• Categories

  • Traffic

Х.Хатанбаатар: Мянга гаруй цифрийг 30 минутын дотор цээжилж байлаа

 
2013 оны 8 сарын 16
Х.Хатанбаатар: Мянга гаруй цифрийг 30 минутын дотор цээжилж байлаа
Харахуй, бодохуй, сэтгэхүй, ой ухаан… Энэ бүхнээс тэр зөвхөн ганц л зүйлийг шаарддаг. Хурд. Тийм ээ, эрхэм зочинд маань хамгийн чухал зүйл бол хурд юм. Аливаа бүхнийг хурдаар хэмжиж буй эрин зуунд хүний уураг тархийг оюуны спортоор хөгжүүлж яваа залууг монголчууд маань сайн танина. Олон улсын ой тогтоолтын мастер Хандсүрэнгийн Хатанбаатарын ярианд анхаарлаа хандуулна уу.  

-Монголчууд аливааг цээжилж тогтоохдоо авьяастай хүмүүс. Харин та үүнийг оюуны спорт болгон хөгжүүлэхдээ математик арга барилд тулгуурладаг уу. Аль эсвэл монгол ахуйд түшиглэж байна уу?
-Тантай санал нийлж байна. Монголчууд маань ой тогтоолт үнэхээр сайтай. Үүнийг нотлох энгийн жишээ олон бий. Жирийн нэгэн малчин өөрийн болон өрөөлийн малыг зүс, тоогоор нь түвэггүйхэн ялгаж чаддаг. Миний хувьд, Туркт оюутан байхдаа ой тогтоолтыг сонирхон судалж эхэлсэн. Оюуны спорт гэхээр ихэнх хүн шатар, даам зэрэг хязгаарлагдмал хүрээнд ойлгодог. Гэвч оюуны спорт нь дотроо маш олон төрөлтэй. Судоку бөглөх, рубикийн шоо эвлүүлэх, ой тогтоолт, хурдан унших, цээжээр тоо бодох ч бас оюуны спорт юм. Эдгээр төрлөөр багагүй хугацаанд хичээллэж, амжилт гаргалаа. Ой тогтоолтоо хөгжүүлэхийн тулд төсөөлөх чадварыг дээд зэргээр эзэмшсэн байх ёстой. Хүн төсөөлж л чадвал тухайн зүйлийг цээжилж чадна гэсэн үг. Хүмүүс ингэж чадах учраас ой тогтоолтоо өндөр хэмжээнд хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Тиймээс би Монголын оюун ухааны академийг үүсгэн байгуулаад багшилж байна. Энэ хугацаанд ой тогтоолтын аргачлалуудыг монголчууддаа хялбар болгох үүднээс өөрчилсөн.

-Таны хувьд 1000 гаруй цифрийг богино хугацаанд цээжилсэн гэв үү?
-Ой тогтоолт сайжруулах аргачлалд би суралцаж, бас судалсаар яваа. Олон ч тэмцээн, уралдаанд оролцлоо. Өнгөрсөн жил болсон олон улсын тэмцээнд би 1000 гаруй цифрийг 30 минутын дотор цээжилж, ганц ч алдалгүй бүгдийг нь нэрлэх төрөлд түрүүлсэн юм. “Асар олон цифрийг яаж ингэж цээжлэв” гэж та гайхах байх. Би өмнө нь “Төсөөлж л чадвал юуг ч цээжилж чадна” гэж хэлсэн шүү дээ. Гэвч цифрүүдийг төсөөлөх гэхээр болохгүй байгаа биз. Тэгэхээр бид яах ёстой вэ гэвэл, хийсвэр зүйлсийг төсөөлж болох хэлбэрт оруулах чадвартай болох хэрэгтэй. Тийм учраас тэр олон цифрийг төсөөлөх хэлбэрт шилжүүлж, дотроо хошин төсөөллүүдийг бий болгон инээгээд л цээжилнэ гэсэн үг.

-Энэ олон цифрийг харахад нүд эрээлжилж байна шүү. Үнэндээ юун хошин мэдрэмж төрөхтэй манатай санагдлаа. Тэгэхээр та хошин мэдрэмжээ яаж өдөөдөг вэ?
-Ой тогтоолтын маш олон зарчим бий. Эдгээрийг л баримтална. Зарчмаа баримталснаар тухайн мэдээлэл хүссэн, хүсээгүй хошин мэдрэмж төрүүлдэг. Ер нь хүн сэтгэл хөдөлгөсөн зүйлсээ хэзээ ч мартдаггүй. Төрсөн өдөр, баярт үйл явдал, аль эсвэл гуниг, зовлонг хүмүүс ямагт санадаг. Учир нь тэр болгонд сэтгэл хөдлөл оролцсон байдаг шүү дээ. Тийм учраас ямар ч тохиолдолд сэтгэл хөдлөлийг оролцуулах шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл, дадал зуршил болгох нь чухал. Ямар нэгэн мэдээллийг ухамсартайгаар хүлээж авахын тулд сонирхолгүй мэдээлэлд ч гэсэн хошин мэдрэмж оруулах хэрэгтэй. Ингэж чадвал мэдээллийг бид маш амархан хүлээж авна.

-“Монголын хоёр сая 700 мянган иргэний нэрийг цээжил” гэвэл танд ямар хошин мэдрэмж төрөх бол?
-Хоёр сая 700 нь ч юу юм бэ. Би маш олон арга хэмжээнд оролцдог. Тэр үеэр ой тогтоолтын шоу үзүүлбэрийг үзүүлдэг л дээ. Өнгөрсөн жил гэхэд л шинэ жилийн 16 орчим арга хэмжээнд оролцсон. Залуус намайг хөзөр цээжилдэг гэдгээр маань гадарладаг. Нэг багцад 52 ширхэг хөзөр бий. Би нэг цагийн дотор 15 багц хөзөр цээжилж байлаа. Телевизийн нэвтрүүлгийн үеэр саяхан 20 минутад найман багц хөзөр цээжилсэн. Ой тогтоолтын маань өөр нэгэн үзүүлбэр гэвэл, шинэ жилийн арга хэмжээний үеэр би үүдэнд зогсч, 50-80 хүний нэрийг асуугаад оруулдаг. Харин дараа нь тайзан дээр гарч “Надтай сая танилцсан хүмүүс босно уу” гээд бүгдийнх нь нэрийг хэлэхэд гайхдаг л даа. Гэхдээ энэ бол маш энгийн зүйл. Яагаад гэвэл, би хошин төсөөллөө тодорхой хэмжээгээр хөгжүүлж байгаа учраас тухайн хүний нэрийг энэхүү төсөөлөлтэйгөө холбож өгдөг.

-Яаж?

-Хүмүүсийн нэрийг дотор нь гурав хуваадаг. Эхнийх нь олны танил ба ойр дотныхны нэрс. Дараачийнх нь тодорхой утга агуулсан. Харин гурав дахь нь утга агуулаагүй нэр юм. Эдгээрийг л би анзаарч байна гэсэн үг. Үүндээ тулгуурлаж, хошин төсөөллийг бий болгоно. Мөн тухайн хүнийхээ зүс царай, онцлог шинжүүдийг холбочихоор хошин мэдрэмж төрдөг. Энэ нь нэг ёсондоо төсөөлөл. Тийм учраас тэр хүнийг хармагц холбосон орчин, төсөөлөл толгойд орж, нэрийг нь шууд санадаг. 
  
-“Ой тогтоолтыг оюуны спорт болгон хөгжүүлнэ” гэхээр хүмүүс хэр хүлээн авч байна вэ?      
-Ой тогтоолт, цээжээр тоо бодуулах тэмцээн, уралдааны талаарх ойлголт өмнө нь тун бага байлаа. Би эх орондоо 2008 оны эцсээр ирсэн. Телевизээр дээрх зүйлсийн талаар анх тайлбарлахад хүмүүс их гайхдаг байсан юм. Ямар ч мэдээлэлгүй хүмүүс гайхах нь аргагүй шүү дээ. Тэд намайг “Ганцаараа л ингэж чаддаг” гэж ойлгодог байлаа. Гэвч тэр цагаас хойш 13-73 насны 260 орчим хүн манай академийг төгссөн. Үүнээс эхэлж, хүмүүс миний ярьдаг зүйлийн талаар өөр ойлголттой боллоо. Суралцагсад маань шүлгийг нэг удаа сонсоод л цээжилнэ. “Энэ хуудасны 25 дахь мөрөнд ямар өгүүлбэр байна вэ” гэхэд хэлдэг. Нэгхэн цагийн дотор гадаад үг 100-г цээжлэх чадвар эзэмшсэн. Сэтгүүлийг хуудастай, юутай хээхэнтэй нь цээжлэхээрээ хүмүүс “Ой тогтоолтыг хөгжүүлж болдог юм байна” гэсэн сэтгэгдэлтэй болдог. Би яг одоо юу гэж бодож байна гээч. Оюуны спортын төрөлд олон хүнийг хамруулахыг л хүсдэг. Энэ бол хүмүүст насан туршид нь хэрэг болох маш том хөрөнгө оруулалт юм. Өнөөдөр хүн бүрт шинэ мэдээлэл цээжлэх хэрэг өдөр тутам гарч байна. Утасны дугаар, хүний нэр, зүс царай, уншсан, сонссон зүйлсээс гадна дэлгүүрээс бараа худалдан авахаар явахдаа авах зүйлсийнхээ нэрийг бичих тохиолдол бий. Зарим хүн таван секундийн өмнө тавьсан зүйлээ хаана тавьснаа мартчихаад хайдаг. Зуухан дээр цай тавьчихаад тэр чигт нь мартдаг. Иймэрхүү байдлаас маш амархан гарч болно.

-Ер нь марталт гэж юу юм бэ?
-Насанд хүрсэн хүний уураг тархи ойролцоогоор 100 тэрбум орчим мэдрэлийн эсээс бүрддэг. Хүний мэдрэлийн эс цаг тутамд үхждэг. Мэдрэлийн эс буюу неорон хэзээ ч нөхөн төлждөггүй. Бид энэ талаар энгийн тооцоо хийж болно. Хүний мэдрэлийн эс жилд 100 мянгаар үхжлээ гэхэд, хэрэв тухайн хүн 100 насалсан бол 100 сая эс үхсэн болж таарна. Тэгэхээр насанд хүрэгчдийн мэдрэлийн эсийн 10 мянганы нэг хувьд хүрэхтэй үгүйтэй нь үхсэн гэсэн үг. Тиймээс бидний мэдрэлийн эс насан туршид маань хангалттай. Гэхдээ мэдрэлийн эсүүдийн холбоос суларснаас аливааг амархан мартаж эхэлдэг. “Нас ахих тусам ой тогтоолт муудаж байна” гэж зарим хүн буруу ойлгодог. Энэ нь хүмүүс хувь заяатайгаа эвлэрч байгаатай адил юм. “Юм цээжил” гэхээр “Яах юм бэ. Тэртэй, тэргүй мартчихна” гэдэг. Нэг ёсондоо мэдээллийг ухамсартайгаар хүлээж авахаа больж байна. Мэдрэлийн эсүүдийнх нь холбоос нэмэгдэхээ больсноос марталт үүсдэг. Бид мэдээллийг системтэйгээр хүлээн авч, өдөрт дор хаяж 30 минут ном унших ёстой. Оюуны чадварыг хөгжүүлэх оньсон тоглоом, рубикийн шоо зэрэг олон зүйл бий. Эдгээр нь мэдрэлийн эсүүдийн холбоосыг сайжруулах агуу ач холбогдолтой. Ийм холбоосыг сулруулах маш олон хүчин зүйл байна л даа. Архи, тамхи хэрэглэх, стресстэх, нервтэх зэргээс бид энгийн аргаар гарах боломжтой.

-Македоны Александр, Наполеон Бонапарт нар цэргүүдийнхээ нэрийг бүгдийг нь мэддэг байсан бол Моцарт хөгжмийн нотыг маш хурдан цээжилдэг байсан гэсэн. “Суут хүмүүс төдийгүй энгийн хүн ч ийм чадвартай байх боломжтой” гэдэг нотолгоог та хайж яваа байх, тийм үү?

-Би ч гэсэн багадаа тэр тухай сонсоод “Суут хүмүүс юм чинь аргагүй шүү дээ” гэсэн ойлголттой байсан. Ой тогтоолтын олон улсын тэмцээнд оролцсон хүмүүсийг “Төрөлхийн авьяас чадвартай” гэж үздэг байлаа. Миний хувьд, оюуны спортоор яагаад хичээллэх болсон бэ гэвэл телевизийн нэвтрүүлгээс “Хүн бүр үүнийг хөгжүүлэх боломжтой” гэж сонссон. Хожим нь ийм төрлийн тэмцээнд анх оролцоход ой тогтоолтоо дээд зэргээр хөгжүүлсэн олон хүн байлаа. Ип гэдэг хятад залуу Оксфордын толь бичгийн 57 мянган үгийг бүгдийг нь цээжилчихсэн байсан. Тэр хүнээс “1206 дугаар хуудасны 29 дэх үг юу вэ” гэж асуухад шууд хариулдаг. Бид тэрхүү тэмцээний нээлтийн үеэр тэрүүхэн тэндээ уралдаан хүртэл зохиож байсан. Манайхан гурван толь бичигтэй, Ип зөвхөн бал, цаастай гарч ирэхэд үзэгчид 10 үг хэлэх ёстой байсан юм. Ип тэдгээрийг сонсоод “Төддүгээр хуудасны төд дэх нь тийм үг” гэж бичиж билээ. Харин бид толь бичгээсээ тухайн үгийг хайж байгаа юм. Ингээд Ипэд хугацааны хувьд 10 удаа ялагдсан удаатай. Энэмэтчилэн олон жишээ бий. Бернетт Орландо гэдэг 12 настай энэтхэг хүү рубикийн шоог хоёр гараараа 10-хан секундэд эвлүүлдэг. Нэг гараараа 20 орчим секунд, холиод өгөхөд 10-15 секунд ажиглаж, нүдээ боолгон 30-40 секундийн дотор эвлүүлж байна. Харин хөлөөрөө нэг минут 30 секундэд эвлүүлдэг. Түүнээс гадна Ульрих гэдэг 68 настай герман хүн байлаа. Тэрбээр дэлхийд Pi man гэдэг хочтой. Өөрөөр хэлбэл, Pi тоо буюу 3.14 гэж байдаг. Таслалаас хойшхи 20 мянган оронг цээжээр мэддэг. “17856 дугаар цифр юу вэ” гэхэд “Гурав” гэж хариулдаг. Компьютер дээр түүнийг нь шалгахад гурвын тоо яг гарч ирнэ. Ерөөсөө суут хүмүүс маш олон оронтой тоог ийнхүү цээжээр хэлдэг. Онцлог нь үүнийг хүмүүс “Төрөлхийн” гэж ойлгох нь олонтаа. Гэвч энэ “тогоо”-нд орж ирмэгц “Хүн бүр ингэх боломжтой” гэдэг сэтгэгдэл надад төрсөн. Оюуны спортын төрлөөр багагүй амжилт гаргасандаа хувьдаа баярлаж явдаг.

-Японд оюуны спортыг дунд сургуулийн сургалтын хөтөлбөрт оруулсан юм билээ. Та энэ тухай хэр мэдээлэлтэй байна вэ?
-Ой тогтоолтыг хөгжүүлэх аргачлалыг ерөнхий боловсролын дунд сургуулийн сургалтын хөтөлбөрт оруулж эхэлсэн. Англи, Германд анх 1990-ээд онд түлхүү хөгжсөн байлаа. Тэр цагаас хойш ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг анх зохиоход 5-6-хан улс оролцож байсан. Гэтэл өнөөдөр 148 оронд энэхүү спорт хөгжиж байна. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд ч гэсэн маш өрсөлдөөнтэй болж байгаа. Янз бүрийн сургалтууд бий. Японд хүүхдүүд 4-13 настайдаа сампингаар тоо бодох аргад гуравхан жил суралцсан тохиолдолд насан туршдаа хэдэн ч оронтой тоог цээжээр бодох чадвартай болно. Өнгөрсөн зургадугаар сард Германд цээж тооны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болсон. Хоёр жил тутамд зохиогддог дөрөв дэх удаагийн энэхүү тэмцээнд би оролцож, 120 орчим хүнээс 11 дүгээрт орлоо. Уг тэмцээнд 11 настай энэтхэг охин түрүүлсэн юм. Уг нь Гиннесийн номонд орсон зургаан хүн байлаа. Тэднийг түрүүлэх нь тодорхой гэж бодож байсан ч энэтхэг охин түрүүлсэн нь биднийг гайхшруулсан. Мөн 73 настай америк өвгөн гуравдугаарт орж, хүн болгоныг алмайруулсан удаатай. Тэгэхээр насны хязгаар ерөөсөө байхгүй байгаа биз.

