театр, урлагийн байгууллагууд хөгжимгүйн зовлонтой бас их учирдаг л даа. Хааяа нэг гадаадаас өндөр үнээр хөгжим авлаа гэж сонсддог. Та нарын хөгжим шаардлага хангадаггүй юм уу. Танайхаас гадна хөгжмийн зэмсэгийн компаниуд цөөн боловч бий байх?

-Өнгөрсөн 2008 оны үймээний үед Улсын филармонид бид нэлээн хэдэн хөгжим хийж өгсөн л дөө. Ер нь жишээ нь, миний хийж байгаа хийл гэхэд Европын дундаж мастерийн түвшинд байж л байгаа шүү дээ. Гэтэл манай улс өндөр хөгжилтэй орноос хөгжим авлаа гэхэд тэртэй тэргүй дунджаас дээш мастерын хөгжим хэзээ ч авч дийлэхгүй л байгаа. Дундаж юм уу тэрнээс дооших хөгжим л авч байгаа. Уг нь эндээ хийснээ авч байвал зүгээр л дээ.

-Таныг ардын жүжигчин Б.Дамчаа гуайн хүү гэдгийг зарим хүмүүс мэдэх, зарим нь мэдэхгүй байх. Та хэд ер нь хаагуур байцгаана?

-Бид зургуулаа тус тусын амьдралаа хөөгөөд үр хүүхдээ өсгөөд байцгааж байна. Манай өвөө их уран хүн байсан. Аав ч ур дүйтэй, тал талын авьяастай, хөгжмийн авьяастай байв. Өвөө, аав хоёрын гарын дүйг өвлөж авсан нь миний нэг эрэгтэй дүү, бид хоёр л байх шив дээ. Би хөгжмийн зэмсгээ хийгээд явж байна. Дүү маань уран дархан л даа.

-Та хөгжмийн зэмсгийн мастер хүн байна, бариад тоглочихдог хөгжим бий биз дээ?

-Чадахгүй хүний хажууд бол хэд хэдэн хөгжим тоглочихно. Гитар, төгөлдөр хуур, морин хуур жаахан тоглочихно. Бөмбөр нүдчихнэ.

Н.ПАГМА 

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56637

Б.БОЛДСАЙХАН: “СОНГДО БУМРУНГРАД” МОНГОЛД ЭМЧИЛДЭГГҮЙ ӨВЧНИЙГ АНАГААНА

2014-04-30 14:00:00

Орчин үеийн өндөр хүчин чадалтай, оношилгооны тоног төхөөрөмжөөр иж бүрэн хангагдсан хуруу дарам эмнэлэг манайд байдгийн нэг нь “Улаанбаатар Сонгдо” юм. Анх БНСУ-ын хөрөнгө оруулалттай байгуулсан энэ эмнэлэг өдгөө монголчуудын мэдэлд шилжсэн. Үүний ачаар сүүлийн жилүүдэд манайхан харь орныг зорьж, өмнөх шигээ хэтэвчээ хоосортол явж, оношилгоо, эмчилгээ хийлгэх нь бага ч болов цөөрч байгаа. Гэсэн ч Монголд эмчлэх боломжгүй олон өвчин байсаар, иргэд гаднын орныг зорьсоор л байна. Тэгвэл монголчууд тун удахгүй энэ байдлаасаа салах нь. Учир нь Тайландын Вант улсын Бангкок хотын “Бумрунград” олон улсын эмнэлэг жил гаруйн дараа Монголд үүдээ нээх гэж байна. Эднийх “Улаанбаатар Сонгдо” эмнэлгийн хувьцааны хяналтын 51 хувийг авч, хөрөнгө оруулалт хийхээр хоёр тал тохиролцсон юм. Өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 1-нээс ийм статустай болсон гэсэн үг. Ийнхүү хамтын ажиллагаагаа эхлүүлснээр тус хоёр эмнэлэг нэгдэн, “Сонгдо Бумрунград” нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулах аж. Тус эмнэлгийг “Улаанбаатар Сонгдо”-гоос гурав дахин том байхаар зураг төслийг нь хийж эхэлсэн байна. “Улаанбаатар Сонгдо” эмнэлгийн ерөнхий захирал Б.Болдсайхантай энэ талаар ярилцлаа.

 -Гаднын хөрөнгө оруулалттай эмнэлэг зах зээлийн зарчмаар бий болох нь сайн хэрэг. Гэхдээ төрийн хяналт, хязгаар байх шаардлагатай болов уу. Сүүлийн үед гаднын олон эмнэлэг манайд төлөөлөгчийн газраа нээж байна. Баттай бус эх сурвалжийн мэдээлснээр гадаад руу өвчтөн зуучилдаг 50 гаруй байгууллага байдаг бололтой. Сул орон зай бүхий манай буурай орныг зорьж, ашиг олох гэсэн гаднынхныг буруутгах аргагүй юм. Гэхдээ иймэрхүү байдлаар харийн эмнэлгүүд Монголын эрүүл мэндийн зах зээлийг залгих вий гэсэн хар олны дунд байна. Энэ талаар яриагаа эхлэх үү?

-Өвчтөн зуучилдаг байгууллага олширч байгаа нь үнэн. Өөрөөр хэлбэл, монголчуудыг гадагш зуучлаад Монголын валютыг гадаадад гаргуулж байна. Ийм газар олноор байгуулагдах нь Монголд ямар ч ашиггүй. Тэд нэг ч тоног төхөөрөмж оруулж ирэхгүй, сургалт сурталчилгаа явуулахгүй учраас манай эмнэлгүүд сайжрахгүй. Харин гаднын эмнэлэг орж ирэх асуудал үүнээс шал өөр. Би хувьдаа гаднын өндөр хүчин чадалтай, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эмнэлэг Монголд нээгдээсэй гэж боддог. Ингэж гэмээнэ Монголын эмнэлэг БНСУ-ын, Тайландын, Тайванийнхтай адил түвшинд очно. Эмч сувилагч нарын эмчилгээ, оношилгоо, хагалгаа, үйлчилгээ сайжирна. Тоног төхөөрөмжөөр ч хангагдана. Гэтэл бид байгаадаа сэтгэл ханамжгүй, бүх эмнэлгээ, эмч, сувилагч нараа харааж зүхээд гадагшаа явж эмчилгээ хийлгэж байна. Тэгсэн хэрнээ гаднаас “юу” ч оруулж ирдэггүй. Тэр ноу хау, менежментийг нь яаж эх орондоо оруулж ирэх вэ, хамгийн багаар бодоход үйлчилгээ, мэдээллийн сангаас авахуулаад нэгдсэн системгүй. Бүгд л сумын эмнэлэг шиг навсайсан картан дээр бичдэг хэвээрээ. Эмнэлэг байгуулагдана гэдэг гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирдэгтэй л адил шүү дээ. Гэхдээ уул уурхайгаас хамаагүй давуу. Өндөр мэдлэгт суурилсан оюуны хөрөнгө оруулалт орж ирнэ гэсэн үг.

-Хувийн болон улсын эмнэлгүүдэд гаднын эмч нар олноор ажиллах болсон. Тухайлбал, Японы эмч нар сүүлийн арав гаруй жил Монголд ирж хагалгаа хийж байна. Гэтэл тэд манай эмч нарт зааж сургахгүй байна гэж шүүмжилдэг. Тэгвэл “Бумрунград”-ын эмч нар Монголын мэргэжил нэгт нөхдөдөө юм заах болов уу?

-Хоёр талтай л даа. Гаднын эмч нар түр хугацаагаар ч болов манайд ирж эмчилгээ, хагалгаа хийж байгаа нь сайн хэрэг. Монголчууд тэднээс огт суралцахгүй байна гэвэл бас үгүй. Тухайн эмч нарын авхаалж самбаа, хүсэл зориг, бас гэрээний нөхцөлөөс хамаарна. Юу ч зааж сургахгүй нутаг буцаж байгаа бол тийм ч таатай биш. Би Японы эмч нарын багтай арав гаруй жил хамт ажилласан. Сайн, муу тал бий. Сайн нь олон арван хүүхдэд хагалгаа хийж, эмчилж, эдгээсэн. Япон профессорууд өөрөө үзгээ ч барьдаггүй. Үзлэг хийхээс эхлээд хагалгаа хийх хүртэл бүх зүйлийг нь залуу эмч нар, оюутнууд нь бэлдэж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, нэг хүн олон дагуултай. Тэд нь л баллачих гээд байдаг талтай. Дутагдалтай тал нь загас барихыг заахын оронд бэлэн загас авчирч өгөөд байгаа юм. Хэдийгээр хүүхдүүдэд хагалгаа хийж байгаа нь сайн ч манайд тоног төхөөрөмж, сургалт нь бага үлддэг. Хэдхэн хоног хагалгаа хийж бужигнуулчихаад явдаг тал бий. “Бумрунград”-ын хувьд манай эмнэлгийн хөрөнгө оруулагчаар, хамтрагчаар Монголд орж ирж байгаа. Эмч, сувилагч, менежмент, санхүүжилт гээд бүх юмаа 50, 50 хувиар хариуцаж, хариуцлагаа ижил түвшинд хүлээнэ. Өөрөөр хэлбэл, Монголын эмнэлгийг хамтарч байгуулж байна гэсэн үг. Тиймээс эхнээсээ эмч, сувилагч, ерөнхий эмч, менежер, санхүүгийнхэн нь Монголд ажиллаж байна. Манай эмч нарыг харилцан солилцоод, эргэлтэд оруулж, энд тэдний эмч, сувилагч нар, тэнд ч манайхан ажиллаж, харилцан туршлага солилцох юм.

-“Бумрунград”-ын салбарыг Монголд нээх гэж байна. Энэ бол нэр төдий зүйл биш. Эмч, сувилагч, менежмент, харилцаа, эмчилгээ, бүртгэл, асаргаа гээд бүхий л үйлчилгээ, стандартыг оруулж ирнэ гэж ойлгоё. Ирээдүйгээ хэрхэн төсөөлж байна вэ?

-Ганцхан шөнийн дотор хүнийг эрүүл болгодоггүйтэй адил “Сонгдо” ч шууд “Бумрунград” болчихгүй. Тодорхой хугацаанд менежментийн бүртгэл хийнэ. Сонгдо гэдэг нэршил монголчуудад хэдийнэ дасал болсон. Тиймээс “Сонгдо Бумрунград” гэж нэрлэсэн. Шинэ эмнэлэг хэвтэн эмчлүүлэх 200 гаруй ортой, “Сонгдо”-гоос гурав дахин том байхаар зураг төслөө гаргаж байна. 200-гаад эмч, 400 орчим сувилагч, бусад ажилтан гээд 600 орчим хүний ажлын байр бий болно. Хүний нөөцийг Монголоос бүрдүүлнэ. Гадаадад ажиллаж байгаа монгол эмч нараа татна. Гаднаас бас авна. Жил хагасын дотор байр савны асуудлаа шийднэ. Эмнэлгийн барилга шинээр барихгүй учраас үйл ажиллагаагаа түргэн эхлүүлнэ. Зочид буудлын бэлэн барилга худалдаж аваад түүнийгээ эмнэлгийн зориулалтаар засаж, янзлаад ашиглалтад оруулах юм. Буудлын барилгаа сонгочихсон. Гэрээ хэлцлийн түвшинд явж байна. “Бумрунград” нь Тайландын төдийгүй Ази тивээс анх удаа АНУ дахь олон улсын мэргэжлийн магадлан итгэмжлэлийн “Joint Commission International (JCI)” байгууллагаар итгэмжлэгдсэн, хамгийн өндөр оноо авсан. Өмнө нь ямар ч эмнэлэг ийм өндөр үнэлгээ авч байгаагүй. Юу гэсэн үг вэ гэхээр АНУ-ын эмнэлгийн менежментийг Тайланд улсдаа нэвтрүүлж чадсан байна шүү дээ. “Time”, “Newsweek” сэтгүүлээс “Бумрунград”-ыг дэлхийн шилдэг 10 эмнэлгийн нэгээр нэг биш удаа тодруулсан байдаг. Тус эмнэлэгт АНУ-ын нарийн мэргэжлийн 200 гаруй эмч ажилладаг. Монголчууд сүүлийн 20 жил ийм эмнэлэгтэй болох тухай ярилаа. Дэлхийн дундаж эмнэлэг гэвэл манай “Сонгдо” байна. Оношилгоо, эмчилгээ, хагалгаа гээд. Гэхдээ бид санаа амарч суугаагүй. Дэлхийн шилдэг эмнэлгийг хамтрагчаараа оруулж ирлээ. Зорилго нь “Бумрунград” Азид хамгийн анх гаднаас өвчтөн авчирч эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ үзүүлэх тактик бодож олсон. Жилдээ сая орчим хүнд үйлчилдгийн 600 мянга орчим нь гадных. “Сонгдо Бумрунград” хоёр жилийн дотор өргөтгөл хийснээр монголчууд гадагшаа явах шаардлагагүй, эх орондоо эмчилгээ, оношилгоогоо хийлгэх боломжтой болно. Хоёрдугаарт, бүс нутгийнхаа хувьд Өвөрмонгол, Манжуураас авахуулаад Сибирь, Урал хүртэлх Оросын нутаг, Төв Азийн орнуудын иргэд Монголд ирж эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээ авдаг болно. Нэг таатай мэдээ хэлэхэд “Бумрунград”-ын салбарыг Орос, Казахстан Киргизстан, Мьянмар, Араб гээд олон оронд нээх гэж судалгаа хийсэн юм билээ. Ингээд хоёр оронд л боломжтой гэж дүгнэжээ. Вьетнам, Монголд. Энэ хоёр орны эмч, ажилтнууд нь тэдний тавьсан шаардлагад нийцүүлэн ажиллаж чадахаар хүний нөөцтэй юм байна гэж үзсэн байгаа юм. Менежмент, тоног төхөөрөмжөөр нь хангачихвал “Бумрунград”-ын эмч нараас дутахааргүй ажиллаж чадна гэж тоосон нь сайхан хэрэг.

