• Categories

  • Traffic

Ж.Оджаргал: Бид бие биеэ шаардаж хариуцлагатай амьдарцгаая

 

2013 оны 09-р сарын 09. 13:31

 

-Саяхан “Богд хаан” гольф клубт улсын аварга шалгаруулах нээлттэй тэмцээн болж, шилдэг 60 тамирчин хүч сорьсон. Та хэр амжилттай оролцов оо?
- Гольфийн тэмцээнд дээгүүр байр эзэлнэ гэдэг амаргүй. Яг хэддүгээр байр эзэллээ дээ байз, гэхдээ дээгүүр байр эзлээгүй.

6
- Танай гольфын клубыг үзэхэд scotch буюу шотланд загварын талбайтай, сүүлийн үеийн технологиудыг нэвтрүүлсэн нь ажиглагдаж байсан. Нууц биш бол хэдий хэрийн хөрөнгө оруулалт орсон бэ?
- Манай үндэсний томоохон компаниуд Петровис, Скайтел, манай групп хамтарч хөрөнгө оруулалт хийсэн, нийгэмд чиглэсэн төсөл. “Скай ресорт” цанын бааз, гольфын клуб хоёрт нийтдээ 30 гаруй сая ам долларын хөрөнгө оруулалт орсон. Харахад энгийн юм шиг атлаа гольфын талбайн газар доогуур нарийн чимхлүүр ажлууд их хийгддэг. 160 гаруй га газарт инженерийн сүлжээнүүд хийж хөрсийг нөхөн сэргээн, зүлэгжүүлж, моджуулж, усжуулж, хиймэл нуур цөөрөм байгуулах замаар байгал орчинд ээлтэй эерэг бичил орчин байгуулсан. Тийм учраас хөрөнгө оруулалт их шаарддаг, аялал жуулчлал хөгжихөд их хэрэгтэй спорт байгаа юм.

6<
- Одоо ид шуугиж байгаа Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээний талаар Та юу гэж боддог вэ? Энэ гэрээ манай улсад ашигтай болж чадсан уу?
- Ер нь бид нэг л зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Зуун хувь төгс төгөлдөр, сайхан гэрээ гэж хэзээ ч байдаггүй. Мэдээж, ямар нэгэн алдаа оноо байхыг үгүйсгэхгүй. Ийм том хөрөнгө оруулалт, нарийн технологи шаардсан ордод Рио Тинто гэсэн том хөрөнгө оруулагч орж ирсэнд бид нар талархах ёстой юм. Хөрөнгө оруулалтын гэрээ нь тухайн үеийн зах зээлийн байдлаараа Монголд ашигтай гэрээ гэж бодож байгаа. Гэрээнд алдаатай, засч залруулах ёстой зүйл байхыг үгүйсгэхгүй. Түүнийгээ л хэвийн, ажил хэргийн зарчмаар ойлголцож, зөвшилцөж, тохиролцон засах ёстой юм байвал засаад явна биз дээ. Тэрнээс биш “Ерөөсөө энэ орд  Монголынх”, “Ер нь гадны хөрөнгө оруулагчгүйгээр өөрсдөө хийнэ” ч гэдэг юм уу, эсвэл “Болохгүй бол хөөгөөд явуулъя” гэж хандвал асар том алдаа, буруу ойлголт гэж бодож байна. Энэ бол тийм амар асуудал биш, дэлхий даяараа биднийг харж байна. Миний хувийн бодол бол энэ хувьцаа эзэмшинэ гэж ярьдаг чинь бас заавал эзэмших ёстой эд биш шүү дээ. Янз янзын хэлбэрээр Монголд ашигтайгаар тохирч болно. Өнөөдөр ийм их хөрөнгө оруулалт шаардсан төслийг эргэн харж өөрчлөх гэж байгаа бол аль аль талдаа ашигтай хувилбарыг ярихгүй бол зөвхөн Монголд ашигтай байлгаад, хөрөнгө оруулагчид маш их эрсдэл хүлээж байгаа гэдгийг мартаж болохгүй. Яагаад гэвэл зэсийн үнэ хоёр жилийн дараа баталгаатай 4000-5000 доллар байна гэж хэн ч хэлж чадахгүй. Олон тэрбум доллараар Монголд хөрөнгө оруулалт хийнэ гэдэг бол хөрөнгө оруулагчдын хувьд асар их эрсдэл хүлээсэн зүйл. Тэрнийг бид дандаа тооцож байхгүй бол ерөөсөө л баялгийг маань булаагаад аваад явчих гэж байгаа юм шиг хараад байвал буруу болов уу.

6

-Дэлхийн түүхий эдийн зах зээл, тэр дундаа нүүрсний зах зээл хямралд ороод байгаа. Энэ нь “Энержи Ресурс” компанийн үйл ажиллагаанд хүндээр нөлөөлж эхэлсэн. Хямралаас гарах ямар арга замууд байгаа вэ?
- Биднээс хамаарах юм байна, хамаарахгүй юм ч бас байгаа. Хятадын гангийн үйлдвэрлэлд хэрэглэж байгаа коксжих нүүрсний үнэ унасан. Гэхдээ хэрэглээ нь бол багасаагүй шүү дээ. Яагаад үнэ унаад байна вэ гэхээр Монголын нүүрс хэр өрсөлдөхүйц байна вэ гэдэгтэй холбоотой. Өрсөлдөхүйц гэдэг нь одоо Австралийн олборлосон коксжих нүүрс тэндхийн боомтоос Хятадын далайн боомт хүртэл нэг тонн нь 12-хон доллараар тээвэрлэгдэн очиж байгаа. Тэгэхэд манайд уурхайгаас хил хүртэлх тээвэрлэлт 20 доллар байгаа юм. Хилийн наана, цаана хоёр талд  ачиж, буулгах баахан зардал нэмэгдэнэ. Ингээд Хятадын хилийн боомтоос цаашаа хэрэглэгч рүү очихдоо 60 долларын үнэтэй болчихож байгаа юм. Зардлуудаа нэмээд 80-90 долларын өртөгтэйгээр эцсийн хэрэглэгчид очиж байна. Сүүлдээ Австралиас гадна Канад, ОХУ, АНУ зэрэг томоохон өрсөлдөгчид гарч ирсэн. Далайн тээвэр хямдхан байгаа юм. Тэгэхээр бид нар Монголын нүүрсийг яаж өрсөлдөхүйц болгох вэ гэдэг дээр анхаарах ёстой. Нүүрсийг олборлоод гаргаад ирж болно. Гол асуудал тээвэртээ байгаа юм. Нүүрс ахиухан экспортлож байж доллар тэр хэмжээгээр орж ирнэ. Доллар орж ирж байж эдийн засаг маань тогтвортой байх юм. Иймээс шат шатандаа үүнийг ойлгож тээврийн асуудлыг маш хурдан шийдэх ёстой. Энэ талаар одоогийн Засгийн газар холбогдох арга хэмжээнүүдийг шуурхай авч ажиллаж байгаа. Хилийн боомтуудаа томсгож, сайжруулж байна. Дэд бүтцээ шийдэж байна. Жаахан л тэсэх хэрэгтэй юм. Нүүрсний үнэ өөрөө өсч, буурч байдаг зүйл. Одоо бууралтынхаа доод цэгт хүрсэн, удахгүй өсөлт ирэх байх гэж найдаж байна.

6
- Монголын банк, санхүүгийн зах зээл өнөөдөр туйлын эмзэг байна. Сүүлийн хэдэн жилийн дотор гурав, дөрвөн ч банк дампуурлаа зарлалаа. Bloomberg телевизэд өгсөн ярилцлагадаа та монголчуудын хийж чадахгүй байгаа гэхдээ чухал салбарт хөрөнгө оруулалт хийнэ, өөрсдийн хүчийг сорино гэж ярьж байсан. Арай банкны салбар руу орох бодолтой байгаа юм биш биз дээ?
- Үгүй, нүүрс шингэрүүлэх үйлдвэр, том цахилгаан станц төслүүдийг л ярьж байгаа юм. Манайд өнөөдөр гайгүй банкууд байгаа шүү дээ. Банкны салбарт бол одоохондоо орох бодолгүй байна.

7
- Томоохон улс төрчид, компанийн захирлууд олон төрлийн ТББ-ын Удирдах зөвлөл юм уу сангийн тэргүүнээр ажилладаг. Таны хувьд хэр нийгмийн идэвхтэй хүн бэ?
- Манай групп нийгэмд өгөөжөө өгсөн олон томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлсээр ирсэн. Залуучуудад зориулсан орчин үеийн шийдэл, тохижилттой, төлбөрийн уян хатан нөхцөлтэй орон сууцны хороолол, нийслэлийн агаарын бохирдлыг бууруулах бүрэн шаталтат зуухны төсөл, гадаадад явж эмчлүүлдэг иргэдийн урсгалыг бууруулах олон улсын стандартын эмчилгээ оношилгооны төв, олон улсын жишигт хүрсэн сургууль, цэцэрлэгийн цогцолбор зэрэг нийгмийн төслүүдийг нэрлэж болно. Үүнийгээ нийгэмдээ оруулж байгаа хувь нэмэр, идэвх зүтгэл гэж ойлгодог. Урлагийн зөвлөл гэх мэтийн байгууллагуудад сонгуультай байдаг ч тэр болгон хуралд нь оролцох зав гардаггүй юм аа. Алсаас дэмжээд явдаг гэх үү дээ.

6
- Хэдэн жилийн өмнө тантай уулзаж байхад эмч аав, ээжийнхээ дурсгалд зориулж дэлхийн стандартад нийцсэн эрүүл мэндийн цогцолбор байгуулах бодол бий гэж ярьж байсан. “Интермэд” эмнэлэг удахгүй ашиглалтад орох сураг байна. Ажиллах боловсон хүчний асуудлаа яаж шийдэж байна вэ?
- Эрүүл мэндийн салбар бол орчин үеийн өндөр мэдлэгтэй боловсон хүчин шаарддаг. Бид орчин үеийн эмчилгээ, оношлогооны төв байгуулах зорилттой ажиллаж байгаа. Өдөртөө 500-600 хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай эмнэлэг байх юм. Он гараад ашиглалтад орчих болов уу гэж төлөвлөж байна. Шалгаруулж авсан ажилтнуудаа түрүүчээс нь Солонгост бэлтгэж байгаа. Эхэндээ гадны эмч нар удирдаж ажиллах юм. Хэдэн жилдээ хүмүүсээ сургаад, орчин үеийн оношлогоо, эмчилгээний төв ямар түвшинд байх ёстой юм түүнд нь хүргэхийн төлөө ажиллана даа.

5
- Нууц биш бол ойрын үед та бүхэн ямар төслүүд дээр ажиллах гэж байна вэ?  
- Бид ойрын таван жилдээ нүүрс шингэрүүлэх төсөл буюу нүүрснээс дизель түлш гаргаж авах төсөл дээр ажиллах байх. Түүнээс гадна Засгийн газар Тавантолгойд цахилгаан станц барих гэж байгаа, тэр төсөл дээр ажиллах байх. Энэ хоёр том төсөл дээр цаг зав зарах байх. Мөн бусад охин компаниуд дээр төлөвлөсөн төслүүд байгаа.

6
- Өнөөдөр бизнесмэнүүд миний хийх ажил болчихлоо гэж үзээд их улс төр рүү орох нь их байна. Зарим нь үүнийг бизнесмэнүүдийн Их хурал боллоо гэж шүүмжилж байгаа. Таныг зарим хүмүүс Их хурлын гишүүн байх хүний нэг хэмээн ярилцдаг. Энэ талаар…
- Би улс төрд орохгүй гэдгээ аль эрт хэлчихсэн. Эдийн засагт хийх ажил их байна. Тийм учраас өөрийнхөө чаддаг, зохидог зүйлээ л хийж байсан нь зүгээр болов уу.
- Өнөөдөр нийгэм их бухимдалтай байна. Хүн болгон стресст орсон гэж яригддаг. Та ч гэсэн уурлаж, бухимдах тохиолдол гардаг байх. Тэр үед тайвшралыг яаж олдог вэ?
- Бухимдах нь гайгүй дээ. Агаарт гарч гольф тоглох, фитннест явах эсвэл усанд сэлэхээр сайхан тайвширдаг. Хүн ер нь хөдөлгөөнтэй, спортлог  байх ёстой. Тэгж байж энэ нийгмийн стресс, сайн муу бүхнийг сөрж гарна. Спортоор хичээллэж байгаа шүү.

6
- Та залуудаа хөгжим сонирхож, сургуулийнхаа цахилгаан хөгжмийн хамтлагт гитар тоглодог байсан. Энэ сонирхол одоо хэвээрээ юу? Тоглох зав гарч байна уу?
- Бид өөрсдөдөө зав гаргаж ганц нэг дуу бэлтгэж байгаад компанийнхаа Шинэ жилээр дуулж, тоглодог. Нэг дутагдал нь шинээр сурсан дууныхаа үгийг удахгүй мартчихаад байдаг юм, хуучин дуунуудаа бол мэднэ л дээ. Бас гоё кино үзнэ. Өвөл цанаар гулгана. Чөлөөт цаг гэдэг хязгаартай учраас тэр бүр олон зүйл сонирхох зав гардаггүй. Нуулгүй хэлэхэд ном зохиол уншиж амждаггүй юм аа. Өдөр тутмын сонингууд гарчиглах төдий л зав гардаг.

6
- Өнөөдөр хүн болгон хүүхдүүдээ сайн сургуульд сургах эрмэлзэлтэй байна. Таны байгуулсан “Орчлон” сургууль амжилттай яваа. Эхнэр тань захирлаа хийж байгаа. Энэ их ажлынхаа хажуугаар та хүүхдүүдийнхээ сурлага, хүмүүжилд анхаарч чадаж байна уу?
- Би өөрөө бол амждаггүй юм аа. Эхнэр сургуулийн захирал, багш хүн болохоор хүүхдүүддээ илүү анхаардаг. Ер нь ямар ч гэр бүл байсан хүүхдүүд нь сайн боловсролтой болвол цаашдаа өөрсдөө биеэ дагаад явчихна. Өнөөдөр хүн болгон хүүхдээ гадаадад гайгүйхэн шиг сургуульд суралцуулах бодолтой болсон, боломжтой айлууд нь хүүхдүүдээ гадаадад сургаж байгаа ч өртөг өндөртэй учраас Монголдоо түүнээс дутахааргүй дунд боловсролыг олгоод, сайн сургаад, англи хэл, бүрэн дунд боловсролыг эзэмшүүлье гэсэн зорилго тавиад “Орчлон” сургуулийг байгуулснаас хойш 10 гаруй жил өнгөрсөн байна. Сурах хэрэгцээ өндөр, хүмүүс хүүхдүүдээ оруулъя гэж байгаа учраас “Орчлон-II” сургуулийг барьж эхэлсэн,1500 орчим хүүхдийг хүлээн авна байх.

6
- Өнөөдөр хүмүүс мөнгөний төлөө хэт их улайраад ар гэр, хүүхдүүдээ орхигдуулах тал ажиглагдах болсон. Хүүхдүүдийнхээ ирээдүйг та ер нь ямар байдлаар төсөөлдөг вэ? Гурван хүүхэдтэй бил үү?
- Тийм, гурван хүүхэдтэй. Бүгдээрээ “Орчлон” сургуулиар дамжиж байгаа. Их дээд сургууль төгсөөд хүүхдүүд биеэ даагаад явчих байх. Тэр хүртэл мэдээж аав, ээж нь туслаж таарна. Ер нь бол хүүхдүүдийг биеийг нь эрт даалгах хэрэгтэй. Сайн боловсролтой, чадвартай байвал компаниа удирдаад аавынхаа ажлыг үргэлжлүүлэх байх. Сайн сурч чадахгүй бол тэр хэмжээгээрээ л явна шүү дээ.