-Та сая нууцаа санамсаргүй дэлгэлээ. “Гиннесийн амжилт тогтоохоор монгол хүүхдүүдийг бэлтгэж байна” гэж. Бэлтгэлээ хэдийнээс эхэлсэн бэ?
-Монголын оюун ухааны академиас өнгөрсөн аравдугаар сард цээж тоо, рубикийн шооны аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулсан. Энэ үеэр 15 минутад 110 хүний зургийг харж, овог нэрийг зүс царайтай нь цээжлэх тэмцээн явууллаа. Хольсон 52 ширхэг хөзрийг таван минутад дарааллаар нь тогтоож, дараа нь бүгдийг санах төрөл ч тэмцээнд багтсан. Зарим хүн “Утга учиргүй олон тоо цээжилж яах юм бэ” гэдэг л дээ. Гэвч тоо цээжилнэ гэдэг оюуны асар том дасгал юм. Утсан дээрх бүх хүний нэр, утасны дугаарыг нэгхэн өдөрт цээжилдэг болно. Номонд ямар ч тоон мэдээлэл байсан тэр дор нь тогтооно. Рубикийн шоо нь оюун ухааныг задлахад ихээхэн тустай. Үүнийг задалж, эвлүүлдэг хэдэн зуун аргачлал байдаг. Дээрх тэмцээний үеэр 150 хүүхэд нэгэн зэрэг маш богино хугацаанд рубикийн шоо эвлүүлж, Гиннесийн амжилт тогтоох туршилт хийлээ. 
  
-Тантай хэр баргийн хүн хөзөр, шатар тоглоод хожихгүй юм байна гэж ойлголоо?
-Манай академид шатар, даамыг харахгүйгээр хоорондоо ярилцаж тоглох хичээл заадаг. Энэ нь маш олон аргачлал бүхий ой тогтоолтын чадвар шаардсан сургалт юм. Би шатар нэг их тоглодоггүй ч хөзөр тоглодог. Хүмүүстэй хөзөр тоглох үеэр надад ямар нэгэн давуу тал үүсдэг. Хэнд ямар “мод” очиж, ямар “мод” үхэж байгааг мэднэ. Хамгийн сүүлд хамт тоглож буй хүмүүстээ “Чамд ийм, ийм “мод” байна” гэдэг. Иймээс надад хожих магадлал маш өндөр. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 2008 онд оролцоход 44 хүний 20-оод нь казинод бүртгэгдсэн байсан. Учир нь тэд дан тоглоом тоглох тал руу чадвараа хөгжүүлсэн нь ажиглагдаж билээ.   
 
-Хүмүүсийн IQ, EQ-г нэгэн зэрэг хөгжүүлэхийг та зорьж байгаа бололтой. Ийм боломжтой юу?
-Дэлхийд зөвхөн IQ-ээр хүний чадварыг тогтоох нь ач холбогдлоо алдаж байна. Учир нь оюуны олон талт чадварын тухай ярьж эхэллээ. “IQ, EQ-г хослуулах ёстой” гэж байгаа юм л даа. Хүн хэчнээн мундаг төсөөлж чаддаг ч амьдрал дээр өөрийгөө ойлгуулж илэрхийлэх EQ муутай бол амжилтад хүрэхгүй. Тэгэхээр энэ хоёрыг хослуулах ёстой. Оюун ухааны суурь бол яалт ч үгүй ой тогтоолт. Төсөөлөх чадвараа хөгжүүлэхэд IQ бодлогуудыг бодоход хялбар болдог. Тухайн дүрснүүдийг янз бүрээр харах чадвартай болж байна. Асуудлыг олон талаас нь харах чадвартай болно гэсэн үг.

-Таны хувьд, хурдан цээжлэх чадвараа хэзээ анх нээсэн бэ. Танай удамд ийм хүн олон байдаг уу?
-Миний хувьд, дунд сургуулийн сурагч байхдаа аливааг хурдан тогтоодог байсан. Гэхдээ маш богино хугацаанд мартчихдаг. Жишээлбэл, багшийн заасан хичээлээр завсарлахаас өмнө асуугдаж, дүнгээ авдаг. Гэвч энэ нь дан механик цээжлэлт байсан. Механик цээжлэлт гэдэг нь тухайн үедээ тогтоочихоод амархан мартахыг хэлнэ. Судалгаанаас харахад, хүн уншсан, сонссон зүйлсийнхээ 80 хувийг 24 цагийн дараа мартдаг юм билээ. Тэгэхээр цээжилснээ урт хугацааны туршид яаж санах ёстой вэ гэдэгт би 2007 оноос сэтгэл зүрхээ зориулж эхэлсэн. Энэ маань надад давуу талыг бий болгон өгч байна. Ямар ч зүйлийг тогтоосон хэр баргийн мартдаггүй. Манай гэр бүлд мундаг цээжилдэг хүн байхгүй. Аав маань инженер хүн байсан. Ээж эмч.

-Гадаад хэл хурдан сурах хүсэлтэй хүмүүс танд их ханддаг байх аа?
-Манай академи гадаад хэл заадаггүй. Хамгийн гол нь үг яаж цээжлэх вэ гэдгийг заадаг. Нэг сарын дотор 2500 үг хэрхэн цээжлэх вэ гэхмэтчилэн олон зүйл бий л дээ. Намайг хичээл дээр нэг дор 80 үг тайлбарласны дараа асуухад хүмүүс бүгдийг нь тогтоосон байдаг. Хошин төсөөллүүд санаанд нь ордог учраас тэр. Манайд TOEFL, IELTS-ийн 1500 үгийг хаанаас нь ч асуусан хэлдэг хүүхдүүд байгаа. Мөн 600 орчим шүлэг цээжилсэн хүүхэд байна. Түүнээс ямар ч шүлгийн хэд дэх ч мөрийг асуусан шууд хэлж чаддаг. Аргачлалыг нь мэдсэн боловч өөрийгөө хөгжүүлдэггүй хүмүүс бас бий. “Мэддэг” гэчихээд хөгжүүлэхгүй байвал ямар ч хэрэггүй шүү дээ.

-Оюуны спорт эрүүл мэндэд хэр тустай вэ?
-Ой тогтоолт гэдэг нь аливааг хөгжилтэйгөөр төсөөлөх юм. Хүн дотроо инээж байна гэдэг стрессээ тайлахын нэг хэлбэр. Гэхдээ яг юуг стресс гээд байгаа юм бэ хэмээх тодорхойлолт одоохондоо алга.    

-Олимпийн төрөлд хэзээ багтах бол?
-Оюуны спортын анхны олимп буюу “Memoriad”-ыг 2008 онд Туркт зохиосон. Ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1991 оноос хойш жил бүр болж байна. Цээж тооны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 2004 оноос эхлэн хоёр жил тутамд зохиогдож байгаа. Харин хурдан уншлагынх гурван жил тутамд явагддаг. Оюуны олимп нь энэ гурвыг нэгтгэж, дөрвөн жилд нэг удаа болж байхаар болсон. Лас-Вегас хотноо 2012 онд уг олимпийг хийхээр төлөвлөж байгаа.                                

С.ТУЛГА

Эх сурвалж http://www.info.mn

 

http://www.info.mn/news/35507.htm

 

Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч А.Мөнхбат : Монголын залуучууд сэрж байна

Өчигдөр 10 цаг 13 минут
А.Мөнхбат: Монголын залуучууд сэрж байна

Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч А.Мөнхбаттай ярилцлаа.

-Юуны өмнө таны паркаа аврах тэмцэл хаана хүрээд зогсов оо?

-Паркийн тэмцэл бол Монголд шударга ёс байх юм уу үгүй юу гэдэгт хариулт өгөх тэмцэл юм шүү дээ. Маш олон залуус шударга ёс ялах уу, эсвэл бид шударга бусаар амьдрах уу гэдгийг энэ тэмцлээс нэхэж байгаа. Өнөөдөр бид шударгаар амьдаръя гэхээр ажилгүй болж, нүд үзүүрлэгдэж адлагдаад байна. Эсвэл шударга бусаар нь явах ёстой юм уу, тэгвэл хамаа алга. Бүгдээрээ шударга бус байя гэдгийг л энэ нөхдүүдэд тавиад байгаа юм. Хотын удирдлагууд паркийн газрыг хууль ёсны дагуу хувьчилсан гээд шүүхэд бичиг хийж өгсөн байна билээ. Уг нь өмнө нь шүүхээс илт хууль бус хувьчлал болсныг нь тогтоочихоод байсан юм. Эцсийн эцэст луйвардаад авчихсаныг нь монгол хүн бүр мэдэж байгаа. Тиймээс бид бизнес хийж байгаа тэр компаниудыг нэг удаа ард түмнээсээ уучлал хүсээд паркийн газрыг буцааж өг. Тэгээд цаашид бизнесээ шударга хийгээд яв гэсэн асуудлыг л тавьсан. Гэтэл одоо болтол чадахгүй байгаа байхгүй юу.

-Уг нь Б.Наранхүү, Лу. Болд хоёр “Чамайг чөлөөлбөл би чөлөөлнө” гэсэн юм яриад явсан биз дээ. Гэтэл одоо бүр таг болоо шив?
-Ер нь шударга бусаар явъя гэж байгаа бол бид шал өөр хэлбэр рүү орж тэмцэнэ шүү гэдгийг л хэлмээр байгаа юм. Үүнийг Монголын мянга мянган залуус, иргэд хүсч байгаа. Хүн иргэн байхдаа нэг юм, албан тушаалтан болоод өөр зүйл ярьж болохгүй. Бизнесийн компани луйвар хийсэн бол түүнийгээ хүлээн зөвшөөрч чаддаг байх ёстой. Жишээ нь би “Голомт”, “MCS”ийг дампуурчихсан байхад лав гайхахгүй. Яагаад гэхээр тэд шударга бус бизнес хийсэн учраас дампуурч байна. Магадгүй олон ажлын байр гаргасан ийм тийм гавьяа байгаа гэх байх. Гэхдээ өнөөдөр залуучууд, энгийн иргэн хүртэл шударга бус зүйлийг хүсэхгүй байхад хүчээр байлгах гээд байгаа нь харамсалтай. Тиймээс энэ тэмцэл цаашаа үргэлжилнэ. Үргэлжлэхдээ чулуу мод барьж гүйхгүй. Хуультай улсад амьдарч байгаа учраас хууль, шүүхээр нь тэмцлээ үргэлжлүүлнэ.

-Тэгэхээр таны хувьд Залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгчийн албыг аваад нэг жил гаруй хугацаа өнгөрсөн байна. Энэ хугацаанд чимээгүй, байгаа байхгүй нь мэдэгдэхгүй хэмээн шүүмжлэгддэг байсан Залуучуудын холбооны үйл ажиллагаанд дэвшил гарав уу?
-Монголын залуучуудын холбоо түүхэн уламжлалтай, азидаа бараг анхны залуучуудын байгууллага гэгддэг. Олон сайн сайхан зүйлийг Монголын ард түмний төлөө хийж, ард түмэн нь энэ байгууллагыг үеийн үед дэмжсээр ирсэн. Энэ байгууллагын Ерөнхийлөгчийн ажлыг хийх хүндэтгэлтэй болоод хариуцлагатай итгэлийг залуучууд надад өгсөн. Залуучуудын холбоо залуучуудыг сэрээж, нэгтгэж, зорилгынхоо төлөө зүтгэхэд нь тусалдаг байгууллага. Тийм болохоор бид хийх ёстой зүйлээ шинэ өнгө төрхөнд нь оруулаад, мартагдсан зүйлүүдээ сэргээж, залуу хүн бүрт хэрэг болох ажлуудыг хийх гээд эхлээд явж байна.

-Ер нь Монголын залуучуудын холбоо бүрэлдэхүүний хувьд нэлээд шинэчлэгдсэн байх?

-Монголын залуучуудын холбооны Гүйцэтгэх хороо буюу удирдах төв аппаратыг 100 хувь шинэчиллээ. Дээр нь аймаг орон нутгийн залуучуудын байгууллагуудыг сэргээх ажлыг хийж байна. Дийлэнх нь сэргээд явж байна, зарим нэг тамга тэмдгээ өгөхгүй дараад хэвтчихсэн, авдартаа хийгээд ажлаа мартчихсан дарга нарыг сэргээх, нас нь залуу гэдэг ангиллаас даваад явчихсаныг нь залуучуудаар сэлгэх ажлыг мөн зохион байгуулж байна. Нөгөөтэйгүүр залуу хүнд хамгийн чухам зүйл зорилго. Тиймээс залуучуудаа зорилго, мөрөөдөлтэй байлгах, түүнийхээ төлөө сурч хөдөлмөрлөдөг байлгахад хэд хэдэн ажлыг гол хийх ёстой газруудтай нь хамтарч хийж байна.

- Залуучуудын холбооны хувьд төртэй уялдаа, холбоотой ажиллахад анхаарах шаардлага байгааг хэлдэг хэрнээ ажил болохгүй удсан. Та үүнийг ажил болгож чадаж байна уу?
-Гол хийх ёстой газар гэж УИХ, Засгийн газрыг хэлээд байгаа юм. Тиймээс л бид УИХ-ын дэргэд Залуучуудыг дэмжих лобби бүлэг байгуулаад байна. Бүлгийн даргаар УИХ-ын дэд дарга Р.Гончигдорж, дэд даргаар нь МАН-ын бүлгийн дэд дарга С.Бямбацогт, АН-ын бүлгийн дэд дарга С.Одонтуяа ажиллаж байгаа. Энэ бол УИХ-ын дэргэдэх хамгийн хүчтэй лобби бүлэг гэж болно. Үүний дараа Засгийн Газрын түвшинд Ерөнхий сайдтай ярилцаад “Залуучуудын үндэсний хороо”-г байгууллаа. Энэ хорооны үйл ажиллагаа эхлээд тодорхой асуудлуудыг барьж аваад ажлаа хийгээд эхэлж байна.

-Тодорхой асуудал гэхээр юуг оруулж байна вэ?

-Юуны өмнө залуучуудын өмнө тулгамдаад байгаа орон сууц, боловсрол, эрүүл мэнд, чөлөөт цаг, хөдөлмөр эрхлэлт гэсэн таван гол асуудал дээр бид тодорхой ажлуудыг хийж байгаа. Орон сууцны хувьд “Буянт-Ухаа” хороолол гэж метр квадратыг нь саяас доош үнэнтэй барилгыг бариулж туришилтын төслийг хэрэгжүүлээд явж байна. Энэхүү 1575 айлын орон сууцны ажлыг анхааралтай ажиглаж байна. Заасан хугацаанд, тогтсон өртөгт нь багтаагаад босгож чадвал үүний жишгээр дараа жилээс маш олон орон сууцыг залуучуудын орон сууцны төсөл болгож баръя гэсэн бодлоготой байгаа. Нөгөөтэйгүүр Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт багтсан “Ажил орлоготой монгол залуу” хөтөлбөрийн гол дэмжин хэрэгжүүлэгчээр манайх ажиллаад явж байна. Энэ жил энэ хөтөлбөрт зориулж Засгийн газраас 600 орчим сая төгрөг анх удаа гаргаж байна. Залуучуудын төрийн бус байгууллагат ингэж 600 сая төгрөг өгч байсан түүх Засгийн газарт байхгүй.

600 сая төгрөг ямар нэг үл бүтэх этгээдийн гарт ороод, эсвэл тендерт ороод алга болоогүй. Энэ мөнгө бүгд залуучуудын гар дээр цалин болж очиж байгаа. Эхнийх нь суманд соёлын үрийг тарих шаардлагын дагуу хийгдэж байгаа ажил. Сум бүрээс Улаанбаатарт суралцаж буй дөрвөн залууг сонгоод өөрийн суманд нь хоёр сар ажиллуулж байна. Эхний сар нь хариу нэхээгүй тус гэсэн залуучуудын холбооны брэнд болсон аяны хүрээнд ажиллаж байгаа. Нэг сар нь Хөдөлмөрийн яамнаас 200 мянган төгрөгийн цалин аваад тухайн суманд нь ажиллаж байгаа. Ингээд 330 суман дээр 1300 гаруй залуу 200 мянган төгрөгийн цалин аваад энэ зун ажиллаа. Энэ жил туршилтын байдлаар төсөл хэрэгжлээ. Ирэх жилээс сумаас Улаанбаатарт ирж суралцаж байгаа бүх залуусыг эргэж суманд зун ажиллуулах хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ гэж харж байгаа.

-“Ажлын гараа” гэдэг төсөл яригдаж байсан. Тэр ажил болж байгаа юу?