-Манайх голдуу Орос, Европоос эм оруулж ирдэг. Тайландын том эмнэлгийн салбар нээгдэж байгаа учраас Азид үйлдвэрлэсэн эм оруулж ирэх үү?

-Ази, Европын хэрэглэж буй эмүүдийн 80-90 хувийг Индонез юм уу, Филиппинд үйлдвэрлэдэг. БНСУ-д борлуулж байгаа эмнүүдийн 40-50 хувь нь Европынх байдаг. Хаана хийсэн нь чухал биш. Гол нь олон улсын ямар стандартаар үйлдвэрлэж байгаа нь чухал. Унгар, Болгар улс голдуу Азиас эм, тариагаа авдаг. Манайх дотоодоосоо, БНСУ, Европ, Швейцарь, Англиас авдаг. Хаанаас ч авсан бай ийм компанийн, тийм стандарттай, олон жилийн турш эмчилгээний хамгийн үр дүнтэй байсан гэх мэт шалгуурыг харна.

-Монголчууд гаднын эмнэлгийг хувьчлан авч болдгийг “Сонгдо” харуулсан. Тэгвэл ирээдүйд “Бумрунград”-ын Монгол дахь салбарыг ийм аргаар өөрийн болгох боломж бий юү?

-Сонирхолтой асуулт байна. “Сонгдо” долоон жилийн өмнө Жон Гьюн Ли эмчийн 100 хувийн өмч байсан. Гурван жилийн өмнө би 70 хувийг нь авч, 85, 93 гэх зэргээр бүгдийг нь авсан. Одоо бол “Бумрунград”-д 51 хувийг нь зарчихсан байгаа. Нэг хувь илүү өгөхгүй л бол тэр том эмнэлэг Монголд орж ирэхгүй. Менежментийг нь оруулж ирэхийн тулд ийм хуваарилалттай байх нь зөв. Цаашдаа ч ийм байхыг хүсэж байна. Заавал 50, 51 гээд байх нь чухал биш. Олон жилийн түүхтэй том эмнэлгийг оруулж ирсэн нь миний хувьд том алхам, монголчуудын хувьд ч гэсэн. Үүнийгээ хадгалж үлдэх нь чухал. “Оюутолгой” шиг зангаа хувиргаад л “Одоо би 60, 70 хувиа авна” гэх нь утгаг үй, ёс суртахуунгүй хэрэг. Зөвхөн манайх биш Монголын бүх эмнэлэг “Сонгдо Бумрунград”- ын түвшинд хүрч ажиллах ёстой. 10-20 жилийн дараа монголчууд гаднаас эмнэлгийн тусламж авахаа болино. Тэр цагт хувьчлалын асуудлыг ярьж болох юм. Гэсэн ч яагаад хамтарч ажиллаж болохгүй гэж. Хүмүүстэй хамтарч ажиллаж сурах хэрэгтэй. Банк ч байна уу, уул уурхай ч байна уу, хүнтэй хамтарч байж тэднээс илүү түвшинд гарч хөгжих хэрэгтэй.

-Монголд эмчилж чадахгүй 33 өвчин байна гэж ЭМЯ зарласан. “Бумрунград” бүгдийг нь Монголд эмчлэх боломжтой гэлээ. Энэ талаар ярихгүй юү?

-Монголд эмчилж чадахгүй 20 хүрэхгүй өвчин байдаг. Манай улсын 50-60 мянган хүн гадаадад эмчлүүлэхдээ жилд 600 сая ам.доллар үрж байна” гэж Эдийн засгийн форумын үеэр С.Одонтуяа гишүүн дурдсан. Энэ бол үндэслэлтэй тоо. Гадагшаа явж байгаа хүмүүсийг ангилж болно. Зарим нь ямар ч шаардлагагүй, тухайлбал, элэгний В, С вирусийн шинжилгээ өгөх гэж явдаг. Манайхны үйлчилгээ, эмч, сувилагчийн харилцаанаас их зүйл хамаараад байх шиг санагддаг. Гоо сайхны хагалгаа хийлгэхээр олноороо явж байна. БНСУ-ын “Ганнам” дүүрэгт гоо сайхны олон эмнэлэг байдаг. Тэнд монголчууд дүүрэн. Би жилд 1-2 удаа тийш очдог л доо. Гурав дахь нь энд ч, тэнд ч эмчлэгдэхгүй болчихсон байхад гомдлын мөр гэж явдаг хэсэг байна. Сүүлийнх нь Монголд хийж чаддаг хагалгаа, тухайлбал, элэг, бөөр шилжүүлэн суулгуулах гэж явдаг. Энд эмчилж болж байхад яагаад ч юм харь орныг зорих юм. Удахгүй бид энэ бүгдээс сална. “Бумрунград” Монголын эмч нарын чадварт тулгуурлаж орж ирсэн. Хэн нэгэнд хүлээн зөвшөөрөгдөх гэдэг сайхан. Харин бид үйлчилгээндээ анхаарах хэрэгтэй. Манайхан аль ч салбарт зан харилцааны асуудал их дутмаг. Түүнийг бид давж гарна, сурна. Тоног төхөөрөмжийн хувьд манайд дутаад байх зүйлгүй. Сүүлийн гурван жил тутам 2-2.7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн.

-Үнэ ханш ямар байх бол. Дэлхийн шилдэг эмнэлэгт үзүүлж, эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ авахыг хүн бүр л хүснэ шүү дээ. Зарим нь “Бумрунград”-ыг боломжтой хүмүүсийн үйлчл үүлдэг эмнэлэг болчих вий гэж байсан?

-“Бумрунград”-ын эмчилгээ, оношилгооны үнэ “Сонгдо”-гоос тав дахин үнэтэй. Гэхдээ бид шууд ба шууд бусаар ч үнэ нэмэхгүй. Зах зээлийн зарчмаар инфляцын түвшиндээ үнээ нэмэх ёстой л доо. Манай эмнэлэг өнгөрсөн аравдугаар сараас өнөөдрийг хүртэл хоёроос бусдад нь эдийн засгийн үзүүлэлт хасах буюу алдагдалтай гарсан. Эм, лабораторийн тоног төхөөрөмж 30 хувь нэмэгдсэн учраас тэр. Тэгсэн ч зээл аваад өндөр хүчин чадалтай эмнэлэгтэй болохын төлөө явж байна. Бид насаараа л БНСУ-ын, Япон Тайландын эмнэлгийг магтаж, шүүрс алдаж явлаа. Монголд брэндийн дэлгүүр, ресторан, сургууль бий боллоо. Тэгвэл яагаад ийм эмнэлэгтэй болж болдоггүй юм. Би 10, 20 тэрбумаар нь зээл аваад явж байгаагийн шалтгаан нь энэ шүү дээ. Ойрын 2-5 жилдээ их ашиг олно гэж харахг үй байгаа. Гаднаас өвчтөнүүд хүлээн авдаг болно гэж ирээдүйгээ маш томоор харж байна. “Сонгодо”-гоор Монголын дундаж давхаргынхан үйлчлүүлдэг. Мөнгөтэй хүмүүс ханиад хүрсэн ч БНСУ руу явчихдаг шүү дээ. Зөвхөн боломжтой хүмүүсийн үйлчлүүлдэг эмнэлэг биш. Хүн эрүүл мэнддээ бага ч болов мөнгө зарцуулах хэрэгтэй. “Сонгдо Бумрунград” хүртээмжтэй, боломжтой үнэтэй байх гэсэн бодлого барьж ажиллана. Уг нь манай эмнэлгээр үйлчлүүлэгчид төлбөрийнхөө 20-30 хувийг даатгалаасаа гаргаад авчихдаг байсныг болиулчихлаа. Бидэнд ялгаа байхгүй ч үйлчлүүлэгчдэд хүнд тусч байна. Тиймээс ЭМЯ шийдвэр гаргах түвшний хүмүүс үүнийг бодож үзэх хэрэгтэй. Миний хувьд шинэчлэлийг өөрөөсөө эхлүүлж байна гэж ойлгож байгаа. Тангараг өргөсөн эмч хүний хувьд Монголын эрүүл мэндийн салбарт чадлаараа л зүтгэж байна.

-Танай эмнэлгийн мэс засал хийх эрхийг ЭМЯ-наас хассан гэх мэдээлэл байна. Энэ үнэн үү?

-Тийм зүйл болоогүй. “Йонсей” эмнэлэгтэй андуураад байдаг тал бий. Харин ч манайх Улсын нэг, гуравдугаар төв эмнэлгийн дараа орох хэмжээний эмчилгээ, үйлчилгээтэй төв эмнэлэг болсон. Өнгөрсөн намар магадлан итгэмжлэлээ авсан шүү дээ.

http://www.mongolnews.mn/i/51747

Ц.Нямдорж: Фракц засагт гараагүй үедээ намын зовлон, гарсны дараа төрийн зовлон болдог

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 -Эдийн засаг савлах гол хүчин зүйлс нь юу вэ?

-Эдийн засгийн нааштай үзүүлэлтүүд бүгд унаж байна. Одоо 11 хувийн өсөлттэй гайгүй байна гээд засгийнхан өдөр хоногийг молигодож өнгөрөөгөөд байгаагаас биш цаана чинь бизнес эрхлэгчид мөнгөгүй болж, үйл ажиллагаа нь зогссон нь бүх хүнд мэдрэгдэж байна.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс Тавантолгой хавьд болоод буй үйл явц ямар байгаа, тендерийн үйл ажиллагаа ямар түвшинд явагдаад байгааг зөвхөн бид уншиж, яриад байгаа юм биш. Өнгө нь ийм болчихоод байгаа юм. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын 50 хувь нь зугтчихсан. Оюутолгой төсөл ерөнхийдөө зогсонги тал руугаа явчихлаа. Тавантолгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруулна гэж 2011 онд Н.Алтанхуягийн ахалсан ажлын хэсэг гарч дэлхийн томоохон орнуудын том компаниудтай гэрээ хэлэлцээр хийж Тавантолгойгоо дэлхийн хэмжээний юм болгочих гээд ажлууд хийж байсан. Энэ бүгд зогсчихоор цаана нь зөндөө ажил болж байсан хүмүүс царцанги байдалд орсон. Тэр хүмүүс царцанги байдалд орохоор тухайн орны хүмүүс, төр засагтайгаа царцанги байдалд орно гэсэн үг.

-Эдийн засагт гадны ямар хүчин зүйлс нөлөөлөөд өнөөдрийн байдалд хүрсэн юм бол?

-Эдийн засгийн энэ хүнд байдалд гадна талаас нөлөөлсөн зүйл тун бага. Хятад, ОХУ-ын эдийн засаг, үндэсний мөнгөн тэмдэгт нь тогтвортой байлаа. Шинэчлэлийн Засгийн газар ажилласан хоёр жилийн хугацаанд бидний гол харьцдаг хоёр орны эдийн засаг тогтвортой байхад манайх л доошоо савлаад байх юм. Одоо болохоор Засгийнхан 100-хан  хоногт эдийн засгийг сэргээнэ гээд хариуцлага тооцох ямар ч аргагүй Их хурлын тогтоол батлуулах гээд байна. Үүгээр юуг ч шийдэж чадахгүй. Учир нь энэ тогтоолын цаана ямар ч мөнгө, ажил байхгүй. Түүн дотор “Өнөөдөр үүр цэлмэнэ. Эсвэл маргааш ч магадгүй” гэсэн үг л явж байна. Тогтоолын ард тодорхой хэмжээний мөнгө, хуулийн баримт бичиг байж гэмээнэ ажил болохоос биш юу ч үгүй байж тогтоол гаргаад нэмэргүй. Ийм илэрхий зүйл дээр хүртэл бодлогоо зөв бариад явж чадахгүй байна. Би арга ядаад Н.Алтанхуягийг Чеченийн  Ерөнхийлөгч асан Аслан Масхадовтой адилхан юм уу даа гэж хэлээд сууж байхав дээ. Энэ засгийн хамгийн том зовлон бол Ардчилсан намын фракцууд байгаа юм. Өмнө нь ч фракцууд нь зовлон болж ирсээр байсан.

