• Categories

  • Traffic

“Х-ТҮЦ” хамтлагийн жүжигчин Т.БАРХҮҮ: ЖҮЖИГТ ТОГЛОХООР ЗҮРХ ӨВДДӨГ

    “Х-ТҮЦ”  хамтлагийн жүжигчин Т.Бархүүтэй ярилцлаа.

-Өнөө өглөө сэрээд хамгийн түрүүнд юу  бодсон бэ?

-“Танхай гэрээ” нэртэй инээдмийн киноны  продюсерээр ажиллаж байгаа. Киноныхоо дууг  ямар байвал зүгээр вэ гэж бодлоо. Гол дүрд  Амбий ах, Одноо, Долгор, би тоглож байгаа.  Бараг л бэлэн болчихсон. Гэхдээ энэ зун, намар  олон кино нээлтээ хийх тул ирэх жил цацах  бодолтой байна.

-Өдөржин унтах, эсвэл тоглолттой  байхын аль нь гоё вэ. Та ямар өдрийг  сайханд тооцдог вэ?

-Ажил бүтээд байвал өдөр бүр л гоё.  Гэр бүлтэйгээ зугаалгаар явах, сайхан уран  бүтээлийн ард гарах, тоглолтоо амжилттай  дуусгаад үзэгчдийн алга ташилтаар шагнуулах  аль аль нь жаргал.

 -Тэгвэл кино, хошин шог, жүжигт  тоглохын аль нь илүү таалагдаж байна вэ?

-Эрч хүч, хурдтай, бусдыг инээлгэдэг, залуу  хүний ритмд таарсан гэдэг утгаараа хошин  шогт дуртай. Кино хийхэд бие, биенээ танихгүй  янз бүрийн хүмүүс энд тэндээс цугларч сарын  дотор ээнэгшиж дотносоод сүүлдээ тэврэлдээд,  уйлалдаад салдаг. Хамтлагийнхнаасаа өөр уран  бүтээлчидтэй хамтарч ажилладаг болохоор их  сонирхолтой.

-“Сэрүүн хасын нууц”-ын Жиганы  дүрээр “Гэгээн муза” наадмын  шилдэг гол  дүрд нэр дэвшиж байгаа. Бэлтгэлээ хэр  базааж байна вэ. Шүүгчдийн өмнө гарах  энгийн үед тоглодгоос ялгаатай юу?

-Шүүгчдийн өмнө заримдаа биеэ барьдаг.  Сүүлийн үед тийм зүйлд ач холбогдол өгөхгүй  байх гэж хичээх болсон. “Гэгээн муза”-д  зориулж хамгийн мундгаараа тоглоно гэж  болохгүй. Яаж тоглож байснаа л үзүүлэх  хэрэгтэй. Энэ сарын 14, 15-нд жүжгийн бүрэл-дэхүүнээрээ сургуулилалт хийнэ. Тэр хүртэл  өдөр бүр гэртээ, машиндаа, орон дотроо үгээ  бэлдэж байгаа.

-Драмын жүжигт тоглохын юу нь хэцүү  вэ?

-Энэ миний эзэмшсэн мэргэжил, би чадах  ёстой учраас хэцүү гэж болохгүй. Шантраад   л байвал тоглож чадахгүй. Харин зүрх жаахан  өвдөх гээд байдаг болсон.  Жүжгийн үеэр уйлна,  уурлана, аргадна, зодно гээд олон ааш гаргадаг.   Би өөрөө айхтар ядрахгүй, оюун ухаан “Энэ  жүжиг шүү дээ” гэж мэдэрч байгаа хэрнээ бие  эрхтэнүүд тэгж хүлээж авдаггүй.

-Жиганы оронд байсан бол ямар  шийдвэр гаргах вэ?

-Анх хуримаа хийхийн өмнө, Сюэкөг өөр  хүнд хайртайг нь мэдсэн даруйдаа л орхих  байсан.

-Ажил, амьдралын тэнцвэрээ хадгалж  чадаж байна уу?

-Өдрийн 80 хувийг ажилд, үлдсэнийг нь  хувийн амьдралдаа зарцуулаад байна. Шинэ  шоу тоглохын өмнө өглөө бэлтгэл хийж, орой  жүжгээ тоглоод, дараа нь бүжгээ сургуулилаад  өдрийн 16 цагийг ажил дээрээ өнгөрүүлдэг.

-Энэ амьдрал тань тэгээд таалагдаж  байна уу?

-Миний л сонгосон мэргэжил, амьдрал.   Охиндоо зарцуулах цаг багатай тул эцэг хүний  хувьд өөрийгөө чамладаг. Охиноо хувь хүн  болж төлөвших суурийг нь тавилцахсан гэж  боддог ч санаагаар болохгүй юм. Гэхдээ эхнэр  бид хоёроос илүү сайн халамжилдаг эмээ нь  байгаа. Манай эхнэрийн ээж үгээр хэлэхийн  аргагүй сайн хүн байдаг юм.

 -Охиноо тийм, ийм хүн болоосой гэж  битүүхэндээ бодож амжив уу?

-Эрдэм мэдлэгтэй, сайн хүн болоосой л гэж  хүсдэг дээ.

-Сүндари нэрийг нь хэн өгсөн бэ?

-Бид хоёр ярилцаж байгаад л сонгосон.  Одноогийн багадаа уншиж байсан энэтхэг  зохиол дээр Сүндари нэртэй бүсгүйн тухай  өгүүлдэг юм билээ. Хүнээс асуухад сайхан  бүсгүй, үзэсгэлэн гоо гэсэн утгатай байсан.

-Зарим хосууд энгийн зүйл дээр хүртэл  хайраа мэдрүүлэхийг хүсдэг бол нэг хэсэг  нь хал нь гаднаа, хайр нь дотроо байдаг.  Та ханиа яаж хайрладаг бол?

-Гэр бүлийнхнээ, эхнэрээ, хүүхдээ дотроо л  хамгаас илүү хайрлана. Хайраа ил гаргаад байх  сонирхол надад байдаггүй. Зарим хүн гаднаас  дүгнээд буруугаар ойлгож магадгүй юм.

-Ингэхэд та хоёр хуримаа хийсэн үү?

-Үгүй ээ, энэ талаар бодож байгаагүй. Гэхдээ  яагаад болохгүй гэж.