7
- Сурагч Оджаргал, оюутан Оджаргал, бизнесээ эхлүүлж байсан Оджаргал, одоогийн Оджаргалын хүсэл мөрөөдөл тэс өөр гэдэг нь ойлгомжтой. Өнөөдөр та яг юу хүсч мөрөөдөж байна вэ?
- Компаниа улам сайн хөгжүүлэх, чанаржуулах, ажилтнууд маань улам хөгжиж, илүү сайн ажиллан, бүгдээрээ нийлж гоё гоё төслүүдийг хэрэгжүүлэх. Тэр төслүүд нь нийгэм, улс оронд, хэрэглэгчдэд таашаал өгдөг байх тийм хэмжээний зүйлүүдийг бодож хийх нь миний хүсэл юм уу даа.

7
- Танай группт 8000 гаруй хүн ажилладаг гэж сонссон юм байна. Энэ олон хүнийг ая тухтай, маргаашдаа итгэлтэй байлгана гэдэг өөрөө бас том урлаг байх л даа.
- Одоо манай группт 8100 гаруй хүн ажиллаж байна. Хүний нөөц гэдэг том, чухал бодлого. Зөвхөн шагнал, урамшууллаар ажил сайжрахгүй. Сэтгэл ханамж л хамгийн чухал. Хамт олон маань амьдралынхаа ихэнх цагийг ажил дээрээ өнгөрөөж байна. Тэр нь утга учиртай, ирээдүйтэй бас сэтгэлийн таашаал, ажиллах нөхцөл, хамт олон энэ бүхэн цогцолж байж илүү амжилтад хүрнэ.

7
- Залуусын хороололд танай хичнээн ажилтан байртай болсон бол?
- Viva City бол 1600 гаруй айлын хороолол юм. Манайхаас 800-гаад хүн захиалгаа өгч орсон. Залуу гэр бүл хоёулаа ажилтай, орлоготой байвал байрныхаа зээлийг төлөөд цаана нь бас боломжийн хуримтлал үлдэх шийдэл олгох гэж зорьсон тийм төсөл.

7
- Гадны хөрөнгө оруулагчид Монголоос дайжиж байна. Харин үндэсний хөрөнгө оруулагчид маань тунаад үлдэх нь мэдээж. Тэднийгээ дэмжих тал дээр төр дутмаг байх шиг санагддаг. Энэ тал дээр та ямар бодолтой явдаг вэ?
- Гадаад, дотоод гэлтгүй хөрөнгө оруулалт хийгдэж байж улс хөгжинө. Хөрөнгө оруулалт хийнэ гэдэг асар их хэмжээний мөнгөөр Монголд байшин барилга барьж, ажлын байр бий болгох зэрэг олон зүйлийг цогцлоож байгаа юм. Бүгдээрээ сайн сайхан амьдаръя, хурдан хөгжье гэвэл хөрөнгө оруулалтыг дэмжих хэрэгтэй. Бонд босгоод зээл авах зүйл байлгүй яахав. Улсын төсөв маань орлого, зарлага гээд дотроо эргэх талаар ярихаасаа илүү яаж өргөжиж, хэмжээ нь томрох вэ гэхээр хөрөнгө оруулалт ахиухан хийх хэрэгтэй болно. Тиймээс Монгол хөрөнгө оруулагчдыг татсан хууль эрхзүйн орчин, ялангуяа тоглоомын дүрэм нь өөрчлөгдөөд байдаггүй тэр орчныг л хурдан баталгаажуулж, хуульчилж өгөөд зөвхөн гадаад, дотоод гэлтгүй хөрөнгө оруулагч ертөнц рүү нэвтрэн орсноор хурдан хөгжинө. Монголчууд бид маш олон улс оронтой өрсөлдөж байна гэдгээ мартаж болохгүй. Хөрөнгө оруулагчид хаана илүү таатай, ашигтай, боломжтой, тогтвортой байна тэр газарт очиж мөнгөө оруулдаг. Монголд л ганцхан Оюутолгойн орд шиг зэс нь байдаг, нүүрс нь байдаг гэж бодоод байвал тэр их том эндүүрэл болно. Хөрөнгө оруулагчид нэг оролдоно, хоёр оролдоно, гурав оролдоод энэ ер нь бүтэхгүй улс байна гээд цаашаа хараад явчихвал тэднийг эргүүлж авчрахад асар их хугацаа шаардагдана шүү гэдгийг бид бүх улс орон даяараа ойлгох хэрэгтэй. Сүүлийн үед бид байгалийн баялгаа дэлхийд өөр хаана ч байхгүй юм шиг бодож, шүтэж эндүүрээд хөрөнгө оруулагчдаа үргээсэн, гомдоосон, итгэлийг нь алдагдуулсан яриа, популизм энэ тэрээ дор бүрнээ бодож, хариуцлагатай байхгүй бол эргээд бүгдээрээ хохирно. Үүний хариуцлагыг хэн хүлээх юм бэ? Тэр утгаараа энэ бол яах ч аргагүй хамгийн чухал сэдэв учраас УИХ ээлжит бус чуулганаа хуралдуулж  хууль батлах гэж байх шиг байна. Асуудлыг нэн даруй шийдэж, энийгээ баталгаажуулаад, ялангуяа нэг засаг юм уу нэг УИХ гараад өөрчлөөд байдаггүй, тоглоомын дүрмээ их тодорхой, баталгаатай тогтворжуулсан байх ёстой. Үүн дээр улс төржилт, популизм хийх огт хэрэггүй. Бодит амьдрал, эцсийн зорилго юу юм бэ гэвэл бизнесмен ч бай, улс төрч, ард иргэд ч бай бүгдээрээ нэг л зүйлийг хүсч байгаа. Яаж сайн сайхан амьдрах вэ гэж бодож байгаа. Сайн сайхан амьдрах баялаг нь байгаад байдаг, үүнийг яаж өөрсдөө амьдрал дээр айл өрх бүрт хүртээх вэ гэхээр хөрөнгө оруулалтгүйгээр хийгдэхгүй нь ойлгомжтой. Тийм учраас хөрөнгө оруулагчдыг татсан, ярьсан хэлсэн зүйл нь өөрчлөгдөөд байдаггүй тийм орчныг бүрдүүлэхийн тулд хүн болгон хажуудахаа, иргэн болгон улс төрчдөө, сонгогч болгон гишүүнээсээ, орон нутгийн засаг захиргаанаасаа шаардах ёстой. Тэрнээс биш хэн нэг нь популизм хийж, тодорхой хүмүүс цаг хугацаанд таалагдсан юмаа яриад, амлаад хүмүүсийн толгойг эргүүлээд байх хэрэггүй. Ялангуяа дөрөв дэх засаглал, хэвлэл мэдээллийнхэн үүн дээр онцгой анхаармаар байна. Одоо сэтгүүлчид маань энэ талаар тодорхой мэдлэгтэй, гадарладаг болж байгаа  байлгүй дээ. Хэн нь худлаа юм яриад, улс төрийн ямар эрх ашгаар хандаад байгааг ч хүмүүс ойлгодог болсон цаг үе. Тэгэхгүй бол улс орон, бүгдээрээ хохирно, ялангуяа дэлхий даяарчлагдаад энэ бүх мэдээлэл, өнөөдөр энд Монголд нэг улс төрчийн хэлж байгаа үг маргааш нь дэлхий даяар цацагдаж байна. Тиймээс үүн дээрээ л бид бие биеэ шаардаж, хариуцлагатай амьдарцгаая. Хөрөнгө оруулагчдыг хөөж туулгүй, улс даяараа таатай орчныг хурдан бий болгохгүй бол “Монгол моодноос гарах гээд байна шүү” гэдгийг л хэлмээр байна. Бүх юм цаг, минутаар өөрчлөгдөж байна шүү дээ.

7
- Монголын ирээдүй зөвхөн уул уурхайгаас хамаарах юм уу?
- Үгүй дээ. Бид нарт аялал жуулчлал, хөдөө аж ахуйд суурилсан экспортын бүтээгдэхүүнүүд гээд зөндөө боломжууд бий. Уул уурхайгаас орж ирж байгаа хөрөнгөө зөв зүйтэй зарцуулах ёстой. Түүнээс биш орж ирсэн мөнгөө талын нэг цацаад байвал утгагүй юм болно.

6

-Дэлгэрэнгүй ярилцсан таньд баярлалаа.
\Маш нууц сэтгүүлээс\

http://www.shuud.mn/?p=277864

Монгол улсын гавъяат жүжигчин, дуучин Х.Болормаа. Урлаг биднийг учруулсан

2013-09-09 09:46:28

 

Э.СОЛОНГО

Урлагийн гэр бүлийн төлөөлөл болох Соёлын тэргүүний ажилтан, хөгжмийн зохиолч Б.Бат-Эрдэнэ, Монгол улсын гавъяат жүжигчин, дуучин Х.Болормаа нарыгАмьдралын тойрог”-тоо урилаа. Б.Бат-Эрдэнэ гэхээр та хэн билээ гэж бодож магадгүй. Тэгвэл Аранза нэрээр нь та илүүтэй танина. “Гэгээн хайрын дуу”, “Арга ч үгүй хайр уу даазэрэг зохиолын дуунаас гадна рок попын олон сайхан дуунд хөгжим хийж явааАranza” стиудийн захирал. Гэрийн эзэн урилгыг маань анхнаасаа уриалгахан хүлээж аваагүй ч бас татгалзсангүй. Гагцхүү уулзаж ярилцах цаг хугацаа нь дэндүү давчуу байж таарлаа. Товлосон цагтаа Баянмонгол хороололд байрлах гэрт нь очлоо. Гэрийн эзэн үүдээ тайлж өгч байна. Цаана нь Х.Болормаа эгчДүү нар ирээ юу. Та хэд маань яасан ч давчуу өдөр ирээ вэ. Өнөөдөр /өнгөрсөн баасан гариг/ Т.Найданжав ахын гавъяатын найр болно. Одоо 18.00 цагт гэсэн. Одоо чинь 17 цаг болж байдаг. Найранд  очих гээд нүүр амаа будах гээд завгүй сууна даа, эгч нь. Гэхдээ дүү нартаа бол жаахан ч цаг зав гаргалгүй яах вэ. Т.Найданжав ах маань их авъяастай хүн. “Будантай буурал хорвоодууг нь мэднэ биз дээ. Миний хань Найданжав ахаас сурсан зүйл ч олон байгаа байх шүү. Тийм үү, ханиахэмээн бахдангуй нь аргагүй ярих. Биднийг очиход толины өмнө будаг шудаг болж суусан Болороо эгч гал тогоо ороод хоол цай боллоо. Энэ хооронд гэрийн эзэнБид хоёр хүүтэй. Хүүхдүүд маань одоохондоо эзгүй байна. Том хүү МУИС-ийн гуравдугаар дамжааны оюутан. Хичээл нь цуглаад удаагүй болохоор сургууль дээрээ өнжих шинжтэй шүү. Харин бага маань 10 настай. Одоогоор хичээлээсээ ирээгүй байнахэмээн ойр зуур хөөрөлдлөө. “Урлагийн гэр бүл болохоор завгүй өнгөрнө бизгэхэдӨө, Болороо маань гэр амьтай. Хүүхдүүдээ өсгөж хүмүүжүүлэх, гэр орноо авч явах үүргийг надаас илүү Болороо хийх юм байна шүү дээ. Би стиудийн ажил гээд бор хоногтоо шахуу юм орж ирнэгэв. Биднийг энэ зуурхан ярьж суух хооронд Болороо эгч борц үнэртсэн цай чаначихаадДүү нар цай уу. Миний хөгшин ч гэсэн цайгаа уу. Өдөржингөө гадуур явсан ядраа байлгүйхэмээн ханиа эвийлэх ажээ. Цай зүү болсны дараа АранзаМиний хань сурвалжлагч нартай ярьж бай. Хань нь гараад машиныхаа зарим зүйлийг нь янзлах хэрэг байнахэмээн гарч одсон юм.

 

Х.Болормаа: ИЖИЙ МААНЬ НАДААС ИЛҮҮ САЙХАН ДУУЛДАГ

Анх би чинь 1989 онд Багшийн сургуульд байхдаа л дуулж эхэлсэн. Нэгдүгээр курсийн оюутан байхдаа гэсэн үг. “Ээжээс ерөөл хүсэх дуу”-г ангийнхаа Пүрэвжав гэж Увсын нэг хүүтэй анх дуулсан. Дараа ньХот айл”, “Хорвоо буруутай гэж үү”, “Үнэний хорвоодуунуудаа дуулсан байх аа. Гэхдээ энэ бүгд чиньНутаг амьтай аав”-аас өмнө шүү дээ.

Гэхдээ СУИС-д 1995 онд ороод 2000 онд төгссөн. Дуулж эхэлсэн жилээ тооцвол 20 гаруй жил өнгөрчээ. Ер нь би ганцаараа дуулаад байгаа юм биш Монголын бүх ард түмэн дууч шүү дээ. 

Гэхдээ Монголд дуулаачийн сургууль гэж тусдаа мэргэжлийн сургууль байсаар байхад хэн дуртай бүхэн болсон болоогүй дуу дуулж, хоолой бичүүлж ард түмнийг хуурчихаад дуучин гэж цоллууж байгаа нь үнэхээр харамсалтай санагддаг. Би одоо хүртэл өөрийгөө дуучин гэж хэлүүлэхэд заримдаа эмээдэг. Яг энэ мэргэжлийг бүрэн төгс эзэмшиж чадсан юм уу, дуучин гэж хэлүүлэх хэмжээнд байгаа юм уу гэсэн бодол хааяа надад төрдөг. Мэргэжлийн бус ч юм уу сургуулийг нь төгсөөгүй хүмүүс яагаад өөрсдийгөө уран сайханч гэж зарлуулж болохгүй гэж. Миний хувьд СУИС-ийг төгсөхөөсөө өмнө дуулж байхдаа уран сайханч гэж зарлуулдаг байсан. Мэргэжлийн дуучин болоогүй байсан болохоор тэр. Хэрвээ санаж байгаа бол Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын харъяат уран сайханч Х.Болормаа дуулна гээд л зарлуулдаг байлаа. Түүнээс би тэр хүмүүсийн дуулахыг нь хориогүй. Монголын ард түмэн бүгдээрээ л сайхан дуулдаг, дууч ард түмэн шүү дээ.

Өөрийн чинь дууг сонсож байхад зэлээ тойрон ижийгээ харуулдах ботгоны буйлаа ч юм шиг эсвэл сэтгэл гэгэлзтэл татах хуурын аялгуу ч юм шиг тийм мэдрэмж төрдөг л дөө. Нэг үгээр хэлбэл говийн аялгуу гэмээр ч юм шиг. Тэгэхээр дуучдын өссөн орчинтой хоолойных нь өнгө хүртэл зохицсон байдаг юм шиг санагддаггэж урам хайрладаг сонсогч нар олон бий.