-Үүгээрээ та юуг хэлэх гэсэн юм бэ. Фракцуудын тухай жаахан дэлгэрүүлэхгүй юу?

-Энэ фракцууд чинь Засгийн газрыг танхимын зарчмаар ажиллах зарчмыг алдагдуулдаг. АН 1996-2000 онд засаг барьж байхдаа яг ийм фракцуудын дотоод зөрчлөөс болж бие биенээ хэмлэж, засгаа сольж огцруулсаар байгаад хугацаагаа дуусгаж байсан. Энэ Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд муу дээр улцан гэгчээр АН-ын 5-6 фракц дээр нэмэгдээд МАХН, МҮАН-ын бүлэглэлийн зовлон нэмэгдэж үнэн хэрэгтээ 8-9 фракцтай болж байгаа юм.

Эд чинь далдуур үйл ажиллагаа явуулаад Засгийн газрынхаа танхимын зарчмыг алдагдуулснаас нэг бодлого, нэг зарчим, нэг сэтгэлээр төрийн хэрэгт хандах хандлага байхгүй болчихсон. Цөөн үгээр хэлбэр засгийн ажил холион бантан, дампуурал болж гүйцлээ. Өөрсдөө төсвийн санал оруулж ирчихээд “авлигажсан төсөв” гэж орилж л байдаг.

Тийм л байсан юм бол оруулж ирэхгүй л байсан. Их хурлын янзыг үзэж байгаа юм шиг хачин юм хийсэн. Түүнээс нь болж өнөөдөр 200 гаруй обьект энэ жил яах нь одоо хүртэл шийдэгдээгүй байна. Ам.долларын ханш 1780 төгрөг байхад төсөв оруулж ирсэн. Тэр үед “Та нар цаашид долларын ханшийг буулгаж чадахгүй. Ядаж 1650 төгрөгөөр тооцооч” гэхэд зүтгэсээр байгаад баталсан. Төмөр замын асуудлаар гэхэд 2008 оноос хойш фракцуудын зөрчил засгийн зовлон болж ирсэн. С.Баяр, Сү.Батболдын Засгийн газар байхад энэ асуудлаа шийдээч гэж хамгийн их асуудал ярьж байсан хүн нь би мөнөөсөө мөн. 2010 оны тавдугаар сард “хоёр жилийн дотор  төмөр зам барина” гэж байсан. Өнөөдөр хэдэн км төмөр зам тавьсан байна вэ. Тэр үед Нямдорж саад болсон гэж нийтэд зарласан, тэгвэл 2012 оноос хойш хэн саад болов. Хамтарсан засгийн үед болдоггүй юм байна гэхэд Ардчилсан нам засгийн эрхэнд гарлаа. Ерөнхийлөгч нь хүртэл тэр чигийн хүн байхад үүнийхээ эцсийн саналыг оруулж ирэх болов уу гээд шахаж шаардаад хоёр жилийн нүүр үзлээ. Ухаахудаг-Нарийнсухайтын чиглэлд экспортын төмөр замыг эхний ээлжинд тавьж байж жаахан нүүрс, зэсийн баяжмалаа гадагш гаргах нь хоолойнд тулсан асуудал. Үүнийг л фракцын толгойд сууж сайдын суудал зайдалсан нэг дунд гарын луйварчин бүтэн зургаан жил хорлож байна.

-Ямар нэгэн хөдөлгөөн танд ажиглагдаж байна уу?

-Халтмаагийн Баттулга Төмөр замын тал дээр бусдын хувийнхаа хөрөнгөөр хийх гэж байсан ажлыг замаас нь тасалж, С.Баяр, Сү.Батболдын үед дөрвөн жил саад болоод дараа нь энэ засагт тээг болоод явж байна. Энэ засагт нэг намынхан байгаа л юм бол эл асуудлаар нэг санал оруулж ирж болноо доо.

Сүүлийн үед АН-ын фракцуудын зөрчил нь Их хурлын зовлон болж хувирсан. Нэг фракцынхаа ажилд нөгөөх нь хөндлөнгөөс орохгүй гэдэг зарчим эдэнд байдаг. Нэг нь тэмээ гэхэд нөгөөх нь ямаа гэж зөрүүдэлдэг. Фракцуудын зөрчил нь ийм байдалд хүргэснээс биш мөнгөгүйдээ улсын ажил гацаад байгаа юм биш. Одоо болохоор хамаг буруугаа Тавантолгой руу чихэж, Чалко руу дайрч хоёр жил боллоо. Эрдэнэс тавантолгой компани 2011 оны наймдугаар сараас газрын хөрс хуулж эхэлсэн. Би хөрс хуулалтыг очиж харж байсан. Тавантолгой муудсанаас болж эдийн засаг муудлаа гэж АН-ынхан үргэлж худлаа ярьж  байна. Чалкотой байгуулсан 70 ам.долларын гэрээг муу гэрээ байгуулсан гэж дайрч түншлэгчийнхээ сэтгэлийг цааш нь харуулж зах зээлээ алдчихаад дараа нь 50 ам.доллараар гэрээ байгуулж одоо 30 ам.доллараар нүүрсээ зарж байна.

Заримдаа энэ засгийн ажлыг удирдаж байгаа хүмүүсийг харахаар галзуу юм шиг надад санагддаг. Түүнээс биш эрүүл саруул хүн ийм юм хийхгүй гэж бодоход хийгээд л байгаа юм даа. Энэ засгийн нэг алдаа нь хоёр хөрштэй харилцах харилцаанд сэв суулгасан явдал. Төмөр замын асуудлаар хойд айлыг олон удаа хуурсан. Урд айлыг ч бас хуурсан. Чалкотой гэрээ байгуулж мөнгийг нь авчихаад сүүлд нь нүүр рүү нь хар ус цацсан. Ингээд байхаар чинь яаж улс хоорондын харилцаа сайн байхав.

-Сүүлийн үед их л бухимдангуй яваа харагдах болжээ, та?

-Яагаад би бухимдаад байна гэхээр эдийн засгийг өөд татчих боломжийг бүтэн 10 жилээр магадгүй түүнээс их хугацаагаар хойш татлаа. Товчхондоо 1996 он давтагдаж байна. АН-ынхан дандаа ингэдэг. Гоё юм ярьж засгийн эрхэнд гарч Засгийн газраа байгуулж аваад зэвсэгт отрядынхаа байлдааныг дотооддоо хийж эхэлдэг. Тэгээд улс орныг сүйрүүлдэг. Өндийж явсан зүйлсийг дандаа ингэж дарж унагадаг. 1996 онд П.Жасрай агсан “Хонгилын үзүүрт гэрэл харагдаж байна” гэж хэлээд дэлгүүрийн лангуу дүүрч, улс жаахан амьсгаа авч эхлэхэд хамаг банкийг дампууруулаад дөрвөн Засгийн газар сольсон. 2012 оноос хойш Монгол Улс өнгөтэй өөдтэй явах тэр бүх боломжийг хааж байна. Цаашид төсвийн орлого бүрдүүлдэг хэдэн том компани нь эвгүйтээд эхэлбэл байдал улам л хүндэрнэ.

Өнөөдөр зээл авсан компаниуд зээлээ төлж чадахгүй гэдгээ хэлж байсан. Үүн дээр арга хэмжээ ав гээд хагас жилийн өмнө дарга нарт захидал бичээд одоо хүртэл хариу алга. Ш.Сайхансамбуугийн зах болон бусад зах, ресторануудад хүн алга. Замын-Үүдэд олон хүн холхидог байсан бол одоо чөлөөтэй бүс болсон. Энэ бол бодит үнэн. Үүнийг харахгүйгээр дэмий юм ярих шаардлагагүй. Ардчилсан намынхан мөнх засгийн эрхэнд суучихсан юм шиг 2020-2050 оны юм яриад байдаг. Засгийн газрынх нь хугацаа ердөө дөрвөн жил гэдгийг мэдэлгүй хоёр жил боллоо. Одоо бүр хотын фракц гээд гараад ирлээ.

-Хотын фракц гэж Э.Бат-Үүл даргатай нийслэлийнхнийг хэлээд байна уу?

-Тэгэлгүй яах юм. Э.Бат-Үүлийн Засгийн газар гэж хэнд ч дийлддэггүй, дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэсэн фракц АН дотор гараад ирсэн. Хотын захирагчийн бие төлөөлөгчийн аппарат гээд дүүрэг бүрт хотоос мөнгө гаргаад суулгачихсан дүүргийнхээ дарга нартай ажил булаацалдаад сууж байдаг хүмүүс бий болсон.

Фракцуудын далд зодоон Монголыг дахиад чирлээ дээ. Ардчилсан нам фракцуудынхаа энэ балиар юмыг цэгцэлж чадахгүй бол олон жил Монголыг чирнэ дээ. Хамгийн аюултай нь энэ балиар ужиг өвчин нь залуучуудад нь үе дамжин уламжлагдаж байна. АН үе дамжсан зодоон нүдээний тогтолцоог өөрсдөө бий болгосон. Үүнээс болоод Ерөнхий сайд нь засгаа удирдаж чадахгүй байна. Сайдууд нь үгэнд нь орохгүй байна. Бондын мөнгө гэхэд Н.Батбаяр баруун гараараа оруулж ирээд зүүн гараараа дур мэдэн зарж байгаа. Үүнд хяналт тавьж байгаа хүн нэг ч алга. Сүүлд Э.Бат-Үүл, Н.Батбаяр хоёр бондын мөнгө булаацалдаж хэрүүл хийсэн дээ.

Одоо төмөр зам барина гээд ярьж байхад  А.Гансүх сайд нь мөнгө өгөхгүй бол ажил зогсоно гээд сууж байна. Ийм засаг гэж байж болох уу. Нэг нь заан ярьж байхад нөгөөх нь гүрвэл ярьдаг байж болох уу. Эд засаглах чадвараа ингэж алдсан.

-Яавал засаглах чадварыг бий болгох вэ. “Давхар дээл”-ийн асуудал цаашид хэрхэн өрнөх бол. Цаг хугацааны хувьд хэрхэн батлагдах бол?

-УИХ эцсийн ямар шийдвэр гаргана, түүнийгээ түргэвчлэх хэрэгтэй. Энэ долоо хоногт багтааж шийдвэр гаргасны дараа Ерөнхийлөгч нь хориг тавьдаг юм бол түүнийгээ шийдэх ёстой. Ингээд эхлэхээр засгийн ажил нь хөдлөхөө больчихдог. Сайд нар нь хүртэл тэртэй тэргүй ажлаа өгөх юм чинь ажилласан ч яалаа гэсэн байр сууринаас ханддаг. Назгай байдал гэдэг үерийн ус шиг нэвчдэг байхгүй юу. “Давхар дээл”-ийн асуудлыг 2013 оны намраас ярьж эхэлсэн. Намрын чуулган хаалтаа хийхэд ярьж л байсан. Бүтэн жил “давхар дээл”-ээс болж засгийн ажил самуурч байна. Энэ оны долдугаар сараас гэнэ үү, 2016 оны долдугаар сараас гэнэ үү яаж шийдэхийг мэдэхгүй байна даа. Би олон удаа томилгоо авч огцруулах асуудлыг өөртөө үүрч байсан хүн. Хамгийн гол нь ажил хийлгэхээ больчихдог юм. Зүгээр л маргааш яах бол гэж тэнгэр харж хэвтсэн систем болчихдог юм, цаад Засаг чинь  тэр чигтээ.

-Уг хуулийн төслийг танай намынхан Засгийн газрыг огцруулах хууль болгон ашиглаад байгаа юм биш үү?

-Засгийн газар  сайд нарынх нь тал, эсхүл Ерөнхий сайд огцорсон тохиолдолд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцордог хууль бий. Ерөнхий сайд хэвээрээ байгаа тохиолдолд Засгийн газрынхаа бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт хийгээд явах боломжтой. Үүнийгээ л хийхгүй байна. Н.Алтанхуяг хоёр жилийн хугацаанд тал тал тийшээ харсан Засгийн газрын гишүүдийнхээ учрыг олох гэж л будилсан хүн болж хувирсан. Фракц гэдэг ийм аюултай байдалд хүргэдэг. Хэн ч гэсэн яг ийм байдалд орно. Одоо ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нарт сэлгээ хийх хэрэгтэй. Эдийн засаг нь ийм болчихоод байхад хариуцлага хүлээх сайд Монголд байх ёстой. “Давхар дээл” гэдэг чинь гудамжны яриа. Их хуралд гудамжны яриа нэвширтэл орж ирлээ. Их хурал гэдэг дээл ярьдаг газар бус төрийн албан тушаалыг хэн хавсарч болох вэ, хэн хавсарч болохгүй вэ гэдгийг ярьдаг газар. Энэ Засгийн газарт сэлгээ хийхгүй бол цаашаа явахгүй.

-Ямар ямар сайд нарт сэлгээ хийх ёстой гэж?