-Оюутан, сурагч байхдаа Одноо эгчийн  талаар юу гэж бодож байсан бэ?

-Тэр үед мэддэг байсан ч онцгойлон анзаарч  хардаггүй байсан.

-Таны бодлоор эмэгтэй хүн ямар үед  үзэсгэлэнтэй харагддаг вэ?

-Хүмүүс үзэсгэлэн гоог янз бүрээр л  тодорхойлдог. Аятайхан хувцаслаж, үсээ  засуулаад, гоё будчихвал эмэгтэй хүн бүр л  сайхан харагдана. Би гадна талаас нь хүнийг  дүгнээд байдаггүй. Миний хүүхдийг хэв лийдээ  тээж байна гэж бодохоор эхнэрээ хайр лахгүй  байхын аргагүй, хөөрхөн. Тийм үед уурлуулахгүй юмсан, халамжаар дутаахгүй шүү гэж  хичээдэг.

-Хэдэн наснаасаа өөрийгөө том хүн  боллоо гэж мэдэрсэн бэ?

-Намайг найман настайд аав өөд болсон.  Дөрвөн ахтай, айлын бага хүүхэд. Аавыгаа  алдсанаас хойш ээжийгээ зовоохгүй юмсан,  илүү, дутуу юм нэхэхгүй юм шүү, хүнээс юм  гуйж дарамт болохгүй амьдрахсан гэж хичээж  ирсэн.

-Айлын бага байх хүний төлөвшилд  нөлөөлдөг болов уу?

-Би л айлын бага гэсэн шиг эрхэлсээр байгаад тэнэг болсон хүүхэд байна. Эрх болохгүй  юм шүү гэж хичээдэг хэрсүү хүүхдүүд ч байдаг.

-Аавынхаа талаар тод санадаг уу?

-Одооны хүүхдүүд их сүрхий, бага насныхаа  юмыг сайн санадаг юм билээ.  Би аавтайгаа  байсан мөчөөс тийм их зүйлийг санадаггүйдээ  харамсдаг юм. Миний аав Автобусны жолооч  хийж байгаад тээврийн жолооч болсон. Аавынхаа хажууд суугаад машиных нь арааг сольж,  жолоог нь барьж байснаа  сайн санадаг.  Намайг  их эрхлүүлдэг байсан. Айлын том хүүхэд байсан  бол ухаан суутлаа аавынхаа хайр халамжийг  мэдрэх байсан даа гэж боддог юм. Аав минь  амьд байсан бол хэзээ ч түүнийг гомдоохгүй,  сайн хүү байж, халамжилж, надаар үргэлж  бахархаж хүмүүст ярьдаг, тийм л жаргалтай  байлгахсан гэж. Аавтай хүмүүст атаархдаг.  Жаргал даа ташуурч, аав, ээждээ хатуу үг хэлж,  зовоо  дог хүүхдүүдэд дургүй хүрч, өнгөрсөн  хойно нь л ухаарна даа гэж өмнөөс нь харамсах  юм.

-Ямар зүйл таныг тэвчихийн  аргагүйгээр  бачимдуулдаг вэ?

-Дотнын хүмүүс өчүүхэн зүйлээс болж  хоорондоо хэрэлдээд байхаар эмзэглээд, дотор  давчиддаг. Хүмүүс нэг нэгэндээ буулт хийж,  тайвширсан хойноо ойлголцох хэрэгтэй.

 -Хэн нэгнээс зөвлөгөө авах нь их үү,  эсвэл өөрөө шийдвэр гаргах дуртай юу?

-Шийдвэрээ өөрөө л гаргадаг. Хэн нэгний  зөвлөсний дагуу хийгээд алдаа гаргавал нөгөө  хүндээ уурлах хэцүү, өнөө хүнд ч сэтгэлийн  зовлон болно. Ганцаараа шийдэх боломжгүй  том асуудал дээр гэр бүлийн хүнтэйгээ  ярилцдаг.

-Таны тархи, зүрх хоёрын аль нь хүчтэй  вэ?

-Сүүлийн үед тархиа дагадаг болсон. Эрчүүд  зүрх сэтгэлээ дагаж шийдвэр гаргаснаар их  алддаг. Тархиараа л зүрхээ удирдана даа.

-Сонсож байсан хамгийн сайхан үг юу  вэ?

-Манай ээжийн найз, гавьяат жүжигчин  Дэлгэржаргал эгч “Харахаар л атаархал  төрүүлмээр таван сайхан хүүтэй” гэснийг нь  сонсоод баярласан.

-Жүжигчин болсноос хойш сурсан  хамгийн том эрдэм юу вэ?

-Үзэгчдийн өмнө биеэ барихаа больсон.  Тайзан дээр гарахаар өөдөөс харж буй  хүмүүсийн энерги мэдрэгдээд халуу төөнөдөг.  Анх үзэгчдийн өмнө гарахад эрүү чичрээд үгээ  хэлж чадахгүй, хөл салганаж, зүүдэлж байгаа юм  шиг жингүйдлийн байдалд байсан. Харин одоо  бол гараад юу хийх вэ, үзэгчид яаж хүлээж авч  байна, ямар үг хэлбэл инээх вэ гэдгийг мэдэрч,  харилцдаг болсон. Бид зөвхөн жүжигчин ч биш,  хулгайч, цагдаа, эмч, гал сөнөөгч гээд олон дүрд  хувирдаг. Тийм хүмүүсийг ч судалдаг. Чамайг  ч гэсэн ажиглаад, сэтгүүлч хүн яаж асуулт  тавьдаг, юу хэрэглэдэг, тэмдэглэл хөтөлдгийг  ажиглаж л байна. Дараа нь би сэтгүүлчийн дүрд   тоглож ч магадгүй. Хүнтэй харилцаад цагийн  дотор  ерөнхийд нь таньчихдаг.

 -Таныг дуулдаг, цомог гаргаж магадгүй  гэж сонссон.