-Би уртын дуу дуулах дуртай. Уртын дууг сонсоход үг аялгууны хувьд нэг л дуу дуулаад байгаа юм шиг сонсогддог. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ өөр байдаг. Баруун, зүүн,төвийн аймгаараа ялгагдаж, хөг дан нь өөр өөр байх жишээтэй. Жишээ нь өндөр уул нуруудтай газрын дуу бол дээшээ их цойлсон байдаг бол говь, талынх нь болохоор үсрэлт багатай, ерөнхийдөө тийм долгиолсон, зэрэглээтсэн байх жишээний байдаг. Тэгэхээр дуучдын хоолойны өнгө хүртэл өссөн орчноо дагаад өөр өөр байж болох талтай. Надад хүртэл тэгж санагддаг. Миний ижий гэж сайхан дуулдаг буурай бий. Хоолой нь залуугийнх шигээ цээлхэн, хүчтэй хэвээрээ шүү. Бид ээжээсээ долуулаа. Бид долоог өсгөх гэж хамаг л цаг заваа зарцуулсаар залуу нас нь дууссан байх. /инээв/ Биднийг өсгөөд, дээрээс нь улсын ажил хийгээд, тэгээд яагаад ч юм хувь заяа нь тэгж хөтөлсөн юм байлгүй дээ, урлагийн хүн болоогүй. Гэлээ ч сайхан дуулдаг хүн бий. Манай нутгийнхан бол миний ээжийг мэднэ. Бас миний эмээ их сайхан дуулдаг хүн байсан. Ялангуяа уртын дууг бол бүр илүү дуулдаг байсан. Тэгэхээр надад дуучны удам байгаа юм шиг байна.

 

БОТГОНЫ ДУУГ ДУУЛААД УЙЛЖ БИЛЭЭ

Би нэгдүгээр ангийнхааҮсэглэлийн баяр дээрээс л эхэлж дуулсан хүн шүү дээ. Тухайн үед хүүхдүүд үсэг болдог байсан. Би үсэг болохыг хүсч байтал намайг үсэг б олгоогүй дуулуулчихсан. Одоо бодоход их л дурамжхан байсан санагддаг юм. Тэр үед миний дуулсан дуу ботгоны тухай дуу байсан.

Борхон тойрмын зах дээр

Бяцхан хөөрхөн ботго гээд дуу байдаг шүү дээ, Отгон гавъяатын дуулсан. Тэр дууг анх дуулж байсан. Дуулж дуусчихаад нэг их уйлсан юм даг. Ботгыг өрөвдөөд уйлсан уу, эсвэл үсэг болгоогүйд шарлахаад уйлсан уу, мэдэхгүй. Уйлснаа л санадаг юм. Тэрнээс хойш наймдугаар ангиа төгсөн төгстөл дуу хөгжмийн багш болно гэж боддог байлаа. Найм төгсөөд хүссэн мэргэжлээрээ сурлаа. Оюутан болсон жил юмдаг урлагийн үзлэг болж биХар торгон хамжааргэдэг дууг дуулсан. Яагаад ч тэр дууг сонгосон юм. Одоо бодоход сурч байгаад л дуулж байсан санагддаг юм. Тэгээд их азтай тэр үед Бямбабаяр багш миний дуулахыг сонсч таараад сүүлд нь намайг дуудажЭэжээс ерөөл хүсэх дуу”-г өгч байсан. Тэр хүртэл, бүр сургуулиа төгстөл би дуучин болно гэж бодож байгаагүй. Сонин байгаа биз. Тэгээд нөхөртэйгөө танилцаж, гэр бүл болж хүүгээ гаргасан. Тэр үед л ер нь дуучин болвол яасан юм гэсэн бодол орж ирсэн. Тэгээд хэнд ч хэлэлгүй СУИС-д шалгалт өгөөд тэнцсэн. Яагаад хэнд ч хэлээгүй гэхээр хэрвээ шалгалт өгөөд тэнцэхгүй байвал яана гэсэн бодол их байсан болохоор тэр байх. Ингэж л дуучин болсон доо.

Тэгэхээр нөгөө багш болох хүсэл мөрөөдөл маань талаар болсон хэрэг үүгэвэл тэгсэн. Нутагтаа очиж багшлах маань бүр өнгөрсөн. /инээв/ Гэхдээ яваандаа хүссэн хүсээгүй багшлах байх гэж би боддог шүү. Харин арван жилд дуу хөгжмийн багш хийх нь үү эсвэл дуулах талдаа багшлах нь уу гэдэг л байна. Над дээр өөрийн чинь шавь болъё гэж хүүхдүүд их ирдэг. Би тэдэнд эгч нь шавьтай болох хэмжээний болоогүй байна гэж хэлээд буцаадаггэлээ. Биднийг энэ зуур ярилцаж байх Аранза ах ч орж ирлээ. Тэрээр хажуугийн өрөөнөөсМанай эхнэр ч нэг ам нь халбал ч бүх зүйлээ нууж хаалгүй ярьчихдаг хүн шүү дээ. Сурвалжлагч нарт хамаагүй зүйлээ бас ярьж болохгүй. Гэр бүлийн нууц гэж бий шүүхэмээн тоглоом болгон инээх нь тод сонстов. Болороо эгч толины өмнө нүүрээ будангаа бидэнтэй хөөрөлдөх.

 

БИ ХАМГИЙН АЗТАЙ ЭМЭГТЭЙ

Та хүүхэд үеэ дурсаач. Бас аав, ээжийнхээ тухай яривалгэвэлМиний аав, ээж Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын хүмүүс. Аав маань олон жил багийн дарга хийсэн нийгмийн идэвхтэй хүн. Бас сайхан барилдана. Аймгийн арслан цолтой шүү дээ. Харин ээж маань сайхан дуулна. Зэргэлдээх сумынхан нь Болормаагийн ээж гэхээс илүү өөрийг нь илүү сайхан дуулдаг гэж үнэлдэг байх шүү. Ер нь би хүүхэд байхдаа даруухан, байгаа, байхгүй нь мэдэгдэхгүй шахам  хүүхэд байсан. 10 жилийн хувийн хэрэг дээр даруу төлөв гээд бичсэн байхыг бодоход багшдаа хүртэл үнэлэгдэж чадсан байна. /инээв/

Гэхдээ юм юм сонирхдог байсан. Биеийн тамирт төдийлөн сайн биш мөртлөө волейболын секцэнд орчихсон ч явж байх шиг, хөдөлмөрийн хичээлд их дуртай, дүү нартаа хувцас хийж өгдөг, урлаг уран сайхан, оройн цагаар сумын клубийн үдэшлэгт орж дуулах ч гэх юм уу юманд оролцомтгой хүүхэд байсан. Бас өөр нэг сонирхуулах зүйл гэвэл миний хадам аав маань бас залуудаа сайхан барилдаж явсан хүн. Арслан цолтой. Аранза бид хоёр чинь арслан аавын азтай хүүхдүүд байгаа юм даа. Бид хоёр урлагийн гэр бүл болохоор төрж байгаа уран бүтээл маань зүрхний гүнээс гардаг байх аа. Би их азтай хүн гэж өөрийгөө боддог. Миний амьдралд олон сайхан азтай явдал тохиосон. Хүмүүс хүү гаргах юмсан гэж их боддог. Гэтэл би хоёр сайхан хүүтэй. Хоёр хүү төрүүлж өгснийгөө их азтай гэж боддог. Урлагийн хүнтэй, тэр тусмаа хөгжмийн хүнтэй суусан маань миний аз. Дараа нь СУИС-д орсон маань ч бас л аз.  Би ийм сайхан залуудаа учирсандаа ч бас үргэлж баярлаж явдаг даа. Нэгэнт гэр бүл болоод амьдарч байгаа хүмүүс чинь бие болоод сэтгэл бусад юугаараа холбоотой байдаг юм тэр бүх юмаараа холбоотой байна. Манай гэр бүлийн хүн миний хувьд нэг номерийн туслагч, шүүмжлэгч байдаг. Мэдээж шинэ дууг Аранзаадаа сонсгоно. Аранзаа л бүх дууны фонаграмм, оранжировшикийг хийнэ.

 

ЦЭРГЭЭС ИРСЭН ЗАЛУУД ДУРЛАСАН НЬ ОНОСОН

Та хоёр танилцаж байсан түүхээ яриачгэвэл

-Манай хүн чинь багшийн сургуулийн хоёрдугаар курст цэргээс орж ирж байсан юм. Тухайн үед даруухан л нэг залуу байсан. Миний хувьд дасаж дурласан байх. Харин манай хүн намайг хараад л дурласан гэж ярьдаг. Үнэн худлыг нь би мэдэхгүй шүү дээхэмээн инээвэл АранзаҮнэн шүү дээ, Болороо минь би чамайг хараад дурласан. Дараа нь  сэтгэлд чинь дурласан. Чи одоо дандаа үнэн эсэхийг нь мэдэхгүй гэж байх юмхэмээн гомдонгуй нь аргагүй тунирхав.

Болормааг нийтийн дуучин гэж тодорхойлж болдоггүй. Поп дуу, нийтийн дуу хоёрыг хослуулан дуулаад байх шиг санагддаг. Нийтийн дуучидтай харьцуулахад илүү мэргэжлийн гэсэн үнэлэлтийг хүлээдэг. Магадгүй, өөрийн гэсэн өвөрмөц имиж чинь энэ байж болох юмгэхэд

-“Хурд”-ын Ганбаяр ах бас ингэж хэлж байсан. Нийтийн дуу, поп дуу хоёрын дундуур дуулаад байдаг гэж ер нь олон хүн гайхдаг л даа. Анх дуулж эхэлсэн үеэсээ тогтсон хэв маягийг өөрийнхөөрөө эвдэж дуулахыг хичээдэг байсан. Нөхөр маань миний дуунуудын найруулгыг хийдэг. Захиалж хийлгэх үе ч байна. “Намрын өнгө орлоо, ээж ээдуу маань поп стилийнх.

Хурын усыг хундаганд дүүргээд

Хувааж ууя даа, хоёулаагээд дуулдаг даа, энэ дуугаа бас поп стилээр захиалж хийлгэсэн. Иймэрхүү стилийн дуу дуулбал болох юм шиг санагдаад өөрийн бодлоо нөхөртөө хэлсэн хэрэг. Шинээр гаргаж байгаа хоёр CD-нд маань нийтийн болон поп дууны төрөлд багтах бүтээлүүдийн аль аль нь орсон. Бусад дуучны дууг сэргээж дуулахаас зайлсхийсэн. Ер нь бодоод байхад би уран бүтээлчийнхээ хувьд урьд нь олонд танигдчихсан дууг сэргээн дуулдаггүй. Өөрийн гэсэн бүтээл гаргахыг зорьдог. Өөртөө тавьж байгаа нэг шаардлага юм  даа.

Нөгөө талаар дуучин Болормаагийн гэж өмчлөх имиж эндээс эхтэй ч байж болох юм.  Энэ зуур Болороо эгч цагаа харснааЭгч нь одоо явахгүй бол болохгүй нь. Хүний найран дээр очих учраас үсчин орж үсээ янзуулах хэрэг байна. Дүү нар надаас асууна гэж бодож байсан асуултаа Аранза ахаасаа асуучих. Цаадах чинь хариулаад өгнөхэмээн гарахаар болов. Үүний дараа бид ч хөгжмийн зохиолч Аранзатай цөөн хором ярилцах болов. Гэхдээ тэрээр байнга цаг руу харжХүлээн авалт нь 18.00 цагаас гэсэн билүү, Болороо. Би ч гэсэн ингэсгээд гарахаас. Эртхэн гарахгүй бол замын түгжрэл гэж аюултай юм бийхэмээн цаг руу байнга харах ажээ.  Бид ч түүнд төвөг учруулахгүйг хичээж цөөхөн хором ярилцсан.

 

ОЛОН ХАМТЛАГ, ДУУЧДЫГ ТӨРҮҮЛСЭН 

Би ер нь гэртээ цаг зав зарцуулах нь бага. Болороо л хоёр хүүгийнхээ сургууль, соёл гээд гүйнэ. Гэрийнхээ ажлыг ч давхар хийх юм. Стиудынхаа ажилд дарагдаад гэртээ хааяа цаг зарцуулж байна уу гэж бодогдох үе бий. “Танай хүүхдүүд тань дуу хөгжимд хэр сонирхолтой бэ” гэвэл том хүү  маань багадаа Хөгжим бүжгийн коллежийн Төгөлдөр хуурын ангид сурдаг байсан. Хөгжим сайхан тоглоно. Харин бага маань хөгжим дуу хуур сонирхоод байдаггүй. Даруухан талдаа. Оройтож гаргасан, айлын отгон хүүхэд гэхэд эрх биш шүү. Одоо ч хөвгүүдээ эрхлүүлэх завгүй явна даа. Ойрд зохиолын, поп дуу гэхээс илүү киноны хөгжмийн найруулга дээр ажиллаж байна. Тухайлбал, “Тусгай салаа” олон ангит кино, “Өдөр өдрийн нар” киноны дууг хийлээ. Ер нь 20 гаруй жил Монголын хамтлаг, дуучидтай хамтарч ажиллажээ. Өнөөдөр хит болж байгаа дуу, манлайлж яваа хамтлаг дуучидтай гар нийлж ажилласан байна. Шинээр гарч байгаа хамтлаг, дуучдын анхных нь зүг чигийг ч тавьж дэмжиж явлаа. Түүнээс хойш хэдэн зуун дууны хайруулыг хийсэн байх. Тоолж үзээгүй юм байна” хэмээн хэсэг бодлогошросноо “Ер нь тоолж мэдэхгүй байна. Тоолно гэж бодож ч явсангүй” хэмээх. Болороо маань 20-иод жилийн өмнө дуулж байсан хуучин дуунуудаа шинэчлэн  дуулаад CD гаргах гэж байгаа. Удахгүй цомогоо гаргана” гэлээ. Энэ зуур элдвийг хуучилж удаагүй байхад  Аранза ахын найранд явах 18.00 цаг нь ч болжээ.  Хүний шунал ханадагүйн учир ярилцлага маань дуусаагүй мэт санагдаж түүнийг найр болох “Баянгол ресторан” ортол машинд нь дагаж суугаад ярилцахаар тохиров. “Таныг гавъяат болох хэмжээний хөгжмийн зохиолч гэдэг шүү дээ” хэмээвэл инээснээ “Төрийн шагнал яагаад авахгүй байна вэ гэж хэлж байна уу. Би шагнал, одон тэмдэг хүлээдэг хүн биш ээ. Өөрийнхөө үүргийг гүйцэтгээд явах нь чухал. Яах вэ, миний хувьд урлагийн гал тогоонд 20 гаруй жил зүтгэжээ. Олон хамтлаг, дуучдын замыг зааж, Монголын соёлын урлагийн салбарт хувь нэмрээ оруулж байгаа гэж бодож байна. Харин ханийг маань олон хүн яасан орой гавъяат болов гээд хүмүүс янз янзын  юм ярьдаг юм билээ. “Чамаас хойно гарч ирсэн залуу авчихлаа. Чиний урдуур олон хүн ороод гавъяат авч байхад хөөцөлдөөч” гэж хэлдэг байж билээ. Бид хоёр тэвчээртэй байхыг хүсдэг. Уужуу ухаан бүхнийг ялдаг гэдэг шүү дээ” хэмээн инээх. Энэ зуур ч Аранза ах зорьсон газраа ирлээ. Гэрийн эзэгтэй аль хэдийнэ ирсэн байв. “Баянгол” ресторанд Т.Найданжавын гавъяатын найранд оролцохоор урлагийнхан цөм цуглаж. Ерөнхий сайдын зөвлөх Д.Батбаяр эхнэр Т.Баясгалан гээд урлаг, спортын одод цэцэгс тэвэрсээр хөвөрч байна. Сурвалжлагын маань эзэд болох Б.Бат-Эрдэнэ, Х.Болормаа нар ч гэсэн гавъяатад баяр хүргэхээр салж одлоо.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1702&code=2727

Монгол Улсын гавьяат жүжигчин У.Уранчимэг: Би амьдрал дээр жүжиглэдэггүй

Ямар эмэгтэй хамгийн үзэсгэлэнтэй вэ? Энэ асуултад хүн бүр өөрийнхөөрөө л хариулна. Мэдээж тэр дундаас сайхан сэтгэл, дотоод гоо сайхны тухай хэн нэг нь хэлж болох ч өгүүлсэн зоргоор ухан ойлгох хүн нь хэд бол. Үүдэн шүд нь уначихсан, хар царайтай, мойног хуруутай эмэгтэйгээс гоо сайхныг олж харж болох уу? Энэ асуултын хариуг “Зэрлэг цэцэгсийн хүлэмж” кинонд өгүүлнэ. Хүн харагдах байдлаараа ямар ч байж болно. Харин гагцхүү түүний туулсан амьдрал, сэтгэлийн үнэн өчлийг анзааралгүй бүү өнгөрүүлээрэй. Дэлгэцийн бүтээлд хоёр дахь гол дүрээ бүтээж, мөн энэ киног найруулсан Монгол Улсын гавьяат жүжигчин У.Уранчимэгтэй ярилцлаа.