-“Ажлын гараа” төсөл анхны ажлынхаа суурийг тааруу тавьж, хүссэн ажлын байрандаа ажиллаж чадахгүйд хүрдэг байдлыг өөрчлөх юм. Тиймээс зун амралтаараа өөрийн мэргэжлийн чиглэлээр хөдөлмөр эрхэлдэг жишгийг бий болгох гэж байгаа. Энэ нь залууст нэг талаас дадлага, нөгөө талаас мөнгө олох, сургалтын төлбөртөө нэмэрлэх боломж болж байгаа юм. Ингээд бид тус бүр 15 хүүхэдтэй 28 багийг энэ жил илгээсэн. 21 баг нь 21 аймаг руу явсан, ингэхдээ тухайн нэг аймгийн нэг сумын залуу гэр бүлийг сонгож, залуу гэр бүлд өвөлжөө барьж өгөх ажлыг хийж байгаа. Хөдөө аж ахуйн яам, аймгийн Засаг дарга нартай яриад тодорхой зардлуудыг нь гаргаад Хөдөлмөрийн яам буюу манай төслөөс 15 залууд сарын 500 мянган төгрөгийн хөлс өгч байгаа. Дээр нь долоон багийг Чойр, Сайншанд, Багануур, Хөтөл, Эрдэнэт, болон “Шинэ төмөр зам” гэсэн бүтээн байгуулалтын төслүүд рүү илгээлээ. Залуус шургуу ажиллаж Хөдөлмөрийн яамнаас өгч байгаа 500 мянган төгрөгийн цалин дээр нэмээд ажилласан байгууллагаасаа 200-300 мянган төгрөгийн урамшуулал авч байгаа. Бид ирэх аравдугаар сарын 5-нд энэ хоёр төслийн тайлангийн хурлыг хийнэ. 1500 гаруй залуу сум, аймаг бүрээрээ тайлангийн хурал хийнэ. Цаашид төслийг хэрхэн явуулах, юу нь хэрэгтэй, юуг анхаарах хэрэгтэй байгаа талаараа зөв дүр зураг гаргана гэж харж байгаа.

-Залуус маань намрын ажилд явдаг болж байгаа гэсэн?

-“Намрын ажил” гэсэн бас нэг төслийг Үйлдвэр хөдөө яамтай хамтраад бороо хур ихтэй, ургацаа богино хугацаанд хураах зорилгоор 2500 залуу аж ахуйд ажиллуулахаар болоод байгаа. Залуучуудаа орчин цагийн аж ахуйд явах боломжоор хангах гэж байгаа. Компаниуд нь байр хоол, унааг нь даана. Дээр нь өдрийн 20 мянган төгрөгийн цалин өгнө. Явах хүсэлтэй залуус олон байгаа. Бараг бүх оюутнуудад явах хүсэл байгаа. 7-14 хоногийн хичээлийг хавар эсвэл хагас бүтэн сайн, өвлийн амралтаараа нөхөж болж байгаа.

-Тэгэхээр Монголыг залуучуудын орон гэдэг. Тэгсэн хэрнээ төрөөс залуучууд руугаа чиглэсэн бодлого их дутагдаж байгааг шүүмжилдэг. Таны бүрдүүлсэн баг залуучуудын байгууллагын үйл ажиллагааг төрд ойртуулж, уялдаа холбоог сайжруулах алхмыг хийж чадаж байна гэж та хэлэх үү?
-Манай залуучууд хоорондоо нийлж мэдэхээ больсон, хамтарч дуу хоолойгоо илэрхийлж чадахаа больсон, зохион байгуулдаг байгууллагууд нь улс төрийн өнгө аястай болсон гээд олон асуудал байгаа. Энэ бүгдээс шалтгаалаад залуус маань өөрсдийнхөө өмнө тулаад байгаа мөнгө олдог ажлаа хөөцөлдөөд өдөр шөнөгүй явж байна. Гэтэл нэгдэж нийлээд хийвэл орлогоо нэмэгдүүлэх, ажиллах нөхцлөө сайжруулах, ажиллангаа сурах, орон сууц авчихаад зээлээ төлөх зэрэг маш олон боломжуудыг бид харахгүйгээр зүгээр л ажлын “мал” болсон юм шиг ажиллаж байна. Ажиллаж ажиллаж арай гэж хэдэн төгрөг цуглуулаад байр аваад 60 хүрээд мөнх бусыг үзэж байна. Нэг ёсондоо залуучууд эрүүл мэндээ хаяж, амьдралын аз жаргалыг мэдэрч чадахгүй байна. Үргэлж түрээсийн байр хэсч, даргын царай харж, нэг ажлын байрнаас нөгөө ажлын байр руу гүйж байна. Энэ мэтчилэн хүүхэд байхдаа мөрөөддөг байсан олон сайхан мөрөөдөл нь бодит амьдрал дээр хэрэгжихгүй болчихоод байна. Тиймээс бид нийлээд бодит байдал дээр төр засагтайгаа хамтарч ажиллахаас өөр арга байхгүй. Хэрэв засаг бидэнтэй ажиллахгүй бол ажиллах засгийг нь гаргаж ирэх ёстой. Түүнээс биш Засгийн газраас бидэнтэй ажиллаач гээд гуйгаад байх шаардлага байхгүй.

-УИХ-ын дэргэд лобби бүлэг байгуулагдсан гэлээ. Тэгэхээр залуучуудын талаар баримтлах бодлого гаргах тал дээр ахиц гарна гэж харж байна л даа?

-Таны гаргалаа маш зөв байна. УИХ-аас гарч байгаа бүх бодлогын гол цөм нь гол масс руугаа чиглэсэн байх ёстой. Тэгэхээр гол масс гэдэг нь залуучууд. Залуучууд өнөөдөр манай хамгийн үнэ цэнэтэй хэсэг. Энэ хэсэг рүүгээ зөв хөрөнгө оруулалт, зөв бодлого явуулах юм бол маргаашийн ирээдүй үнэхээр сайхан болно. Тиймээс УИХ-аас гарч байгаа бодлого бүр дээр залуучуудын дуу хоолойг хүргэх шаардлага байгаа. Энэ агуулгаараа бид УИХ-д тодорхой шахалтуудыг үзүүлж явж байгаа. Дээр нь Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын яам Залуучуудын хөгжлийн танхимтай болсон. Энэ өмнөх Засгийн газруудад огт байгаагүй бүтэц. С.Эрдэнэ сайд залуу хүмүүс их ойр юм байна. Тэр агуулгаараа бид Монгол Улсын төрөөс залуучуудын талаар баримтлах бодлогыг Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яам, НҮБ-ын Хүн амын сан, Монголын залуучуудын холбоо хамтарч боловсруулж байна. Энэ бодлогын бичиг баримтыг боловсруулах санаа хоёр жилийн өмнө намайг энд ирснээс хойш гараад одоог хүртэл хийгдээд явж байгаа. Энэ бичиг баримт маш тодорхой, хэмжиж болохуйц, залуучуудад ойлгомжтой замын зураг үзүүлэх ийм л бичиг баримт байгаасай гэж бид хүсч байгаа. Нөгөө талаар залуучуудын дуу хоолойг илэрхийлж байдаг хуулиудыг өргөн барина гэж бодож байгаа. Төсвийн эрх мэдэл орон нутагт шилжсэн гэж байна. Гэтэл сумын залуучуудын холбооны даргатай ярилцаад үзэхээр “Өө, Засаг дарга л мэддэг шүү дээ” гэдэг байдалтай байна. Тиймээс бид сумдын төсөв зарцуулалтад залуучуудын байгууллага заавал оролц гэсэн удирдамжийг өгч байгаа. Ер нь суманд нэг сагсны шийд зоох, WiFi тавих чинь залуучуудын хүсч мөрөөдөж байгаа зүйл. Тиймээс л бид 2013 оныг “Аваръя оролцъя” гэсэн уриатайгаар бүх үйл ажиллагаанд оролцоод явж байгаа.

-Ойрын хугацаанд Залуучуудын холбооноос залуучуудын Их хурлыг хуралдуулахаар ярьж байгаа гэсэн. Ер нь хэдийгээр товтой байгаа вэ?
-Монголын залуучуудын холбоо Их хурлаа хийлгүй бараг 10 жил болсон. Энэ жил хийнэ. Юуны өмнө Монголын залуучуудын холбооны дүрэм, бүтэц бүрэлдэхүүн, үйл ажиллагааны чиглэл зэргээ орчин үеийн шаардлагад нийцүүлж шинэчилнэ. Жинхэнэ залуу хүн дээрээ төвлөрч, хүсч байгаа зүйлийг нь бодит ажил болгож чаддаг уян хатан бүтэц, чадварлаг механизмыг бүрдүүлнэ гэж харж байгаа.

-Залуучуудын өмнө тулгамдсан асуудал гээд ярихаар олон зүйлийг ярьж болж байна. Боловсролын салбарт гэхэд сургалтын чанар, сургуулийн төлбөрийн асуудал гээд ярих юм их. Гэтэл нөгөө талаас сурч, хөгжихөд мөнгө, хөдөлмөрөө зориулах сэтгэлгээг бий болгох хэрэгтэй гэх нь ч байна. Энэ тал дээр ямар бодолтой явдаг вэ?
-Миний зүгээс залуучуудын төлөөллийнхөө хувьд нэг зүйлийг бодож явдаг. Чи төгсөөд хэдэн төгрөгийн цалин авах гэж байгаа юм бэ. Яг тэр цалингаа сурч байгаа жилээрээ үржүүлээд нэг жилийн төлбөр чинь гарна гэсэн олон улсын тогтсон жишгийг харах ёстой. Тэгэхээр МУИС-ын төлбөр 1.8 сая байвал суралцах дөрвөн жилдээ хуваана. Тэгэхээр 400 мянган төгрөг гарч байгаа биз. Тэгэхээр чи төгсөөд 400 гаруй мянган төгрөгийн цалинтай болох сургуульд сургуульд сурч байна л гэсэн үг. Тэгэхээр би төгсөөд өндөр цалин авах, илүү чанартай боловсрол эзэмшихийн тулд улам өндөр төлбөр төлөх ёстой. Цалин ч өсөх ёстой. Гэтэл өнөөдөр байгаа манай эдийн засаг, цалингийн хэмжээ төлбөр хоёр ийм байдлаар уялдчихсан явж байгаа. Түүнийгээ дагаад тийм хэмжээний багшийн цалин, сургалтын орчин, сурах бичгийн талаар ярих ёстой. Гэтэл бидэнтэй яг нэг цаг үед дэлхийн нөгөө өнцөгт сурч байгаа залуу жилд 20 гаруй мянган доллар төлөөд сард таван мянган долларын цалин аваад ажиллахуйц тийм ажлын байранд ажиллаж, тийм орчинд амьдарч байгаа. Энэ бүгдийг өөрчлөхийн тулд илүү сайн сурах хэрэгтэй. Илүү сайн сурахын тулд илүү их сургалтын төлбөр төлж чадахуйц сэтгэлгээ рүү шилжих цаг нь болчихсон.

-Нэг талаас оюутнууд маань хэлсэн мөнгийг нь төлөөд сурч байхад сургуулиуд тэр хэмжээнд нь дүйцэхүйц чанартай сургалтыг явуулж чадаж байгаа болов уу?

-Манай багш нар сайн. Тогтолцооны хувьд гажиг байгаа. Өнөөдөр оюутныг үнэлэх, шалгалт авах систем нь зааж байгаа хүнтэй нь хамааралтай систем байгаа. Багш нар нь сургуулийн ашиг орлого, өөрийн рейтингээ бодоод автоматаар сайн гэж үнэлээд, оюутан нь өөрийгөө сайн гэж ойлгоод яваад байгаа. Зүй нь чанартай байгаа эсэхийг нь хөндлөнгийн итгээд тогтоох ёстой. Би Боловсролын сайдад зоригтой санал тавьсан. Бүх оюутнуудаас тестийн системээр шалгалтыг нь авъя. Бид сонгууль хийх гээд санал тоолох автомат машин авсан. Тэр чинь үндсэндээ сонгуулийн тестийн машин. Тэгэхээр бүх ЕБС, их дээд сургуулиудын шалгалтыг тэр машинаар тестээр авъя. Түүнийг бид зохион байгуулж өгье. Бидний зүгээс ямар ч хөндлөнгийн нөлөөнд автахгүй. Сурагч, оюутнууд сурч чадаж байгаа эсэхийг хөндлөнгөөс нь тогтоогоод өгье гэсэн санал тавьсан. Бидэнд шийдвэртэй хариу хэлээгүй. Бүх зүйл үнэнээр гараад ирсний дараа багш нь болохгүй байгаа юм уу, сурагч, оюутан нь болохгүй байна уу гэдгийг маш амархан тогтоож болох юм.

-Залуучуудын тухай ярихаар гэр бүлийн асуудлыг заавал ярих болно. Залуу гэр бүлүүдэд маань сайн сайхан зүйл байна аа. Гэхдээ эрчүүд нь архи балгаад эхнэрүүд нь гэр бүлээ авч явж байна гэж байна. Гэр бүл салалт их байна гэнэ. Энэ бүхэн өнөөх л төрийн бодлого дутсанаас үүдэж байгаа юм болов уу?

-Манайх социализмын үед гэр бүлийг маш тодорхой системээр барьдаг байлаа. Жишээ нь гэр бүл салбал дараагийн ажлын байр байдаггүй, заавал хамт олны хурлаар ордог гэх мэт механикаар барьдаг байсан. Шашин дэлгэрсэн оронд сүсэг бишрэлээр нь нэгтгэдэг. Долоо хоногийн нэг өдөр сүм рүү гэр бүлээрээ заавал очдог. Тэнд нь хэрхэн аав, ээж байх тухай заадаг. Аав ээж хоёр хүүхдээ яаж хүмүүжүүлэхийг нь заадаг. Гэтэл өнөөдөр монголын залуучуудад хэн зааж байгаа юм бэ. Бидэнд одоо тийм зүйл дутагдаж байгаа. Тиймээс бид Залуучуудын гэр бүлийн хороог байгуулахаар бэлтгэл хийж байгаа. Бас Хуримын ордонг Гэр бүлийн ордон болгож өгөөч ээ.

Зөвхөн бүртгэдэг биш залуучуудад зөвлөгөө өгдөг, ярилцдаг байгаач гэж байгаа. Одоо болтол шийдээгүй л байна. Дараагийн бас нэг тулгамдаж байгаа асуудал бол эдийн засгийн байдлаасаа болоод залуучууд жинхэнэ мөрөөдлөөрөө мөлхөж байна даа. Би үүнийг олон удаа хэлж байгаа. Харин сая Засгийн газар зориг гаргаж орон сууцны зээлийг эхлүүлсэн. Ер нь энэ бол гэр бүлийг баталгаатай байлгах хамгийн найдвартай уяа бөгөөд хөшүүрэг юм байгаа. Залуу гэр бүлүүд зээлээ төлөхийн төлөө юун салах, харин ч нийлээд хөдөлмөрлөдөг. “Энэ бүхнийг одоо яана аа” гэж суудаг цаг өнгөрчээ. Жинхэнэ сэтгэлтэй, зовлонг нь үзсэн залуучуудаар нь хийлгэх жишиг рүү ормоор байна. Одоо төр сургууль, ясли, цэцэрлэг барихаа болих ёстой. Тэр мөнгийг нь цэцэрлэг ясли барьчихаад байгаа залууст нь өгчих л дөө. Залууст бизнес хийх боломжийг нь олгомоор байна. Авлига авдаг, ажил дампууруулдаг хэдэн төрийн албан хаагч биш, нэг сэтгэлтэй эхнэр нөхөр хоёр, эсвэл хэсэг найз нийлээд цэцэрлэг ажиллуулаад ах дүү нарынхаа хүүхдийг тэр цэцэрлэгтээ явуулаад, өргөждөг тэр систем рүү шилжмээр байна. Үүний төлөө залуучуудын холбоо маш хатуу байр суурьтай зогсоно гэж бодож байгаа. Гэтэл одоогийн хууль тогтоогчид хөгжиж буй орны хөрсөн дээр хөгжингүй орны хууль, дүрэм, арга туршлагыг хуулбарлаад буулгах гэж оролдоод байна. Бүх хууль дээр. Тэр нь одоо гацаа болж байна. Хууль зөрчсөн баахан залуучууд л бий болоод байгаа байхгүй юу. Нэг юм хийх гэхээр төгсгөлдөө заавал шоронд ордог.

-Одоогийн монгол залуучуудыг сэтгэлгээ, оюуны түвшний хувьд дорой байна гэж шүүмжлээд байгаа. Үзэж харах, мэдэж мэдрэх, амсах таашаах нь хүртэл өчүүхэн байна гэх ч хүн байх юм. Та үүнтэй хэр санал нийлдэг вэ?