-Дуугүйгээр амьдралаа төсөөлж чадахгүй.  Найзтайгаа хамтарч хийсэн дуу, надад өгсөн ая  арав гаруй бий. Уран бүтээлчид заримдаа сайхан  санаа, хүсэл төрсөн үед нь   хурдхан бүтээгээд  авах хэрэгтэй юм билээ. Удаад байхаар хүсэл нь  унтарчихдаг талтай. Цомог гаргах тухай бодож  үзээд шаардлагагүй гэж шийдсэн. Бархүү цомог  гаргалаа гээд ч яах  юм, хүсэл сонирхлоо дарж  чадсан.

http://www.mongolnews.mn/w/52020

Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт, зураач О.ДАРАМБАЗАР: СУРГУУЛИА ТӨГСӨЖ ИРЭХДЭЭ ИРЛЭСЭН ХУТГА ШИГ БАЙЛАА

О.ДАРАМБАЗАР: СУРГУУЛИА ТӨГСӨЖ ИРЭХДЭЭ ИРЛЭСЭН ХУТГА ШИГ БАЙЛАА

Уран зураг, сонгодог хөгжим, яруу  найраг хослуулсан “Аялгуут солир”  үзэсгэлэнгээ “Урбанек” компанийн  захирал Б.Лхагважавтай хамтарч  “Blue moon” арт галерейд гаргасан Монголын  урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт,  зураач О.Дарамбазарын урланд зочиллоо.  Тэрбээр Монголын урчуудын эвлэлийн хорооны  уран бүтээлчдийн “А” байрны дэргэдэх шинэ  урланд ороод удаагүй байгаа аж. Түүний урлан  доторх бүх зүйл эмх цэгцтэй. Ихэнх зургаа  жаазанд хийж, заримыг нь өлгөж, үлдсэнийг  нь хаалганы хажууд өржээ. Тэдгээр нь өнгөрсөн  онд гаргасан “Pan Mongolia” үзэсгэлэнд дэлгэсэн  бүтээлүүд байв. Урлангийн нэг буланд эхлээд  орхисон зураг байна. Юу зурах гэж буйг нь  мэдэхгүй ч гарынхаа үсгийг улбар шар өнгөөр  тод бичжээ. Харин эсрэг талд нь зураг  зурахаар бэлдсэн самбар байв. Хэзээ нэг өдөр  түүн дээр ямар бүтээл амилахыг зураач өөрөө  ч таашгүй. Будаг, бийрүүдээ том, жижгээр нь  ялган, саванд хийжээ. Цонхны дор хөгжмийн  гурван том өсгөгч, дэргэд нь Ф.Шопений  хөгжмийн бүтээлүүдтэй цомог харагдав.  Тэрбээр тэр л хөгжмийн аялгуунд, кофе шимж,  тамхи соронгоо бүтээлээ туурвидаг аж.

 -Эхлээд орхисон зурган дээрээ гарын  үсгээ зурсан байна. Ихэнх зураач бүтээлээ  дуусгасныхаа дараа гарын үсгээ зурдаг  байх. Таны гарын үсэг их өвөрмөц юм.

-Гарын үсэг бол энэ бүтээл минийх гэдгийн  баталгаа. Үүнийг зүгээр нэг зурчихгүй. Нэг  гарын үсэг зурах гэж заримдаа арав гаруй  давтдаг. Гарынхаа үсгээр зурах арга барил,  ур чадвар, зан араншин зэргээ илэрхийлэхийг  зорьсон. Гарын үсгээ хаана зурснаас тухайн  зургийн зохиомж шалтгаалж болно. Тиймээс  зургаа эхлэхээсээ өмнө гарын үсгээ зурсан юм.

-Таны “Дуудлага” зураг их сонирхол  татлаа. Зурсан арга барил нь ч бусад  бүтээлээс тань өөр юм.  

-Энэ зургийг 1989 онд Японд болсон олон  улсын үзэсгэлэнд тавихаар зурсан. Эх хувь нь  Монголын уран зургийн галерейд байдаг. Цэрэг,   цагдаагийнхан сургуулилалт хийхдээ хүн  дүрс тэй бай ашигладаг. Зургийн зохиомжийг  түүнтэй төстэй зурсан. Хүн төрөлхтөн эх  дэлхийгээ бай шиг буудаад байвал энэ ертөнц  хэзээ нэг өдөр биднээс хариугаа авна гэсэн  санаатай.   Тэнд байгаа “Томилолт дууслаа” зурагтаа  их хайртай. Гадаадад амьдарч байгаад ирэхийн  өмнө миний цүнхний оосор тасарчихсан юм.  Түүнээс санаа авч зурсан. Дотор нь нэг шил  архи, гэрэл зургийн хальс, Пушкины хөрөг  гэх мэт зүйл байна. Энэ зурганд ардын уран  зохиолч Б.Лхагвасүрэн гуай их дуртай.

 -Яагаад зураач болсон юм бэ?

-Миний зураач болсон түүх сонин л доо.  Өөрийгөө их азтай хүн гэж боддог. Зургаан  настай байхад аав, ээж намайг нутгаасаа  оргуулж хотод авчирсан. Учир нь би бага  байхдаа манайд хүн орж ирэхээр орон дээрээ  гарч завилж суучихаад янз бүрийн зүйл ярьдаг  байж. “Танайд гурван хүн ирэх нь, гэртээ  харь. Танай азарга адуу алга болох юм байна”  гэхчилэн олон зүйл донгосдог байсан гэсэн.  Манай удамд мэдлэгтэй том лам нар байсан юм  билээ. Тиймээс хүмүүс надад мөргөж, адис авдаг  болж. Нутгийн нэг лам аав, ээжид “Хүүхдээ энэ  нутгаас аваад яв. Энд байвал аюулд өртөнө” гэж  хэлжээ. Тэгээд аав хот руу түрүүлээд явсан. Нэг  бороотой өдөр хоёр танихгүй хүн ирээд намайг  аваад явсан. Нууж авч явж байгаа нь тэр л дээ.  Тэр өдрийг сайн санадаг юм. Тэгж анх хотод  ирсэн. Багадаа ер зураг зурдаггүй байсан. Харин  хөгжим тоглох сонирхолтой байлаа. Одоо  хөгжмийн зохиолч, удирдаач Б.Нямдорж  надад гитар, аман хуур зааж өгсөн. Тавдугаар  ангид байхдаа яагаад ч юм зургийн дугуйланд  орох гэтэл багш “Чи хөгжимчин болно” гээд  аваагүй. Удалгүй дахиад Хөгжим бүжгийн  дунд сургуулийн зур гийн ангид шалгалт өгтөл  тэнцсэнгүй. Уйлаад шатаар буугаад явж байтал  ардын зураач О.Цэвэгжав багштай таарч, учраа  хэлэв. Багш намайг дагуулж яваад нэг өрөөний  үүдэнд үлдээ чихээд орлоо. Хаалгаар нь сэм  шагайтал О.Цэвэгжав багш шалгалт авч байсан  хүмүүст “Надад нэг хүний мэдэл байхгүй юм  уу” гэж хэлэхийг сонссон. Тэгээд намайг хагас  жил хүртэл сайжрахгүй бол сургуулиас гаргана  гэсэн болзолтой авсан. Тиймээс би их азтай хүн  байгаа биз.