-Та бага байхдаа ирээдүйд хэн шиг болохыг эсвэл ямар хүн болохыг мөрөөддөг байсан бэ?

-Сайн хүн болно, аав, ээж шигээ болно гэж ярихгүй ч хүүхдүүдийн далд ухамсарт гэр бүлийн хүмүү- жил нөлөөлж түүнтэйгээ адилтган би цагдаа, эмч, багш болно гэж мэргэжлээр төлөөлөн ярьдаг юм шиг ээ. Би бага байхдаа тийм, ийм хүн болно гэж бодож байснаа санахгүй байна. Харин ухаан ороод эхэлсэн найм, есдүгээр ангийн сурагч болсон хойноо ямар ч байсан би хань нөхөртэй болбол түүндээ да хин хэзээ ч олдошгүй хувь хүн бай на гэдгээ мэдэрдэг байсан. Тэгэхээр би их бүрэг юм шиг хэрнээ до тоод бодолдоо бардам нэгэн байжээ. Надтай суусан хүн азтай. Би их сайн ээж, эхнэр болно гэсэн төсөөлөл тэгэхэд л бий болсон хэрэг. Мэргэжлээ гуравдугаар ангид байхдаа л сонгож, жүжигчин болно гээд шийдчихсэн байсан.

-Өөрийгөө сайн гэргий болно гэж төсөөлдөг байсан охин ирээдүйн нөхр өө ямар хүн байгаасай гэж боддог байв аа?

-Өөрийгөө тэгж бодохоосоо өмнө хүн сонголтоо боддог юм билээ. Мөрөөдлийн залуу буюу ирээдүйн нөхрөө олж, харж дүгнэх үзэл бодол цаг үеэ дагаад өөрчлөгддөг байх. Миний үеийнхэн бол архи, тамхи хэрэглэдэггүй хүнтэй суух юмсан л гэж боддог байсан. Түүнээс биш баян, байртай, машинтай хүнтэй суух тухай төсөөлдөггүй байсан байх аа. Эсвэл би бүрэгдүү, элдэв муу санаагүй байсан болохоор тэгж боддог байсан юм болов уу. Гэхдээ л архи ууж, тамхи татдаггүй хүнийг сайн хүнээр төсөөлж явсан. Хүссэндээ ч хүрсэн. Миний нөхөр архи, тамхи хэрэглэдэггүй. Хамт амьдраад 20 жил болж байна.

-Багадаа яаж гоёж, гангалдаг байв аа?

-Юмхнаар л гоёдог байлаа. Социализмын үед тэгш хуваарилалтын зарчимтай, эдэлж хэрэглэж байгаа бүхэн нь ижилхэн. Чамин, ганган зүйл ховорхон. Найман хүүхэдтэй айлын дунд охин болохоор эгчид багадаад надад ирсэн хувцсыг янз бүрээр гоёж чимэглээд л өмсөнө. Шинэ хувцас авах нь ховор. Хичээлийн шинэ жил болох үед нэг цамц ч юм уу авч өгнө. Ганцхан ширхэг ч байсан шинэ хувцас худалдаж авбал жигтэйхэн их баярлана. Ихэвчлэн би эгчээс авч, минийхийг дүү нарт өгөх зарчмаар л хувцсаа өмс өж, эдэлцгээнэ. Энэ амьдралын хэв маяг надад амьдралд хандах хандлага, хар ухаан сургасан юм болов уу. Гэрийн хүм үүжил дотор нь гоо сайхан оршиж байжээ. Одоо хүн болгон дотоод гоо сайхны тухай ярилцаж байна. Дотоод гоо сайхан гэж байдаг. Харин түүнийг олж хардаг мэдрэмжтэй хүн цөөхөн.

-Эгч дүүс ихэвчлэн ижилхэн хувцасладаг байсан уу?

-Гурвуулаа дуулдаг байхад ээж, аав минь яг ижил цамц, юбка авч өгнө. Тухайн үеийн “39-ийн юбка”, цагаан цамцаар ижилсэнэ. Орос дэлгүүрээс даавуун даашинз авч өглөө гэхэд яг ижлийг л сонгоно. Нэг удаа ээжийг ажилдаа яваад ирэхэд аав минь гурван бага охиныхоо үсийг яг ижилхэн тайраад, хайчаар буржийлгачихсан сууж байсан гэсэн. Тухайн үед үс ороодог цахилгаан хайч байгааг үй. Галд халаадаг л хайч байсан. Уранчимэг, Уранцэцэг, Уранзаяа гээд нэр нь ч хүртэл ижилхэн. Бас намайг доод дүүтэйгээ илүү адилхан гэдэг юм.

-Дээр үед гэрт тань байсан, бага насны дурсамжийг тань хадгалж байдаг эд зүйлсээс юуг нь дэргэдээ авчраад тавьчихмаар санагддаг вэ?

-Би тийм зүйлсийг одоо ч гэртээ хадгалдаг. Хуучны эд зүйлсийн цуглуулгатай гэх юм уу даа. 1984-1988 онд Зөвлөлтийн дуу дуулаачдын уралдаанд оролцоод түр үүлэхэд орос самавар, поднус гэх мэт эд зүйлсээр их шагнадаг байлаа. Тэдгээрийг би хадгалаад үлдчихсэн. Мөн ээж, аавын минь хэрэглэж байсан 1970-аад оны буюу бараг манайд хэрэглэж байсан анхны цахилгаан индүү ч бий. Хадам ээж, ааваас өвлөгдсөн данхнууд байна. Би хуучны эд зүйлсэд их дуртай. Эцэг, эхээс өвлөн ирсэн зүйлсийг болж л өгвөл гэртээ байлгахыг хичээдэг. Иймэрх үү зүйлс харагдах байдлын хувьд ч сонирхолтой бас хэрэгтэй. Сая бид 1981 онд болсон үйл явдалтай кино хийхэд би өөрийнхөө цуглуулсан эд зүйлсээс хэрэглэчихэж байгаа юм.

-Танай киноны нээлт пүрэв гаригт болно гэсэн байх аа. Киног тань үзээгүй ч сурталчилгаа болон та бүхний ярианаас анзаараад байхад сэтгэлийн гоо сайхны тухай л өгүүлэх юм шиг байна, тийм үү?

-Манай кино маш сонирхолтой. Хүнийг гаднаас нь хараад хэн ч гэж дүгнэж болно. Ядарсан эсвэл туранхай, ууртай яаж ч харагдаж байж болох юм. Гэтэл тэр багны ард хэн байгааг таашгүй. Гэтэл бид мэдэхгүй зүйлээ харагдах байдлаар нь л дүгнээд байдаг. Манай кино их хурц дүрүүдтэй. Хүний мөс чанарын тухай энд өгүүлсэн байгаа. Нийгмээс гадуурхагдсан хүмүүсийн дунд ч хүн гэдэг нэрийг үнэ хүндтэй авч яваа нэгэн байдаг. Тэр тухай л өгүүлнэ.

-Та угаасаа л илэн далангүй байсан уу, эсвэл хэзээ нэгэн цагт хэн нэгэнд хэлье гэснээ хэлж чадахгүй тохиолдол гарч байв уу?

-Байна шүү дээ. Суурь хүмүүжил нь бүрэг учраас тийм тохиолдол байсан. Бусад хүүхдүүд нь чихэр, боовоо булаацалдаад гүйж байхад намайг тэднийг огт тоодоггүй хүүхэд байсан гэж ээж ярьдаг юм. Ээж, аавыгаа дагаж уйлдаггүй, тийм өөр хүүхэд байсан гэсэн. Хоёр дүүтэйгээ дуулаад тухайн үеийн уралдаан, Пионерийн залгамжлагч чуулган, хүндэтгэлийн концертод оролцоод явдаг хэдий ч хийх ёстойгоо хийчихээд л явдаг даруу хүүхэд байсан байгаа юм. Пионерийн ордны драмын дугуйланд орсноосоо хойш их өөр болсон гэж ээж минь ярьдаг. Тэгээд л ерөнхийдөө хүмүүстэй нээлттэй харилцдаг болсон байх.

-Өдий хүртэлх амьдралдаа та хэр олон удаа өөрчлөгдсөн бэ?

-Хүн алхам тутамдаа өөрчлөгддөг. Энэ амьдралыг туулахдаа таван жилийн дараа хэн байхаа мэдэхгүй. Би жүжигчний мэргэжлээр 20 жил ажиллаж байгаа болохоор “Хувьсал продакшн”-ы жүжигчиддээ янз бүрийн зөвлөгөө өгч, их ярьдаг. Гэтэл би өөрийнхөө амьдралд мэдэрсэн зүйлээ л яриад байгаагаас биш агуу их зүйл сурсандаа биш л дээ. Уран бүтээлч хүн карьер хөөгөөд явж байхдаа хүмүүсээр “Оддын өвчтэй”, “бардамналтай” гэж хэлүүлдэг. Хүмүүсийн нэрлээд байгаа оддын ханиадаар хүнд ба хөнгөхөн өвдөхөд л ялгаа бий. Эндээс зөв гарцаа олсон нь ухаанаараа явдаг. Буруудсан нь урлагт богинохон наслаад мартагддаг нь үнэн.

-Энэ яриаг далимдуулаад нэг зүйлийг асууя. Танд байгаа, унагаж болохг үй тийм үнэ цэнэтэй зүйл бий юү. Түүнийг хэрхэн хэвээр нь хадгалах ёстой вэ?

-Үүнд л учир бий. Би “карьер хөөнө” гэдэг үгтэй санал нийлдэггүй. Карьер хөөс өн бол өдий хүртэл надад ирсэн киноны санал болгоныг хүлээж авах байсан. Би 19 настайдаа анхны кинондоо тоглож байлаа. Тэгээд таван жилийн өмнө UBS телевизийн “Зүрхэнд гэрэлтэх од” кинонд туслах дүрд тоглосон. Дэлгэцийн бүтээлд хоёр дахь удаа гол дүр дээр ажилласан нь “Зэрлэг цэцэгсийн хүлэмж”. Ер нь уран бүтээлч хүн тоглох бүтээлдээ хэмжүүртэй хандаж, ухаалгаар сонголт хийхгүй бол ирээдүйгүй болно. Зохиолч, найруулагчийг чамласандаа биш надад зохиол нь ч юм уу таалагдахгүй байж болно. Бас би агуу хүн биш учраас энэ кинонд тоглоод дэмий юм байна гэж бодож болно доо. Уранчимэг гэдэг хүнд энэ уран бүтээл үнэхээр нийцэж, жинхэнэ бүтээл болохоор байвал үнэгүй ч тоглох зүрх сэтгэл надад бий. Манай зарим залуу уран бүтээлч энэ тал дээр их алдаа гаргадаг. Олон кино, сурталчилгаанд тогловол нэр хүндтэй болно гэж эндүүрдэг. Уран бүтээлч хүн үнэ цэнээ эрт алдаж, хэн ч түүнийг үзэхгүй болбол эмгэнэл шүү дээ. Уран бүтээлчийн үнэ цэнийн тухайд ийм байдаг ч хүний амьдралд бол үнэ цэнэтэй зүйл дэндүү их. Надад бол миний гэр бүл шиг үнэ цэнэтэй зүйл хаана ч байхгүй.

-Таныг хараад байх нь ээ, таалагдахгүй, дургүй зүйлээ шуудхан л илэрхийлчихдэг юм аа даа.

-Би энэ зангаа дутагдал гэж боддог ч гэсэн хүний араншинг яалтай билээ. Энэ занг зөвтгөх нэг шалтгаан нь би хэнд ч зулгуйдах шаардлагаг үй болж байгаа юм. Угаасаа ийм зантай болохоор хэн нэгэнд таалагдах гэж инээх шаардлагагүй байгаагаараа л байхад болдог. Уранчимэг ярвагар, их зантай, харилцахад хэцүү, ийм хүн байсан юм уу гээд зарим хүмүүс ярьдаг л юм. Байгаа нь л энэ. Урлагийн хүн гэхээрээ дандаа инээж, хүн бүхэн найр тавих ёстой биш. Би хүн шүү дээ. Инээхдээ инээж, уйлахдаа уйлна. Би тайзан дээр жүжиглэхээс биш намайг амьдрал дээр жүжиглүүлэх гэвэл ёстой уучлаарай, чадахгүй. Намайг мэддэг, ойр дотнын найз, гэр бүлийнхэн минь намайг өр зөөлөн хүн гэдэг юм шүү дээ.

-Таны шулуухан үгэнд хэн нэгэн гомдчихвол яах вэ?

-Тэрийг огт тооцдоггүй. Энэ ч бас сайн талтай. Учир нь хүн үг сонсож, дааж сурах хэрэгтэй. Бядгүй дорой байна гэдэг муу тал шүү дээ. Бодож байгаагаа хэлнэ гэдэг харааж загнахаас өөр учраас сонсох нэг нь сонсоно.

-Та нандин нууцаа хэнтэй хуваалцаж ярих дуртай вэ?

-Хоёр охин дүүтэйгээ илүү аминчхан байдаг. Амьдралд тохиолдсон бүхнээ л ярилцана. Дүү гэхээсээ илүү тэд миний сайн найз. Урлагийн хүрээлэлд найз нөхөд цөөтэй. Би “энэ миний найз” гэж нэрлэх хүнээ л нэрлэнэ. Нэрлэхгүйгээ нэрлэхгүй. Тэр дунд нь өөрсдийгөө миний найз гэж бодож яваа ч хүн байж мэднэ. Би багын хоёр, гуравхан найзтай. Найз гэдэг үгийг хүн болгонд зориулаад байхааргүй хүндтэй юм шүү дээ. Уран бүтээлийн найз, эгч дүүс гэвэл Оюундарь, Ганцэцэг Ганчимэг, Баярмаа, Даавка гээд манай “Хувьсал”- ын хэд байна. Тэд надтай сайн, муугаа дуудуулаад л нэг зүг рүү хараад явж байгаа юм. Багын хэдэн найзууд бий.

-Найз гэж итгэж байсан хүндээ гомдож байсан тохиолдол бий юү?

-Үгүй ээ. Би нөхөрлөлийг уучлал дээр тогтдог гэж итгэдэг. Энэ бол цаг хугацааны асуудал. Муудаж, сайдаж л байдаг. Хамгийн сайн найзууд нэгнээ гомдоосон ч уучилдаг. Миний ертөнцөд тэгж айхтар бие биенээ гомдоогоод л, уучлаад байсан юм алга.

-Та өөрийгөө яах гэж хорвоод ирсэн гэж боддог вэ?