-За яах вэ, бэлэнчлэх гэж ярьдаг. Гэтэл хэдэн тэнэг улстөрчид өөрсдийнхөө хийсэн зүйлд хууртаад л явж байгаа шүү дээ. Залуучууд халамж авахдаа өгч байгаа болохоор нь л авдаг болохоос биш “Төр минь хишгээ хайрлалаа” гэж бодож авдаггүй. Бурууг нь угаасаа ард түмэн мэддэг. Биднийг хуурах гээд тэнэгтэж байгааг нь мэддэг. Харин сэтгэлгээ, оюуны түвшний тухайд хэлэхэд нийгэм харьцангуй чөлөөтэй болсон. Дээр нь бидний мэдээлэл авах, сурах боломж маш чөлөөтэй болсон. Энэ чөлөөтэй ертөнцөд мэдлэг боловсрол, чадвар олж авах нь залуу хүний өөрийнх нь үнэлэмжийн асуудалд болоод байгаа. Хамгийн зөв чиглүүлэх тогтолцоо нь нэгдүгээрт байгалиас заяасан гэр бүл, хоёрт боловсролын систем. Өнөөдөр манай залуучууд оюунлаг биш, соёлгүй гэж байгаа бол боловсролын систем, гэр бүлтэй ярих ёстой. Тааруухан залуу байгаа бол энэ хоёр үүргээ гүйцэтгэж чадсангүй л гэж хэлэх ёстой. Нэг үеэ бодвол ганцхан хошин шог тавигддаг байсан бол өнөөдөр нэг клубт дан кино үзэх, нөгөөд нь жааз сонсдог, өшөө өөр газар амьд хөгжим сонсч байна. Очих газар нэмэгдээд л байгаа юм.

-Монгол залуучууд эвлэх, цуглах нь тааруу гэх юм. Тэр дундаа сайн юманд нэгдэхдээ тааруу гэх шүүмжлэл байдаг. Уг нь эвлэж нэгдвэл ихийг хийх чадна гээд байгаа?
-Ер нь эцсийн дүнд эв гэдэг бол хариуцлага юм. Эвтэй байвал хариуцлагатай бай гэж байгаа юм. Залуучууд нэгдэхгүй, хагарч бутраад байна гэж байна. Гэтэл нийлж нэгдэж болдгийг Залуучуудын холбоон дээр бүтэн жил харлаа шүү дээ. Хуучин Ардчилсан залуучуудын холбоо, Нийгмийн ардчилал залуучуудын холбоо нийлж хэзээ ч юмаа ярьдаггүй байсан. Одоо Монголын залуучуудын холбоон дээр ирээд миний баруун зүүн талд суугаад бүх зүйлээ ярьж байна. “Сонгуулийнхаа үед улстөрждөг юм байгаа биз, бусад үед залуучуудынхаа төлөө юм хий” гэсэн зорилт тавьчихаар эрхгүй нэгдээд байж байгаа. Гэхдээ нэгдэхдээ “Бид залуучуудынхаа төлөө юм хийж байна” гэж цээжээ дэлдэх биш нийлээд энд сууж асуудлаа ярьж чадаж байгаа нь чухал. Эв нэгдэлтэй байх гээд байгаа юм бол тэнцүү хариуцлагатай байх асуудал байгаа. Үүнийг залуу хүн бүр ойлгох ёстой. Өөрөө хариуцлага алдчихаад дараа нь эв нэгдэл гэдэг асуудал ярих юм бол өөрийнхөө мөн чанарыг ойлгоогүй, нийгэмшээгүй байгаагийн л тод илрэл.

-Залуучуудын байгууллагууд цаанаа улс төр, нам, хувь хүний гар хөл болдог. Өмнөөс дуугардаг энэ байдал нь залуучуудын байгууллагын нэр хүндийг унагаж байгаа шүү дээ?

-Бид үүнээс л болж улс төрийн намыг гишүүнчлэлтгүй болго гэсэн уриалгыг гаргасан. Энэ бол олон асуултын хариулт болж чадна. Би шашингүй хүн. Гэхдээ залуучуудыг шашинтай бол гэж уриална. Тэр бол хий хоосон улстөржилтөөс илүү залуусыг нэгтгэнэ. Ямарваа нэг хэлбэрээр бид нар амьдрахуйн философи руу шилжиж орох ёстой. Залуучууд шашнаар дамжиж хүмүүжих хэрэгтэй байна. Шашин бол буруу биш.

-Залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгчийн албыг дөрвөн жил хашина. Энэ хуга¬цаанд санасан сэдсэн, хүссэн мөрөөдсөн зүйлээ хийх амжих нь уу. Магадгүй дөрвөн жилийн дараа эргээд харахад ямар болсон байгаасай гэж хүсдэг вэ?

-Дөрвөн жил арай л урт юм байна. Шинэ дүрмээрээ гурван жил рүү оруулчихдаг юм уу гэж бодож байгаа. Нэг талаар би өөрийнхөө амьдралын идэвхитэй дөрвөн жилийг Залуучуудын холбоон дээр өнгөрөөж байна. Би чинь бас гэр бүл, ар гэртэй хүн шүү дээ. Энд байгаа цагт бизнес эрхлэх зэргээр сонирхлын зөрчилтэй асуудлуудад орооцолдоод байж болохгүй. Нөгөө талаар залуучууд маш хурдан шинэчлэгдэж, шинэ зүйлээр цэнэглэгдэж байх ёстой. Нэг хүн дөрвөн жил энд сууна гэдэг урт байгаа. Нэгэнт нөхдүүд намайг энэ ажлыг хий гээд итгэл хүлээлгэсэн учраас би хийсэн шиг хийнэ л гэж бодож байгаа. Хүн ажлыг авсан үедээ сайн хийх ёстой болохоос би “Тийм зүйл хийх байсан юм” гэж ярьж хэзээ ч болохгүй. Би эндээ нэг номер учраас тэр хэмжээний л юм хийх ёстой. Би хамгийн гол нь Монголын залуучууд сэрсэн байгаасай л гэж хүсч байгаа. Нэгэнт сэрсэн хүн цаашаа учраа олоод явчихна. Би 40 хүрэхээсээ өмнө бизнес хиймээр байна шүү дээ /инээв/.

Эх сурвалж: Өдрийн шуудан сонин  Ч.Батмаа

http://www.info.mn/news/36625.htm

 

Сэтгэл зүйч Б.Ууганцэцэг: Үйлчилгээ шаардах бус үйлчлүүлж сурах хэрэгтэй

Монголчуудыг хүнд үйлчилж чаддаггүй хүмүүс гэдэг. Тиймдээ ч манай үйлчилгээний салбарт ихэнхдээ гадныхан байдаг. Зэрэгцээ байрлалтай Монгол, Вьетнам авто засвар байхад жолооч нар яагаад Вьетнамыг сонгодог вэ? Чанартай үйлчилдэг гэсэн хариултыг ихэнх хүн өгдөг. Тэгэхээр монголчууд нүгэлийн нүдийг гурилаар хуурдаг гэсэн үг үү? Бид яагаад үйлчилгээний салбарт өндөр үнэлэгдэж чадахгүй байна вэ? Энэ монгол хүний сэтгэлзүйтэй холбоотой болов уу? Энэ бүхний хариултыг олох зорилгоор Сэтгэл судлалын үндэсний төвийн гүйцэтгэх захирал Б.Ууганцэцэгтэй ярилцлаа.

-Монголчуудын сэтгэлзүйн гол онцлог нь юу вэ?

-Ер нь монголчууд маш их барьцамтгай хүмүүс. Бүх юман дээр барцдаг. Энэ барьцамтгай зан нь хоёр үр дагавар авчирч байгаа юм. Нэгдүгээрт нь барьцнаасаа болоод маш их атаархуу зантай болчихсон байдаг. Өөрөө тэр зүйлийг хийж чадахгүй байж хий дэмий атаархаад суудаг. Үүнээсээ үүдээд бид юмыг маш их шүүмжилдэг. Их шүүмжилдэг хүнээс бүтээлч сэтгэлгээ гардаггүй. Бас хор шартай ч, түүгээрээ дамждаг бүтээлч сэтгэлгээ нь маш бага. Азийн бусад орныхон тийм биш. Барьцамтгай зангаа сайн талаар хөгжүүлж, бүтээмж болгодог. Гэтэл бид яриад л, нэг нэгнээ доош нь хийгээд л байдаг.

-Барьцамтгай, хор шартай гэхээр бусдаас дор ормооргүй санагдаад байна л даа?

-Манайхан хэзээ ч дотогшоогоо, өөр рүүгээ хардаггүй. Бүх зүйлд бусдыг гэдэг. Эхлээд өөрөө өөртэйгээ тулалдаж, өөртэйгээ барьцах хэрэгтэй. Ийм чанар байдаггүй. Амьдралаас, бусдаас том зүйл авах гээд байдаг. Тэгээд өөрөөсөө юу авмаар байгааг нь асуухаар юу гэсэн үг юм гээд гайхдаг. Үнэндээ бол тэр эрч хүчийг, сэдлийг, амьдралын зорилгыг өөрөөсөө авах ёстой. Буруу буруу буруу, Бүх юм бусдын буруу гэдэг дуу чинь яг монгол хүний сэтгэхүй.

-Барьцамтгай зангаа зөвөөр ашиглаж чаддаггүйн жишээг манайхны үйлчилгээний салбараас харж болох нь. Манай авто засварыг вьетнамууд, хоолны салбарыг солонгосчууд гэх мэтээр үйлчилгээ бусдын гарт орсон?

-Аливаа зүйлд чин сэтгэлээсээ хандаж чаддаггүйтэй л холбоотой. Нүгэлийн нүдийг гурилаар хуурах гээд том үг байдаг даа. Юманд сэтгэлээсээ ханддаггүй, сар сүр гэсэн зантай. Дээр нь бид суурин соёл иргэншилтэй болоод удаагүй байгаа. Тэр соёл иргэншил тогтож байж бид хүмүүстээ зохицож амьдарна. Өөрөөр хэлбэл хүнд үйлчилж амьдарна  гэсэн утга цаана нь байгаа юм. Нүүдэлчин соёл иргэншилд хүнд үйлчлэх утга ерөөсөө байдаггүй. Зөвхөн өөрөө өөртөө эсвэл гэр бүлдээ үйлчилдэг. Эрхэлж байсан аж ахуйтай нь ч холбоотой. Манайхан хүнд сүүгээ зарах гэж бус өөрөө уух гэж аж ахуй эрхэлдэг. Бусдаас сүү худалдаж авахгүйгээр бүгд өөр өөрийнхөө амийг аргацааж байсан. Харин одоо хийж байгаа үйлдлийн ихэнх нь үйлчилгээ болчихсон. Үйлдвэрлэл байхгүй учраас үйлчилгээгээр бүх зүйлээ авч явдаг. Тэгээд бусдад үйлчилж амьдарна гэхээр гайхаад байдаг. Гадуур үйлчилгээний сургалтууд зохион байгуулагддаг. Манайх ч гэсэн хүнд ингэж үйлчлэх ёстой гэсэн сургалтыг явуулдаг. Үйлчилгээний маш олон стандарт байдаг. Гэтэл энэ стандартыг дагадаг хүн ч байхгүй. Харин дагаад хийж байгаа газрыг нь хүмүүс хуурамч, худлаа, дүр эсгэж байна гэж шүүмжилдэг. Өгч байгаа нь ч, авч байгаа нь ч тэр  соёлдоо дасаагүй.

-Гадаадад ажиллаж байгаад ирсэн монголчууд арай өөр үйлчилгээ үзүүлдэг юм шиг харагддаг?

-Тэнд байгаа стандартыг энд үзүүлэхийг хичээдэг. Харин үүнийг нь хүмүүс хүлээн авч чаддаггүй. Өндөр түвшний үйлчилгээг авах соёлд бид суралцаагүй. Бүр тодруулбал нэг хүн бүрийн соёлын түвшин маш доогуур байна гэсэн үг.

-Тэгэхээр хүнд үйлчилж сурахын тулд бид яах ёстой юм бол?

-Үйлчилж сурахын тулд гэхээсээ илүү бид эхлээд үйлчилгээ авч сурах хэрэгтэй. Авч байгаа хүмүүсийн боловсрол доогуур учраас хичнээн өндөр түвшний үйлчилгээ үзүүлэх тусам шоконд ордог. Дэлхийн гэдэг юм уу, барууны тэр стандартыг үзүүлээд эхлэнгүүт гайхаад соёлын шоконд ордог. Тухайлбал, би өөрийнхөө байгууллагын жишээг дурдахад манайх барууны жишигт нийцсэн сэтгэлзүйн үйлчилгээг өөрийнхөө төвөөр дамжуулж өгье гэхээр монгол хүний сэтгэлзүйн онцлогтой нийцдэггүй. Тэр үйлчилгээнд дасах дадах үйл явц удаан үргэлжилж байгаа. Өөрөөр хэлбэл нэг удаа үйлчилгээ аваад шууд сайжрахгүй гэсэн үг. Монгол хүний юмыг ойлгоод өөр дээрээ хүртэж хүлээж авах чадвар муу биш. Гэхдээ би айхтар сайн гэж бас хэлэхгүй. Хорин жилийн хугацаанд сайжирч чадаагүй. Аливаа зүйлийг өөрийн болгож, хөрсөндөө суулгаж, өөрийнхөө соёл, сэтгэхүйн онцлогт нийцүүлнэ гэдэг удаан хугацааны тасралтгүй үйл ажиллагаа байх ёстой. Манайхан гаднаас ямар нэг үйлчилгээ оруулж ирээд бүтэхгүй болохоор нь хаячихдаг. Хүнд үйлчилж чаддаг, тэр үйлчилгээг авах чадварт бид суралцах хэрэгтэй. Үйлчилгээ өгсөн ч нөгөө хүн нь түүнийг авах соёлын түвшин доогуур бол яагаад ч бүтэхгүй. Жишээлбэл Хятад улсын хөгжил маш өндөр. Гэтэл хятад хүнд оногдох нэг хүн бүрийн соёлын түвшин маш доогуур. Дэлхийн хөгжилд нийцсэн стандарт нэвтэрсэн ч түүнийг авах чадвар хятад хүнд байдаггүй. Тийм байх ёстой гэсэн соёлын өндөр түвшин тавьчихаад түүнийгээ гүйцэх үйлчлүүлэгчийн сэтгэлзүй нь бэлтгэгдээгүй гэсэн үг.

-Үйлчлүүлэгчдээ дагаад үйлчилгээний салбар маань хөгжихгүй байна гэж та хэлэх гээд байна уу?

-Тиймээ, хөгжихгүй байна. Үйлчилгээний салбар хөгжихгүй байгаа учраас үйлчлүүлэгч нь ийм гэдэг. Харин би бол эсрэгээр нь хардаг. Үйлчилгээг авах хүмүүсийн боловсрол дээшлэх юм бол түүнийг дагаад үйлчилгээ сайжирна. Өөрөөр хэлбэл шаардлагаа зохих хэмжээнд тавиад эхэлбэл үйлчилгээний чанар дээшилнэ.

http://toimsetguul.mn/archive-1077/

Төрийн шагналт, академич, профессор Тугалхүүгийн Жанлав: ТОО БОДОХ НЬ МИНИЙ ХООБИЙ

2013-09-06 12:30:00

 Хүн эмчлэх, хүүхэд эх барих, яаралтай дуудлаганд явах гээд эмнэлгийн бүхий л үйлчилгээг хариуцан ажиллаж явсан төмөр замын өртөөний бага эмч, нутгийн хүмүүсийн хүндлэл хүлээсэн залуухан хархүү Жанлав доктор хожим Төрийн шагналт математикч болсон түүх сонирхолтой. “Математикийн шинжлэх ухааны тооцон бодох математик, оновчлолын онолын салбарт шинэ чиглэл, хандлага үүсгэн хөгжүүлсэн “Ньютон төрлийн аргууд, хэрэглээ”, “Парето оновчлол, тоглоомын онол ба тэнцвэрийн онол” зэрэг цогц бүтээл туурвин, дэлхий дахинд оюуны өндөр өглөг өргөж, эх орныхоо нэрийг дуурсгасан Танд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол Улсын Төрийн соёрхлыг хүртээв” гэсэн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн гарын үсэгтэй өргөмжлөл түүнд хадгалагджээ.

Багш, шавийн хэлхээ холбоотой манай дөрвөн тоочин өнгөрсөн жил Улс тунхагласны баяраар багаараа Төрийн шагнал хүртсэн билээ. Тэдний нэг нь МУИСийн Математик, компьютерийн сургуулийн багш, Төрийн шагналт, академич, профессор Тугалхүүгийн Жанлав. Төрд үнэлэгдэж, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн буурал эрдэмтэн шунан дурласан судалгаа шинжилгээний ажлаа өнөө хэр үргэлжлүүлсээр. Басхүү оюутан залууст мэдлэг түгээх, эрдэмтэн багш нараа мэдлэгийн далайгаас сувд шүүрэхэд нь замч болж, соён гэгээрүүлэх ажилдаа хүчин зүтгэж яваа түүнийг “Хүмүүс” буландаа урилаа.