 -Бийр ч барьж үзээгүй хүүхэд зургийн  ангид ороод хагас жилийн дотор хэрхэн  сайжрав?

 -Сайн багш нартай байсан болохоор хурдан  сайжирсан байх. Өөрөө ч их хичээсэн. Нэг өдөр  багш кино үзэх тасалбар тараахаар нь хоёр  ширхэгийг авчихлаа. Хэнтэй ч үзэх гэж авсан  юм бүү мэд. Сүхбаатарын хөшөөний гинжин  дээр кино эхлэх цагаа хүлээгээд сууж байтал  зураач Алтансүх ах явж байна. Түүнтэй хамт  кино үзсэн. Тэр өдрөөс эхлээд Алтансүх зураач  миний гэрийн багш болсон. Сургуульд  ардын  зураач Амгалан,  Цэвэгжав, Чогсом нараар  хичээл заалгаж, орой нь Алтансүх багш  тай  дадлага хийдэг байлаа. Алтансүх багш эх  нэр -тэйгээ хэрэлдээсэй гэж боддог байлаа (инээв).  Тэгвэл манайд хононо. Сургуулиа төгсөхдөө  ангийнхаа хамгийн онц сурлагатан нь болж,  Польшийн урлагийн академид орсон

-Сургуулиа төгсөж ирээд орчин  үеийн, сэтгэлгээний өнгө аястай зураг  зурахад хүмүүс хэрхэн хүлээж авсан бэ?

-Европт боловсрол эзэмшсэн хүн тэр  үеийн нийгмийн байдалтай дасан зохицоход  эхэндээ амаргүй байлаа. Үзэл бодолд минь  хяналт тавихыг үнэндээ хүлээн зөвшөөрч  чадахгүй байсан. Ирсний дараа Дотоод яам -ны хоёр хүн намайг үргэлж дагаж, тагнадаг  байсан. Ямар ч хүн сургуулиа төгсөхдөө их  зүйл хийж бүтээнэ гэсэн оргилсон хүсэл -тэй байдаг.  Сургуулиа төгсөж ирэхдээ яг л ирлэсэн хутга шиг  байлаа.  Польшоос ирээд удаагүй байхдаа “Чингис  хааны их цэрэг хөдөллөө” гэдэг зураг зурсан.  Ямар ч зоригтой, омголон байсан юм. Гэтэл  тэр үеийн ахмад зураач, урлаг судлаачид “Энэ  зургаа ил гаргавал чи асуудалд орно” гээд тас  нуусан. Тэр зургийн сургаар Дотоод яамны хоёр  хүн манайд ирсэн ч азаар асуудалгүй өнгөрсөн.  Мөн “Амьдрал” гэдэг зураг зурлаа. Нүцгэн  хүүхэн, салхи, давхиж буй адуу зэргийг өвөрмөц  зохиомжтой зурсан юм. Түүнийг үзэсгэлэнд  тавих гэтэл хийсвэр сэтгэлгээний өнгө аястай  бүтээл гээд хасна гэлээ. Тэр үед үзэсгэлэнгээс  зураг хасна гэдэг том доромжлол байлаа. Гэтэл  “орос” Баяраа гуай “Дарамбазарын зурганд  хийс вэр сэтгэлгээний өнгө аяс байна. Гэхдээ  та нар энэ сонинг үз” гэв. Тэгсэн Оросын нэг  сониныг миний бүтээлүүдийн тухай биччихэж.  Түүнийг үзээд миний зургийг хасаагүй.  Урлаг судлаач Д.Дашбалдан 1980 оны  эхээр “Монголын дүрслэх урлагт философи  орж ирлээ. Энэ нь О.Дарамбазарын бүтээлд  байна” хэмээсэн. Тэр үед бодит сэдэвтэй  зургууд зонхилж байсан болохоор сэтгэлгээний  бүтээлийг хүмүүс ойлгохгүй, хүлээж авахад  бэрх байсан.

-Сэтгэлгээний зураг бол зураачийн  дотоод ертөнц, мэдрэмж. Өөрийгөө  хөглөж, дотоод ертөнцөө танихад хөгжим  танд их нөлөөлдөг бололтой.  

-Хөгжим их чухал шүү. Хүнд орчин их  нөлөөл дөг юм байна. Хөгжим бүжгийн сургуульд байхдаа хүссэн хүсээгүй үргэлж хөгжим  сонсдог байсан болохоор сонсгол сайжирч,  хөгжмийн мэдрэмжтэй болсон байх.  Манай зарим уран бүтээлч сэтгэлгээний  зураг зурдаг л гэдэг. Би тэдэнд “Та нар сэт-гэл  гээний бүтээл туурвиж чадахгүй. Учир нь  та нарт орчин нь байхгүй. Тиймээс хэн нэгний  бүтээ лийг битгий хуулбарла” гэж хэлдэг. Хатуу   ч үнэн үг.

-Сонгодог хөгжим, яруу найраг, уран  зураг гурвын огтлолцлоос та юу мэдэрдэг  вэ?

-Урлагаас мэдрэх дээд зэргийн таашаалыг  эн дээс мэдэрдэг. Юу гэж илэрхийлэхээ мэдэх-гүй байна. “Аялгуут солир” үзэсгэлэнд дэлгэсэн  бүтээлүүдээс гадна хөгжим, яруу найраг, уран  зураг хослуулж бүтээсэн хэдэн зураг байдаг.  “Чонын улиа” гэж зураг бий. Тэр зурганд  зориулж яруу найрагч А.Лхагва шүлэг бичсэн.  Шүлгэнд нь хөгжмийн зохиолч Мөнх-Ертөнц  ая зохиож, дуу болгосон. Тэр дууг гавьяат  жүжигчин Т.Ариунаа удахгүй үзэгчдийн хүртээл болгох байх.