-Зүүний үзүүр дээр тогтсон будааны үлгэрээр хүн болж төрсөн гэдэгтээ би итгэдэг. Энэ ховор хувь заяанд хүн болж мэндлэхдээ бид ямар нэгэн байдлаар боловсрох гэж ирсэн байх. Ирсэн болгон зорилгоо биелүүлж чадахгүй ч байж болно.

-Та юу сураад буцах гэж байгаагаа мэдэх үү?

-Хүүхэд байхаасаа л ямар ч өөр хувилбарг үйгээр жүжигчин болно гэж шийдээд энэ мэргэжлийг эзэмшсэн. Манай гэр бүлийнхэн урлагийн асар их мэдрэмжтэй байсны зэрэгцээ одоо нэг айлын гурван хүүхэд урлагийн хүн болсон байна. Миний ээжийн хоёр ах нь урлагийн гавьяат зүтгэлтэн. Тэгэхээр миний цусанд урлагийн гэх зүйл яваад байна. Урлаг тэнгэрлэг шүү дээ. Бид тайзан дээр алхах, гишгэх тоолондоо буянтай үйлс хийж байгаа. Тиймээс би энэ хорвоод хийх гэж ирсэн зүйлээ олсон гэж бодож байна. Хийхдээ зөв сэтгэлээр хийх ёстой. Аль болох сайнаараа хийж байгаа ч үхэхийн цагтаа дүгнүүлэх биз ээ.

-Та энэ зуунд төрсөн бол эсвэл 2013 онд 10 настай охин байна гэж өөрийгөө төсөөлбөл ямар хүүхэд байх бол?

-Би төрөх насандаа төрөөд амьдрах үедээ амьдарч байна. Миний үеийнхэн өөрсдийг өө завсрын үед төрсөн, зах зээлийн шилжилтийн үед хэцүү байсан гэж ярьдаг л юм. Гэтэл тэр өнгөрсөн үе л өнөөдрийн Уранчимэгийг бүрэлдэн бий болгож, хэрсүүжүүлсэн. Тэгэхээр хэзээ ч одоо жаахан охин байсан бол гэж бодож байсангүй. Гэхдээ чамайг ингэж төсөөлж үзээч гэсэн учраас бодож байна л даа. Хийж амжаагүйгээ амжуулах л байсан болов уу. Хүн төгс биш шүү дээ.

-Тэгвэл танд шидтэн нэг л удаа цаг хугацааг ухраах боломж олговол юуг өөрчлөх вэ?

-Надтай хамт байхгүй байгаа ганц эгчийгээ одоо дэргэдээ байлгамаар байна.

-Та хэзээ нэгэн цагт хэн нэгэнд атаархаж явсан уу?

-Атаархдаггүй хүн гэж байхгүй байх аа. Цагаан атаархал, уран бүтээлийн атаархал гэх мэтээр аятайхан нэр өгөөд яриад л байгаа юм. Атаархал ямар нэг хэмжээгээр байх ёстой ч хэмжээнээсээ хэтэрвэл албин чөтгөр болж хувирна. Атаархаж байж л тэр энд хүрэхийн тулд хүн хичээнэ. Мэдээж атаа хорсол гэвэл өөр хэрэг. Би атаархдаг.

-Ярилцлагын төгсгөлд хүмүүсийн дунд эргэлзээ үүсгээд байгаа нэг асуудлын тухай таниас асуумаар байна. Жүжигчин Д.Ганцэцэг, А.Ганчимэг та гурвыг ажлаас халчихсан гэдэг үнэн үү?

-Би энэ театрт 20 жил, Ганцэцэг арав гаруй жил, Ганчимэг дөрвөн жил ажилласан. Ганчимэг, Уранчимэг хоёр УДЭТ-т дансгүй болж, “Хувьсал” продакшны уран бүтээлчид болсон. Ганцэцэг жилийн чөлөө авсан байгаа.


 Ж.СОЛОНГО

http://www.mongolnews.mn/w/45628

Р. Дагва. Бусдад таалагдаж амьдарна гэдэг урлаг

Нийслэлийн Засаг даргын тамгын газрын Олон нийттэй харилцах албаны дарга Р.Дагватай би ажил төрлийн шугамаар жил гаруйн өмнө танилцсан юм. Бид нэг удаа хамтдаа Дархан-Уул аймаг руу томилолтоор явлаа.

Зам зуур энэ тэрийг хөөрөлдөх зуур тэр “Хүн амьдрал дунд ганцаардана гэдэг хамгийн аймаар зүйл. Би үүнийг зүрх сэтгэлээрээ мэдэрсэн хүн. Харин одоо бол ямар нэгэн зүйл боллоо гэхэд ганцаардаж гансарна гэж айхгүй тийм сайхан хамт олныг бүрдүүлж чадсан, түүндээ сэтгэл хангалуун явдаг” гээд сонссон хүнд санаа өгч, урам нэмэх сайхан яриа өрнүүлсэн юм. Түүний яриа сэтгэлд байсаар, энэ удаа эрхэм уншигч тантай цуг түүнтэй уулзахаар шийдлээ. Ингээд “Шинэ эрин-Залуучууд” клубийн тэргүүн Р.Дагватай ярилцъя.

   - Би Дарханд болсон тэр яриаг бодоод л яваад байлаа. Харин одоо сэтгүүлээрээ дамжуулж уншигчдадаа хүргэх боломж олдож байгаад баяртай байна.
- Бидний яриа хүмүүст санаа, сэдэл өгч байвал болох нь тэр.

   - Хоёулаа яриагаа бүр эхнээс нь, таныг өвдөөд хэвтсэн тэр үеэс эхлэх үү?
- Найз нөхөдтэйгээ нийлж клуб байгуулах юмсан, амьдралд тулгарсан аливаа асуудлуудыг хамтын хүчээр шийдэж байхсан гэсэн бодол надад төрөөд, яриад явдаг байлаа. Гэтэл би 1999 онд өвдлөө. Бөөрний дээд булчирхайн хавдар гэдэг өвчнөөр. Хоргүй хавдар байсан л даа. Гэхдээ хавдар л бол хавдар. Гурван жил гаруй эмнэлгээр явж, хэвтэрт орсон. Монголын эмнэлгүүдийг бараг дуусгаж, сүүлдээ Хятадад очиж шинжилгээ, эмчилгээ, хагалгаа хийлгэсэн. Тэр үед миний дээрх бодол илүү лавширсан юм. Гурван жил гаруй өвдөөд хэвтэхэд эхний нэг жил найз нөхөд бүгдээрээ л ирж сэтгэл санаа засдаг байлаа. Хоёр дахь жилээс тэд утсаар ярьдаг болж, гурав дахь жилээс утсаар ярих нь ч ерөнхийдөө цөөрөөд ирлээ. Тэднийг буруутгах аргагүй шүү дээ. Дор бүрнээ ажилтай, амьдралтай хүмүүс. Энэ үед л би ганцаардал гэдэг ямар аймшигтайг мэдэрч эхэлсэн. Хэвтэрт байхдаа эхнэр хүүхдээ хараад л “Энэ хэд минь яана даа” гэж бодно. Би чинь эр хүн шүү дээ. Өрх гэрийн тэргүүн. Эр хүн гэдэг чинь хатуухан хэлэх юм бол бурханаас заяасан төсөв бүрдүүлэгч, өрх гэрээ авч явдаг зовлонт хувь заяатай амьтан шүү дээ. Эвгүй л хэлж байгаа байх, гэхдээ яахав, үнэн нь тэр.
Ингээд хагалгаа хийлгээд босч ирснийхээ дараа клуб байгуулах санаагаа найз нөхдөдөө мөн л ярьж эхэлсэн. Сонсоод “Өө, наадах чинь өөдтэй юм биш байна даа” гэх хүн ер байгаагүй. Харин “Нээрээ л аятайхан санаа байна, яавал хэрэгжүүлэх вэ” гэх байдлаар ханддаг байсан.

   - Клубээ яг яаж байгуулахаар төлөвлөж байв?
- Надад нэлээд ерөнхий төсөөлөл байсан. 2002 оны үед Ц.Элбэгдоржийн санаачилгаар жижиг банк болон банк бус санхүүгийн байгууллагуудыг дэмжих чуулган болсон юм. Түүнд манай нэг найз сууснаар би товч мэдээлэл олж авсан. Тэр чуулганд хувийн хэвшлийн санхүүгийн олон байгууллага оролцож байлаа. Миний яриад байдагтай төстэй зарим нэг клуб болон төрийн бус байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо, банк бус санхүүгийн байгууллагууд гэх мэт. Тэндээс өөрийнхөө төсөөллийг нэлээд баяжуулаад найзуудтайгаа дахиад л ярилаа. Ингээд эцэст нь хорин хэдэн хүн, ихэвчлэн гэр бүлүүд энэ клубийг байгуулсан. Үндсэн зарчим бол дундаа санхүүгийн хуримтлал үүсгэе, тэр хуримтлалаараа найз нөхөд, бие биеэ дэмжье. Хуримтлалыг мэдээж зүгээр хэвтүүлэхгүй, тодорхой хэмжээний бизнес хийнэ. Бизнесээ амжилттай болгохын төлөө клубийн гишүүд бүгдээрээ санаа тавина. Хэнд нь ямар нөхцөл бололцоо, мэдээлэл байна. Түүгээрээ л бизнесийнхээ амжилтын төлөө бүгдээрээ зүтгье гэдэг санааг бид түлхүү ярьсан юм. Тэгээд хэн хэнийхээ амьдралд дарамт болохгүйгээр дундаа санхүүгийн хуримтлалтай болсон. Цэвэр итгэлд суурилсан ажил л даа. Гэр бүл, найз нөхдөөрөө цуглаж шуугиад, инээж, ханиаж явдаг бид яагаад бие биедээ итгэж болохгүй гэж. Эхний мөнгөн хуримтлал цуглаад жил болоход ерөнхийдөө маш аятайхан зам мөр харагдаж эхэлсэн.

   - Мөнгөө яаж цуглуулав?
- Манай найзууд хувийн бизнес эрхлэх, төрийн алба хаших зэргээр дор бүрнээ ажилтай хүмүүс. Тэднээс сонин санаанууд гарч байлаа. Дорвитойхон хуримтлалтай болоод томоохон бизнес хийж болох юм гэсэн саналыг зарим нь тавьж байсан. Хоёр, гурав, таван сая төгрөгийг жил бүр өгнө гэдэг амьдралд хэцүү шүү дээ. Мөнгө л бол мөнгө. Түүнийгээ харин хэр зэрэг эргэлдүүлж чадахыг эхний нэг жил харъя гэсэн санал ч гарч байсан. Ингээд дундажлаад хүн бүр жилд нэг сая төгрөг өгч байхаар шийдлээ. Дүрмийн сангийнхаа ерөнхий рамыг гаргаж байгаа нь тэр шүү дээ. Дээр нь сар бүр 20 мянган төгрөг өгч байхаар боллоо. Сая төгрөгийг гурван жил л өгнө. Дөрөв дэх жилээс бид санхүүгийн хувьд бяртай болчихно. Тэгэхээр заавал гишүүдээсээ мөнгө хураагаад ч юм уу хандив цуглуулах шаардлагагүй болно. Харин авах биш, эсрэгээр цуглуулсан хуримтлалаасаа ногдол ашиг маягаар жил бүр тарааж байя гэсэн үндсэн зарчим барьсан.

   - Одоо хэдэн жил болж байна?
- Дөрөв.

   - Ашгаа хувааж эхэлсэн үү?
- Бид жил бүрийн нэгдүгээр сарын эхээр хуримтлалын мөнгөө бөөгнүүлдэг. Энэ жилээс тэгэх шаардлагагүй болсон. Бид одоо санхүүгийн хувьд хэнээс ч айхгүйгээр хараат бус байдалд очсон учраас клубийн гишүүд маань сэтгэл тун өндөр байгаа. Одоогийн байдлаар клубийн үндсэн гишүүний тоо 60 гарсан. Дэмжигч гишүүд гэж бас байгаа. Бид үргэлж клубтээ цуглаж өөр хоорондоо мэдээлэл солилцож, зөвлөлдөж амждаг. Клубт хамрагдсанаар бид ажил гэр хоёрын хооронд санааширч, стресст орж явахгүй болсноор эрүүл мэндэд ч эерэгээр нөлөөлдөг. Өөрөө ч амьдралд баяр баясгалантай, клубтээ байгаа гэдгийг мэдсэн хань ижил хэзээ ч уурлаж бухимддаггүй. Утасдаад “Найз нь клубтээ байна аа” гэх юм бол тэгээд л ойлгоно. Эхнэрүүд маань ч цуглацгаана. Орой ажил тарахдаа яаж ийгээд зав гарган очиж, аяга байхуугаа хувааж уунгаа санаа бодлоо солилцоод гардаг.

   - Нууц биш бол хамгийн эхний мөнгөөрөө ямар бизнес хийсэн бол?
- Томоохон бизнес эрхэлдэг нэг найзынхаа бизнес рүү мөнгөө хийсэн. Нөгөө нөхөрт маань ч ашигтай. Түүний бизнес арай ахиухан мөнгөөр эргэж, манай мөнгөнөөс олсон ашгийн 40 хувийг нь түүнд, 60 хувийг нь клубтээ авах жишээтэй. Эхний хоёр гурван удаа ийм бизнес хийсэн. Хувиараа бизнес хийдэг найз нарынхаа бизнесийг харилцан ашигтайгаар ашигласан гэх үү дээ. Хуримтлалаа яавал үр дүнтэй болгох вэ гэдэг дээр ярилцаад ерөөсөө мөнгөөрөө бие биеийнхээ эрхэлж байгаа бизнесийг дэмжье. Тухайн хүнийхээ бизнесийг босгоод авна, эргээд клубт маань ашигтай гэж шийдсэн. Мөнгөө банкнаас бага хувийн хүүтэйгээр, тодорхой хугацаатайгаар зээлүүлдэг.

   - Мөнгө авсан хүн эргүүлж өгч чадахгүй бол яахав?
- Тийм юм болоогүй. Гэхдээ эрсдэл байж болохыг үгүйсгэхгүй. Бид хэн нэг нь ирээд хүсэлт тавингуут мөнгө өгчихдөг юм биш. Бизнесийг нь судлана. Тавьж байгаа хүсэлт нь үнэхээр боломжтой юм уу, үгүй юу гэдгийг хамгийн түрүүн судлаад, хоёрдугаарт энэ хүн бидний нөхөр гэсэн утгаар туслахыг хичээж ханддаг. Тэгэхээр олон хүний итгэл, сэтгэлийг даасан хүн мөнгийг буцааж өгөхгүй ч гэх юм уу, хариуцлагыг өөрөөсөө холдуулах гэдэггүй. Ер нь л их хариуцлагатай болчихдог. Нөхөд маань миний амьдралыг, миний хоёр шар хүүхдийг, миний гэр бүлийг хамгаалж надад ингэж хандаж байхад гээд нөгөө хүн маань “шүдээ зуудаг” байхгүй юу. Тэр л сэтгэлийн дэм, итгэлийг бид сэтгэлд нь суулгаж өгч чадсан бол эрсдэл байхгүй гэж боддог.
Клубийн энэ систем Англи, АНУ гэх мэт өндөр хөгжилтэй улс оронд хөгжөөд 300-400 жилийн түүхтэй болчихсон байдаг юм билээ. Зорилго нь олон янз байх. Монголчуудын хувьд ийм клуб мэр сэр байдаг юм. Яг бид нар шиг хуримтлал үүсгээд хамтарч ажилласан нэг тохиолдлыг би сайн мэднэ. 1997-1998 оны үед бизнес эрхэлдэг зургаан залуу арав арван сая төгрөг /тэр үеийн/ нийлүүлээд бизнесээ маш хурдан босгосон. Одоо тэдний үл хөдлөх хөрөнгийг нь ярихаа болъё. Эргэлтийн хөрөнгө нь гэхэд хэдэн тэрбумаар яригдах болсон. Ийм хэмжээнд бизнесээ ч, өөрсдийгөө ч хөгжүүлж чадсан даа.