-Эмч хүн яагаад математикч болсон нь сонирхол татлаа. Хэн таныг тоо руу урвуулчихав?

-1965 онд МУИС-ийн Физик, математикийн факультетийн Математикийн ангид элсэлтийн шалгалт өгч тэнцлээ. Би чинь арван жилийн сургуулиа төгсөөгүй хүн шүү дээ. Ховд аймгийн Зэрэг сумын долоон жилийн сургуулийг онц төгсөөд, аймгийн арван жилийн сургуульд орохоор болов. Гэтэл манайх Улаанбаатар руу шилжих болж, би наймдугаар ангидаа орж чадаагүй. Ингээд 1958 онд Хүн эмнэлгийн техникумд орж, хүний бага эмч болсон. Сургуулиа төгсөөд Дорноговь аймгийн Айраг сумын Улаан-Уулын өртөөний эмнэлэгт томилогдон хоёр жил гаруй ажилласан. Би дээд сургуульд сурах хүсэлтэй. Хот руу шилжье гэхэд Төмөр замын эмнэлэг намайг ажлаас халж, Эрүүлийг хамгаалах яамны мэдэлд шилжүүлчихлээ. Яамны дарга нар болохоор “Хөдөө аль нэг суманд дахин гурван жил сайн ажиллавал дээд сургуульд орох боломжтой” гэдэг байгаа. Гурван жил гэдэг дэндүү урт хугацаа санагдсан тул би эмчийн ажлаа бүрмөсөн орхисон. Тэгээд Улаанбаатар хотын Худалдаа удирдах газрын харьяа хүнсний барааны 13 дугаар дэлгүүрт ачигчаар ажиллаж, оройгоор аравдугаар ангид суралцаж 1965 онд гэрчилгээ авсан юм. Ингэж дээд сургуульд элсэлтийн шалгалт өгөх эрхтэй боллоо.

-Бага эмч хүн их эмч болох сонирхолгүй байсан хэрэг үү?

-Би Хүн эмнэлгийн техникумыг онц төгссөн л дөө. Тухайн үед онц төгссөн ганц хүүхдийг Анагаахын дээд сургуульд шууд элсүүлдэг байлаа. Анагаахын дээд сургуульд элсэх сонирхол надад байсан. Сурлагын амжилтаараа би тэнцсэн ч сахилгагүйгээсээ болж хасагдсан байх. Магадгүй тэр нь миний аз ч байсан юм бил үү.

-Та тоондоо сайн байсан учир математикч мэргэжлийг сонгоо юу?

-Би шүлэг, зохиол сонирхдог учир их сургуулийн Монгол хэлний ангид орох хүсэлтэй. Элсэлтийн шалгалтын комиссын нарийн бичгийн дарга багштай уулзаж, учир явдлаа хэлэхэд “Монгол хэлний ангид хуваарь байхгүй ээ. Харин чи математикийн ангид шалгалт өгч чадвал нэг хуваарь байна” гэсэн. Дунд сургуульд тооны хичээлдээ толгой өвддөггүй байсны хэрэг юу билээ, зөвшөөрлөө. Надад математикаас өөр сонголт байгаагүй. Гэхдээ шүлэг, зохиол сонирхдог байсан минь математикийн ангид ороход тус болсон шүү.

-Яаж тэр вэ?

-Элсэлтийн шалгалтыг математик, физик, орос, монгол хэлний хичээлээр авсан. Ачигч хийж байсан хүүхэд математикийн шалгалтандаа хамгийн өндөр оноо авлаа гэцгээж байв. Харин монгол хэлний шалгалтад Б.Ринченгийн “Мангаа доогийн зүүд” өгүүллэгийн тухай бич гэсэн асуулт таарав. Үнэндээ би тэр зохиолыг унших нь бүү хэл сонсоо ч үгүй байсан. Манаач хүн юу зүүдэлж болох вэ гэж бодож байгаад хэдэн бадаг шүлэг цаасан дээр буулгаад хураалгачихсан. Би асуултад зөв хариулаагүй нь ойлгомжтой. Энэ хүүхдэд уран зохиолын авьяас байна гэж анзаарсан уу, тэр багш надад дунд тавьсан.

-Та эмнэлэгт ажиллахдаа хүүхэд эх барьж авч байсан биз дээ?

-Хүний бага эмч, эх баригч гэсэн дипломтой. Тэгэхээр эх баригч ч хийнэ. Хүүхэд, хөгшид бүх насныхныг үзнэ, дуудлагаар явна. Хөдөө газарт бүх ажлыг нэг л эмч нугална шүү дээ. Манай эмнэлэг их эмчгүй, хоёр бага эмчтэй байлаа. 19-тэй хүүхэд хөдөө толгой даан хоёр жил ажиллажээ. Аз болоход хүн эндсэнгүй. (инээв)

-Элсэлтийн шалгалтаа хаана өгч байв?

-Их сургуулийн дугуй зааланд. Оройгоор аравдугаар анги төгссөн надад их сургуульд элсэх томилолт байсангүй. Багш нараас надад нэг хуваарь өгөөч гэж гуйгаад ч ачигч хүнийг авч хэлэлцэхгүй. Тэр үед Элсэлтийн шалгалтын комиссын нарийн бичгийн дарга Д.Шагдар багш намайг бүртгэж авсан. Комиссын дарга нь их сургуулийн хичээлийн эрхлэгч байсан, сүүлд Боловсролын сайдаар арван жил ажилласан Ишцэрэн гэж хүн байлаа. Тэр хүн миний материалыг үзчихээд “Энд яагаад томилолтгүй хүүхэд орж ирсэн юм” гэж байна. Тэндээс Шагдар багш босоод “Би энэ хүүхдийг математикийн шалгалтаа гайгүй өгсөн учир гудамжнаас авч бүртгэсэн юм. Гайгүй хүүхэд байна лээ, математикийн ангид оруулъя гэж бодож байна” гэж аварч билээ. Оюутан байхад багш нар тоглоом, шоглоомоор намайг “Шагдарын гудамжнаас олсон хүүхэд ямар сурч байна” гэж хор малтана. Яах вэ, би багшийнхаа нүүрийг улайлгаагүй. Таван жил арван семистрт онц сураад, Их сургуулийг Сүхбаатарын нэрэмжит цалинтай төгсөж байлаа. Шагдар багш маань сүүлд миний багш болсон. Бид олон жил хамт ажилласан даа. Багш минь “Манай Жанлав миний нүүрийг улайлгаагүй ээ” гэж хэлдэгсэн. Би хожуу 27 настайдаа их сургууль төгссөн. Тэнд ажиллаж байсан Г.Гүнжээ, Л.Өвгөн багш нар “Тооцон бодох математикийн чиглэлээр анхны анги төгсөж байна. Энэ чиглэлээр залуу багш авах шаардлагатай гэж хэлэлцээд намайг авсан. Би 1970 онд их сургуулиа төгсөөд, багшаар үлдсэнээс хойш 44 дэх жилдээ ажиллаж байна даа.

-Таныг шүлэг найраг бичдэг, уран яруу сэтгэлгээтэй гэж багш нар хэлэх юм билээ?

-Залуудаа шүлэг бичиж үзээгүй хүн байдаггүй гэдэг. Надад хэвлүүлдэгг үй л болохоос багагүй хэмжээний гар бичмэл бий. Би шүлэг, өгүүллэг оролддог, зохиолч болно гэж боддог байлаа. Хүн эмнэлгийн техникум төгс сөн Төрийн соёрхолт, яруу найрагч Тоомойн Очирхүү, яруу найрагч Л.Лув сандорж нар манай ангийнх. Бид шүлэг зохиол бичдэг байлаа. Тооны ухаанд гүнзгийрэх тусам шүлэг, найргаас хөндийрсөн. Шүлэг, тоо хоёр хүний нэг зэрэг хийх ажил биш юм. Гэхдээ аливааг задлан дүгнэж, бодож сэтгэх урлагт шүлэг найраг л намайг сургасан гэж боддог. Үүгээрээ математик, яруу найраг хоёр төстэй мэт санагддаг.

-Мэргэжил бүхэн өөр өөрийн араншинтай. Математикийн ухаан хүнийг хэрхэн хүмүүжүүлдэг бол?

-Математикийг сурах, теором томъёог гүнзгий ухаарахын тулд их суух хичээх, бодлого бодох шаардлагатай. Энэ явцад хөдөлмөрч, тэвчээртэй болдог. Нэг бодлого бодохын тулд нэлээд сууна, янз бүрээр бодож үзнэ, ухаан задарна, сэтгэдэг болно, ихээхэн ур чадвар шаардана. Тэгж хөдөлмөрлөсөөр юмыг зөв цэгцтэй сэтгэж сурдаг. Урлагийн хүнд авьяас нэлээд чухал үүрэгтэй шиг математикч хүнд ч авьяас хэрэгтэй. Түүний хажуугаар хөдөлмөрлөх хэрэгтэй.

-Та мэргэжлийнхээ чиглэлээр олон төрлийн судалгаа шинжилгээ хийсэн байх, тийм үү?

-Тэгсэн. Би долоон жил багшлаад, аспирантурын шалгалт өгч Зөвлөлтөд Новосибирскийн Улсын их сургуулийн аспирантурт гурван жил суралцахаар болсон. Тэнд сурч байхдаа тооцон бодох математикийн чиглэлээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. Тухайн үед дунд сургуулийн дөрвөн хүүхдээ орхиж, алс хол явах нь надад амаргүй байсан ч ирээдүйгээ бодоод зориглон зүтгэсэн. Орос багш нар маань өгөөмөр сэтгэлтэй, нөмөр нөөлөг ихтэй ч бэлэн хоол өгөхгүй, хатуу шаардлагатай. Тэд шинжлэх ухаанд байр сууриа олж, улмаар өөрийн хувь нэмрийг хэрхэн оруулдгийг биеэрээ үлгэрлэж байсан нь намайг шинжлэх ухааны туйлбартай бөгөөд чанд дэг жаягт сургасан. Би шинжлэх ухааны мөр хөөсөн өөрийн замналыг бодож шавь нартаа “Залуу хүний хувь заяа, ирээдүй зөвхөн өөрийн тань гарт бий” гэж хэлэх дуртай.

-Дубна хот дахь Цөмийн шинжил гээний нэгдсэн институтэд ажиллаж байсан тань хэдэн он бэ?

-Зөвлөлтөд сурах хоёр дахь завшаан гарсан нь 1985 он. Би 1992 он хүртэл долоон жил Цөмийн шинжилгээний нэгдсэн институтэд ажиллаад, тус институтэд шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Түүнээс хойш их сургуульдаа багшилж байна. Дубнад орчин үеийн цөмийн шинжилгээний бүх салбар хөгжсөн, 6-7 том лабораторитой шинжлэх ухааны том төв юм. Тэнд хуучин социалист орны эрдэмтэд очиж судалгаа, шинжилгээ хийдэг байсан бол одоо барууны орны эрдэмтэд ч ажиллаж байна. Манай сургуулиас бидэнтэй хамт Төрийн шагнал хүртсэн О.Чулуунбаатар 1999 онд Дубна явж, дэд эрдэмтэн, докторын зэрэг хамгааллаа. Одоо14 дэх жилдээ ажиллаж байна. ШУТИС-д багшилж байсан бас нэг шавиа би тийш нь явуулсан. Дэд эрдэмтэн Б.Батгэрэл маань Дубнад гурав дахь жилдээ ажиллаж байна. Энэ мэтээр Дубнатай сүүлийн 30 гаруй жилд тасралтгүй харилцаа, хамтын ажиллагаатай байгаа. Дубнагийн Цөмийн шинжилгээний институт цөмийн физик төдийгүй онолын физик, тооцон бодох математикийн арга боловсруулах чиглэлээр өндөр түвшинд хөгжсөн. Шинжлэх ухааны салбарт шинэ ойлголт, шинэ чиглэл, арга боловсруулдаг. Эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвина гэдэг мэдлэг үйлдвэрлэж байна гэсэн үг.

-Та Дубнад долоон жил ажиллахдаа ямар судалгаа хийж байв?

-Онолын физикийн олон янзын шугаман бус бодлогуудыг бодоход өргөн хэрэглэдэг Ньютоны арга гэж байдаг. Тэр аргыг хөгжүүлж, өргөтгөл хувилбаруудыг гаргасан. Мэргэн бууч овоо хараагаа онилж, наана цаана нь буудаж байгаад онодог шүү дээ. Түүнтэй адил бодлогын шийд хоёр талаасаа ойртож нийлдэг. Тэр төлөв байдлыг тэнд байгаа параметрийн тусламжтайгаар удирдах боломжтойг харуулсан ажлуудыг хийсэн л дээ. Би Дубна дахь Цөмийн шинжилгээний институтэд жил болгон очиж, судалгааны ажил хийдэг. Тэнд миний багш, ОХУ-ын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор И.В.Пузынин гэдэг хүн бий.

-Төрийн шагнал авсан бүтээл тань багш, шавь болсон та дөрвөн эрдэмтний олон жилийн судалгааны үр дүн байх, тийм үү?

-Тооцон бодох математик, оптимизацийн онол хоёр хэрэглээний математикийн гол хоёр багана болсон ухаан шүү дээ. Энэ чиглэлээр О.Чулуунбаатар, Р.Энхбат, Р.Алтаннар бид дөрвийн хамтын бүтээлийг төр өндрөөр үнэллээ. Шинжлэх ухааны олон улсын сэтгүүлүүдэд бидний 180-аад бүтээл хэвлэгдсэн. Тэдгээр өгүүллийг гадаадын мэргэжлийн хүмүүс өөрийнхөө бүтээлд 800 гаруй удаа иш татсан байна. Шинжлэх ухааны судалгааны ажлын чансааг ишлэлээр нь үнэлж дүгнэдэг ёс бий. Эрдэмтдийн судалгааны үр дүн олон улсын эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд гарч байна гэдэг хамгийн гол шалгуур. Сэтгүүлд гарна гэдэг эрдэмтдийн бүтээл үйлдвэрлэлд нэвтэрч байна гэсэн үг. Тэр сэтгүүлийг уншиж танилцсанаар шинэ мэдлэг олж авч, өөрийн бүтээлд хэрхэн тусгаж ашиглах, эсвэл тэр чиглэлийг цааш хэрхэн хөгжүүлэх зэргээр бүтээлчээр хандаж, шинэ санаа авч байдаг учиртай.

-Та 40 гаруй жил тоо боджээ. Одоо толгойгоо амраая гэж бодохгүй байна уу?

-Тоо бодох нь миний хэзээ ч уйдахгүй хообий. Нас өндөр болсон учир их сургуульдаа цагийн багшаар ажиллахын зэрэгцээ Математикийн хүрээлэнд секторын эрхлэгч хийдэг. Манай хүрээлэнгийнхэн Шинжлэх ухаан, технологийн сангийн санхүүжилтээр “Шугаман бус бодлогын шийдийн тоон ба чанарын судалгаа” сэдвээр судалгааны ажил хийж байна.

-Таныг тооцон бодох математикийн чиглэлээр Монголд шавь сургууль хөгжүүлсэн гэдэг.

-Тийм ээ, би дөрвөн хүн удирдаж доктор, 10 гаруй магистр удирдаж хамгаалуулсан. Шавь нар минь Монголын томоохон их, дээд сургуулиудад багшилж, судалгаагаа хамтарч хийгээд явж байна.

-Манай улсад математикийн шинжлэх ухаан ямар түвшинд хүрсэн гэж үздэг вэ?

-Энэ салбар боломжийн түвшинд хөгжсөн. Арван жилийн хүүхдүүд олон улсын олимпиадад жил бүр явж, сүүлийн жилүүдэд тогтмол медаль тай ирэх болсон. 100-гаад орноос 30-40-д орно гэдэг бол муугүй үзүүлэлт шүү. Хүүхдүүд олон улсын олимпиадад сайн оролцоно гэдэг Монголд математик сэтгэлгээ гайгүй байгааг илтгэнэ. Манай эрдэмтэд социалист орнуудад эрдмийн зэрэг, цол хамгаалдаг байлаа. Зах зээл хөгжсөнөөс хойш Япон, Солонгос, Герман, Америк зэрэг оронд аспирантур, докторантурт суралцсан, шижигнэсэн залуус багшилж байна.

-Танай хүүхдүүдээс аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөн хүн байна уу?

-Манайх дөрвөн хүүхэдтэй. Хүүхдүүд өөрсдийн сонирхлоор голдуу банк, санхүүгийн мэргэжил эзэмшээд ажиллаж байна. Оросын том математикчдын хүүхдүүд математикч болсон тохиолдол цөөнгүй. Манайд бол тийм зүйл алга. Гэхдээ би харамсдаггүй. Хэдийгээр хүүхдүүд мэргэжлийг минь өвлөөгүй ч хүүхдүүдээсээ ялгаагүй гарын хэдэн сайхан шавь бэлтгэж, хүмүүжүүлсэндээ би сэтгэл хангалуун явдаг. Шавь нар минь миний үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ шүү дээ.