-Та дотоод ертөнцөө ямар өнгөөр  илэрхийлэх бол?

-Улбар шар юм болов уу. Яагаад гэдгийг  нь мэдэхгүй ч энэ өнгөнд их дуртай. Миний  зургуудад улбар шар өнгө давамгайлдаг. Гэхдээ  хүний тухайн үеийн сэтгэл хөдлөл бүтээлд нь  шингэдэг. Гунигтай үедээ зурсан зураг голдуу  хар, саарал өнгөтэй  байдаг бол дурласан үеийнх  ихэвчлэн улаан. Сэтгэл тайван, өөдрөг байгаа  үед улбар шар, ногоон, цэнхэр гэх мэт.

-Таны бүтээл дунд сонин тохиолдлоор  зурсан зураг байдаг уу?

-Ганц, хоёр бий. Гурван жилийн өмнө миний  дотны найз нэг бүсгүй нас барсан юм. Түүнээс  болж сэтгэлээр унасан үедээ зурсан нэг зураг  байдаг. Шөнө унтаж байгаад гэнэт сэрээд зурсан  юм. Өглөө нь зурсан зургаа хараад айх шиг  болсон. Час улаан уруултай бүсгүйг тойруулаад  найман хангал бурхан зурсан байсан. Тухайн  үед тийм зураг зуръя гэж бодоогүй, өөрийн  мэдрэмжээр л зурсан.  Дээр үед зураачдыг томилолтоор ийш  тийш нь явуулж зураг зуруулдаг байлаа. 1981  онд Ю.Цэдэнбал дарга баруун аймгуудад  зочлохоор явсан. 20 гаруй машин, нэг онгоцтой  явж билээ. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач  Ч.Баянмөнх бид хоёрт Ю.Цэдэнбал даргын  аяллын тухай зураг зурах даалгавар өглөө. Бид  онгоцоор нисээд Ховдод очоод хүлээж байсан.  Нэг хоногийн дараа Ю.Цэдэнбал дарга Ховдод  ирэх гэж байхад өмнөх шөнө нь намайг дуудаад  зочид буудлын баруун талын гадна ханан дээр  зураг зур гэлээ. Би өглөө зургаан цагт босоод  гурван давхар зочид буудлын ханан дээр  сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаа, В.Жанибеков  нарыг зурсан. Өдөр гурван цагт Ю.Цэдэнбал  даргыг ирэхээс өмнө дуусгасан. Хүнд даалгавар  байсан шүү. Тэр зураг саяхныг хүртэл байсан  гэсэн.     1986, 1987 оны үед Хэнтий, Сүхбаатар,  Дорнод аймгийг дайрсан их шуурганы үеэр  намайг зураг зур гээд Сүхбаатар руу явуулсан.  Олон хүн, мал үхэж, сураггүй болсон аймаар  шуурга болсон. Даанч би зураг зурж чадаагүй.

 -Танаас хүмүүс юм асууж их орж ирэх  юм. Олон шавьтай юу?  

 -Гарын шавь гэвэл таван хуруунд багтана.  Таны шавь болъё гэсэн хүүхдүүд олон ирдэг.  Тэднээс би нэг зүйл асуудаг юм. “Ном уншдаг  уу, хамгийн сүүлд хэзээ ном уншсан бэ” гэж.  Олонх нь өнгөрсөн жил, сарын өмнө гэдэг.  Тэгэхээр нь “Уучлаарай, миний хүү ном сайн  унш” гээд явуулдаг. Ном уншихгүйгээр сэтгэхүй хөгжихгүй. Би өдөрт доод тал нь нэг цагийн  хугацаатай ном уншдаг. Энэ оны нэгдүгээр  сараас хойш эдгээр номыг уншлаа.  Цонхны тавцан дээр 20 орчим ном  өрөөстэй байлаа. “Ялагдашгүй ганцаардал”,  “Нүүдэлчний тэнгэр”, “Зовсон сүү”, “Дэлхийн  уран зураг”, “Америкийн урлаг”, “Орчин үеийн  графикийн урлаг” гээд үргэлжилсэн үг, яруу  найраг, урлаг, уран зураг, түүхийн төрөл  бүрийн ном харагдав

http://www.mongolnews.mn/i/51984

Дуучин Quiza буюу Б.Батцэнгэлийн хань Ц.ЦОЛМОН: ОЛУУЛАА БУЖИГНААД СУУХ НЬ АМЬДРАЛЫН ХАМГИЙН ТОМ АЗ ЖАРГАЛ

 Дуучин Quiza буюу Б.Батцэнгэлийн  хань Цогтсайханы Цолмонг “Гэргий”  буландаа урьж оролцуулахаар багагүй  хугацаанд хөөцөлдсөний эцэст сая нэг “барьж  авав”. Заасан хаягаар гэрт нь очиход хаалга  тайлж өгсөн хоёр охины бага нь аавыгаа  “өвчсөн” мэт адилхан байсан тул бид айл  андуураагүй гэдгээ мэдээд санаа амарлаа.  “Манай хүн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр  гарах их дургүй. Урьд нь олон газар санал  тавихад зөв шөөрч байгаагүй юм” хэмээн Quiza  хэлсэн нь яалт ч үгүй үнэн аж. Олны нүднээс  далд, эгэл хэрнээ энгүүн, өөрийнхөө ертөнцөд  амар жимэр амьдрахыг хүсдэг эмэгтэй  болохыг гэрт нь очоод илүүтэй мэдэрлээ. Сонин хэвлэлийнхэн ирлээ гэж хөл алдан  гүйх бүсгүй тэр биш ажээ. Ямар сайндаа хоёр  охин нь өрөө рүүгээ гүйн, хувцсаа солиод  гангалчихсан гарч ирэхийг хараад “Та хоёр  зүгээр л гэрийн хувцсаа өмс дөө” хэмээн  “унтрааж” орхив. Байгаагаараа л байх дуртай  энэ залуухан бүсгүй өнгөрсөн жил Олон улсын  хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдрөөр Алдарт  эхийн хоёрдугаар одон авсан юм.