   - Энэ чинь өнөө хамтарч амьдарч сурах, нийгэмших, иргэнших соёлын нэг хэсэг юм даа?
- Ганцаараа байна гэдэг угаасаа аймшиг. Амьдралын хүнд бэрх бүхнийг ганцаараа давж туулна гэдэг хэцүү. Ер нь бол дандаа багаар ажиллаж, өөрөө өөртөө стрессгүй, ямар нэгэн хэмжээгээр ажил, амьдралдаа дарамтгүйгээр сайхан амьдарч, нөхөдтэй, олон дундаа явна гэдэг хамгийн эрхэм.

   - Одоо танд тэр үеийнх шиг ганцаардлын айдас байхгүй болсон биз дээ?
- Байхгүй болсон. Харин энэ ололтоо яаж цааш нь илүү хөгжүүлэх вэ, үр хүүхэд, дараагийн үедээ хэрхэн өвлүүлэх тухай бид ярьдаг болсон. Биднийг санхүүгийн хувьд боломжтой болоод ирэхээр тэр үед эргэлзэж байсан хүмүүс “Одоо танай клубт мөнгөө өгөөд оръё” гэж ирдэг. Бид энэ асуудалд тодорхой цензуртай ханддаг. Яагаад гэвэл бүх юмыг тэгээс нь эхлүүлсэн 28 хүний эрх ашиг гэж айхтар юм байгаа. Түүнийг ямагт хамгаалж таарна. Энэ 28 хүнээ бид “хүндэт гишүүд” гэж нэрлэдэг. Бусад нь клубийн гишүүд, дэмжигч гишүүд. Тамга тэмдэгтэй, хуулийн этгээд. Жилдээ нэг удаа тэргүүнээ томилдог. Тэргүүн, гүйцэтгэх захирал, удирдах зөвлөл, тэргүүлэгчид гэж бий. Энэ хүмүүс клубийн өмнө шийдвэрлэх асуудлуудыг тухайн тухайн үед нь шийдэж явдаг.
Клубийн гишүүд маань хүн л болсон хойно тоглож наадах, агаарт гарах гээд янз бүрийн хэрэцээ бий. Энэ бүхнийг клубээсээ зохион байгуулчихна. Хэн нэгний маань төрсөн өдөр боллоо гэхэд бүгд очиж чадахгүй ч урьдчилаад сануулчихад утасдаад баяр хүргэнэ. Аятайхан мэндчилгээ илгээчих жишээтэй. Нөгөө хүн маань ч олон найзтайгаа мэдэрч урам төрдөг. Клубийн маань хамгийн сайхан нь энэ.

    - Та ярьж байсан шүү дээ, клубийн гишүүдийн хэн нэг нь зуслангийн байр барьж байхад юм бол бөөнөөрөө очоод яах ийхийн зуургүй босгоод ирдэг гэж?
-Тухайн үед завтай, боломжтой бүх хүмүүсээ цуглуулж бөөнөөрөө очоод, хуучнаар бол субботник хийж орхино доо.

 - Олны хүч оломгүй далай гэдэг?
- Тийм шүү. Өнөө айл маань сайхан хоол цай хийж биднийг дайлаад, эрчүүд мод өргөж зөөгөөд, эмэгтэйчүүд маань аар саархан алх хадаас дөхүүлэхээс эхлээд хэн юу чаддагаараа л тусалдаг. Тэгэхээр тусалж байгаа туслуулж байгаа хоёрт аль алинд нь сэтгэл ханамжийн баталгаа өндөр. Амьдралын ийм жижигхэн, хүн анзаармааргүй зүйлсийг ч анзаарч, бие биедээ сэтгэлийн гэгээ өгч амьдарна гэдэг аугаа юм гэж би ойлгодог. Миний хэлдэг нэг үг бий. “Бусдад таалагдаж ажиллаж, амьдарна гэдэг урлаг юм” гэж. Энэ бол миний л ойлголт. Амьдралаас бодож олсон миний үнэлэмж гэх юм уу даа. Гэхдээ үүнийг хэн нэгэнд долигонох гэсэн утгаар хэлээгүй юм шүү. Зүгээр л найз нөхдөдөө таалагдаж, хамт олон дундаа хүндлэгдэнэ гэдэг чухал юм. Тэгэхээр би өөрийгөө ямагт хичээж байх ёстой юм байна гэж ойлгодог.

– Энэ яриа манай сэтгүүлийн нийтлэлийн бодлоготой нийлж байна л даа. Нийгмийн дунд нэгэнт хариуцлага хүлээсэн хүн гэртээ бол сайн аав, сайн хань, ажил дээрээ сайн ажилтан, найзуудынхаа дунд сайн найз гэх мэтээр тодорхой дүрд хувирч чаддаг байх ёстой байх. “Би угаасаа элдэв дүр үзүүлж чаддаггүй, ийм л хүн” гээд хамаг бүхнээ задгай тавьчихаад, хүү хаа гээд яваад байвал энэ нийгэм юу болох билээ?
- Тэгэлгүй яахав. Эмэгтэй хүн л гэхэд хамт олныхоо дунд ямар имижтэй байна түүнийгээ хадгалж, дэлгүүрт орох юм бол хүнсээ цуглуулж яваа гэрийн сайн эзэгтэй, үр хүүхдийнхээ хажууд бол халамжит ээж нь байж тухайн орчиндоо их сайхан, зөв хувирч чаддаг байх ёстой.

  - Сайхан яриа өрнүүлж, уншигчдад маань санаа өгсөн танд баярлалаа.
- Баярлалаа. Амьдралын элдэв асуудал тулгарахад ардаа нэг ийм “хүчтэй” байхад хэзээ ч сандрахгүй, ганхахгүй, сэтгэлээр унахгүй, өөрийн гэсэн итгэл үнэмшилтэй байх нь л хамгийн чухал гэж би боддог.

Ё.Мөнхтуяа

“Хөрст дэлхий” тө­рийн бус байгууллагын тэр­­гүүн Б.Ганбаяр : Хүүхдэд хамаатай бүхэн стандарттай байх ёстой

2012-11-09 09:55:37

Б.НЯМСҮРЭН

 

Хүүхэд бүрийг хам­гаалъя”. Ийм нэртэй фо­рум ирэх даваа гаригт Хүүхдийн ордонд нээлтээ хий­нэ. Нэрнээс нь зорилго нь  уншигдаж буй энэхүү форумыг  Ерөнхийлөг­чийн ивээл дорХөрст дэлхийтө­рийн бус бай­гууллага, “Даймонд прессклубээс санаачлан зохиож байгаа аж.

Монголчууд бид сүү­лийн 22 жилд хүүхдийг хамгаалах тухай асуудлаа бүр мөсөн мартчихсанхэ­мээнХөрст дэлхийтө­рийн бус байгууллагын тэр­­гүүн Б.Ганбаяр ярьж бай­­на. Түүнтэй хүүхэд хам­­гааллын талаар ярилц­лаа.

-ЮуныөмнөХүүхэдбүрийгхамгаалъяфо­румынталаартовчтанилцуулахгүйюу. Яагаадэнэфорумыгсанаачланзохионбайгуулахболов?

-Манайхан сүүлийн  үед уул уурхай, баялгийн тухай их ярьдаг болж. Тэгвэл Монгол Улсын хамгийн том баялаг бол иргэд нь. Түүн дотроо хүүхэд хамгийн нандин байх ёстой. Хүн бүр л хүүхэд насыг дайрч гардаг.

Бид зах зээлийн нийгэмд шилжээд 22 жил болсон. Энэ хугацаанд хүүхэд гэдэг нандин зүйлээ хамгаалах ёстой гэдгээ анхааралгүй орхичихож. Бусад  зүйлийн стандартыг тогтоогоод байдаг мөртлөө хүүхдүүд маань ямар орчинд өсч өндийжямархоолхүнсидэжбайнагэдгийгхаахаанааанхаарахаабольчихож. Хүүхдүүдийнамьдявахбаталгаатайорчингхамгаалахтухайзөвхөнбизнесийнбайгууллага, төрийнбусбайгууллагабиштөрзасаг, Ерөнхийлөгч, Ерөнхийсайд, Иххурлынгишүүдбүгданхааралдааавахцагньболжээ. Энэстандартыгтогтоожөгөхгүйболжилдмашолонхүүхдийгцагбусааралдсаарлбайна. Үүндбиихэмзэглэдэгюм.

Зөвхөнэнэжиллгэхэдбарилгынбайгуул­лагастандартмөрдөхгүй, аюулгүйбайдлыгхангаа­гүйгээсболоодхэдэнхүүхэдгэмтэжбэртэж, амиаалдав. Монголчуудбүгдмэдэжбайгаа. Хичээлийншинэжилийнэхнийөдөргарцааргараадявжбайсанжааханохинзуурмагийнмашинддайруулаадамьнасааалдсанхарамсалтхэрэггарсан. Энэболхүүхэдхамгаалалямартөвшиндбайгаагхаруулсангашуунжишээ. Үүнээсгаднаавтынослоорямаролонхүүхэдэрсдэжбайна. Баруу­ныханавтомашин­даахүүхдийнсандалгэжхэрэглээдхэвшчихсэн. Гэтэлманайханмашин­даа  хүүхдийнсандалхэрэглэдэггүй. Бүрхүүхэдтэврэнгээмашинжолоодоодявжбайдагхүмүүстэйбихотын  гудамжиндзөндөөтаарчбайсан. Машиныхаацонхоорхүүхдээалдаадалчихсанэцэгэхчүүдхэдбайгаабилээ.

-Биднийхүүхдүүддээтавиханхааралүнэхээрсулбайдаг. Тэднийэргэнтойрондаюулгүйорчинбайгааэсэхийгнягталдаггүйюмбилээ?

-Гэрхороололдямарзэрлэг, балмад  үйлажиллагааболжбайна. Хүүхдүүд 00-дунаадамиаалдажбайна. Нохойдхазуулж, гэртээцоожтойбайснаасшатажамьнасньхохирсоорбайна. ХорооллынНоминихдэлгүүртгэхэдхүүхэд  шатнызавсраарунааднасбарчихсантохиолдолгарчбайсан. Аливааүйлчил­гээнийбайгууллагахүүхэдзорчиххэсэг, аюулгүйбайдлыгхангахёстойгбидхаанахаанаамартчихаж. Нэгмашиндоторолонхүүхэдявжбайгаад  осолдороод  эндчихдэг. Гэрхорооллынхүүхдүүдөглөөэртхаранхуйдгараадявна. Гэтэлбидөнөөдөрнэгдүгээрт, гэрэлтэйорчныгньбүрдүүлжчадаагүй. Хоёрдугаарт, гудамжнызэрлэгнохойд  хүүхэдуруулжбайна. Энэмэтээрхүүхдийгтойрсонаюул, осолбүрийнэсрэгдуухоолойгоохүргэе, энэчиглэлрүү  хүмүүсийнанхаарлыгчиглүүльегэжзорьсон.

Замынхашлаганыхайсгэжөргөстторшигшоргозойгоодбайжбайгаа. Хүүхэд  хөдөлгөөнтэй. Гүйжяваадунаж, гайтайтөмрөнднүдээсохлоод, нүүрнүдээгэмтээчихвэляахвэ. Тэгэхээрхүүхдийггэртньч, гадаагудамжиндч, сургууль, дэлгүүрхоршоо, үйлчилгээнийгазартгээдбүхийлгазартаюулгүйбайдлыгньхангасанбайхёстой. Тиймстандартыгтогтоожөгөххэрэгтэй. Шинээрбарилгабарилаагэхэдхүүхэдуначихгүйбайхталаасньяажхам­гаалсанбайхюмгэдгийгзаажөгөххэрэгтэй. Со­лонгостгэхэдбарилгынцонхыгхүүхэдунахзавсаргүйонгойдог, то­мооронгойхболомжгүй­гээрхийдэг. Бидиймзүйлийгхэрэгжүүлэхгүйболирээдүйболсонүрхүүхэдмааньэрсдэлдундамьдарсанхэвээрлбайна.

-ӨнгөрсөнзунтаморьунаачхүүхдүүдэдАлтангэрэгэгардуулжбайсныгсанажбайна. Тэрүедчхүүхэдхамгаалахасуудлыгхөндөжбайсан. Тэгэхээрэнэфорумынсанаатэрүедтөрсөнюмуу?

-Морьунаачхүүхэднаадмаархамгийнголачаагүүрдэгчбаярнаадмаархамгийнарднь  үлдэжхоцордог. Мориныэзэн, уяач, морьдыглцоллоод, гавьяашагналөгөөдбайдагболовчхүүхдүүдээтэрболгонхайхардаггүй, хэдэнчихрээрхуурсанболоодөнгөрдөг. Тиймучраасбиөнгөрсөнзун 30 хүүхдийгнэгнэгсаятөгрөгөөршагнаж, “Алтангэрэгэолгосон. Энэмааньчфорумынэхлэлгэжойлгожболно. ТэрхүүхдүүдэдАлтангэрэгэгардуулжбайхдаатэднийбаярласаннүднийгалаасурамавч, хүүхдүүдийнтөлөө, тэднийсайханамьдрах, эрүүлбаталгаатайамьдралынтөлөөтууштайявъягэжбодсон. Тэрутгаарааэнэанхныфорумыгхийегэжсанаачилсанюм. Энэсанаач­лагаасмааньнэ­лээнүрдүнтэйшийдвэрүүдгарна.

Зунбиаргахэмжээзохионбайгуулаадхүүх­дийнтөлөөбайгууллагын­хантайуулзажбайхадхүүхдийнтухайасуудлыгШадарсайдхариуцда­гийгихгайхсан. МонголУлсыгайлаарярьвалЕрөн­хийлөгчгэжаавтай. Гэтэлхүүхдүүдийнасуудлыгяагаадаавньхариуцахгүйбайнавэ. Үүнийгчөөрчилмөөрсанагдсан.

-Танайхаассанаач­лааднэгэндундсургуульдхүүхдийнавтобусбэлэглэжбайгаагэсэн. Хотындаргасургуулийнавтобустайболохсанаачлагагаргасанболовчодоогооражилньэхлээгүйбайгаа. ТабүхэнХотындаргынгаргасансанаачлагыгхүлээлгүйнэгчгэсэнсургуульдавтобусбэлэглэжбайгааньсайшаалтай…?

-Хотыншинэдаргаихзүйлхийжбайгаа. 2013 онооснийслэлхоттөсвөөөөрсдөөзахиранзарцуулахэрхтэй  болжбайгааучраасЭ.Бат-Үүлдаргасургуулиудыгавтобустайболгохажлаахэрэгжүүлжэхэлнэгэжитгэжбайгаа. Гэхдээбидзаавалтөрзасгийншийд­вэрийгхүлээлгүйгээрөөрс­дөөболомжбололцоогоодайчлааднэгчгэсэнсургуулийгавтобустайболгохажлыгэхлүүльегэжшийдсэн. Энэавтобусмааньмэдээж  хүүхэдзорчихстандартаднийцсэн. Хүүхдүүдбууж, суухадаюулгүй, автобусдоторхүүхдүүдзорчижбайгаагхаруулсананхааруулахтэмдэгтэй, биднийярьдагбарууныстандартадбүрэннийцсэнавтобусбайгаа.