Э.ЭНХМАА

http://www.mongolnews.mn/w/45580

“Шинэ үе урлаг” нийгэмлэгийн зураач В.Ундраа: Тэвчээр шаардахгүй ажил гэж үгүй

2012 оны 7 сарын 24
“Шинэ үе урлаг” нийгэмлэгийн зураач В.Ундраа саяхан Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейд өөрийн уран бүтээлийн үзэсгэлэнгээ гаргасан билээ. Олон улсын эмэгтэй уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнгээс тусгай байрын шагнал хүртэж, улсынхаа нэрийг өндөрт өргөсөн энэхүү залуу бүсгүйтэй уран бүтээлийнх нь талаар ярилцсан юм.  

-Үзэсгэлэнгийн тухай эхэлж ярих уу?

-”Шинэ үе урлаг” бол залуу уран бүтээлчдийг дэмждэг нийгэмлэг. Бид хамтран зун бүр Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейд уран бүтээлийн үзэсгэлэн худалдааг зохион байгуулдаг. Зун жуулчид ихээр ирдэг  үе  тэдэнд Монголын уран зургийг танилцуулах боломж бүрддэг. Нөгөө талаас уран бүтээлчдийн хамтын ажиллагааг нэмэгдүүлэх, тэднийг дэмжих зорилготойгоор жил бүр нэг уран бүтээлчийн бүтээлийг гаргадаг уламжлалтай.

-Ямар сэдвээр зурсан бүтээлүүд байна вэ?

-Ямар нэг сэдэвт баригдаагүй ээ. Үзэсгэлэнд оролцож буй уран бүтээлчдийн өөрсдийн ертөнцийг л дэлгэж гаргадаг.

-Сүүлий үед залуус уран зураг ихээр сонирхож, зурах болсон. Үүнд манай ахмад зураачид болон “Шинэ үе урлаг” нийгэмлэг илүү үүрэг гүйцэтгэсэн болов уу?

-Тийм ээ. Энэ их сайн хэрэг. Залуу уран бүтээлчид олон болж, урлаг сонирхдог хүмүүс нэмэгдэх тусам нийгмийн оюун санаанд дэвшил гарна. Энэ бол бидний хувь нэмэр гэхээсээ илүүтэй нийгмийн хөгжилтэй холбоотой. Ходоодны хэрэгцээгээ шийдэсний дараа оюун санааны хэрэгцээ урган гарна шүү дээ. Тэр үе нь одоо эхэлж байгаа болов уу.

-Та хэзээнээс уран зураг сонирхох болсон бэ. Зураг зурахад мэдээж маш их тэвчээр шаарддагддаг байлгүй?

-Аав минь урлагийн авьяастай хүн байсан. Уран зураг, сийлбэр, төөнүүр зэрэг урлагийн олон төрлөөр туурвидаг байсан. Би хүүхэд байхаасаа л аавтайгаа хамт олон зүйл хийдэг байлаа. Ер нь ямар ч салбарт ажилласан бай авьяас, хөдөлмөр, тэвчээр аль аль нь хэрэгтэйг хэлдэг. Амар хялбар, тэвчээр шаардахгүй ажил гэж үгүй. Гэхдээ хүн өөрийнхөө хамгийн сайн хийж чадах, өөрийгөө зориулж чадах тэр л зүйлээ олж хийснээр хөдөлмөрлөж байна гэсэн сэтгэхгүйгээр биш бүтээн туурвиж байна гэсэн аз жаргалаар амьдардаг.

-Таны урын сан хэр арвин бэ?

-Том жижиг нийлсэн 300 гаруй бүтээл бий.

-Таныг уран зургаараа олон улсын шагнал авсныг дуулсан. Ямар бүтээлээрээ хүртсэн юм бэ?

-Олон улсын эмэгтэй уран бүтээлчдийн үзэсгэлэн хоёр жил тутам болдог бөгөөд энэ жил Вьетнамд болсон үзэсгэлэнд нийт 23 орны 213 уран бүтээлч оролцсноос манайхаас 10 уран бүтээлч уран бүтээлээрээ өрсөлдсөн. Уг хөтөлбөрийн хүрээнд Вьетнамын Минн Лонг шаазангийн үйлдвэрээс зохион байгуулсан шаазан эдлэл дээр зураг зурах уралдаанд Б.Насанцэцэг дөрөвдүгээр, Э.Билэгт бид хоёр тусгай байр эзэлсэн. Манай зураачдын зургийг маш их сонирхож байсан. Уг үзэсгэлэнг миний бүтээлээр эхэлсэн нь азтай явдал болсон. Дашрамд хэлэхэд олон улсын эмэгтэй уран бүтээлчдийн үзэсгэлэн 2014 онд Монголд зохион байгуулагдана. Соёл урлаг, бизнесийн байгууллагууддаа “Хамтраад сайхан зохион байгуулцгаая” гэж уриалмаар байна.

-Энэхүү тэмцээн хэзээнээс зохион байгуулагдаж эхэлсэн юм бэ?

-1993 онд анх Бээжинд болж байсан юм. Олон улсын эмэгтэй уран бүтээлчдийн холбооноос зохион байгуулдаг. 2014 онд манай улсад болох гэж байгаа нь маш олзуурхууштай явдал болж байгаа.  Дэлхийн эмэгтэй уран бүтээлчдийг нэгтгэж, уулзуулж, туршлага солилцуулах зорилготой бөгөөд тэмцээний үеэр ивээн тэтгэгч компаниуд уралдаан зохиодог юм билээ.

-Таны цаашдын зорилгоос хуваалцаж болох уу?

-Хүн бүр хүүхэд байхдаа хурц тод мэдрэмжтэй байдаг ч энэ нь амьдралын явцад тоосонд дарагдаж хөггүй болдог. Би өөрийнхөө бүтээлээр хүмүүсийн хүүхэд мэт цэвэр мэдрэмжийг дахин хөглөхийг хичээдэг. Энэ зорилгоо л хэрэгжүүлнэ. Хөггүй гитар шиг чахарсан, байгаа хүүхэд үеийн сэтгэлийг л хөглөх нь миний бүтээлийн амин сүнс болдог.

-Зураг зурахын сайхан нь юундаа байдаг вэ?

-Өөрийгөө үргэлж сонсч, өөртэйгээ л хамт бүтээн туурвидагтаа л байдаг. Нэг төрлийн бясалгал юм даа.

-Хамгийн их тэвчээр, хөдөлмөр шаардсан бүтээлээ онцлохгүй юу?

-”Хатад” гэж бүтээл бий. Сэтгэлдээ хүргэхийн тулд хоёр давхарлаж зурсан. Бараг хоёр он дамнаж зурсан. Уран бүтээлч бүр бүх бүтээлдээ л хайртай байдаг. Жижиг гээд чигчий хуруундаа дургүй хүн байдаггүйтэй адил.

-Та ямар сургууль төгссөн бэ?

-1998 онд Гандийн нэрэмжит Үйлдвэрлэл урлалын дээд сургуулийн монгол зургийн анги, 2005 онд СУИС-ийн Дүрслэх урлагийн дээд сургуулийн уран зургийн ангийг тус тус дүүргэсэн. Өөрийн уран бүтээлээрээ дамжуулж хүмүүсийн амьдралд гэрэл гэгээ, аз жаргал, эрч хүч,  энерги бэлэглэхийг хүсдэг эгэл нэгэн зураач бүсгүй. Хүмүүсийн сэтгэлийн гүнд тоосонд дарагдан мартагдсан байдаг байгалийн зөн мэдрэмжийг сэрээж, өдөр бүр шинэ сэргэгээр амьдруулахыг хүсдэг.

-Зурахаас өөр сонирхдог зүйл байгаа юу?

-Амьтанд маш их хайртай. Ирээдүйд амьтны хүрээлэнтэй болно. Монгол хүүхэд бүрийн мөрөөдөл болсон баатартай комик ном бүтээнэ.

-Ярилцсанд баярлалаа. Уран бүтээлийн амжилт хүсье.

-Баярлалаа.

Ч.СУВДАА

Эх сурвалж: “ӨДРИЙН ШУУДАН” сонин

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Зураач В.Ундраа: Бүтээлүүд минь хамгийн сайхан өнгө гэрэл, аз жаргалыг мэдрүүлээсэй

 

2012 оны 09 сарын 06

 

“Шударга үнэний төлөө хамтдаа тэмцэхийг хүсвэл лайк дарна уу”…

 

Монголын “Шинэ үе урлаг нийгэмлэгийн гишүүн В.Ундраатай ярилцлаа. Түүнийн ертөнцөөр хэсэгхэн зуур аялсан аялал маань маш гэгээлэг, сайхан байсан. Тэрээр бүх зүйлийг өөдрөгөөр харахыг хүсдэг маш эрч хүчтэй уран бүтээлч болох нь ярилцлагын явцад анзаарагдсан юм. Түүнтэй анх уулзахад тэрээр подволкан дээр “Ариусахуйн урлан” хэмээн бичүүлсний дээр модон дээр хүүхдийн хөдөлгөөнүүдийг дүрсэлсэн байв. Ингээд бид 2-ын яриа өөрийн эрхгүй тэр зурагнаас эхлэлээ.

 

-Энэхүү зурагнаас яриагаа эхлэх үү?

 


 

-Олон жилийн дараа отгон хүүгээ төрүүлж үртэй болохын жаргалыг мэдэрсэн. Урлагийн хүнд байгаа орчин их чухал нөлөөтэй байдаг. Тиймээс байгаа орчин, мэдэрч байгаа бүх зүйлсээсээ сэдэвлэн “Үр минь” гэдэг зургийг зурсан. Энэхүү зурган дээрээ хүүгийнхээ хөдөлгөөнүүдийг дүрсэлсэн юм. Харин мод бол бүх зүйлийг бат бөх болгодог учраас модон дээр ургаж байгаа хүүхэд зурсан.

 

-Аливаа уран бүтээлчдэд ажлаа тайван хийхэд гэр бүл их чухал нөлөөтэй байдаг.  Таны арын ажлыг найдвартай хийж гүйцэтгэдэг ханийнхаа талаар ярихгүй юу?

 

-Тэгэлгүй яахав. Миний ханийг Лувсандорж гэдэг. “New media” компанийн маркетингийн гүйцэтгэх захирал. Хэдийгээр өөр салбарын хүн ч гэлээ урлагийг маш сайн ойлгож, мэдэрдэг. Миний зурганд өөрийн санаа бодлоо хэлж, тэндээс нь уран бүтээлдээ тусгаж авах юм их байдаг.

 

-Та ханьдаа зориулж зураг зурж байсан уу?

 

-“Энд” гээд бүтээл дээрээ гэр бүлээ тэр чигээр нь дүрсэлсэн.

 

-Гэр бүлийн үнэ цэнэ юунд оршдог гэж та боддог  вэ?

 

-Хайр, итгэлцэл дээр оршдог юм болов уу гэж боддог.

 

-Хайрыг өнгөөр илэрхийлбэл?

 

-Шар улаан.

 

-Таны бүтээлүүд ихэвчлэн хурц тод, гэгээлэг өнгөтэй байдаг?

 

-Би аливаа зүйлийн бараан талыг нь харахыг хүсдэггүй. Юмыг аль болох гэгээтэй талаас нь харахыг хичээдэг. Надаас ундран гарсан бүтээлүүд хүмүүст амьдралын хамгийн сайхан өнгө гэрэл, аз жаргал, диваажинг мэдрүүлээсэй гэж хүсдэг.

 

-Таны уран бүтээлийн нэг үзэсгэлэн хүүхэлдэйн хөргөөр гарч байсан. Тэдгээр хөрөг зургууд бүгд бодит хүн гэх?

 

-Хүнгүй зураг гэж байхгүй. Хүүхэлдэйгээр дүрсэлсэн нь хүний дотор сэтгэлд мартагдаад байсан хүүхдийн гэнэн цагаахан сэтгэлгээг гаргах үүднээс үзэсгэлэнгээ гаргаж байсан.

 


 

-Та өөрийнхөө “хүүхдийн” гэж хэлж болох гэнэн цагаахан нандин сэтгэлгээгээ хэрхэн сэргээдэг вэ?

 

-Миний зан төлөвшил, мөн орчны хүмүүс маань их нөлөөлдөг.

 

-Уран бүтээлчид нийгмийн болохгүй бүтэхгүй байгаа зүйлийг уран бүтээлээрээ илэрхийлэн гаргадаг шүү дээ. Таны бүтээлүүд бусдаас арай ондоо юм шиг?

 

-Би болохгүй байгаа зүйлийг өнгөлөг өнгөөр илэрхийлэн гаргаж байгаа. Манай “Шинэ үе урлаг”-ийн зураачид Швейцарийн төслийн шугамаар 2 жил дараалан “Байгаль орчноо хамгаалъя” гэсэн сэдвээр үзэсгэлэн гаргаж байгаа. Би энэ үзэсгэлэндээ зориулан “Цунами” гэж бүтээл гаргасан. Тэр зургандаа хар бараан өнгөөр дүрслэлгүй өнгөлөг өнгөөр яаж тусгаж болдгийг харуулахыг зорьсон.  

 

-Уран бүтээлч болох гараагаа хэзээнээс эхэлсэн бэ?

 

-Намайг сэтгэлгээний хувьд арай өөр хүүхэд юм аа гэдэг байлаа. Би 8-р ангиасаа Гандигийн нэрэмжит дүрслэх урлагийн сургуульд орсон. Эндээс миний урлагийн сэдэл эхэлсэн юм. Харин Дүрслэх урлагийн дээд сургуульд би яг жинхэнэ өөрийн хүсч байсан зүйлээ олж чадсан гэж боддог. Сургуулиа төгссөнийхөө дараа ангийнхаа хүүхэдтэй, багштайгаа хамтран үзэсгэлэн гаргаж анх удаа би зургаа зарж маш их урамшсан. Эхэндээ би бор, улаан өнгө зонхилсон давтамжтай зурагнууд их зурдаг байв. 2010 оноос илүү тод өнгөөр зургуудаа зурж эхэлсэн.  

 

-Гандигийн нэрэмжит “Дүрслэх урлагийн сургууль”-д сурч байхдаа өөртөө илүү олон сэдлүүдийг олж авсан гэж ярилаа. Энэ ямар сэдлүүд байв?

 

-Монгол зургийн арга барилыг ялангуяа Рсунка дүр төрх буулгахыг олж авсан.

 

-Анхны бүтээл гэдэг хүнд мартагддаггүй шүү дээ. Таны анхны зураг? 

 

-Миний аав сийлбэрч, зураач хүн байсан. Хүүхэд байхаас л аавынхаа урлан бүтээхийг ажиглаж, хүрч, мэдэрч урлагт эргэлт буцалтгүй орсон доо. Хүмүүс манай ааваар хөрөг их зуруулдаг байлаа. Тийм болохоор миний анхны зураг аавыгаа дуурайгаад хөрөг юм уу бурхан байсан болов уу гэж боддог. Нэг удаа аав маань бурхан бүтээсэн юм. Түүнийг нь баримлын шавраар дуурайлгаад хийчихсэн чинь  “Яанаа миний хүү бурханг хамаагүй хийж болдоггүй юм шүү дээ” гэж хэлсэн. Би ер нь аавынхаа хийсэн болгоныг дуурайж хийдэг хүүхэд байж дээ.

 

-Аавын тань танд өвлүүлж өгсөн хамгийн том өв?

 

-Авьяас. Намайг охин хүүхэд болохоор сийлбэрээр дагнуулаагүй. Гэхдээ би одоо гар хуруугаа зүсээд ч хамаагүй сийлбэр хийж сурсан бол одоо сийлбэрчин болчихсон байх.

 


 

-Авьяаслаг уран бүтээлчийг төрүүлж өсгөсөн ээжийн тань талаар сонирхмоор байна?

 

-Миний ганц улаан фэн. Намайг хамгийн сайн ойлгодог бас шударга шүүмжлэгч бол ээж минь. Намайг том болоод ирэхээр аав маань шүүмжлэхээ больсон. Учир нь намайг гомдоочих вий гэж болгоомжлоод. Тиймээс аав ээжид миний бүтээл дээр хэлэх гэснээ хэлдэг байсан юм. Ээж маань надад аавын хэлснийг дамжуулдаг байсан.

 

-Вьетнам улсад зохиогдсон эмэгтэй зураачдын үзэсгэлэнгээс ганзага дүүрэн ирсэн гэсэн?