Дуучин Quiza-гийн гэргий  Ц.Цолмон гэж ямар эмэгтэй  байдгийг хүмүүс төдийлэн мэддэггүй.  Ямар мэргэжилтэй, хаана ажилладаг  тухай бүү хэл овог, нэрийг тань  хүртэл өөр өөрөөр бичсэн нь үүний  илрэл байх. Олны танил эрхмүүдийн  хувийн амьдралыг ихэд сонирхдог  хэвлэл мэдээллийнхнээс хэрхэн  “бултаж” чаддаг юм бэ?

-Юуны өмнө энэ буландаа намайг  урьж оролцуулж байгаа танай сонины  хамт олонд энэ өдрийн мэнд хүргэе!  Би жирийн л нэг айл гэрийн эзэгтэй,  эх хүн шүү дээ.

-Тэгвэл эцэг, эхээс хэдүүлээ вэ?

-Би эцэг, эхээсээ хоёулаа. Эмэгтэй  дүү минь бас хоёр хөөрхөн хүүхдийн  ээж болсон. Хоёулаа ээж болчихсон, өөр  өөрийн гэсэн гэр бүлтэй болохоор хааяа л  уулзах юм даа.

-Та багадаа хүсэж мөрөөдөж  байсан мэр  гэжлээ эзэмшсэн үү, эсвэл  өөр зам сонгосон уу?

-Хүүхэд байхдаа хүсэж тэмүүлж байсан  мэргэжлээ мэдээж эзэмшсэн. Би аялал  жуулчлалын менежментийн чиглэлээр  мэргэжил эзэмшсэн. Мөн хүүхэд байхдаа  хамгийн их хүсдэг байсан өнөр өтгөн, азжаргалтай гэр бүлтэй болох нандин хүсэл  маань биелсэн.

-Нөхөртэйгөө анх хэрхэн  танилцаж байв?

-Бид Лондонд суралцаж байхдаа  танилцсан.  Тэнд Монголоос хамтлаг,  дуучид ирээд тоглолт хийж байсан  санагдана. Тэр тоглолтыг үзэж байгаад  л танилцсан. Одоогоос арваад жилийн  өмнө юм байна шүү. Цаг хугацаа ч хурдан  өнгөрөх юм даа.

-Ямар зан чанар нь таныг татсан  бэ?

-Мэдээж нөхрийн маань бүхий л зан  чанар таалагдсан болохоор татагдсан  байх. Манай хүн чинь ер нь л их уужуу  тайван зантай, эр хүний бүхий л сайхан  чанарыг шингээсэн хүн ш дээ

-Том охиноо мэндлэхэд та хоёр  хэрхэн баярлаж байсан бол?

-Охиноо мэндлэхэд бид хоёр  үнэхээр хэмжээлшгүй их баярласан.  Тэр мэдрэмжийг юутай ч зүйрлэшгүй,  ямар ч үгээр илэрхийлэх аргагүй байх  аа. Ялангуяа эх хүн болох тэр мэдрэмж  үнэхээр гайхалтай. Нөхөр маань тэр үед  нэлээд сандарч тэвдэж байснаа ярьдаг  юм. Ямар сайндаа охинтой болсон гэж  баярлаад, найзуудтайгаа уулзахаар гарч  байсан. Магадгүй хөөрхөн охины аав  болсон тухайгаа найз нартаа хэлж, тухайн  мөчид төрсөн мэдрэмжээсээ хуваалцсан  байх.

-Танай хүүхдүүдийн нэр их  өвөрмөц юм билээ. Хэн нэрийг нь  өгдөг вэ?

-Хүүхдүүдийнхээ нэрийг аав нь л өгдөг  дөө. Яагаад ч юм эздэд нь яг тохирсон  нэр бодоод олчихсон байдаг. Хэзээдээ  ч бодоод амжчихав гэмээр (инээв). Том  охиныг маань Сийлэн гэдэг. Удаах дүү нь  Уян, хамгийн бага хоёр маань Амар, Амира  гэдэг нэртэй. Одоо ажиглаад байхад нэр  нь бүр нэг тохирчихсон, дунд охин маань  гэхэд нэлээд уян зөөлөн хүүхэд шүү.

-Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн  аав, ээжүүд “Манай хэд чинь  мөрөөрөө гүйж байгаад дэм дэмэндээ  өсөцгөөчихсөн” гэж ярихыг олонтаа  сонссон. Гэтэл өнөө цагт хүүхэд  өсгөхөд янз бүрийн шаардлага,  “шалгуур” ихтэй болсон байна.  Хүүхдүүдээ хүний дайтай өсгөж  хүмүүжүүлэх нөр ажилд танай хүн хэр оролцдог вэ?

 -Хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлэхэд эцэг, эх  хоёрын хоёулангийнх нь л үүрэг оролцоо  чухал гэж боддог. Манай гэр бүлийн хүн ч  энэ тал дээр маш их анхаардаг. Том охин  маань Хөгжим бүжгийн коллежид хийл  хөгжмийн ангид суралцаж байгаа. Охиноо  урлагийн хүн болгох санааг анх нөхөр  маань дэвшүүлж байсан юм. Ямар ч хүн  урлагийн мэдрэмжтэй байх нь хэрэгтэй  л дээ. Тэр дундаа сонгодог урлаг бол  гайхалтай.

-Хоёр ихэр тань цэцэрлэгт орсон  уу. Эгч нарыг нь та сургуульд зөөдөг  үү?

 -Хоёр бага маань цэцэрлэгт орсон.  Хөөрхөн хөөрхөн юм сурч ирээд л ер нь  сайн байгаа шүү. Заримдаа эгч нарын-хаа хичээлийг давтуулахгүй үймүүлэх  гээд байдаг тал бий. Хүүхдүүдээ сургууль,  цэцэрлэгт нь мэдээж хүргэж өгөлгүй яахав.

-Ингэхэд та хоёрын хэн нь ихрийн  удамтай юм бэ?

-Аль аль нь ихрийн удамтай. Хадам ээж  маань ихрийн өрөөсөн юм. Миний ээжийн  талд ч бас ихрүүд бий.

-Дуучин Эбагийн гэргий та хоёр  нэг өдөр “Алдарт эх”-ийн одон авсан  байсан. Тэгээд бүр хоёулангийнх нь  бага хүүхдүүд ихэр гэхээр сонирхолтой  санагдсан шүү.