-Хүн бүхний ярьдаг хэд хэдэн сайд байгаа. Н.Батбаяр, Д.Ганхуяг гээд баахан цоллох л юм. Эдийн засаг ийм байхад энэ хүмүүсийг солих нь гадны хөрөнгө оруулалтыг татах 50 хувийн хөшүүрэг болж мэднэ шүү. Их хурал дахь АН-ын гишүүд хүртэл болохгүй байна гэдгийг ярьж байгаа. Зөв харж инээж буруу харж уйлаад эцсийн кноп дарах мөчид улс төрийн зориг гаргаж чадахгүй байна. Төсвийн тооцоо хийж чадахгүй ам.долларын ханш 1750 төгрөгөөс доош орохгүй гэдгийг мэдэж байж 1384 төгрөгөөр төсөв зохиогоод орж ирж байгаа Сангийн сайд Ч.Улаан зүгээр л зайлах хэрэгтэй. Энэ хуулийн хүрээнд хэдэн сайд нарыг соливол уналтыг жаахан сааруулж магадгүй.

-Оюутолгойн хоёр дахь шатны ажил яах бол?

-Оюутолгойг байнга эсэргүүцэж байсан хүмүүс нь өст хүн өлийн даваан дээр уулзана гэдэг шиг яг энэ асуудлыг хариуцсан сайд нар нь болчихсон. 2008 онд сайд болж чадаагүйдээ шаралхаж Оюутолгойг өдөр, шөнөгүй харааж байдаг байсан хүмүүс нь эдийн засгаа хариуцсан сайд нар болсон. Түүнээс болж хөрөнгө оруулагчид, Монголын Засгийн газар хэл амаа ололцохоо больсон юм. Ийм нөхцөлд Оюутолгойн асуудал хөдлөхөд бэрх. Өөр нэг зүйл нь Оюутолгойг муулж, дайрч давшилж хоол олж иддэг хэдэн Их хурлын гишүүн энэ танхимд байна. Төлөөлөл нь манай намын бүлэгт ч бий. Эдгээр хүмүүс зогсвол зогсох цаг нь болсон. Монголын нутагт орж ирчихээд доромжлуулан доромжлуулан бүтээн байгуулалт хийдэг гадныхан байж болох уу. Газрын баялагтай нь ганцхан Монгол биш. Монголд жаахан юм хийчихье гэхээр дайрч доромжлон, орон шоронгоор айлгаж сүрдүүлээд байхаар яаж хөрөнгө, хүн хоёр тогтох юм бэ. Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Их хурлаар оруулдаг. Харин хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ нь их явдалтай гэрээ байдаг. Явцын дунд сайжруулах зүйлс бий. Гэхдээ үүнийг айлгаж сүрдүүлж хийнэ гэж байхгүй ээ. “Тунгалаг тамир” кинон дээр Бадарч тахар гээд дээрэлхүү нөхөр байдаг даа. Яг л ийм байдлаар бизнес эрхлэгчидтэйгээ засаг харьцаж байна.

Авлигатай тэмцэж байна гээд олон хүнийг шоронгоор айлгаад байгаа учраас өнөөдөр хүмүүсийн бизнес эрхлэх сэтгэл, зориг, урам нь байхгүй болчихлоо. Бүтээе, босгоё гэсэн зориг руу нь ус цацаад, дээр нь бамбай тавьж байгаад жадлаад хаячихаар яаж хөдлөх юм.

-Манайд ашигтай ямар нүүдэл байгаа бол?

-Юуны түрүүнд улс төрчид нь хийрхлээс салах хэрэгтэй. Босч чадаагүй байхад нь л дайраад байх юм. Үүнээс хэн юу хожих вэ. Их хурлын бүрэлдэхүүн дотор Оюутолгой руу зургаан жил дайрч байгаа хүн байна. Зургаан жил Оюутолгой руу дайрч байгаа гишүүдийн шүлсээр Монголын ард түмэн цалин авч, тэтгэврийн орлого олохгүй нь ойлгомжтой.  Энэ засгийг харж байхад Оюутолгойг цаашид үр ашигтай хөдөлгөх аргаа огт олохгүй байна. Эцсийн дүндээ хувийн, хувьсгалын өмчийн ялгаа гэж байдаггүй. Төр татвараа авч л чаддаг байвал хувийнхаас авсан ч ялгаагүй, хувьсгалынх нь ч ялгаагүй.

Ашигт малтмалын тал дээр манай монголчууд шинэ ард түмэн шүү дээ. Гэрийнхээ бууцан дээр шон хатгахаас өөр газраа хөндөж үзээгүй эмзэг сэтгэл дээр нь тоглож улс төрийн аахар шаахар ашиг хонжоо хайгчид улам олширч байна. Гаагийн шүүхэд Оюутолгойг өгсөн л гэнэ. Оюутолгойг Гаагийн шүүхэд өгдөг гэж хаашаа харсан юм байхав дээ. Тэр чинь хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг хийсэн алуурчдыг аваачиж шийтгэдэг газар. Ийм хачин юм хийж байгаа юм даа. Улсын эдийн засгийг босгох ганц нэг үйлдвэр босгох гэхээр замаас нь хорлоод байх юм. Монголын эдийн засгийг босгоод аваад явчих хэд хэдэн үйлдвэртэй болмоор байна. Тэр нь хувийнх байна уу, хувьсгалынх байна уу хамаагүй. Харагдаж байгаа боломж нь уул уурхай. Өөр ямар ч боломж алга. 2012 оны Их хурлын сонгуулийн өмнө Стратегийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлах хуулийг баталж байхад нь “Та нар дэндүү осолтой галаар тоглож байна. Энэ хуулиа боль” гэж гуйгаад ядсан. Тэр хүмүүс нь одоо улсын эдийн засгийн гол судсан дээр суучихсан байна.

-Халаа сэлгээ хийхээр л тогтворгүй байдал үүсчих гээд байгаа юм биш үү?

-Нэг сайдыг сольё гэхэд дэмжээд л өгнө шүү дээ. Тэр сайдынх нь оронд манай намынхан суухаар зүтгэнэ гэж бодож байна уу. Үгүй. Ер нь одоогийн төр толгой дээрээ зогсчихоод байна. Их хурал нь Засгийн газрын хуулийн тасаг шиг болчихсон. Монголбанк Засгийн газраас бүр хол сууж байх ёстой байтал засгийнхаа халаасанд орчихсон. Сонгууль дөхөхөөр Алтанхуяг, Золжаргал хоёр нийлж үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр, найман хувийн зээл ярьдаг.

-Засгийн газрын тодорхой хэдэн хүмүүс солигдож байж эдийн засаг 50 хувь сэргэхэд нөлөөлнө гэж та үзэж байгаа юм уу?

-Ажлаа хийдэггүй хүмүүсийн оронд ядаж л ажил хийхэд нь садаа болдоггүй хүнийг тавих ёстой. Х.Баттулга ҮХАА-н яамнаас гадна Зам тээврийн яамыг удирдаж байгаа. Төмөр замын асуудлаар А.Гансүх Х.Баттулгын амнаас зөрж ганц шийдвэр гарганаа гэж байхгүй. Засгаас ганц ч төгрөг авалгүйгээр төмөр зам барьчих боломж байсан. Төмөр замыг хоёр жилийн дотор барьчихна гэж амлалт өгсөн хүн нь одоо төрийн ажлыг хорлоод байхад энэ хүнийг цаашид байлгаад байх юм уу. Х.Баттулга жишээ нь ямар үнэтэй хүн бэ. Төмөр замаар ямар луйвар, будилаан хийгдсэнийг нэг бүрчлэн мэднэ. Хэнд ч хэрэггүй далан шороо ухаад 50 тэрбум төгрөгийг шороонд булсан. Энэ бол хариуцлагагүй үйл ажиллагаа бус цэвэр хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа. Би Х.Баттулгад дургүйдээ ингэж ярьж байгаа юм биш. Баттулга гэдэг хувь хүн надад огтоос сонин биш. Улстөрчийнх нь өнцгөөс харахад түүн шиг сонирхолгүй этгээд байхгүй, ярьж ч чадахгүй. Хувийн дуусашгүй шунал, өчүүхэн атаархлаар улсын ажил хорлоод байгаа учраас би юм яриад байгаа юм.

-Одоо яг яах ёстой вэ. Танай бүлгийн зүгээс огцруулах саналаа өргөн барих юм уу?

-Ц.Элбэгдоржийн оруулж ирсэн саналыг эхлээд дуусгах хэрэгтэй. Ер нь бол буруу бодлого явуулж байгаа хүнийг нь өөрчлөхгүй бол юм өөрчлөгдөхгүй. Монголыг монголоор нь хардаг хүмүүсээр солих шаардлагатай. АН-ынхан хүмүүсээ аваад үлдэнэ гэвэл аваад үлдэж болно. Шунал нь шулам болтлоо хөгжсөн өвчтэй сэтгэлгээтэй хүнийг солихгүйгээр ажил сайжирна гэж байж болшгүй зүйл.

-Ямар ямар хүмүүсийг солих шаардлагатай вэ?

-Өмнө нь хэлсэн. Ч.Улаан гэж зээлээс өөр зүйл ярих ямар ч чадваргүй болсон нэг хүнтэй боллоо. Бид чинь Оросын их өрийг дарахад “Өргүй боллоо” гээд зогсож байсан хоёр шүү дээ. Гэтэл одоо өрийг магтдаг болж, даруйхан зайлуулах хэрэгтэй. Нэг засгийн үед таван тэрбум долларын өр тавиад байвал цаашдаа энэ улс юу болох вэ. 2017 онд ямар ч хөрөнгө оруулалт байхгүй. Яагаад гэхээр Чингэс бондын эхний 500 сая долларыг төлж 2023 онд тэрбум ам.долларыг бид төлөх шаардлага гарна. Хамгийн хөгийн нь триллион 500 сая төгрөгийн төсөв бүрдүүлж чадахгүй байгаа хирнээ триллион 500 сая долларын зээл оруулж ирдэг засаг байж болох уу. Зээлээ төлөх чадваргүй болчихвол зээлийг нь худалдчихдаг юм. Тэгэхээр Монгол Чингэс бондоор дамжаад нэг мөнгөтэй улсын халаасанд тусгаар тогтнолтойгоо орно. Өндөр хүүтэй мөнгөөр хоёрын хооронд зам тавихын оронд шороон замаар давхих нь гарз багатай юм. Замаас ямар ч ашиг гарахгүй. Ашигтай болгоё гэвэл өндөр хэмжээний төлбөртэй болгохоос өөр замгүй. Үүнийг ард түмэн даахгүй.

-Эдгээр сайдыг солилоо гэхэд дараа нь засаглаад явчих ямар хүмүүс байгаа бол?

-Ардчилсан намын л асуудал. Эрх биш байгаа байлгүй дээ гэж горьдох юм. Тэдний хийсэн нэг том нүгэл бол Монгол төрийн уураг тархийг саасан явдал. Төрийн албан хаагч гээд 146 мянган хүн байлаа. Тэд төрийн уураг тархи байсан юм. Төрд олон жил ажиллаад жаргал зовлонг нь мэддэг болчихсон байв. Улсын ажил мэддэг хүмүүсийг Ардын намыг засаг барьж байхад ажиллаж байсан гээд бүгдийг нь халж ажлын ямар ч чадваргүй, сонгуулиар цүнх бариад гүйж явсан хүмүүсээр төрийн аппаратыг дүүргэснээс болж төрийн толгой хоосон вакуум болж хувирсан. Яамны газрын дарга болсон “цүнхчин” ажил, амьдрал, хууль, ёс суртахуун мэдэхгүй. Тэд мөнгө, албан тушаал хоёрын төлөө амиа золиослохоос сийхгүй ийм л хүмүүсээр төрийн ажил хийлгэж байна. Төрийн ой санамж гэдэг боловсон хүчнээрээ дамжиж явдаг зүйл. Сайн аппаратаа хадгалаад үлдсэн байлаа гэхэд нэг муу сайд ирлээ гэхэд нэг их аюул тарьж чадахгүй. Мэргэшсэн хүмүүс хууль ном яриад хөдөлгөдөггүй байхгүй юу. Энэ фракцын зарчим гэдэг чинь засагт гараагүй үед намын зовлон байдаг бол засагт гарсны дараа төрийн зовлон болдог юм. Манай намд ч жигүүр мигүүр ургах шахсан биз дээ. Би тэднийг хажиглаад байдгийн учир энэ шүү дээ.

-Х.Тэмүүжин сайдын асуудалд ямар байр сууринаас хандаж байгаа вэ. Таны хувьд Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байсан шүү дээ?