 

-Нийт 23 орны 213 зураач оролцсон тус үзэсгэлэнд арван мундаг зураач эгч нартайгаа оролцсон. Миний хувьд “Зөөлөн салхи” гэдэг бүтээлээрээ оролцсон. Тэнд маш сайхан нэг үйл явдал болсон юм байна. Олон улсын зураачдын бүтээл цугларсан үзэсгэлэн миний зургаар эхлээд Насанцэнгэл эгчийн зургаар дууссан. Манай зураачид үзэсгэлэнгийн багана нь болж өгөхийн зэрэгцээ заал болгонд зургийг нь байршуулж байсныг харах үнэхээр сайхан санагдаж байв. Үзэсгэлэнгийн үеэр бид нар шаазангийн үйлдвэртэй нь танилцаж хоёр дөрвөлжин тавган дээр анх удаа зураг зурж үзлээ. Нутаг буцахын өмнөх нэг арга хэмжээн дээр бидний тавагнуудыг өрөөд тавьчихсан байсан. Тэнд миний зурсан зураг дээр шагналт байр гэснийг хараад үнэхээр их баярласан. Насанцэнгэл эгч маань 4-р байранд, түүний охин бид хоёр шагналт байранд орсон юм.

 

-Хаанахын зураачид илүү санагдсан бэ? Өөртөө тусгаж авахаар зүйл хэр их байв?

 

-Манай зураач эгч нар их сайн юм байна лээ. Вьетнамуудад лакан зураг дэлгэрсэн нь ажиглагдсан бол Солонгос, Японд орчин үеийн хийсвэр урлаг түлхүү хөгжсөн санагдсан. Мөн Оросын зураачид их чадварлаг.

 

-Гадаадад зохиогддог олон уралдаанд оролцож байсан уу?

 

-Олон үзэсгэлэнгүүдэд уран бүтээлээ явуулж байснаас биеэрээ оролцож байгаагүй.  

 

-Өөрийн тань авч байсан хамгийн том шагнал?

 

-Tiger translate уралдааны уран зургийн төрөлд 3-р байранд орсон.

 

-Зураачдыг нийгмээсээ нэг алхам түрүүнд явдаг гэж ярьдаг. Та энэ талаар юу гэж боддог вэ?

 

-Хийсвэрлэж сэтгээд байхгүй зүйлийг байгаа юм шиг зурчихдаг болохоор нийгмээсээ арай түрүүлээд харчихдаг юм болов уу гэж боддог.

 

-Та зурагныхаа сэдлийг хаанаас олж авдаг вэ?

 

-Орчин тойрноосоо мэдэрч байгаа бүх зүйлээс.

 

-Зургийг яаж ойлгох ёстой юм бэ?

 

-Тэр хүний л ойлголтын л асуудал л даа. Тайлбарлаад өгчихвөл өөрийнхөө үзэл бодлыг тулгаж өөрийнхөөрөө сэтгэхэд нь саад болчихдог юм шиг санагддаг. Тэгээд ч тайлбарлаад хэлчихээр үзэж буй хүндээ ямар ч кайфгүй байдаг. Тиймээс өөр өөрсдийнхөөрөө л ойлгох хэрэгтэй. Манайд зургийн боловсролыг багаас маань олгоогүй болохоор энэ тал дээр жоохон дутагдалтай. Гэхдээ одоо хүүхдүүдэд зургийг ойлгох тал дээр хичээл ордог юм шиг байна лээ.

 

-Зураач хүний хамгийн чухал хэрэгсэл бол яах аргагүй бийр. Таны хамгийн үнэтэй авсан бийр?

 

-Одоохондоо үнэтэй бийр аваагүй байгаа. Аавын минь бийрүүд бий. Сая үзэсгэлэнд оролцож байхдаа Вьетнамаас нэг бийр авсан.

 

-Уран зураг танд юу өгсөн бэ?

 

-Утга учиртай, зорилготой амьдрал, хайр дурлал, ажил мэргэжил, зорилго гээд бүх юмыг өгсөн.

 

-Монгол ахуйг зургандаа их тусгасан байдаг?

 

-Өв соёлоо битгий мартчихаасай гэж бодсоны үүднээс монгол ахуй соёлоо уран бүтээлдээ тусгадаг.  

 

-Таны хамгийн их хүч хөдөлмөрөө зарцуулж бүтээсэн бүтээл “Хатад” гэж бүтээл байдаг. Хэр их хугацаа зарцуулсан бэ?

 

-Тийм ээ, нэг жил байх. Гэхдээ өдөр болгон зурган дээрээ ажиллаагүй. Хэдэн өдөр бодож байж хаана нь юу зурах вэ гэдгээ олж бага багаар нэмсэн бүтээл.

 

-Голлох сэдвүүд?

 

-Би нэг сэдэвт баригдах дургүй. Миний уран бүтээлийн сэдвүүдэд байгаль, хүн, хайр, гэр бүл гэсэн сэдвүүд багтдаг.

 


 

-Хар бараан өнгөөр илэрхийлсэн зураг зурж байсан уу?

 

-Хар өнгөтэй зураг нэг л байгаа. “Хас цэцэг” гэдэг нэртэй харанхуй дотроос цойлж гарч ирсэн чонон дээр суусан хаан хатан хоёрын дүрслэл. Гэхдээ бараан өнгөөр зураад эхлэхээр би өөрийгөө хайрцаглачих юм байна гэж бодсон. Тиймээс л тод өнгөнүүдийг сонгож уран бүтээлээ хийдэг.

 

-Хүндэлж явдаг зураачдаасаа нэрлээч гэвэл?

 

-Төгс-Оюун, Насанцэнгэл, Хонгорзул, Шатарсайхан, Нурмаажав, Гунгаасүх гээд олон зураач нар байна.

 

-Зураг зурахаас өөр авьяастай юу?

 

-Би багадаа их ичимхий хүүхэд байсан. Тиймээс өөрт мэдрэгдсэн мэдрэмжээрээ шүлэг бичдэг. Гэвч бичсэн бичвэрүүдээ хадгалахгүй устгадаг байсан нь одоо бодоход их харамсалтай. Аавдаа, нөхөртөө хүүхдүүдээ зориулж бичсэн хэдэн шүлэг байгаа.

 

-Таны цаашдын зорилго?

 

-Миний бие даасан үзэсгэлэн 9-р сарын 9-нд Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн музейд гарна. Тэнд 70 гаруй бүтээл тавигдана. Мөн 9-р сарын сүүлээр 10-р сарын эхээр Вьетнамын үзэсгэлэнд төрсөн сэтгэгдлээрээ хамтарсан үзэсгэлэн гаргана. Харин дараа жилээс аавтайгаа хамтарсан гэх юм уу үзэсгэлэн гаргана. Аавын минь үлдээсэн гоё бүтээлүүд их бий.

 

-Ярилцсанд баярлалаа. Уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсье.

 

Д.Төгс

http://top.mn/34gk

“Гараг” студийн захирал, аялагч, сэтгүүлч Г.БАДАМСАМБУУ: АГЛАГ ОЙД НОМОО БИЧЭЭД Л АМЬДРАХ ЮМСАН

2012 оны 5 сарын 1
Энэ удаа сэтгүүлч Д.Энхтүвшингийн МҮОНТ-ийн “Гараг” студийн захирал, аялагч, сэтгүүлч Г.Бадамсамбуутай хийсэн ярилцлагыг толилуулж байна. Замба Уулынхаа бэлээс салхи татуулан буух нь Замба тивийн нэгэн жаргал

-Унасан газар, угаасан уснаас тань яриагаа эхлэх үү?
-Хангайн нурууны баруун төгсгөл Хан Хөхийн нурууны үзэсгэлэн төгөлдөр ой хөвч бол миний төрсөн нутаг. Хаана ч явсан элэг зүрхнээс уяатай, санахын нулимсанд бүрэлзэж харагддаг нь Увсын Зүүнхангай сумын Замба нэртэй уул. Р.Гамзатовын “Миний Дагестан”-ыг уншаагүй, ядаж л сургийг нь сонсоогүй насанд хүрсэн хүн байхгүй биз. Уран зохиолоор амьсгалж байсан 1990-ээд ондоо Хан Хөхий нутгийнхаа тухай нийтлэлийн ном биччихээд тэр агуу дагестан эр шиг нутагтаа зориулсан суварга бүтээчихлээ дээ гэсэн шүү юм бодож явж билээ. Хан Хөхий гэж гаднаас ирсэн хэнийг ч алагчлалгүй ач буянаа хайрласан, гадагшаа явсан үрсдээ ээл нөмрөө түгээсэн нүнжигтэй сайхан хангай даа. Зуны дэлгэр цагт усны шувуудын диваажин болсон олон нуур усны цуглуулга, ийм л газар төрсөн хүн дээ би.

-Бараг л нүдэнд харагдаад явчих чинь. Тийм нутгийн хүүгийн бага нас, сургуулийн жилүүд нь..?
-Би эцэг, эхээс наймуулаа. Олуулаа тэрсхэн өссөн ч аавынхаа амины ганц нь байсан. Зевхөн намайг сургуульд оруулах гэж эцэг, эх минь сумын төв бараадаж байлаа.

-Өө, тэгвэл “байрны хүүхдүүд барилдаанч, бас тэгээд уралдаанч” гэдгийг үзээгүй байх нь ээ?
-Замба Уулынхаа бэлээс салхи татуулан буух нь Замба тивийн нэгэн жаргал байж дээ. Суманд ирэх кино бүрийг яаж ийгээд л үздэгсэн. Кино механик Мэндэн өвгөн миний хамгийн хайртай, бас хамгийн их айдаг хүн байсан даа. Тэр үе маань хүйтэн дайны хэнээрхэлд автсан, Оросыг шүтэх өвчин тусчихсан, Төв Хорооны хоёр лоозонг үг үсэггүй цээжлэх  нэг тийм гажиг үе байсан шүү дээ. Гардаг кинонууд нь ч Америкийг үзэн ядах үзэлд сургасан, бид ч том болоод тэдэнтэй байлдана гээд бүр итгэчихсэн тийм хаагдмал, одоо бол итгэхийн ч аргагүй нийгэм байж дээ. Монгол хүн сансарт ниссэнийг сумын улаан булангийн үүдэнд өвгөчүүлийн ярианаас сонсоод уйлж байснаа ер мартдаггүй юм. Ингэж явсаар 1983 онд сумандаа наймдугаар анги төгссөн дөө.

-Бүрэн дунд боловсрол эзэмшихийн тулд аяны дөрөөнд хөл тавиа юу?
-Тэгсэн Баруунтурууны САА-д 1983 оны намар очлоо доо. Баруунтуруун бол тэр үед их том САА байсан. За ёстой коммунизмын үеийн хулигаанууд жинхэнэ ёсоор цэцэглэсэн газар байж билээ. Гаднаас ирсэн сурагч, залуусын зүрхийг нь үхтэл, хулхийг нь буутал гадуурхдаг аймшигтай газар байсан. Ийм газар амиа аваад явах гэж, тэдэнд нэр төр, нандин бүхнээ доромжлуулахгүй гэж хоёр жил үзэж тарж явсан минь миний зан чанар бүрэлдэн төлөвшихөд юугаар ч орлуулашгүй их сургууль болсон доо. Бакиал гутал гармушиглаад өмсчихсөн, формын хувцсандаа кноф хадаад гангарсан би гэдэг хүн чинь ангийнхаа гол зохион байгуулагч, удирдагч нь байлаа. Нэг удаагийн явдал ер санаанаас гардаггүй юм. Сургуулийнхаа бүх багш нарыг элэглэн, шоолоод бичсэн дэвтэр маань хичээлийн эрхлэгчид хүрч, бүтэн өдөр шөнө манай ангийнхныг байцааж эзнийг нь гаргахыг шаардаж билээ. Тэгэхэд зарим охид маань бие нь эвгүйрхэж, уйлж унжиж байсан ч намайг барьж өгөөгүй л юм даа.

-Аравдугаар ангийг иймэрхүү паянтай төгсч. Оюутан болсон үеэ дурсвал?
-Конкурст орох хүртлээ чиглэсэн зорилгогүй нөхөр л туугаад явсан байгаа юм. Тэгээд яах вэ дээ ирсэн хуваарь дээр нь л шалгалт өгтөл Ховдын багшийн дээдийн хэл уран зохиолын ангид хуваарь авчихлаа даа. Ингээд нөгөө Улаанбаатарт оюутан болно гэж байсан мөрөөдөл минь ч замхарлаа. Би чинь найман нас хүрч байж сумынхаа төвийг, наймдугаар анги төгсч байж өөр сумыг, дээд сургууль төгсч байж Улаанбаатарыг үзсэн хүн шүү дээ. Хан Хөхийн нуруунаас мод зөөдөг машинд дайгдаад л Ховд ордог оюутан байлаа. Үндсэндээ Хан Хөхийн нурууг ховдчууд л нүцгэлээд дууссан юм шүү дээ. Тэр үед Ховдын Багшийн дээд сургуулийг Төв хорооны шийдвэрээр байгуулж их ч мөнгө зарсан. Тэр хэрээр Ховдын ганц гэрэл гэгээ болсон мундаг сайхан сургууль байсан даа. Багш нар нь ч Монголын сор болсон эрдэмтэн мэргэд байсан, оюутнууд нь ч маргаашдаа итгэлтэй, сурах мэдэхийн дэврүүн сайхан мөрөөдөлтай нэг тийм сайхан үе байж билээ. Намрын ажилд буцаад нөгөө Баруунтуруундаа очлоо. Будаа хураалцаад л. Цамбагаравын нуруу одоогийн Эрдэнэбүрэн суманд том том чулуугаар малын хороо барина аа. Шумуулынх их, том ч гэдэг нь учиргүй. Сумын төвийнх нь ажилд мөн ч их тусалдагсан. Би одоо Ховдын Багшийн дээд сургуулийг төгссөнөөрөө бахархдаг. Үргэлж урагшаа харж хүсч мөрөөдөж явах замын эхлэлийг тавьсан энэ сургуулийн багш нарт одоо ч баярлаж явдаг.

Миний хийж байсан наймаа ашиг багатай ч гэрэл гэгээтэй байсан

-Орон улсаар хэсэн явах одоогийн сонирхол тань оюутан үед чинь эхлэв үү, аль эсвэл..?
-Соёл түүхийн, байгалийн олон зүйлийн учрыг тунгаагаад ирэхээр л явах, аялах хэрэгтэй гэж бат ойлгосон. Миний амьдралын хоёр гол эх үүсвэр бол багад минь аавын ярьдаг байсан “Гучин хоёр модон хүний үлгэр”, “Бигармижид хааны үлгэр”, “Гэсэр”, “Жангар”-ын туужууд гэх зэрэг гайхамшигт үлгэрүүд, нөгөөх нь бүр багаасаа дэлхийн сонгодог уран зохиолын амтанд бүр нэг донтой юм шиг орсон явдал гэж би боддог. Тавдугаар анги төгсөхдөө сумын төвийн номын санд байсан Жюль Верн, Шекспир, Том Соирийн адал явдал гээд бүх л сонгодог зохиолыг уншаад дуусчихсан байж билээ. Бүр багадаа дэлхийн сонгодог зохиолын амтанд орсон нь өнөөдрийн би бүрэлдэн тогтоход гол түлхэц болсон.

-Өөрөө анх телевизэд арай өөр чиглэлээр нэвтрүүлэг бэлддэг байсан санагдах юм?
-Сонинд ажилладаг байсан юм. 1994 оны хавар яруу найрагч Мэнд-Ооёо намайг “Улаанбаатар” телевизэд хөтөлж ирсэн. Сонингоос гараад хэсэг наймаанд гүйсэн юм байна. Гэхдээ миний хийж байсан наймааг одоо зарим хүн сонсвол саваад унах байх. Тэр үед наймаачид “чам шиг тэнэг хүн өөр байдаг болов уу” гэдэг байсан. Би Өвөрмонголоос ном зөөнө. Бүх нийтээр монгол бичигт шилжинэ гээд зарлиг гарах нь халаг байсан үе. Ном чулуу шиг хүнд ачаа. Би 200 кг-аас 1.5 тн хүртэл жинтэй номыг нэг явалтаараа зөөж л байлаа. Ашиг багатай ч гэрэл гэгээтэй наймаа байсан даа. “Улаанбаатар” ТВ-д ирээд олон зүйлийг шинээр хийсэн дээ. Ерөнхий редактор байхдаа олон шинэлэг зоригтой ажлуудыг хийсэн нь тэр үеийн удирдлагуудад таалагдалгүй 1996 оны сонгуулийн өмнө намайг ажлаас хусаад л хаясан. Хоёр, гурван жил амралтгүй маш их ачаалалтай ажиллаж байсан хүн чинь ажилгүй болчихоор байж суухаа олохгүй хэцүү л юм билээ. Тэгээд ажилгүй байхаар гээд эвслийн сонгуулийн штабт ажилласан даа.