 -Тийм ээ. Бямбаа эгч бид хоёр нэг өдөр  одон гардаж авсан. Гэхдээ тэдний дунд  хоёр нь ихэр.   Ихрүүдийнх нь тухай яриа өрнөхөд  дуучин Quiza нэмж тайлбар хийв. Амар,  Амира нар хоёр өөр эсийн ихрүүд бөгөөд тэд  зан чанар, царай зүс, сонирхдог зүйлээрээ  хүртэл ялгаатай гэнэ. Гэргийнх нь ээжийн  талын ихрүүд ч бас ийм хоёр эсийнх гэдгийг  тэрбээр хэлээд “Зарим хүн биднийг орчин  үеийн технологийн дэвшлийг ашиглан  эрэгтэй, эмэгтэй ихэр хүүхэдтэй болсон гээд  байдаг юм” хэмээв.

  -Дээхнэ тантай утсаар ярихад “хичээлтэй байна” гэж байсан. Нууц биш  бол “Гэргийн хуанли”-наасаа өөрт  илүүчилсэн цагаа юунд зориулж байна  вэ?

 -Өглөө хүүхдүүдээ цэцэрлэг, сургуульд  нь хүргэж өгчихөөд, өөртөө бяцхаан  цаг зориулна шүү. Монголд албан ёсоор  салбараа нээсэн антигравити йогоор  идэвхтэй хичээллэдэг. Үнэхээр их завгүй  байдаг бидэн шиг хүмүүст бие бялдраа  зөв зүйтэй хөгжүүлж, эрүүл чийрэг  болгох сайхан газар нээгдсэнд нь үнэхээр  олзуурхаж байгаа.

-Танд дахиад нэг хөөрхөн хүүхэд  төрүүлж өсгөх бодол бий юү?

-Би хүүхдэд маш их хайртай. Орой  гэртээ тал талаасаа цуглаад, олуулаа  хамтдаа инээлдээд, бужигнаад сууж байх  нь амьдралаас авч болох хамгийн том аз  жаргал, юугаар ч сольшгүй үнэ цэнэтэй  зүйл гэж боддог.

-Танай хүн амьдрал дээр хэр хорон  үгтэй вэ. Бичсэн дууны шүлгээс нь  харахад сэтгэлд нийцэхгүй зүйлээ  шууд л пал хийтэл хэлчихдэг юм шиг  санагддаг?

-Амьдрал дээр харин ч зөөлөн, уужуу  дотор  той, үг цөөтэй хүн шүү дээ. Магадгүй  энэ нийгмийн бухимдлыг л шүлгээрээ  илэрхийлдэг байх.

-Хоёр хүний нэг нь түргэн ууртай  байхад нөгөө нь хүлээцтэй тайван  байвал асуудлыг амархан шийддэг  гэдэг. Аливаа маргааны үед хэн нь  түрүүлж буулт хийдэг вэ?

-Бид хоёр аль болох маргалдахгүйгээр  асуудлаа шийдэхийг хичээдэг. Яахав хүний  л амьдрал юм болохоор заримдаа бие  биедээ гомдох, туних үе гардаг. Тэр үед  нөхөр маань түрүүлж буулт хийдэг (инээв).

-Та хоёр хамгийн сүүлд хэзээ, ямар  үзвэр үзсэн бэ?

-Өвөл арваннэгдүгээр сард хамтдаа  үзвэр үзсэн юм байна. Нөхөр маань төрийн  албан хаагч болохоор тэр болгон хамтдаа  үзвэр үзэх, гадуур гарах цаг хомс л байна  даа. Ихрүүдийн хүссэн зүйлийг гаргаж өгөх,  нөгөөтэйгүүр аргацаах ч гэж хэлж болох  том эрх ашгийн үүднээс энэ гэр бүлийн  томчууд зурагт үзэхээ болиод удаж буй  гэсэн. Тэгэхгүй бол эгч нарынхаа хичээл  номыг нь давтуулахгүй байхаас эхлээд  мундахгүй их ажилтай, тэд.  Сийлэн эгчийгээ дагаад Уян охин бас  хөгжимтэй найзлах сонирхолтой уч раас  тэдний өрөөнд хийл, төгөлдөр хуур тэр­ гүүтэй хэд хэдэн зэмсэг байх аж. Аав,  ээжийн удам нь аль аль талаасаа урлагийн  хүн олонтой болохоор арга ч үгүй биз.  Гэргийгээ алдарт Жамьян хуурчийн ач  охин, дуучин Болд, Баачка нарын үеэл гэд­ гийг гэрийн эзэн хэлээгүй бол анзаарах  гүй  өнгөрч мэдэх байлаа. Ер нь Quiza бодож  байснаас их энгийн, нээлттэй хүн шиг  санагдав. Амарын даахийг энэ намар бугын  дуунаар үргээх бол Амирагийн сэвлэгийг  ирэх хавар хөхөөн дуунаар хөндөх тухай тэр  л ам нээсэн юм

Л.Ганчимэг

http://www.mongolnews.mn/w/51918

Туc сайтад тавигдсан материал нь хэвлэл мэдээллийн “Монгол ньюс” группын өмч бөгөөд хуулийн дагуу хамгаалагдсан ба цааш нь хуулбарлан ашиглахыг хориглоно.

би 103.11.192.34 2014 оны 05 сарын 08 13:47 Хариулах
Сайхан гэр бүл байна аа. Аз жаргал хүсье. Ийм сайхан эхнэртэй азтай юм аа.
Монгол 103.26.194.4 2014 оны 05 сарын 08 11:15 Хариулах
Сайхан байна монголд ийм сайхан аж жаргалтай гэр бүл улам олон болох болтугай.Батцэнгэлийн гэр бүлд аж жаргал , эрүл энх хүсье
ulzii 182.160.38.54 2014 оны 05 сарын 08 08:53 Хариулах
yamar goe ger bul ve…ouiza ih uhaantai estoi l turiin hun baimaar sanagddagSaihan ch henertei uuruu ch tsarailag zaluu shu,hatsar ni honhoigood l ineeheeree..4 huuhed ni ch ih huurhun yum bn.estoi orj uzeegui baij haluun dulaan uur amisgaliig medreh shig bolloo..
зочин 103.9.90.135 2014 оны 05 сарын 08 08:12 Хариулах
ийм сайхан бусдад үлгэр дууриал болохоор залуу гэр бүлийг сайн сурталчлах хэрэгтэй. аз жаргал хүсье.