-Ардын намын бүлгээс гаргах улс төрийн шийдвэрийг дагана гэдгээ Х.Тэмүүжинд өөрт нь хэлсэн. Тэмүүжинг ноцтой алдаа гаргасан гэж Ц.Элбэгдорж цохон тэмдэглэсэн байна лээ. Уг нь бодлого, үйл ажиллагаа, зан харьцаа гээд бүх л тал дээр би түүнд мэддэг чаддаг бүхнээ хүний ёсоор харамгүй хэлж өгч байсан. Даанч нэг чихээрээ оруулаад нөгөө чихээрээ гаргаад байсан даа. Үүнээс өмнө нэг удаа Х.Тэмүүжинг огцруулах яриа гарахад “Эхлээд хулгайч нарыг нь явуул, дараа нь Тэмүүжинтэй ярь” гэж тас хөндлөн хэвтсэн тохиолдол бий.

Э.ЭНХБОЛД

Гэрэл зургийг

Ц.МЯГМАРСҮРЭН

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56512

Монгол эрдэмтэн хорт хавдрын эсрэг эм гаргахаар ажиллаж байна

2013 оны 8 сарын 5

Монгол залуу хорт хавдрын эсрэг эм гаргахаар ажиллаж байгаа таатай мэдээ байна. Энэ судалгаан дээр ажиллаж байгаа Австрали улсад биохимийн чиглэлээр амжилттай суралцаж буй  Б.Хүчтөмөртэй ярилцлаа.

 

-Хорт хавдрын эсрэг эм гаргахаар ажиллаж байгаа гэсэн. Судалгааны ажил ямар шатандаа явж байна бэ?

-Би Австралид биохимийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалахаар суралцаж байна. Хорт хавдрын эсрэг эмийн гаргаж авахаар сүүлийн жилүүдэд ажиллаж байгаа юм. Миний докторын зэрэг хамгаалах судалгаа энэ сэдвээр юм л даа. Өөрөөр хэлбэл, уурагт судалгаа хийгээд жинхэнэ зургийг нь гаргах нэг метр буюу метрийг тэрбумд хуваасан хэмжээний зургийг гаргаж, тэр зураг дээрээ үндэслээд эм хийх юм. Гаргаж авч буй бодисоо уураг дээрээ туршиж хавдрын эсүүдийн эсрэг нөлөөлж байна уу гэдгийг туршиж байна. Тэр дундаа би хөхний хорт хавдар дээр голчлон ажиллаж байгаа. 70 гарсан эмэгтэйгээс 1970 онд авсан хорт хавдрын эс дээр туршиж үзэж байна. Миний гаргаж авсан бэлдмэл хорт хавдрын эсийг эсэргүүцэж чадаж байна уу, хавдрын эсүүдийг миний хүссэнээр устгаж чадах уу гэдгийг туршсан. Яг судалгааны талаар тайлбарлахаар баахан тоонууд гарна. Нөгөө талаар судалгаагаа эсийн төвшинд явуулж байгаа,  харин амьтан дээр ороод ирвэл судалгааны  байдал өөр болохыг үгүйсгэхгүй.

 

 

-Монгол төдийгүй дэлхийн бусад улс оронд хорт хавдрын өвчлөл ихсэх хандлагатай байгаа. Энэ судалгааны ажил чинь бүтэмжтэй болбол дэлхий нийтэд ч хэрэгтэй ажил болох юм байна, тийм үү?

-1950-аад оноос хойш Хавдрын эсрэг программууд дэлхий нийтээр яваад эхэлчихсэн. Монголд бол хавдрын эсрэг үйлчлэл үзүүлдэг ургамлаас бэлдмэл гаргаж авах ажил их байдаг болов уу. Би Монголд ажиллаж байгаагүй болохоор бас сайн хэлж мэдэхгүй байна.  Миний хийж байгаа бэлдмэлүүд амжилттай болбол дэлхийд шинэ бэлдмэл гарч ирж байгаа гэсэн үг. Судалгааныхаа чиглэлээр өнгөрсөн долоодугаар сард олон улсын шинжлэх ухааны сэтгүүлд нийтлэл гаргасан. Өмнө нь ч бага багаар энэ талаар судалж байсан болохоор хоёр ч удаа шинжлэх ухааны нийтлэлүүдийг гаргаж, олон судлаачдын дунд хүлээн зөвшөөрөгдөж байсан.

 

-Энэ нийтлэлийн чинь талаар сонирхож болох уу?

-Нийтлэлийн агуулга бол  уургийн эсрэг шинэ төрлийн бэлдмэл гаргаж ирэх зорилготой судалгааныхаа ажлын талаар тодорхой бичсэн.

 

-Яагаад биохимийн чиглэлээр суралцах болсон бэ. Энэ мэргэжлийг сонирхох болсон шалтгаан нь юу байсан бэ?

-Эхлээд ажлаа тайлбарлая гэж бодлоо. Үндсэндээ миний ажил химийн бодис, биологи хоёрыг холбосон шинжлэх ухаан гэж хэлж болно. Амьд зүйлийн хамгийн жижиг микро эсүүд дээр ажиллана гэсэн үг л дээ. Уураг, чихэр, өөх тос гэдэг ч юм уу. Энэ чиглэлээр сонирхох болсон нь би ахлах сургуульд байхаасаа татагдан орсон. Би Америкт дунд сургуульд суралцаж төгссөн. Ахлах сургуулийн 11 дүгээр ангид байхдаа буюу 17 настайгаасаа сонирхож эхэлсэн. Сургуульд химийн хичээлдээ их сонирхолтой байсан болохоор олон уралдаан тэмцээнд ордог байлаа. Түүний нэг тэмцээнд нь түрүүлж, манай сургуулийн химийн багш лабораторид ажиллах боломжийг анх олгож байсан. Тэр лаборатори мөн хавдрын эсрэг ажиллаж байсан. Би 11 болон 12 дугаар ангийнхаа зуны амралтаар хоёр жил дарааллан хавдрын эсрэг эмийг туршиж буй лабораторид ажилласан юм. Тэгээд их сургуульд элсэхдээ сонирхол дээрээ тулгуурлаад Америкийн “Purtuv” их сургуульд биохимийн чиглэлээр суралцсан. Хажуугаар компьютерийн мэдээлэл технологиор давхар судалсан. Энэ нь уургийн бүтцийн зургийг гаргаж, түүнийгээ амьд мэт хөдөлгөж чадах хэмжээний мэдлэгтэй болоход тус болно гэсэн үг. Нэг үгээр хэлбэл, компьютер дээр тулгуурлаад биологи биохимийн ажлуудыг хийх юм.

 

-Одоо докторын зэргээ хамгаалахаар судалгаа хийж байгаа юм байна. Хэр амжилттай гэсэн үнэлгээг өөртөө өгч байгаа вэ?

-Докторын зэргээ хамгаалахын тулд олон төрлийн зүйлийг зэрэг хийж байна. Хүмүүс ихэвчлэн нэг төрөл дээр анхаарч ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн эсүүд дээр, эсвэл химийн урвал дээр гэдэг юм уу. Миний хувьд нэг бүлэг уурагт эм зохион бүтээх зорилготой ажиллаж байна. Уургаар болон чихрээр эм хийж үзэж байгаа. Энэ бүхнийг бүгдийг нь хийгээд үзье гэж бодсон. Уургийнхаа зургийг гаргачихсан. Түүн дээрээ үндэслээд эм болох зүйлүүдийг химийн урвалаар хийчихсэн байгаа. Одоогоор амжилттай явагдаж байна гэж хэлж болно.

 

-Сургуулиа төгсч, доктороо хамгаалчихаад хаана ажиллана гэж боддог бэ?

-Монголдоо ирээд өөрийнхөө сурч байсан биохими, компьютер технологийн чиглэлээр лаборатори байгуулах боломжтой юм байна гэж бодсон. Тэгэхээр төгсч ирээд Монголдоо ажиллана.

 

-Докторынхоо зэргийг хэзээ хамгаалах вэ?

-Би 2011 оны гуравдугаар сараас докторынхоо ажлыг эхэлсэн. 2014 оны есдүгээр сард дуусгах төлөвлөгөөтэй байгаа. Гэхдээ туршилтын үр дүнгээс хамаарна. Туршилт өөрчлөгдөх, удаашрах, хугацаа нь өөрчлөгдөж магадгүй. Түүнээс хурдан ч дуусах боломжтой. Тэр үед миний тэтгэлэг ч мөн дуусах байх.

 

http://www.eagle.mn/content/read/2516.htm

 Г.Туяа

Шүүмжлэгч Г.БАТСУУРЬ: ОДОО Ч БИ “ЦАЙРЧИХААД” БАЙНА ДАА

 

2014-04-29 14:38:00

“Б.Лхагвасүрэнгийн садизм”, “Дун д жуу даас  дурныханд буюу аугаа их түүхэн романууд”,  “Шүүдэр цэцэг ч гэх шиг…” зэрэг шүүмжийн нэ­рийг уншингуут утга зохиолын хүрээнийхэн  Г.Батсуурийн тухай ярих гэж буйг минь андахгүй.  Орчин цагийн Монголын уран зохиолын  хөгжлийн төлөө сэтгэлээ чилээн, олон хүнд  адлуулж чичлүүлэн байж шүүмж бичдэг  түүнтэй ярилцлаа. Амьдралд нь дуслын төдий  ч нэмэргүй атал энэ ажилдаа хачин дуртай,  ихэнх цагаа ном уншихад зарцуулдаг “гаж”  нэгэн. Гэм нь номоо тун “хайр гамгүй” эдэлдэг  гэсэн. Шүүмжлэгчийн ажил тийм хойно яалтай  ч билээ.

-Уран зохиолыг хэзээнээс шүүмжлэгчийн нүдээр харж эхэлсэн бэ?

-Оюутан байх үеэсээ уран зохиолыг арай өөр  өнцгөөс хардаг болсон. Би Багшийн дээд сур- гуулийг төгссөн. Намайг оюутан байхад буюу  1990-ээд оны дундуур манай утга зохиолын  ертөнц нэлээд “бужигнаантай” байсан шүү дээ.  Гэхдээ тэр үед шууд шүүмж бичээгүй. Шүүмж  судлал гэдэг бол зүгээр л онгодоороо бичдэг  шүлэг найргаас өөр зүйл. Гадаад, дотоодын утга  зохиолыг харьцуулж унших, олон талын дүгнэлт  хийхээс эхлээд хүнийхээ хувьд боловсрох  шаард лагатай. Тиймээс таван жилийн өмнөөс  л шүүмжээ бичиж эхэлсэн дээ. Анхны шүүмж  маань “Чойномын шүлгүүдийн доошоо орох  зарим шалтгаан” нэртэй.

-Сүүлийн үед таны бичсэн хурц хурц  шүүмжүүд цахим ертөнцөд шуугиан тарьж  байна. Тэр нь ихэвчлэн олон нийтийн  таашааж уншдаг, хамгийн их борлуулалттай  номуудыг “барьж” авсан байх юм.

-Заавал тэр номуудыг нь шүүмжлээд, муулаад өгье гэсэн зорилго надад байхгүй. Манай  утга зохиолын салбар нэг л болохгүй байгаа  учраас үгээ хэлэх нь шүүмжлэгч хүний үүрэг.  Хэн дуртай нь, юу ч хамаагүй бичдэг болсон  энэ үед тэр хүмүүсийг өөрсдийнх нь байх ёстой  байранд нь аваачих шаардлага гарч байна. Бас  Д.Галбаатар, С.Энхбаяр тэргүүтэй багш нарын  минь нөлөө, өгсөн үүрэг ч бий. Би тухайн  зохиолыг олон талаас нь судалж байж бодитой,  хөдөлшгүй баримтад тулгуурлан шүүмжээ  бичдэг. Хүмүүс намайг хэтэрхий хурц ширүүн,  нэг талаар доромж маягтай бичлээ гэдэг.  Түүнийг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ тэгж хатуухан  хэлж байж л уншигчдын ч анхаарлыг татаж,  зохиолчийнх нь толгойд ч юм бодуулж чадна  шүү дээ. Утга зохиолын шүүмж гэдэг зүйлийг  одоо уншигчдад ойртуулах, ойлгуулах цаг  болсон. Хуучин цагийнх шиг хяналт байхгүй  учраас мэргэжлийн хүмүүс л алдаа оноог  нь хэлж, ялгаж салгахгүй бол хэдий болтол  урсгалаараа явах вэ дээ.

-Та өөрөө шүлэг зохиол бичдэг үү?

-Уран зохиолд багаасаа дурласан. Оюутан  байхдаа шүлэг бичдэг байсан. Гэхдээ нэгийг нь  ч хэвлүүлж, олны өмнө уншиж байгаагүй. Дээр  би нэг телевизэд ярилцлага өгөхдөө “Байдаг  л нэг яруу найрагч болчихож болно ш дээ”  гэчихсэн чинь олон хүний дургүйг хүргэсэн юм  шиг байна лээ. Уг нь би үнэнийг хэлсэн. Одоо  манайд нэг л их гунигтай, усан шүлэг хаа сайгүй  байна. Яаж ийж байгаад нэг том зохиолчоор  өмнөх үг бичүүлчихээд, бараг өнөөхөөсөө  жаахан ном гаргана. Тэдний нэг болоод яах  юм бэ. Тэгээд ч багш нарынхаа жишээнээс  харж байхад шүүмжлэгч хүн өөрөө уран бүтээл  туурвидаггүй бололтой.