-Ямарсургуульдөгөхвэ. Яагаадэнэсургуулийгсонгосонбол?

-Хүүхдүүдэдгэнэтийнбэлэгбайгаасайгэсэнүүднээссургуулийгодоохондоонууцалжбайгаа. Бидэхнийудаадхотынзахынсургуулийгсонгосон. Долоонбуудал, Дарьэх, Дамбадаржаа  чиглэлдхүнамихамьдардагучраасэндээсэхэльегэжшийдсэн.

-Хүүхдийнтөлөөолонбайгууллагаажилладаг. Гэхдээхарамсалтайньтэрболгонхийсэнажилньбодитойбайжчаддаггүй, замхардаг. Энэфорумаастабүхэнямартодорхойсанаачлага, уриалгагаргажбайгаавэ. Нийгмийгхамарсанямартомоохонажилөрнөхбол…?

-Биднийхүлээжбуйхамгийнголүрдүнмааньхүүхдийнаюулгүйбайдлыгхамгаалсанстандартыгбийболгоод, хуульчилжөгөх. Ерөөсөөхүүхдэдхамаатайбүхэнстандарттай, хэмхэмжээтэй, дүрэмжурамднийцсэнбайхёстой. ӨнөөдөрМонголдхүүхдүүдээцоожлоодявахад, хүүхдээмашиныурдсуудалдсуулгаадявахадхэнчхуульзөрчлөөгэжүздэггүй. Гэтэлманайхөршорондбол 12-оосдоошнастайхүүхэдмашиныурдсуудалдсуухэрхгүй. Түүнээсдоош  насныхүүхэдурдталынсуудалдавчявжбайвалторгуультай, жолообарихэрхийгньхасдаг. Мэдээжбидхуультайболчихволасуудалцэгцэндээорно. Тиймучраасфорумаасгарахсанаачлага, зөв­лөмжзэргээхуульсанаач­лахэрхтэйЕрөнхийлөгч, Иххурлынгишүүдэдтанилцуулна. Иймэрхүүзохицуулалт, стандартаахийж, хуульчилжчадвалбидирээдүйхойчоо, өөрс­дийн­­хөөүрхүүхдүүдийглхамгаалнашүүдээ. Баруундхүүхдийгганцаарангньцоожилжорхиногэдэгбайжболохгүйасуудал. Манайдгэтэлхэвийнүзэгдэл. Хэдхэнжилийнөмнөальцэцэрлэгтбилээ, нэгхүүхэдкоршокооавахгэжбайгаадшүүгээнддаруулааднасбарчихсан. Багшньхүүхдүүдээунтуулчихаадгараадявчихсанбайгааюм. Энэболхарамсалтайбөгөөддахижгарахгүйгэхбаталгаагүйноцтойтохиолдол. Бидхуультайболчихволиймтохиолдолдхариуцлагатооцожболно. ХүүхэдявжбайгаадшатныбариулынзавсраарунааднасбарчихсантохиолдолНоминихдэлгүүртгарсан. ТэгвэлхуультайболчихволМэргэжлийнхяналт, хяналтынбайгууллаганьүйлчилгээнийгазар, дэлгүүрхоршоонышат, давхрыгхянаадстандартаднийцсэнүгүйгхянадагбайжболно. Биданхзахзээлдороходцагдааньтавхандолларынцалинтайбайсанболөнөөдөр 500-600 мянгантөгрөгийнцалинавдагболжбайна. Энэболнэгталаасхөгжил. Гэтэлбидхөгжөөдбайгааюмшигмөртлөөтэрхөгжингүйорнуудынжишгээссанааавчхуульдүрэмдээоруулахаахаринорхичихож.

-Таныгзургадугаарсарын 1-ндтөрсөнгэжсонссон. Хүүхдийнбаяраартөрсөнболоодчтэрүүхүүхдүүдэдээлтэйсанаачлагагаргасанболовуугэжбодогдлоо?

-Бихүүхдийнтөлөөюмхийхёстойлгэжэнэөдөртөрсөнболовуугэжбоддогюм. Зургадугаарсарын 1-ндтөрнөгэдэгзөвхөнхүүхдийнбаяртэмдэглэж, хүүхдүүдтэйхамттөрсөнөдөртэмдэглэхгэсэнутгабишбайх. Харинчхүүхдийнтөлөөихзүйлхийгээрэйгэсэндаалгаварюмболовуугэжойлгодог. Тиймээсччадлаараабүтээсэнзүйлээсээирээдүйхойчүеийнхээтөлөөжааханчгэсэнюмхийххэрэгтэйгэжбоддог. Тэндээсээчбиөөрөөихсайханэерэгэнергиавдагюм.

-ФорумыгХөрстдэлхийтөрийнбусбайгууллагаасгаднаөөрямарбайгууллагадэмжижбайгаавэ?

-БидэнэфорумыгЕрөнхийлөгчийнивээлдорДаймондпрессклубтэйхамтранзохионбайгуулжбайгаа. Мөнбизнесийнолонбайгууллагачдэмжиж, хамтрахааилэрхийлсэн. Форумаас  тодорхойсанаачлагаагаргааддэвшүүлэхээраяндаабусадтөрийнболонтөрийнбусбайгууллагаоролцохньнээлттэй. БидзөвхөнэхлэлийгньлтавьжөгчбайгааюмМинийхувьд, нэгдүгээртхүүхдэдхамаа­тайбүхэнстандарт­тайбайя, хоёрдугаартхүүхдийнасуудлыгайлгэрийнаавболсонЕрөнхийлөгчхариуцдагбайягэсэнсанаачлагыгдэвшүүлжбайгаа.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=657

ШУТИС-ийн Эрдэм шинжилгээ, инноваци хариуцсан дэд захирал, дэд профессор Д.Ганчимэг : Хоёр, гурван морьтой гэдэг шиг хүүхдүүдээ хос хэлтэй болгоосой

2013-03-07 09:13:31

Д.МЯГМАР

 

МанайулсынурдаабарьдагсургуулиудыннэгШУТИС-ийнэрдэмтэннарийнбичгийндаргабүсгүйнажлынүүдийгсахижярилцлагаавчихсанаатайхүлээлээ. Түүнийөрөөгөөрбайсхийгээдлхүншагайж, завсарчөлөөгүйлоюутнууд, багш, эрдэмтэд  орж, гараадлхөдөлгөөнихтэйаж. МаргаашОлонулсынэмэгтэйчүүдийнбаярМартын-8  ШУТИС-ийнзалуусбүсгүйчүүдээхэрхэнбаярлуулахталааряриаөрнүүлжбайлаа. ШУТИС-ийнЭрдэмшинжилгээ, инновацихариуцсандэдзахирал, дэдпрофессорД.ГанчимэгийгЯрилцахцагбулангийнзочноорурьжэнгийняриаөрнүүллээ.Тэрээролонзүйлданхдагчболснообурхнызурсанзурагюм  хэмээндарууханөгүүлэхюмбилээ.

-Хүнбүрөөрийнгэсэнамьдралынжимийгбийболгодогболовуу. Эрдэм­тэнхүнийхувьдтаамьд­ралынөнгийгальөнцгөөсхардагвэ

-Бурхнызурсанзур­гаарлбиажтөржяваагэжбоддогюм. Дундсургуульдбайхдаабибагшмэр­гэ­жилтэйболно. Насаараалэрдэм, номынмөрхөөнөгэжсанажбайсангүй. Аз, эзгэхүүнийслэлийн 23 дугаардундсургуулийноросхэлтэйанхнытөгсөгчболжбайлаа. Өнөө­дөршавьнартайгаазэрэгцээдлөөрийгөөхөг­жүүлээд, цагямагтши­нийгсуралцаадлявжбайна.

-Оросхэлнийбагшболохгараагаа  тадундсургуулиасааэхэлсэнгэжхэлжболохуу?

-Өнөөхлзурсанзур­гаа­раалбиоросхэлнийбагшмэргэжлийгсонго­сонбайхгэжбоддог. Ту­хайнүедманайулсоросхэлийгбодлоготойгоорсургахаархүүхдүүдээба­гаасньбэлтгэжэхэлсэнюмбилээ. Тиймээс 1975 онднийслэлийн 23 дугаардундсургуулийгоросхэлтэйанхны 20 хүүхэдонц, сайндүнтэйтөгссөн. Тэднийнэгньби. БидОросхэлниймэргэжилэзэмшихээрОХУ-ынУралынихсургуулийнхуваарьавсанюм. ТухайнүедСвердловскхаалттайхотбайсан. ТэндхөлтавьсанзургаанмонголоюутнынэгболжУралынихсургуулийнбосгоалхсанньамьдралынмааньсайханмөчүүдийннэгюм. Мөнтэндхийнанхныгадаадтөгсөгчдийннэгболж 1980 ондсур­гуулиатөгсөжэхорондооажиллахаар  ирсэн. Ихэнххүүхэдавсанхувиараатухайнүедсольсондоо.

-Их, дээдсургуультөгсөөдажлынгараагааэхлүүлэхамаргүйбайдаг. Таныхувьдямаражилдхуваарилагдав?

-СургуулиатөгсөөдХөнгөнүйлдвэрийняа­мныГадаадхарилцааныхэл­тэстажилдорсон. ТухайнүедЭдийнзасгийнха­рилцантуслалцахзөв­лөлийнажлыналбанёсныхэлньоросхэлбайлаа. Оросхэл­тэйхүмүүсэрэлт, хэрэг­цээтэй, аятайханажилолддогбайж. Энэзөв­лө­лийннарийнбич­гийндаргаболохмагад­лалтайсанаг­даад. Тий­мээсяамандрефе­рентээражиллахболсон.

1990 онднийгэм, цагүесолигдож, бүтцийнөөрч­лөлтгэжсүрхийзүйлхийсэн. ТэрүедбияамныхаръяаТМС-дбагшлахболсон. 1995 ондШУТИС-дбаг­шилжшавьнараасургахболсонХөн­гөнүйлдвэрийняамандажиллажбайсанболохоорүйлдвэрээрихявна. Тэрхэрээрмэргэжлийнүг, хэллэгээуламарвижуулнадаа. ШУТИС-дажиллахадтэрүедсурчбайсанзүйлиххэрэгболсон. Тиймээсзалуу­смааньхааначажил­ласанихзүйлсурчаваасай.

-Шавьнараараабахар­­ханабиз?

-Манайсургуультөг­сөгчидерньлихдажгүйажиллаж, амьдардагюм. Шавьнармааньихсүрхийяваадбибаярладаг. Багшхүнийбүтээлньшавьнаршүү. Тиймээсбихэр­хэнажиллажбайгаагаатөгсөгчнарынхааажлынамжилтаасхаржболно.

-Эрдэмтэннарийнбичгийндаргагэхээрномшагайж, хурал, чуулганхийсэнзавгүйхүнбайхболовуу. Энэихажлынха­жуугааражилсагэзэг­тэй, сайнээж, халамжитханьбайхамаргүйбиз?

-Бинэгихмундагтааэрдмийнмөрхөөчихсөнгэжбодогддоггүйюм. Амьдралыншаардлагаархүнномүзэж, зэрэгцолооахиулдагбайх. Тэрнээсбишбибусадхүнээсилүүгарч, сүрхийдэээрдэмтэйболж, номбичээгүйболовуу. Ихсургуульдбагш­лахаараандааномбичихшаардлагагардагюмби­лээ. Багшхүнмэргэжил, мэдлэгээбайнгадээш­лүүлжбайхёстой. Цагүетэйгээхөлнийлүүлжалхахгүйболгорьгүйшүү. Ажилдаагүнзгийоржбай­гаамааньбусдадэрдмийнөндөрзэрэгцолондхүрсэнсүрхийхүнболжхараг­дуулдагбайх. Өргөнмэдлэгтэйбайхгүйболшавьнартаагологдоно. Тэднийгээхэнээсчдороруулахгүйэрдэмтэйхүнболоосойгэжямарчбагшхүсдэг. Бигадаадхэлтэйгэжонгироодбусадзүйлийгсуралгүйорхижхэрхэвчболохгүй. Дахингадаадхэлүзэж, мэдлэгээбататгаж, уламлавш­руу­лаххэрэгтэй. Энэбүхнээсболжбиднэглмэдэхэдэрдмийнзэрэг, цолдзаримньоргилдхүрдэгбайх.

МонголУлсынгурав­дахьЕрөнхийлөгчН.Энх­бая­рынхэлсэнүгийгбисанажявдагюм. Хүнхоёр, гурвангадаадхэлтэйбайхюмболхоёр, гурванхосморьтойюмшигболжхол, хүндхэцүүямарчзамыгтуулжболдоггэж. Ба­гаасааоросхэлшамдан  үзэжбайсандаабисэтгэлхангалуунамь­дарчбайна. Хүмүүсийнуншаагүйгээдхэлчихвэлбиеэтоо­сонболчихбайх, оросынутгазохиол, сон­годгуудыгэххэлдээрээбайгаамэтшимтэнуншижтанилцажбайлаа. Гадаадямарчхэл­тэйбайсанхүндихмэдлэг, амьдралынолонбо­ломжийгнээжөгдөг. Хүү­хэд, залуусмааньмонголхэлнийхээзэрэгцээга­даадхэлийгшимтэнсудлаасайгэжхүсдэг.

-Залуусмаань 1970, 1980-аадоныхоншигмэр­гэжилддурлахаасааилүү­тэйцалингньхаржажлаасонгожхийдэгболж. Таныхувьдцалинхөөсөнхү­мүүсийгюугэжбоддогвэ?

-Өнөөгийнзалуустололттойавчихаарталолонбий. Хажуугаарньсаарзүйлчбий. Альчнийгэмдгэрэл, сүүдэрзэрэгцэноршдогшигнийгмийнхөгжлөөдагаадсайн, муузүйлолонтаагарчирнэ. Түүнээссайнталыгньолжхаржзалуусмааньнэгнэгэндээүлгэрлэдэгбо­лоосой. Нийгмийнөөрч­лөл­тийнбуруугэрхмэ­дэлтнүүдхүүхэд, залуустбүүтохоосой. Үнэхээрал­даатайзүйлбайвалтөр, засагньтэрбүхнийгих, багагэжялгалгүйзасч, залруулаа­сай. Нийгэмөөрөөхүнийбүтээлбайдагучраасбидөөрсдөөлтэралдаа, мад­гийгзаснашүүдээ. Тэгжбайжбидэндамжилт, бү­тээларвинир­нэ. Залуусынхошуурдагцалинихтэйажлынбайрбийболно 

-Таныдурласанмэр­гэжлийгсүүлийнжилүүдэдМонголднэгихтоохгүйболсонбайхшиг. Оросхэлсурах, судлахажилхоц­рогдожангли, солонгос, хятадхэлийгсонирхдогболооюу. Таныхувьдямарсэтгэгдэлүлдсэнбэ?

-Үүнийгбинийгмийншаардлагагэжхаржбай­гаа. Гэхдээмонголхүмүүс 1990-ээдоныгхүртэлоросхэлээрярьдаггүй, оросооройл­годоггүйхүнховорбай­­­­лаа. Оросхэлнийсур­галтыгөндөртөвшиндхүргэжчадсаншүү, мон­голчууд. Харамсалтайньоросхэлсудлажөндөрмэдлэгтэйболсон. Тэртөвшнөөсөөсүүлийнхэдэнжилбуурчихлаа. Биүүндиххарамсчявдаг. Болжөгвөлмонголчуудхоёр, гурванхосморьтойгэдэгшигхүүхдүүдээхосхэлтэйболгоосой. Шавьнараачбибасхосхэлтэйболгэжшахдаг.