-Тэгээд яагаад улстөрөөс хөндийрөөд аяллын нэвтрүүлэг бэлдэх болов оо?
-1996 оны сонгуулийн дараа би “ММ” агентлагт ирсэн. “ММ” агентлагийг хэнээс ч хараат бус бие даасан статустай байх ёстой гэж их ч юм хийсэн, тэмцсэн. Намайг “ММ” агентлагийн “Загалмайлсан эцэг” гэж одоо ч дурсах хүн олон бий. Ингэж манаргаж яваад 1997 онд барууныг бүү хэл Москваг үзээгүй би будант Альбоныг зорин нисч билээ. Баруун Европын амин зүрх хөгшин Английг зорин Сибирийн их тайга дээгүүр нисч явахдаа аугаа их Бернс, Шекспирийн нутгийг зорьж явна гэж сэтгэл хөдөлж билээ. Ингэж явахдаа л өөртөө “Буцаж ирэхдээ шал өөр хүн болж ирнэ. Эх дэлхийгээ танин мэдэж, түүнийгээ түгээдэг хүн болно” гэж андгай тангараг тавьж явсан. Би улстөрийн эрэн сурвалжлах чиглэлээр явсан бол сэтгүүлзүйд хувьсгал хийж чадах байсан гэдэгтээ огтхон ч эргэлздэггүй. Гэхдээ л би тэр үед үүнээс өөрийгөө татаж авч чадсан юм. Англид зургаан сар болохдоо өөрийгөө маш сайн цэнэглэж бэлтгэж авсан. Хэлийг эрчимтэй үзсэн, завсар зайгаар нь Лондонгийн урлагийн бүхий л гайхамшгуудыг үзэж сонирхсон.

Уулын шүтээн болсон амьтан руу буу шагайх багассан нь монголчуудын маань их ухааны илрэл юм уу даа

-Сэтгэлд хамгийн тод үлдсэн адал явдалтай аяллаа эргэн санавал?
-Аялал болгонд адал явдал бий. Тэрэн дундаас Хонконгт явсан аялал, Израильд явсан аяллууд их адал явдалтай байсан. Монголоос гэвэл Хөвсгөл рүү хийсэн олон аяллууд бүгд л дурсамжтай, учрал ихтэй байсан даа. Үзэгчдийн хүртээл болгохоос гадна камерт бичдэггүй, өөртөө л үлдээдэг адал сонин явдал учрал гэж их байна.

-Нэг удаагийн нэвтрүүлгээр чинь өндөр уулан дээр баригдсан еврейчүүдийн цайз бэхлэлтийн тухай гарч байсан. Дайсанд амьдаараа олзлогдохгүй гэхдээ бүгдээрээ амиа хорлож үхсэн баатруудын тухай гайхалтай түүх байсан санагдана?
-Масада цайз сөнөсөн тэнгисийн хойд эргийн хөндийд Иордан голын баруун эрэгт байдаг. өөрийн эрхгүй нулимс бөмбөрдөг гунигт түүх. Одоогоос 2060 жилийн өмнө болсон гэдэг. Эртний Ромын цэргүүд Израил улсыг эзлээд хэсэг бусгаар нь цохиж хөөхөд тэр цайзад 967 хүн бүгж үлдээд гурван жилийн турш гаднах ертөнцөөс тусгаарлагдсан Ромын булаан эзлэгчдийг эсэргүүцэн тулалдсан гайхамшигт, зориг баатарлагийн дуулал болсон цайз. Сүүлдээ цайзад байсан хоол хүнсний нөөц дуусаад, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд нь ядарч туйлдаад ирэнгүүт ямар ч байсан дайсанд олзлогдож тэдний бах тавыг хангахгүй гээд бүгдээрээ амиа хорлосон байгаа юм. Гэхдээ еврейчүүд айхтар ухаалаг холын бодолтой хүмүүс тулдаа хамгийн сүүлд хашир туршлагатай хоёрхон хүнд үлдсэн хоол хүнсний нөөцөө шавхаж өгөөд тэр цайзын хамгийн гүн нүхэнд оруулан үлдээж тэр хоёр нь Ромын цэргүүдэд баригдалгүй үлдсэнээр энэ сэтгэл уярам гайхамшигтай түүхийг хүн төрөлхтөнд мэдүүлж үлдээсэн түүхтэй. Энэ нь өөр хаана ч давтагдаагүй еврейчүүдийн түүх.

-Гадаадын улс орнуудаар явж байхдаа болдогсон бол энд л үлдчихье гэж бодогдож байсан нутаг бий юу?
-Би Монгол орондоо өөрөөсөө ч илүү хайртай.

-Зүгээр бусдаасаа арай илүү таалагдаж байсан газраа нэрлээч гэвэл?
-Шотланд л санаанд орж ирээд байдаг юм. Цаг агаар, уур амьсгал, байгаль, түүх, хүмүүс нь гээд л ер нь Шотланд л юм даа.

-Гадныхнаас монголчуудын ялгардаг бол онцлог нь ер нь юу байх юм бэ дээ?
-Ази хүмүүс мөртлөө нэг тийм биеэ даасан сэтгэхүйтэй, дасан зохицох өндөр чадвартай, ерөнхийдөө их чөлөөт үзэлтэй нь ажиглагддаг. Гол шинж нь бүгдээрээ эх орноо санагалзах өвчтэй. Хятад хүн гадагшаа гарсан л бол Хятадын асуудал тэдэнд ёстой падлийгүй болдог. Европчууд бол бүр ярих юм биш. Тэгвэл монгол хүн удах тусмаа эх орноо санагалзах нь бараг өвчин болдог. Харьд удсан монголчуудтайгаа хуучилж байхад эхлээд жаахан муучлах янзтай ярьж байснаа “хаврынхаа шороон шуургыг” яриад л уйлж байх жишээтэй. Энд л бусад үндэстнүүдээс манайхны ялгарах онцлог юм даа. Жишээ нь Европ, Америк тивийнхэн бол малгай тавьбал манайх болдог нь бараг хууль даа.

-Монгол нутгаараа хөндлөн гулд бишгүй л явлаа. Энд л ирж амьдаръя гэж бодогдож байсан газар бий юу?
-Тэгж тухайлан сүрхий бодож байгаагүй юм байна. Зүгээр төрсөн нутаг Сайхан мод, Хавтгайн голынхоо эхэнд нэг сайхан дүнзэн байшин барьж аваад, холбоо мэдээллийн хэрэгслээр сайтар “зэвсэглээд”, хэнээс ч хараат бус, нам гүмхэн, маш эгэл жирийн байдлаар амьдрах юмсан гэж бодогддог л юм. Өвөрхангайн Найман нуур, Бат-Өлзий сум уруу явсан. Энд ч хүн үнэхээр насаа элээж болох нутаг юм даа гэж бодогдсон шүү. Олон юм үзэж, сэтгэл ханаад ирэхээрээ аглаг ойн дунд жирийн нэг өвгөн, мэргэжлийн гэрэл зургийн сайн хэрэглэлтэй, номоо бичээд л суут хүн шиг амьдрах юмсан гэж мөрөөддөг дөө.

-Увсад авсан ирвэсний зураг чинь гайхамшигтай. Яаж тэгж авч чадав аа?
-Тийм ээ. Заримдаа 6и өөрөөсөө ч асуудаг юм. Хархираа, Түргэний уулсад 2005 оны хоёрдугаар сард Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн туслалцаатайгаар энэ гайхалтай амьтны зургийг эх байгальдаа байгаагаар нь хальсанд авч үлдэх тэнгэрлиг агшин тохиосон юм. Энэ бол надад болон миний нөхдөд тохиолдож байсан аз хийморьтой, олон сайхан учрал, тохиолуудын туйл нь юм. Энэ гайхамшигтай амьтны тархац нутаг, тоо толгойг судлах, хамгаалалтад авах ажил Дэлхийн байгаль хамгаалах сантай хамтран үргэлжлэн хийгдэж байгаа. Тэгэхэд гурван өдөр оролдож байж хоёр өдөрт л зургаа авсан юм шүү дээ. Тэр үед бидэнд газарчилж явсан ирвэс хамгаалах багийн ахлагч Ганболд Хархираа, Түргэний уулсад 18-20 ирвэс бий гэсэн багцаа тоо хэлж байсан. Тэгвэл бид нэг дор дөрвөн ирвэстэй таарсан нь ёстой л байгаль дэлхийн хишиг, бидний аз хийморь тэтгэсэн явдал болсон. Цоохор ирвэс хамгаалах буянтай үйлсийг бид эхнээс нь дэмжиж ирсэн, хойшид ч хамтран ажиллана. Уулын шүтээн болсон жирийн бус энэ сайхан амьтан руу буу шагайх нь сүүлийн жилүүдэд багассан нь монголчуудын маань их ухааны илрэл юм уу даа.

-Ирвэсний тухай тийм бодит, ойроос авсан зураглал тийм ч олон биш санаг-дах юм?
-Баримтат зургийн хувьд Уртнасан гуайн нэг жаахан дүрс бий. Өөр ер нь байхгүй. Бидний авсан энэ зураг бол энэ чиглэлд дэвшил авчирсан гээд хэлчихэд буруудахгүй байх.

Байгалийн баялгаар баяжиж, бэлжиж байгаа хүмүүс байгаль хамгаалах, соёл түүхээ дэлгэрүүлэх үйлсэд оролцоосой

-Монгол орноороо аялж явахад тань “Хэзээ ч яваад очиход цуургагүй айл малчин таных” гэсэн шүлгийн мөр бодогдох юм уу?
-Хамгийн харамсмаар зүйл энэ. Аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжиж байгаа цаг болоод ч тэр юм уу, аяга ус, нэг жаахан айргаа зарна гээд л байна. Хөдөөгийн ардын маань уламжлалт зочломтгой, найрсаг зан цагийн аясаар ингэж хурдан алга болж байгаа нь үнэндээ аймшигтай явдал. Хувьсал дэвшил байнга хохирол дагуулж явдгийн сонгодог жишээ энэ. Хоёр жилийн өмнө явж байсан газраараа эргээд явахад л хүн зоных нь зан харилцаа гаргаж байгаа ааш, аяг төрөл арилжчихсан мэт өөрчлөгдчихсөн байгаа нь харамсаад ч барахгүй. Энэ нийгмийн л хаялга юм даа. Харин хангайн нурууны алслагдмал тагтад амьдарч байгаа ертөнцийн үймээн самуун, улайрч тачаадсан өрсөлдөөнөөс ангид тэр хэсэг хүмүүс л ямар жаргалтай, тайван амьдарч байгаагаа өөрсдөө сайн мэдэхгүй байх мэт санагддаг юм. Хүн байгаль эхийн үр сад гэхээсээ илүү нийгмийн амьтан гэдэг ухагдахуун хуурамч гэдгийг тэр бүлэг хүмүүсийг хараад мэдэрч сэтгэл цэлмэж билээ.

-Таны нэвтрүүлгүүдийг үзэхэд маш нарийвчлалтай аяллын маршрут болчих-дог. Мөрөөр тань хулгайн анчид ороод устах шахсан зэрлэг гахай, тулыг бөөнөөр нь хядчих вий гэсэн эмзэглэл төрөх юм уу?
-Эмзэглэл төрөх байтугай хүний нүүр рүү эгцэлж харахад ч хэцүү үе тохиолдож байсан. Хурдан жийп хөлөглөсөн том том гүзээтэй нөхдүүд яг миний нэвтрүүлгийн мөрөөр Эг Тарвагатайн бэлчир, Онон-Балжийн голын эх, Хяргас нуурын Хэцүү хад, Ерөөгийн голын эх, Баян-Өлгийн Даян нуур гээд олон газруудаар явсан. Ÿах гэж энэ сайхан газар орныг шунахай сувдаг сэтгэлтэй, авахаас өөрийг мэддэгүй хүмүүст таниулан сурталчлав даа гэж толгойгоо шааж суусан даа. Нэг үе ховор чухаг ан амьтантай, хорон санаатны хөл тэр бүр хүрээгүй онгон байгалийн тухай дахиж л нэвтрүүлж, үзүүлэхээ больё гэж шийдэж байлаа шүү дээ. Гэхдээ маш олон хүнээс Монгол орны өнцөг булан бүрээс надад урам хайрласан, амжилт хүссэн. “Чиний нэвтрүүлгүүд эх орныхоо сайхан байгалиар бахархаж түүнийг хайрлан энэрэх сэтгэлтэй болоход хүүхэд залууст их нөлөөтэй. Дотоодын аялал жуулчлал хөгжихөд үнэлж баршгүй сайн сурталчилгаа болж байна” гэсэн олон захидал ирдэг нь нэвтрүүлгээ үргэлжлүүлэн хийх нь зүйтэй юм гэсэн урам зоригийг надад өгсөн.

-Цаг наргүй аялсаар хувийн амьдралаа орхигдуулах, нийгмийн аливаа ажлаас хойно нь үлдэх мэт дутагдалтай тал байдаг л байх даа?
-Юм бүхэн хоёр талтай болохоор энэ ааг амьсгаагүй их явдал суудал, долоо хоногт нэг нэвтрүүлэг бэлдэх гэсэн ар араасаа ундарсан ажилд зарим үед хэт автаад зүгээр л ажлын машин шиг болчих үе их байх юм. Сэтгүүлзүйн байгууллагаа бол бараг мартсан даа. Монголын соел түүх, угсаатны зүйн эрдэмтэдтэй санасандаа хүртэл хамтран ажиллаж чадахгүй байгаа гээд бэрхшээл зовлон бол их байна. Гэвч би өөрийн үүргээ биелүүлж л яваа гэж боддог. Жирийн айл гэр бүлүүдийн хувьд бол сайн ойлгохгүй олон дадал зуршил манай амьдралын тухайд өдөр тутмын үзэгдэл болчихсон. Аав нь тайга уруу явна гээд хэлсэн бол ямар хувцас хэрэглэл бэлдэхийг, говь явна гэвэл юу бэлдэхийг миний охид хэнээр ч хэлүүлэхгүй өөрсдөө яг таг мэддэг болчихсон. Энэ ажилдаа эзэд нь болцгоочихсон. Олон хүн намайг хамгийн их аз жаргалтай, ертөнц дэлхийгээр хэрэн хэсч явдаг хүн л гэж боддог шиг байгаа юм. Гэтэл би зүгээр л ажлаа хийж яваа хүн. Яахав, би энэ ажилдаа үнэн сэтгэлээсээ дур сонирхолтой. Дуртай ажлаа хийж яваа хүн л жаргалтай байдаг нь хууль юм хойно. Гэр бүл гэдэг хүний түлах цэг гэж боддог. Архимедийн “Тулах цэг өгвөл дэлхийг эргүүлье” гэдэг агуу гайхамшигтай үгийг гэр бүлдээ хамааруулан байнга бодож явдаг хүн дээ.

-Та ер нь юу хүсч мөрөөдөж явдаг хүн байна даа?
-Мэргэжлийн маш хүчирхэг продакшнтай болох. Баримтат кино бүтээлийн Монгол дахь хамгийн агуу өв санг бүрдүүлэх.

-Мөрөөдлөө ажил болгоход юу саад болоод байна даа?
-Санхүүжилт.

-Харин, ч би таныг санхүүжилт сайтай хүн гэж боддог?
-Алт ухаж, барилга барьж байгаа хүмүүс мөнгийг олж байдаг байх. Харин байгаль, соёл, түүхээ хамгаалах түүнийг ард олондоо сурталчлах ажил хийж явдаг бидэн шиг хүмүүс мөнгөтэй байдаггүй юм. Эх орныхоо байгалийн баялгаар баяжиж, бэлжиж байгаа хүмүүс тэр их мөнгөнийхөө багахан хэсгийг байгаль хамгаалах, соёл түүхээ дэлгэрүүлэх үйлсэд зориулаасай. Угсаатны зүй, соёл, түүх, байгаль, экологийн баримтат бүтээлийн өв сан өдий болтол бараг байхгүй. Тэгсэн хэр нь ирээдүйн хөгжлийн тухай яриад л байдаг. Эрх мэдэл, эд баялаг бол байдаг л зүйл. Харин оюун санааны баялаг бол ямар ч эрх мэдэл эд мөнгөөр бүтээж болдоггүй чухаг эрдэнэ. Эх сурвалж: www.assa.mn

 

Сэтгэгдэл (3)
  • Явна
    Аюурзана, Өлзийтөгс 2-ын гаргасан номоос л Бадамсамбууг зохиолч гэж мэдсэн ш дээ. Тийм том сурталчлуулсан хүн нээрээ номоо бичээд суумаар юм аа
    2012 оны 11 сарын 5
  • Dolcetugs
    Явна өгүүллэгийг нь уншсан. Магадгүй түүнээс хойш л явж байгаа хүн дээ. Маш мундаг.
    2012 оны 8 сарын 23
  • зочин
    Маш сайхан ярилцлага байна. Сэтгүүлч нь даацтай ухаалаг асуулт тавьсан байна их таалагдлаа.
    2012 оны 5 сарын 28
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.