 -Шүүмжлүүлсэн хүмүүс тань руу утасдана биз?  

-Шүүмжлэгч хүн байнга л дайралтад өртдөг  шүү дээ. Гэхдээ манайхан их сонин сэтгэлгээтэй  хүмүүс юм биш үү. “Чи намайг тэгж хэлээд  байхдаа яадаг юм” гэж надад шууд хэлдэггүй.  Зарим нь фэйсбүүк хуудастаа сэтгэгдэл  үлдээнэ. Ихэнх нь багш нар луу минь утасдаад  гомдол мэдүүлдэг гэсэн.  Саяхан би Б.Сарантуяа зохиолчийн түүхэн  романуудын талаар шүүмж бичсэн. Тэр хүн  шүүмжийг минь маш тайвнаар хүлээж авсан  байна лээ. Б.Сарантуяа өөрөө утга зохиолын  ажилтан мэргэжилтэй хүн учраас шүүмжийн  талаар тодорхой ойлголттой болоод тэгсэн  байх. Түүнээс биш мэргэжлийн зохиолч бус  хүмүүс бол андашгүй, урдаас өрвөлзөөд л  байдаг юм. Гэхдээ одоо ч би “цайрчихаад”  байгаа хүн дээ.

-Хэрэв та зохиолч байгаад, бичсэн  номыг тань хүмүүс яг таных шиг хурцаар  шүүм жилсэн бол хэр улайж, бантах байсан  бол?

 -Эвгүй л дээ. Би тэр мэдрэмжийг мэдэж  байна (инээв). Маш сонин байдалд орж  байгаа. Бараг дахиад юм бичихээргүй ч болж  мэдэх байх. Зарим үед арай л хэтрүүлчихсэн  юм болов уу гэж бодохоор шүүмж ч байдаг.  Гэхдээ би уран зохиолдоо хайртай, бичиг цаас  нийлүүлдэг бүхнийг үнэлдэг учраас л энэ зам нь  хог шороотой хутгалдчихгүй, ариун байгаасай  гэж хүсдэг. Ялангуяа 1990-ээд оныхонд би их  хайртай. Тэднийг өмнөх үеийнхнээ давсан  томоохон бүтээл гаргаасай гэж чин сэтгэлээсээ  хүлээдэг.

-Та нээрээ саяхан Ч.Лодойдамба,  С.Удвал, Д.Пүрэвдорж, С.Эрдэнэ, гуай  тэргүүтэй хууччуулыг зэгсэн хатуу шүүмжил сэн байсан. Та багадаа “Тунгалаг  тамир”-ыг уншиж, “Хөх даалимбан тэр- лэг”-ийг цээжилж байсан л биз дээ?

 -Тийм. Дээрх зохиолч нарыг би хүндэтгэдэг,  хийсэн бүтээснийг нь ч үнэлдэг. Би монгол  хэл, өв соёл, зан заншилдаа хайртай. Гэхдээ  тийм шүүмж бичлээ гээд тухайн үедээ хийсэн  юмтай мундаг хүмүүсийг үгүйсгэж байгаа хэрэг  биш шүү. “Тунгалаг тамир”, “Их хувь заяа”-г  хэдэн үеэрээ шүтээд, Ч.Лодойдамба, С.Удвал,  С.Эрдэнэ гэж агуу амьтад байсан хэмээн орой  дээрээ залчихаад, үүнээс цааш газар үгүй  гэдэг шиг суугаад байвал бид яаж өсөх юм бэ.  Бид чинь шинэ цагийн хүмүүс. Нүдээ нээгээд  хар л даа. Тиймээс миний хэлэх гээд байгаа  санаа бол өмнөх үеийнхээ аваргуудыг давсан  уран бүтээл туурвиж чадахгүй бол чи зохиолч  байгаад хэрэггүй. Уламжлал, шинэчлэл гэдэг  чинь энэ. Уламжлалыг шинэчилж байж хөгжил  ирдэг, тэгсэн цагт уран зохиол мөн чанараараа  үлдэнэ. Галаа багш маань намайг анх шүүмж  бичиж байхад “Чи надаас илүү бичихгүй бол  шүүмжлэгч байхын хэрэггүй” гэж хэлсэн.

-“Өөрөө бичиж чадахгүй байж хүний  юмыг шүүмжиллээ” гэдэг үгээр манайхан  хариугаа авдаг шиг санагддаг.

-Яалт ч үгүй үнэн. Гэхдээ ингэж хэлж  байгаа хүмүүсийн хувьд бол зүгээр л  нэгэнтэйгээ барьцсан явдал гэж би ойлгодог.  Угтаа шүүмжийн үүрэг бол уран бүтээлчийг  мэргэжлийн үүднээс нээж харуулах зорилготой  болохоос хэн нэгнийг байгаа болгож аваад,  зад муулахын нэр биш л дээ. Сайн бол сайн,  муу байвал мууг нь үнэнээр хэлэх хэрэгтэй.  Тэгэхгүй байгаа учраас өдөрт хэдэн арваараа  хэвлэгдэж байгаа номуудын дунд толгой  эргэдэг. Уншигчдыг төөрөгдүүлдэг бас нэг зүйл  бол төр засгаас өгдөг шагнал. Аль социализмын  үеийн Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон  гэдэг шагналыг одоо хүртэл хүмүүст олгоод,  нөгөөдүүл нь ч сүрхий баярлаад байдгийг би  үнэхээр ойлгодоггүй.

 -Тэгээд энэ олон номон дунд төөрөлдсөн  уншигчдад та ямар ном уншихыг зөв лө- мөөр байна вэ. Аюурзана, Өлзийтөгс л мун – даг гэсэн, эсвэл “Ногоон нүдэн лам” гэж  бестселлер ном байна, тэрийг л уншъя гэж  нэгнээ дуурайх хүн олон байдаг шүү дээ.

-Зөвхөн Аюурзана, Өлзийтөгс л мундаг  гэж ойлговол мэдээж өрөөсгөл. Дээр үеийн  сайхан зохиолууд байна шүү дээ. Жишээ нь, би  хүмүүст Л.Түдэв гуайн “Оройгүй сүм” романыг  уншихыг зөвлөдөг. Хэдийгээр социализмын  үед бичсэн хэдий ч тэнд ламыг дүрслэхдээ хүн  гэдэг талаас нь харуулдаг. Хэлмэгдүүлэлтийн  талаар ном уншихыг хүсвэл “Ногоон нүдэн  лам”-ын оронд С.Эрдэнэ гуайн “Хойд насандаа  учирна”, С.Пүрэвийн “Усны гудамж” хэмээх  хоёр романыг уншихад хангалттай. Бас Пүрэв  гуайн “Уулын намар” туужийг нэг уншчихад  Алимаа бүсгүйн амьдралаар дамжуулан  эмэгтэй хүний дотоод ертөнцийг таньж,  ухаарал авна. Д.Норовын “Сэрэвгэр хадны  зэрэглээ”, Д.Батбаярын “Цахилж яваа гөрөөс”,  П.Баярсайханы “Хөх туурийн тал” зэрэг  зохиолыг уншихад монгол хүний мөн чанарын  тухай өргөн ойлголттой болно. Сүүлд гарсан  номуудаас дурдвал До.Цэнджавын “Хөх жавар”  тууж, Н.Нагаанбуугийн “Алтайн тэнгэр” сайн.

-Та хэдэн хүүхэдтэй вэ. Хүүхдүүд тань  “өнөөдүүлийн” зохиолоор л хүмүүжиж бай- гаа. Хүүхдүүдийнхээ унших номонд ямар  цензур тавьдаг вэ?  

-Ямар ч гэсэн манай гэрийнхэн солонгос  савангийн дуурь үздэггүй. Манайх гурван  хүүхэдтэй. Охин маань Москвад сурдаг. Би  охин руугаа философи гэж иймэрхүү юм байдаг,  яруу найргийн хөгжил ийшээ хандаж байна,  манайхаас энэ энэ зохиолчийн ийм бүтээлийг  уншихад зүгээр гэсэн зөвлөгөө маягийн юм  хэлж, цахим шуудан явуулдаг. Гэхдээ эдийн  засгийн чиглэлээр сурч байгаа тэр нөхөр миний  явуулсан зүйлүүдийг хэр уншдаг юм бүү мэд.  Саяхан манай хүүгийн ангийнхан эцэг, эхийн  ажил гэж хийгээд, надаас зөвлөгөө авсан юм.  Тэгэхэд нь наймдугаар ангийн хүүхдүүдэд  дэлхийн болон Монголын уран зохиолоос ямар  бүтээл уншвал зохистой вэ гэсэн жагсаалт  гаргаж өгсөн. Оюутнууддаа бас энэ тал дээр их  зөвлөдөг. Энэ мэтээр бага багаар нөлөөлөхийг  хичээдэг. Шууд бүх зүйлийг үгүйсгэж болохгүй.

-Таны шүүмжийн хэдэн хувь нь магтсан,  хэд нь өөлж буруутгасан байдаг бол гэдгийг  дэнсэлж үзсэн үү?

 -Үзсэн. “Би дандаа хүн муулаад байдаг юм  биш биз дээ” гээд тоолсон. Ихэнх нь эерэг,  магтаалын шүүмж байна лээ. Гэтэл тэр нь  хүмүүст нэг их хүрдэггүй юм шиг. Магадгүй  магтаал хаа сайгүй болчихсонтой холбоотой  байх л даа. Хурцхан шүүмжилж буруутгасан  бүтээлүүд нь болохоор их хурдан олонд түгэж,  амнаас ам дамжин яригддаг юм байна.

 -Уран зохиолын шүүмж бичээд амьд- ралаа залгуулах боломж манайд байхгүй нь  ойлгомжтой. Та багшилдаг гэл үү?

 -Дээр үед бол шүүмж бичээд шагнал авдаг  байсан л гэдэг. Одоо бол тийм зүйл санахын ч  хэрэггүй. Би УИХ-ын Тамгын газарт ажилладаг  хүн шүү дээ. Хажуугаар нь Монгол Улсын их  сургуульд багшилдаг. Утга зохиолтой ойр  байх хүсэл сонирхлоо дагаад тэнд ихэнх цагаа  өнгөрүүлдэг гэхэд болно.

-Та амьдрал дээр хэр шүүмжлэгч вэ?

-Ер нь шүүмжилдэг байж магадгүй шүү.  Хүүхдүүд “Би өөрөө мэдэж байна, та юм бол- гоныг шүүмжлэх гээд байна” гэдэг. Гэхдээ  найз нөхөд, хамт олонтойгоо байхдаа тэр бүр  шүүмжлээд байдаггүй. Бусадтай их нийтэч  байдаг. Ямар сайндаа найзууд маань “Чи ийм  энгийн, найрсаг атлаа шүүмжээ бичихээр л тэс  өөр хүн шиг болчихдог” гэцгээдэг.  Сүүлийн үед сэтгүүлзүйн найруулгаар зохиол  бичих болсонд тэр ихэд эмзэглэдэг гэсэн. Уран  зохиол бол сэтгүүлзүй шиг тайлбарладаггүй,  үгийн ид шидээр дүрсэлж бичдэг ертөнц  учраас бүх мэдээллийг зохиолчийн зүгээс өгөөд,  уншигчийн өмнө бэлэн “хоол” тавих утга гүй  гэдэг үнэн биз. Бас түүний мөрөөддөг үндэст­ нийхээ түүх, домог, онцлогийг харуулсан  хүүхэлдэйн киног удахгүй монголчууд бүтээнэ  гэдэгт итгэнэм

Л.ГАНЧИМЭГ

http://www.mongolnews.mn/i/51703

СУИС-ын урлаг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, зохиолч П.Батхуяг:Нийтийн урлагийн боловсролыг дээшлүүлэх цаг болсныг хэлэх хэрэгтэй

Нийтэлсэн: 2014-04-29 10:41:21

СУИС-ын урлаг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, зохиолч П.Батхуягтай ярилцлаа. Тэрээр олон сайхан яруу найргийн бүтээл, хурц шүүмжлэлүүдээрээ энэ нийгмийг байлдан дагуулж яваа билээ.

-Өнөөдөр нийгэмд болж бүтэхгүй зүйл бишгүй байна. Энэ бүхэнд та эмзэглэж шүүмжлэлтэй талаас нь ханддаг?

-Энэ нийгэм өөрийн эрхгүй шүүмжлэх байр сууринаас хандахыг шаардаж байна. Мэргэжлийн шүүмжлэгч ч бай, жирийн нэг үзэгч ч бай, уншигч ч бай аливаа зүйлд шүүмжлэлтэй хандах нь маш чухал юм байна. Угтаа ардчиллын үнэт зүйлийн хамгийн чухал нь чөлөөт сэтгэлгээ, эрх чөлөө.