-Шавьнараасургахынзэрэгцээтахүүхдүүдээ  оросхэлэндус, цасбол­госонбиз?

-Минийзүтгэлгэжюубайхвэ. Харинминийханьайхтаранхиатайтулдаахоёрхүүхдээорос, англихэлтэйболгосонбайхшүү. Манайнөхөрсэтгүүлч. Баярынхньөдөржааханмагтажхөөргөжболнобиздээ.

-Бололгүйяахвэ. Таманайуншигчдадгэрбүлээтанилцуулахгүйюу?

-МинийханьАрдынэрхзэрэголонсонин, хэвлэлдажиллажбайсанД.Цэдэн-Ишгэжсэтгүүлчбий. Сэтгүүлчидерньямарваазүйлдихняхуурханддаг, бусдынтөлөөявдаг, сүрхийулсбайдагшүү. Өнөөдөрүндэснийсэтгүүлзүйүүсч, хөгж­сөний 100 жилийнойто­хиожбайна. ХаньмааньБаяртааоролцохоорявлаагээдөглөөгэрээсээгарсан. Дөрөвдэхза­саг­лалынхалуунамбүлийн­хэндньханийнхааөмнөөсбаярынмэндхүргэж, үгньхурц, үйлньариунбү­тэмж­тэйбайхынерөөлийгөргөе.

-Баярлалаа. Хүүхдүүдтаньтахоёрынмэр­гэж­лийгэзэмшсэнүү. Эцэг, эхчүүдмэргэжлээхүүх­дүүддээөвлүүлэхгэжхүсдэгшүүдээ?

-МанайхүүХүмүүн­лэгийнухааныихсургуу­лийгсэтгүүлчмэргэжлээрдүүргэжаавынхаамэр­гэж­лийгньөвлөсөн. Сур­гуулиатөгсөөдмэргэж­лээрээхэдэнжилажил­лажбайгаад 2012 оноосАНУ-ынЭлчинсайдыняамандхэвлэл, мэдээлэлхариуцсанмэргэжилтэн  болсон.

Бибагшхэрнээхүүх­дүү­дээсургахадердөөчцаггаргажбайгаагүй. Загасчныморьусгүйгэдэгшигл. Азаархоёрхүүмааньангли, оросхэлэндшамдаж, гадаадхэлээрчөлөөтэйярьдагболсондбиихбаяртайбайдагАавынхаанөлөөгөөртэрхоёрмааньхосморьтойболсондоо. Манайхүналиваазүйлдихчамбайханддаг. Тиймээсхүүх­үүдньбассүрхиймэрийлттэйболдогюмбайна.

-Сэтгүүлчхүнийгэргийбайхямарсанагддагвэ. Заримньгэрийнбараахарахгүй, бусдынтөлөөявлаагэхмэтээрад, шооүздэг?

-Хорвоосайнмуу, сай­хан, муухайгтэнцүүлдэгшүүдээ. Тиймээсбидямарчбайсансайханажтөржбайна. МонголУл­сынанхныҮндсэнхуульбатлагдажбайхадбибагахүүгээтөрүүлсэнюм. Нө­хөрмааньнамайгнялхбиетэйгэжтэрүедгэрлүүгээгүйгээгүйюмдаг. БинялххүүхэдтэйгэртээсуудагбайхадманайхүнсэтгэламаражлаахийжоройдоолирдэгбайжТэг­­­­­сэнхэрнээхүүх­дүү­дийнхээболовсрол, хү­мүүж­лийганхаарчбусдындоророхооргүйхүнбол­голоо. Сэтгүүлчдийнажил, хөдөлмөрцаг, нар­гүйюмдаа.  

-Танайгэрбүлхоёроюутантөгсгөжхоолнызахадхүргэсэнюмбайна. Оюутнытөлбөрийнталдээрээж, дэдзахиралхүнийхувьдтаныбайрсуурьзөрөлддөгүү?

-Хэнчбайсаноюуныхөдөлмөрийгүнэлэхёстойгэжбибоддог. Техно­логийнинженергэхэдихнарийвчилсанзүйлсудал­даг. Хүнсний, үйлдвэрийнгэхмэтээролонсал­бар­ладаг. Ийминженерөндөртөлбөртэй, сайнсур­галт­тайсургуульдлбэлт­гэхёстой. Өнөөдөрмөнгөтэйхүнбүрхүүх­дэдээдундболовсролэзэмшүүлэхгэждунджаар 1000-5000 ам.доллартөлжсургажбайна. Гэтэляа­гаадна­рийнмэргэжлийнин­женерболохгэжбайжоюутнысургалтынтөл­бөрөөбууруулгэдэгюмбол. Иймшаардлагыгбиеройл­годоггүйюм. Иймхү­мүү­сийгулсыннэгдсэнбод­логоор, өндөртөл­бөртэйсургуульдсайнбэлтгэххэрэгтэй. Эрдэмшин­жил­гээ, судалгааныажлынзардалихгардаг. Ядажлоюутнуудыгэрдэм, номтойболгож, шин­жил­гээ, су­дал­гааныажилддурлуу­лахынтулдэлдэвхуралзохионбайгуулна. Хав­арболохоорэрдэмшин­жил­гээнийажилэхэлжилтгэл, хурлынцагнэмэгд­дэгюм. Ингээдл  манайх­ныажилундарчбайна

 http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=1383

Бага ангийн багш Ж.Наранзул: Хүүхдүүд уг ч нуудаггүй, бас худал хэлдэггүй

2013-03-06 10:51:04

Э.ӨНӨР

Өмнөх “Миний багш” булангаараа ахмад багшийн амьдрал, шавийнх нь онцлогыг хүргэж байсан. Харин энэ удаад бага ангийн багш, сурагчийн өдөр тутмын амьдрал хэрхэн өрнөдгийг сонирхуулъя. “Миний багш” булангийн энэ удаагийн зочноор нийслэлийн II сургуулийн бага ангийн багш Ж.Наранзул оролцлоо. Тэрээр 22 жил хүүхдийн цангинасан инээд, цагаан сэтгэл дунд ажиллаж байгаагаа их хувь хэмээн онцолсон. Амьдралын шаардлагаар өндөр цалинтай ажил хийхээр томчууд дунд нэг жил ажиллахдаа насанд хүрэгчдээс л муу, муухай зүйл гардгийг  ухаарсан. Тэр үед хүүхэдтэй ажиллах л хамгийн гэгээн, амар амгалан, сайхан гэдгийг мэдэрснээ тэрээр дурсав.

-Таны ажлын бахар­хал, бэрхшээл юу вэ?

-Хүний хамгийн гэ­гээн, цайлган үед нь хамт байж, түүний баяр баяс­лаас хуваалцаж, инээ­дээс нь идэлцэж явдгаараа бага ангийн багшийн жаргал. Харин бидний мэргэж­лийн бахар­хал бол хүн сайн явах, сайхан амьдрах, хүн байхын эхлэлийг тавьж өгөх байдаг. Хэдий бага ангийн багш хүүхдэд юм сургах үүрэгтэй боловч ээж шиг байхыг тэдний нас байнга биднээс шаард­даг. Багад нь ээж шиг ханддаг, ээжийнх нь зарим үүргийг гүйцэтгэдэг байсан хүнийг хүн бүр сэтгэлдээ тээж, бодолдоо хүндэлж явдаг шүү дээ. Миний ажил өдөрт хэдэн хором  ч амсхийдэггүй. Ажил тараад гэртээ харих замд, гэртээ очсон ч үргэлжилж байдаг. Харих замдаа маргаашийн хи­чээ­лийг хэрхэн сонирхол­той бол­гох, хүүхдийг яаж өөртөө татах, тэд юунд дурлахыг бодно. Гэртээ ирээд хүүх­дүүдийн дэвт­рийг засна, аав ээжид нь захиа бичнэ, хичээлийн үзүүлэх мате­риал бэлдэнэ, нөхрөөсөө  ангидаа хув­цас­ны өлгүүр хийлгүү­лэхээр гуйна ингээд л дахин нэг шинэ өглөөтэй учирна. Гэхдээ энэ бүхнээс би өөрөө су­ралцдаг болохоор үүнийг бэрхшээл гэж боддоггүй.

-Хүүхэд ямар хүн болох нь бага ангийн баг­шаас шалтгаалдаг гэлээ. Тийм болохоор тэдэнд их цаг зарцуулна биз?   

-Хүүхэд ямар хүн болох суурийг бага ангид нь бид тавьдаг боло­хоор хувийн амьдралаа төлөвлөж, зохион бай­гуулах хэрэгтэй болдог. Энэ ангиа л төгсгөөд авъя. Дахин шинээр авсан ангиа дунд ангид нь шил­жүүлчихье. Түүний дараа хувийн амьдралдаа ан­хааръя гэж явсаар оройтож хүнтэй суух, хүүхэд гаргах тохиолдол олон бий. Түм­ний хүүхэдтэй ажиллаж байх хооронд өөрийн хүүхдийн асуудал ард үлдэх үе ч байдаг.

-Та багшаас өөр ажил хийж байсан уу. Сүүлийн үед багш нарын цалингийн асуудлаас болж багш нар өөр ажил хийдэг болж?

-Багшийн цалин үнэ­хээр амьдралд хүрэлц­дэг­гүй. Амьдралын шаард­лагаар энэ ажлаасаа гарч байсан үе бий. Нэг жил сургалтын менежер хий­сэн. Гэхдээ энэ ажлын цалин өндөр байсан ч хамт ажиллаж байсан хүмүүс, эргэн тойрныхон муу зүй­лээр хүрээ­лүүлсэн. Том хүмүүстэй ажил­лахаар өдөр бүр мөнгө ярина, зэрэг зиндаа тогтооно, нэгнээсээ илүү гарах гэж баярхана, хов хөөнө, худал ярина, нэг нэгэндээ атаар­хаж жөтөөрхөнө, албан тушаал, эрх мэдэл булаа­цалдана, удирдлагадаа таалагдах гэж хэн нэгнийг муулна, долгиноно. Ер нь хүний хамгийн муу аран­шин томчуудаас гардгийг тэнд ажиллаж байхдаа мэдэрсэн. Хүү­хэд­тэй ажил­лаж байхдаа энэ бүхнээс ангид байснаа ухаарсан. Тэгээд л муу муухай зүйлээс хол байдаг хүүхэдтэй л ойр байсан нь  амар амгалан амьдрал болно гэж дүгнээд буцаж ажилдаа орсон доо. Тэр бол миний зөв сонгол­туудын нэг байсан.

-Багш хүн сурагчийн­хаа сэтгэл санаа ямар байгааг нүднээс нь уншдаг гэдэг. Гэтэл зарим эцэг эх хүүхдийнхээ юу хүсч, мөрөөдөж байгааг анзаарах сөхөөгүй явдаг?

-Өглөө ангид орж ирээд тэднийг харахад хэний гэр бүлд юу то­хиолд­сон, хэний нь бие тааруу байгаа, хэнд нь асуудал тулгарсан нь нүднээс нь мэдэгддэг. Юу болсныг асуухаар аав, ээж хоёр маргалдсан, манай аав архи уусан гээд ярина. Тэд юу ч нуудаггүй , худал ярьдаггүй. Харин аав, ээж нь худал ярина. Хүүхэддээ заана. Өглөө хичээлдээ хоцорч ирсэн хүүхэддээ аав, ээжүүд “Багшдаа эмнэлгээр яваад ирлээ гэж хэлээрэй” гэж худал хэлэхийг нь заагаад ангид нь оруулдаг. Тэд гэнэн цайлган болохоор яриан дундаа үнэнээ хэлчихдэг. Аав ээжүүд хүүхэддээ хангалттай цаг гаргаж чадахгүй байна. Үүнээс болж хүүхдээ юу хүсч мө­рөөдөж байгаа ямар авъяастайг мэддэггүй. Энэ бол хамгийн харамсалтай.

 

“ЗУРГААН НАСТНУУДТАЙ АЖИЛЛАХАД ЗУГААТАЙ”

 

Зургаан настнууд сургуулийн босго алхдаг болсноор бага ангийн багш нарын ачаалал улам нэмэгдсэн талаар боловс­ролын салбарынхан ярь­даг. Зургаан настнууд хичээл зааж байгаа багш нар тэднээр хүчээр юм цээжлүүлэх биш тоглуулж байгаад юм сургах арга байгааг онцолж буй. Цэцэр­лэгээс дөнгөж хувцасаа өмсөж, хоолоо идэх чадвартай ирдэг тэдэнд өдөр тутмын амьд­ралд хэрэгтэй бүх зүйлийг зааж байгаагаа Наранзул багш хэлсэн. Яаж бие за­сах, үдийн цайгаа хэрхэн уух, зам гарахдаа юуг анхаа­рах, гараа хэрхэн угаах гээд хичээлээс гадна олон зүйлд тэднийг сур­гадаг байна. Бие засахаар явсан сурагч нь алга болохоор араас очиж арчилна. Ширээн доогуур халааслаж ирсэн маши­наараа тоглох нэг­нийг нь аргадана. Хичээл дээр юу хийх ёстойг эвлэж хэлнэ. Энэ бүхнийг хийхэд хичээл заах цагаас нь хорогддог ч зургаан наст­нуудын үйлдэл, үг бүр зугаатай байдгийг Наран­зул багш хэллээ. Харин түүний шавь нар баг­шийн­хаа талаар, ангид нь амьдрал хэрхэн өрнөдгийг ярьсан. 

 

Ц.Анар-Эрдэнэ: БАГШИЙН НӨХӨР БИДЭНД НОМЫН ТАВИАР БЭЛДЭЖ ӨГСӨН

 

Анги болгон номын сантай болж байгаа. Манай анги ч гэсэн номын сантай болсон. Бид нар номоо ээлжилж гэртээ авч очиж уншдаг. Манай ан­гийн номын сан 40 гаруй номтой. Багш бидэнд номын сангийнхаа номыг яаж гамтай хэрэглэх, унш­сан номынхоо баат­руудыг зурах, нэг нэгэндээ ярьж өгөхийг зааж өгсөн. Гэртээ байгаа номоо бас ээлжилж уншдаг. Манай ангийн номын сангийн тавиурыг багшийн нөхөр хийж өгсөн. Би баярлаж байгаа. Багш үлгэрийн ном уншиж өгөхөд нь бид дуртай байдаг.  

 

н.Номундарь: БАГШ БИД ХОЁР ААВЫГ ТАМХИНААС ГАРГАСАН

 

Манай багш долоо хоногт нэг удаа “Тамхины хор уршиг” гэж хичээл заадаг. Энэ хичээл дээр заримдаа аав ээжүүд суудаг. Манай аав хоёр удаа суусан. Хааяа эмч ирж энэ талаар хичээл заана. Тамхинд хэр их мөнгө зарцуулдаг талаар багш тоо бодуулдаг. Энэ хичээлээр биднийг тооны хичээлдээ сайжирна гэж хэлсэн. Нэг өдөр би багшид ааваа там­хинаас гаргах хүсэлтэй байгаагаа хэлсэн. Багш надад туслана гэсэн. Багш “Ангид үзсэн хичээлээ гэртээ очоод аавдаа зааж өгч байгаарай” гэсэн. Би багшийн заасан хичээл, эмчийн хэлсэн зөвлөгөөг бүгдийн аавдаа ярьж өгдөг. Бас тамхинд хэр их мөнгө зарцуулдаг талаар бодсон тооны хичээлээ үзүүлсэн. Одоо аав тамхи татдаггүй. Багш, бид хоёр аавыг тамхинаас гарсан гэж боддог.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1405&code=1381

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.