Энэ хязгаараар нь авч үзэх юм бол шүүмжлэх сэтгэлгээ ямарваа нэг зүйлийг муу талаас нь харлуулж, бодит байдлыг үгүйсгэж хэлэхдээ биш хамгийн гол нь хүний өөрийн чөлөөт сэтгэлгээний илэрхийлэл нь шүүмж. Тэгэхээр нийгэм хэдий чинээ амьд байна, нийгмийн харилцаа төдий чинээ зөв байна.

Нөгөө талаараа урлагийн салбарт ч, нийгэм, улс төр, эдийн засгийн салбарт шүүмж өрнөж байх ёстой. Харамсалтай нь өнөөгийн бидний бүтээж байгаа нийгмийн харилцаанд гажуудалтай тал нь нааштай талаасаа давчихаад байна. Нэг үгээр хэлбэл ёс суртахуун, эдийн засаг, улс төрийн хувьд маш олон гажуудлын дунд амьдарч байна.

Тийм учраас ийм цаг үед шүүмжлэлийг ихээр өрнүүлэх нь нийгэмд илүү ач холбогдолтой. Ийм л байр сууринаас хүмүүс шүүмжлэлийг хүлээж авах нь зөв. Гэхдээ хуучны сэтгэлгээнд байсан нэг дутагдалтай зүйл бол шүүмжлэл гэхээр аливаа зүйлийг харлуулан хутгаж үгүйсгэн гүжирдэн илэрхийлж байгааг шүүмж гэж ойлгоод байсан юм.

Гэтэл одоо нийгмийн харилцаа үнэт зүйлсүүд тодорхой болоод ирэхээр аяндаа нийгмийн харилцаа тогтворжоод тогтлолцоо бүрдээд бид шүүмжийг арай өөрөөр харах ёстой болж байна. Үүний тулд бид өнөөдөр нийгэмд сайн сайхан зүйлийг нээх хэрэгтэй байна.

Үүгээрээ оюун санааны манлайлал мөрдлөг, чиг мөр, зарчмаа болгох ёстой. Үнэнийг хэлэхэд өнөөгийн нийгэмд зарчим, үзэл санаа алга байна. Гэтэл хүн төрөлхтний бий болгосон бүх нийгэмд зарчимгүй, үзэл санаагүй, тогтсон харилцаагүй нийгэм гэж байгаагүй.

-Тэгэхээр та шүүмжүүдээрээ нийгэмд юу хэлэхийг хүсч байна вэ?

-Хүнийг нээхийг л хүсдэг. Тухайн уран бүтээлч, тухайн киноны сайн нь юу юм, эсвэл муу нь юу юм гэдгийг нээх ёстой юм. Ер нь хувь шүүмжлэгчийн өөрийн гэсэн байр суурь байх нь тодорхой. Гэхдээ түүнийг массаараа юу нээвэл манай ирээдүйд хэрэгтэй юм.

Өөрөөр хэлбэл бидний оюун санааны маргаашд хэрэгтэй гэдгийг бодож мэргэжлийн ёс зүй, мэргэжлийн үзэл санаатайгаар уран сайхан урлагийн шүүмжлэлд хандахгүй бол бид үнэндээ тодорхой хугацаанд өнгөрсөн, өвгөрсөн хоёроо шүүмжилж ханалаа.

Нэгэнт өнгөрсөн цаг хугацаанд хийдгээ хийгээд өвгөрчихсөн хүнийг шүүмжлээд яах юм. Түүний оронд ирээдүйгээ, өнөөдрөө шүүмжлэг. Магадгүй урлагийн салбарууд дотроос уран сайхны шүүмжлэл гэдэг хамгийн гол онцлог ялгаа нь юм болов уу гэж би олж хараад байгаа юм.

-Уг нь кино зохиолд хэл зүйн найруулга гэж байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ байдал алдагдаад байна шүү дээ?

-Урлаг өөрөө урлах гэсэн үг. Товчхондоо хэлэхэд гоо сайхныг урлах гээд байгаа юм. Сүүлийн үеийн дэлхий ертөнцийн утга зохиолоос надад хоёр л уран зохиол ойлгогддог. Нэг хэсэг нь хүнийг сайн сайханд дуудсан итгэл үнэмшил, ирээдүй рүү тэмүүлсэн гэрэл гэгээний тухай бүтээл.

Нөгөө хэсэг нь мууг үлгэрлэж, бурууг сурталчилж байна. Зурагтаар гарч байгаа кинонууд дотор сайн сайхан гэрэл гэгээтэй, маргаашийн тухай гэгээн сайхан мөрөөдөл төрүүлж байгаа кинонууд олон байна. Гэтэл банк яаж дээрэмддэгийг нэг бүрчлэн зааж байгаа кино ч байна шүү дээ.

Энэ нь хүний амьдралд эерэг сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Тийм учраас би урлагийг эерэг үнэлэмжит урлаг, сөрөг үнэлэмжит урлаг гэж хоёр хуваадаг. Энэ хоёрын зааг дээрээс шүүмжлэл үүсээд байгаа юм.

Үнэхээр гоо сайхныг нээж хүнд сэтгэлийн ариун сайхныг өгч байгаа юм бол түүнийг сайнаар нь нээх хэрэгтэй. Гэтэл муу зүйлийг сурталчлаад байгаа уран бүтээлүүдээс хүний амьдралд үзүүлээд байгаа сөрөг нөлөөг нь хурцаар шүүмжлэх ёстой.

-Өнөөдөр мөнгөтэй хүн болгон л кино хийдэг болж. Эндээс сайн муу кино гарч үзэгчдийнхээ оюунд хөрөнгө оруулалт хийхээс илүүтэй мөнгө хөөсөн мэт харагддаг. Үүнд ямар нэг хяналт гэж алга?

-Өнөөгийн бидний амьдарч буй нийгэмд хэмжүүр хяналт байх нь утгагүй. Ерөөсөө л сайн муу киноны хэмжүүр нь үзэгчид юм. Тухайн киног үзвэл амьдраад явна. Хэрэв үзэхгүй бол тэр кино удаан оршин тогтнохгүй. Тэгэхээр үзэгчид урлагийн боловсролтой байх ёстой.

Ямар нэгэн урлагийн суурь боловсрол муутай хүн муу киног мянга үздэг юм. Ямар кино нь жинхэнэ сайн кино юм, ямар нь мөнгө хөөсөн гэдгийг ялгадаг болоод үзэхээ больчихвол муу кино хийхээ больчихно гэсэн үг. Бид 1990-ээд оноос хойш оюун санааны хувьд унасан. Тэр дундаа нийтийн боловсрол бүр унасан.

Тиймээс төр нь боловсролоо бодоод нийтийн урлагийн, нийтийн амьдралын, нийтийн зүрх сэтгэлийн боловсролыг яах юм гэдгийг үнэхээр анхаарах цаг ирээд хаалга тогшоод байна.

Ингээд урлагийн боловсрол өндөр түвшинд оччих юм бол нөгөө урлагийн бүтээлүүдийг сайн муу, сайхан муухай ашигтай ашиггүй, гоо зүйн хувьд үнэлэмжтэй үгүйг нь мэддэг болчих юм бол нөгөө кинонуудыг хүссэн хүсээгүй үзэхээ болино. Тиймээс нийтийн урлагийн боловсролыг дээшлүүлэхийн тулд хэвлэл мэдээллийг ашиглах гол арга зам нь гэж би олж хараад байгаа юм.

-Бас зарим дуучдын дууны клип учир дутагдалтай санагддаг. Та үүнд ямар дүгнэлт өгөх вэ?

-Аливаа зүйлийн түвшин уначихаар түүнийг дагаад бүгдээрээ уначихдаг. Тухайлбал нийтийн дууны үгнүүд, кино, ном зохиол яг үнэндээ нийгэм цаг үеийнхээ уналтыг дагаад оюун сэтгэлгээ унасны гэрчүүд юм. Энэ утгаар аливаа цаг үе өөрийн сайн муу гэрчээ үлдээдэг. Энэ үүднээс нь авч үзвэл бид нар хангалттай муу гэрч үлдээнэ гэдэг ирээдүйд хангалтай сайн гэрч үлдээхийн эхлэл байхыг ч үгүйсгэхгүй.

Өөрөөр хэлбэл өнөөдрийн бидний бүтээж буй урлагийн муу бүтээлүүд маргааш эсвэл ирээдүйд магадгүй монголчуудын хангалттай сайн оюуны гэрчүүд үлдээхийн эхлэл болов уу гэж ойлгоод байна. Энэ нь нэг талдаа бүгдийг үгүйсгэх биш нөгөө талдаа сайн сайхны үүдэл угтал байгаа гэсэн итгэл горьдлого юм.

-Та манай урдаа барьдаг шүүмжлэгчийн нэг. Тиймээс танаар олон уран бүтээлчид ном бүтээлээ хянуулдаг байх л даа. Энэ талаар ярихгүй юу?

-Надад нэг л мэдэхэд ийм үүрэг оногдсон байна. Энэ нь магадгүй миний амьдралын зам мөр хувь тавилан, хар багааасаа сонгож авсан утга зохиол гэдэг зүйлдээ хувирашгүй сэтгэлээр хандаж ирсний шагнал юм болов уу. Энэ л зам намайг утга зохиолын сайхан хүмүүстэй холбосон.

Залуучуудтай, одоо ид туурвиж байгаа сайхан зохиолчидтой ойр дотно болгож ер нь урлагийн бүхий л салбарын хүмүүстэй ажил хэрэг, найз нөхдийн харилцаатай байдаг. Би үүнийг хэцүү бэрх ажил гэхээсээ илүү баяртайгаар хүлээж авдаг. Яагаад гэвэл би өнөөдрийн урлаг утга зохиолд хэрэгтэй хүн нь юм байна.

Энэ мэдрэмж аль ч салбарт ажиллаж байгаа хүнд төрж өөрийгөө хаана очсоноо, хаана байгаагаа хаана суугаад байгаагаа, ирээдүйд хаана очихоо төсөөлж байна гэдэг хүнд хамгийн том хувь тохиол гэж ойлгоод байгаа юм. Тэр л үүднээсээ би намайг гээд ирсэн хүмүүст сэтгэлээрээ ханддаг. Ер нь бидний амьдрал зүрх сэтгэлийн л харилцаа шүү дээ.

Өгөх авахын харилцааг нэгдүгээрт тавьчихаад байгаа учраас бидний хүн ёсны харилцаа бүдгэрчихээд байгаа юм. Гэхдээ шуналгүй хүн гэж байхгүй. Хамгийн гол нь үүнийг нэгдүгээрт болгож болохгүй. Залуухан яруу найрагч шүлгийн номоо бариад ирэхэд өөдөөс нь мөнгө нэхэж байна гэдэг утга зохиолдоо ямар ч хайргүй хүний шинж, чиний үнэн нүүр царай л тэр.

Утга зохиолын босгоор алхаад орж ирж байгаа залууг халуун сэтгэлээр угтаж авч чадахгүй байна гэдэг би өөрөө хэн бэ гэдгийн баталгаа. Тийм учраас би хүмүүст нэг л зангаар ханддаг. Хожмын өдөр нөгөө ертөнц рүү явахад энэ зангаараа л дуусъя гэж боддог. Энэ бол миний амьдралдаа баримталдаг зарчим.

Тиймээс энэ зарчим маань хүмүүст таалагддаг юм уу, эсвэл энэ зарчмыг маань олон хүмүүс хүлээн зөвшөөрдөг учраас магадгүй надад олноор хандаж ном зохиолоо шүүлгэж, санал зөвлөгөө авч редакторлуулдаг юм болов уу даа. Нөгөө талаас хүнд тодорхой зорилго гэж байх ёстой.

Миний хувьд үгийн урлагийн бүхий л төрлөөр бичдэг. Гэхдээ 1990-ээд оны хямралтай цаг үед өөрийнхөө өмнөх үеийн болоод ахмад зохиолчдын бидэнтэй харьцаж байгааг хараад би хэзээ нэгэн цагт ийм нас, энэ байр суурин дээр очоод хамгийн нээлттэй, хамгийн хүнлэг, сайхан сэтгэлтэй хүү байх юмсан гэж бодсон, Тэр бодол зорилгыг надад манай их зантай, өөрийгөө сансрын амьтан гээд бодчихсон, хүнтэй дандаа байр сууринаас ханддаг хэсэг зохиолчид бий болгосон. Тийм учраас тэдэнд “баярлалаа” гэж хэлмээр байна.

Хэрэв тэд тийм байгаагүй бол одоо би ийм байхыг хичээж амьдрахгүй байх байсан. Тийм учраас муу хүний үйлдэл ч гэсэн сайн үйлс бүтээх хүсэл зорилгыг бий болгодог юм байна.

-Та цаг үеийнхнийхээ тухай ч багагүй шүүмж бичсэн?

-Эхлээд би яруу найргийн хэд хэдэн ном гаргасан. Тэгээд л хүүрнэл зохиол бичиж эхэлсэн. Гурав, дөрөвхөн өгүүлбэртэй өгүүллэг бичдэг байлаа. “Бурхангүй газар” ном минь тийм л өгүүллэгээс бүтсэн. Тэр бол миний яруу найргаас хүүрнэл зохиол уруу шилжиж байх явц. Уянгын өгүүллэг ч хэдийг бичсэн. Харин сүүлийн хоёр жил тууж бичлээ. Тиймээс би утга зохиолын бүх шатыг нь дамжчихсан гэсэн үг.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

 

http://www.sonin.mn/news/easy-page/26328

Нобелийн Энхтайвны шагналт, Тереза эх

Бурхны гар дахь харандаа

2014-04-14 15:00:00

1979 оны Нобелийн Энхтайвны шагналт Тереза эх (1910-1997)-ийн жинхэнэ нэр нь Агнес Гонжа Бояжу юм. Тэрбээр албани хүн ч 12 настайд нь анх төрсөн хүсэл мөрөөдлөө даган 1931 онд Энэтхэгт очин гэлэнмаа, 1948 онд тус улсын иргэн болжээ.

Тереза эх 18 настайгаасаа эхлэн насан эцэслэтлээ буюу 70 гаруй жил мянга мянган ядуусыг өргөж тэтгэсэн бөгөөд байгуулсан буяны байгууллага, сүм хийдүүд нь өдгөө 130 гаруй улсад үйл ажиллагаа явуулж байна. Түүний 1989 оны арванхоёрдугаар сард “TIME” сэтгүүлд өгсөн ярилцлагыг товчлон хүргэе.

-Та өнөө өглөө юу хийсэн бэ?

-Залбирсан.

-Хэдэн цагт?

-Дөрөв хагаст.

-Дараа нь юу хийв?

-Бид үйл бүрээрээ залбирлаа үргэлжлүүлэхийг хичээдэг. Амьсгал хурааж байгаа юм уу, өвчтэй, зовлонтой хүнийг асарч сувилахдаа, ойр дотныхондоо хаягдаж, хайр халамж үзэхгүй байгаа нэгэнд туслахсан гэж хүсэхдээ ч бид бурхантай хамт байж, тэр үйл маань бурхны төлөөх залбирал болдог.

-Таныг шашны сайн үйлстэн гэдгийг бүгд мэднэ. Гэхдээ таны үнэн сүсэг бишрэлийг хүмүүс ойлгодог болов уу?

-Мэдэхгүй юм даа. Би хүмүүст ядуусын амьдралыг харах боломж олгодог. Хүн бүр ийм амьдрал ямар байдгийг харах хэрэгтэй. Залуучууд хамаг байдгаа орхиод над дээр ирж байна. Итгэхийн аргагүй ч гэсэн энэ их сайхан хэрэг шүү. Сайн дурынхан маань янз бүрийн л хүмүүс байдаг.

-Таныг эмэгтэй хүн болохоор ажлыг тань хүмүүс арай эергээр хүлээж авдаг болов уу?

-Тэгж бодож байгаагүй юм байна.

-Гэхдээ таныг Эх гэдэг учраас дэлхий нийт таны ажилд илүү хүндэтгэлтэй ханддаг гэж бодохгүй байна уу?

-Хүмүүс ганц надаас болж бидний ажлыг анзаарч байгаа юм биш. Гэлэнмаа нарын маань ажлыг л үнэлж байгаа хэрэг. Урьд нь хүмүүс ядуусын тухай зөвхөн ярьдаг байсан. Харин одоо тэдэнтэй харилцаж байна. Энэ их том ялгаа. Үгээгүй ядуус үнэхээр байдгийг, хэн ч хүсдэггүй, хэнээр ч хайрлуулдаггүй хүмүүс байдгийг одоо бүгд мэдэх боллоо. Гудамжинд амьдардаг хүмүүсийг өмнө нь хэн ч хайхардаггүй байсан. Бид Калькуттын гудамжнаас 54 мянган хүн цуглуулсан. Тэдний 23 мянга нь Калигат дахь манай асрамжийн газарт амьсгал хураасан даа.

-Та маш амжилттай яваа хүмүүнлэгийн үйлстэн. Яаж энэ өндөрлөгт хүрэв?

-Бид өглөө бүрийг залбирлаар угтаж, үдэш бүрийг залбирлаар үддэг. Өдөрт дөрвөн цаг залбирдаггүй байсан бол би энэ ажлыг долоо хоног ч хийж чадахгүй байсан байх.

-Бурхны элч гэдгээ мэдрэх ямар байдаг вэ?

-Бүх зүйл бурхны тааллаар болж байгаа. Бурхан сүр жавхлангаа өчүүхэн зүйлээр дамжуулан харуулахыг хүсэж дээ гэж боддог.

-Та өөрийгөө өчүүхэн зүйл гэж боддог гэж үү?

-Тийм ээ, үүндээ эргэлздэггүй.

-Өөрийгөө онцгой гэж боддоггүй хэрэг үү?

-Боддоггүй. Миний хийсэн бүхэн бурхны л ажил. Би ердөө түүний гар дахь харандаа. Бодох, зурах нь түүний ажил. Харандаа бол үүргээ л гүйцэтгэнэ. Энгийнээр бодоход бидний бүтээсэн бүхэн бүтэшгүй зүйл шүү дээ. Харин бурхны бүтээл болохоор л өдий зэрэгтэй яваа юм. Бидний хэн нь ч ийм гайхамшигтай зүйл бүтээж чадахгүй.

-Бурхны танд өгсөн хамгийн том бэлэг юү вэ?

-Ядуус.

-Яагаад тэр билээ?

-Тэдэнтэй байхдаа би бурхныг дэргэдээ байхыг хором бүрт мэдэрдэг.

-Калькуттад та жинхэнэ өөрчлөлтийг авчирч чадсан уу?

-Чадсан гэж бодож байна. Эндхийн хүнд хэцүү амьдралыг хүмүүс мэдэх болсноор хиндү шашинтай маш олон хүн бидэнтэй нийлж, ядууст туслах болсон. Тэд ядуусыг хооллож ундалж, асарч халамжилж байна. Гудамжинд үхэж байгаа хүний хажуугаар одоо хэн ч зүгээр өнг өрөхөө больсон. Ядуурал ямар байдгийг бид дэлхий дахинд таниулсан.

-Хиндүизмын талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Би бүх шашныг хайрладаг. Гэхдээ өөрийнхөө шашинд илүү хайртай. Үүнийгээ л хиндү шашинтнуудад батлахыг оролддог доо.

-Та болон Ромын хамба II Иоанн Павел нарын католик шашинтнууд одоогийн өрнийн амьдралын хэв маягт шүүмжлэлтэй ханддаг. Материализм, үр хөндөлт зэргийн эсрэг та олон удаа дуугарсан.

-Би нэг зүйлийг үргэлж хэлдэг. Эх хүн үрээ хөнөөвөл хорвоо ертөнцөд хөнөөж мөхөөх өөр зүйл үлдэнэ гэж үү. Үүнийг тайлбарлах түвэгтэй ч би ингэж л боддог юм. Үр хөндөх нь зарим талаар эмэгтэйчүүдийн тусын тулд хийж буй сайн үйл байж болох ч хэнд ч хэний ч амийг таслах эрх байхгүй. Бөмбөг дэлбэрч, хүмүүс энд тэндгүй үймж бужигнахад хөөрдөг хүн байдаг. Томчуудын хувьд хорвоо ертөнц гэдэг сэтгэл хөдлөм зугаатай газар байж болно. Гэхдээ өчүүхэн төдий ч авиа гаргаж чадахгүй, хэвлий дотор байгаа бяцхан амины тухай бод л доо. Түүнд зугтах газар ч байхгүй. Төрөөгүй хүүхэд гэдэг ядуу хүнээс ч илүү хөөрхийлөлтэй амьтан юм.

-Эд хөрөнгөнд шунах нь үүнээс ч дутахгүй аюултай зүйл үү?

-Бодох зүйл их байгаа болохоор энэ талаар би тодорхой хэлж мэдэхг үй нь. Шашны зам мөр хөөсөн бидэн шиг хүмүүс хөрөнгө зоорь хураах биш, эд баялагтай байх ямар байдгийг мэдэхгүй. Гэхдээ хүн гэдэг өмчирхөх зүйл олонтой байх тусам хүлээстэй, харамч болдгийг мэдэх юм. Хэдий бага юмтай байна, төдий чинээ эрх чөлөөтэй байна. Үгээгүй хоосон байна гэдэг ямар нэг нүглийн төлөөс, хүлцэнгүй байдал биш, харин ч эрх чөлөө юм. Манай энд эд хогшил, тавилга гэх юм байхгүй. Зурагт ч байхгүй. Энэ том байшин л гэхэд зочид ирэхээр хэрэглэдэг ганцхан сэнстэй. Гэлээ ч бид жаргалтай л байна.

-Баян чинээлэг хүмүүсийг та юу гэж боддог вэ?

-Хүн бэлтэй байх тусмаа л ядуу байдаг шүү дээ. Ажаад байхад тэд их ганцаардмал байдаг. Бас хэзээ ч ханаж цаддаггүй. Хүн бүр адилгүй болохоор бүгд тийм биш л дээ. Гэхдээ л тэд үргэлж л нэг юмаар дутаж явдаг. Хүнийг хөрөнгө мөнгөнөөс салгах амархан. Харин ядуу тарчиг амьдралаас, хайр халамж хүсэмжлэх сэтгэлээс хагацаах хэцүү шүү.

-Таны очиж үзсэн газруудаас сэтгэлийг тань хамгийн их эмзэгл үүлсэн нь ямар газар вэ?

-Сайн санахгүй байна. Зовж, шаналж байгаа хүнийг харах хэцүү байдаг. Элэг бүтэн амьдрал нь үгүй болж, хайртай дотны хүнээ алдсан хүмүүсийг харах, гэр бүл нь гэр бүл шиг байхаа болиход хүүхэд хамгийн их шаналахыг харах хэзээд өр өвдөм байдаг. Тэдэнд юугаар ч тусалж чадахгүйгээ мэдрэх бүр ч аймшигтай.

-Харин хамгийн жаргалтай нь гэвэл ямар газрыг хэлэх вэ?

-Калигатаа л хэлнэ дээ. Удаан зовж зүдэрсэн хүн амьсгал хураахдаа амар амгаланг мэдрэхийг харна гэдэг аз жаргал. Дутуу гуцуу амьдралтай ч элэг бүтэн байгаа гэр бүлийг харна гэдэг аз жаргал. Ер нь үгээгүй ядуус л аз жаргалын үнэ цэнийг мэддэг юм даа.

-Олон нийтийн амьдралыг өөрчл өх хүчтэй, эрх мэдэлтэй улст өрчдийг та ажлаа сайн хий гэж ятгамаар санагддаг уу?

-Үгүй дээ. Харин ч эгэл жирийн хүмүүстэй баяр хөөрийг нь хуваалцаач гэж хэлмээр санагддаг. Улстөрчид ядарч зүдэрсэн хүмүүсийг над шиг хооллож ундалж чадахгүй байх. Гэхдээ ард олны амьдралыг өөд татахын тулд аж байдлыг нь мэддэг байх хэрэгтэй. Намайг хүмүүст идэх загасыг нь зүгээр өглөө, оронд нь загас барих уургыг нь өгөөч гэдэг. Тэр хүмүүст би хэлдэг юм, “Энэ хүмүүс чинь уурга барих нь бүү хэл хөл дээрээ ч зогсож чадахгүй байна” гэж. Эхлээд тэднийг тэнхрүүлж байж би эрх барьж байгаа хүмүүст нь хүлээлгэж өгнө. Харин тэд уургыг нь өгөх үүрэгтэй.

-Дэлхий нийт таны тухай тун бага мэддэг. Хувь хүний тань талаар илүү ихийг мэдмээр байх юм.

-Миний тухай мэдмээр байвал манай эндхийн ядуусыг ирж хар. Би ядуусыг л өргөж тэтгэх хүсэлтэй, тэднийг гэр бүлтэйгээ амар амгалан, аз жаргалтай амьдраасай гэж л хүсдэг жирийн нэг гэлэнмаа.

-Шашингүйн үзэлтэн гэдгээрээ алдартай, коммунист Этиопын зартай дарангуйлагч Менгисту Хайле Мариамаас та “Өнөөдөр залбирсан уу” гэж асууж зүрхэлсэн хүн. Яагаад тийм эрсдэлтэй зүйл хийсэн юм бэ?

-Тэр бидэнтэй л адил хүн шүү дээ. Хятадад очиход нэг албаны хүн надаас “Коммунист хүнийг та юу гэж боддог вэ” гэж асуухад нь би “Бурхны хүү” гэж хариулсан юм. Дараа өдөр нь Хятадын хэвлэлүүд “Тереза эх коммунистуудыг бурхны хүүхэд гэлээ” гэж бичиж байсан. Маш олон жилийн дараа “бурхан” гэдэг үг Хятадын сонин хэвлэл дээр гарсан нь тэр шүү дээ. Үнэхээр сайхан явдал байсан. Тэр мэдрэмжийг юутай ч харьцуулшгүй.

 

Г.ЛХАГВА

http://www.mongolnews.mn/w/51351

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.