Б.Басанжав: Та бид цус, яс нэгтэй Чингисийн Монгол

Нийтэлсэн: 2014-05-08 16:24:52

БНХАУ-ын ӨМӨЗО-нд суралцах нэг жилийн хугацаанд энэ нутгийн нэрт жүжигчин, та бидний дэлгэцийн сайн танил “Чингис хаан” киноны гол дүрийн жүжигчин Б.Басанжавыг олж уулзах, болж өгвөл ярилцлага, сурвалжлага бэлтгэж сониндоо нийтлэх нь миний нэгэн зорилт болоод байлаа. Ийнхүү эргэн тойрныхоо танил нөхөдийн дэмжлэгээр утсыг нь олж аваад түүнтэй холбогдов.
“…Байна уу, Чингис хаан уу, биш ээ, Баасан ах уу?”
-“Баасан байна аа, хэн бэ” гэсээр бидний яриа эхэлсэн юм. Улмаар би түүнд өөрийгөө танилцуулж бас түүнтэй ярилцлага хийж Монголын хилчдийн сонинд нийтлэх хүсэлтэйгээ хэлэхэд эхний удаа завгүй байгаагаа учирлаад “эргээд холбогдъё” гээд өнгөрсөн юм. Нэг сарын хугацаа өнгөрсөн ч эргэж над руу залгасангүй. Ингээд сар гаруйн дараа дахин утасдаж өөрийн хүсэлтээ сануулбал мөн л тун завгүй төдийгүй Хөх хотод биш өөр газар байгаа гэдгээ хэллээ. Харин саяхны нэг өдөр тэрбээр өөрөө над руу залгаад, “Маргааш үдийн хойно Өвөрмонголын кино үйлдвэр дээр хүрээд ир, чамд нэг цагийн зав гаргая” гэлээ. Ингээд түүний хэлсэн ёсоор тогтсон хугацаанд нь очсоноор энэхүү ярилцлага анх ярьснаас хойш хагас жилийн дараа бүтсэн нь энэ билээ. Жүжигчний хэлснээр тэрбээр маш шахуу төлөвлөгөөтэй ажилладаг ажээ. Кино үйлдвэрийн байраар ч түүнийг асууж сурагласан хүн олон байлаа. Юутай ч тэрбээр монголчуудыг болон хилчдийг хүндэтгээд бүтэн цагийн турш утсаа унтрааж бүх уулзалт ажлаа хойшлуулан байж ийнхүү ярилцсан юм.
-Сайхан хаваржиж байна уу, та. Тун их завгүй байдаг бололтой юм аа. Юутай ч надад өнөөдөр зав гарган ярилцаж буйд их баяртай байна?
-Сайхан хаваржиж байна уу, Монгол ахан дүүсээ. Өнөөдрийн ажлын төлөвлөгөөндөө ойрын садантайгаа уулзах гэж зориуд тусгасан. Ар Монголоос ирсэн хэн ч миний ах дүү, садан төрөл юм шиг санагддаг. Чи цэргийн сэтгүүлч гэсэн үү?
-Тийм ээ, намраас эхлээд л тань руу залгаад байлаа. Хааяа ч төвөг удаж байсан болов уу?
-Тэр хамаагүй. Та нарт гэж хэлэхэд намайг үргэлж дагадаг хэдэн хүн бий. Нэг үгээр бол миний туслахууд юм. Тэд миний өмнөөс хийх ажлыг минь төлөвлөж, уулзах хүмүүсийг ч зохицуулна. Харин таньтай уулзахдаа би тэдний хэнийг ч дагуулсангүй. Яах юм, би Монгол хүнээсээ айхгүй. Тийм хэрэг, шаардлага ч байхгүй. Харин ч би өөрийн садан төрөлтэйгээ уулзаад ирье гэж хэлээд ирлээ. Ялангуяа чи цэргийн хүн гэсэн чинь бүр сайхан санагдаж байна. Би цэргийн газар багагүй хэдэн жил ажилласан хүн шүү дээ.
-Тэгвэл та бидний яриа улам өргөн сэдвийг хамрах нь ээ. Таныг цэргийн хүн байсан гэж мэдсэнгүй. Гэхдээ бүжигчин байсан гэж дуулсан шүү?
-Аль аль нь үнэн. Цэргийн хүн ч байлаа. Бүжигчин ч явлаа. Одоогоор бол цэргийн чуулга юм л даа. Дундад улсын цэргийн чуулгад бүжигчнээр ажиллаж байсан юм. Дундад улсын бүх цэргийг төлөөлж гадаад дотоодын уралдаан наадам, үзүүлэн тоглолтын үеэр бүжиглэнэ. Тухайн үед миний цол гурван жижиг таван хошуу байсан. Монголоор юу гэж нэрлэхийг хэлж мэдэхгүй байна. Юутай ч жижиг цол байгаагүй. Цалин хөлсөө цолныхоо хэмжээгээр авдаг байсан гэхэд багагүй мөнгө авдаг байсан шүү. Гэхдээ гол нь энэ биш. Цэргийн амьдрал надад маш их зүйлийг ойлгуулсан бас хүмүүжүүлсэн. Би тэр амьдралаас олон зүйл сурч авсан. Хүнийг хүндэтгэх, даргатай яаж харьцах, хүнтэй хэрхэн ажиллах гээд олон зүйлийн эрдмийг надад цэргийн амьдрал өгсөн. 14 жил цэргийн амьдралаар замнасан хүн чинь цаанаасаа цэргүүдэд, дүрэмт хувцастай хүмүүст хүндэтгэлтэй, элэгсүү дотно ханддаг болдог юм билээ. Одоо ч надад тэндээс олж авсан сайхан чанарууд бий. Жишээ нь би хүнтэй цаг товлоод уулзахдаа хэзээ ч хоцордоггүй. Бараг л 10-20 минутын өмнө ирээд хүлээнэ шүү. Тийм зарчимч болгодог. Ингээд нийт 14 жил цэргийн чуулгын бүжигчний ажил хийлээ. Сүүлдээ Дундад улсын цэргийн тоо хэтэрлээ гэж олон цэргийн байгууллага татан буугдахад манай чуулга мөн хаалгаа барьсан юм. Ингээд 28 настай залуу хаачихаа мэдэхгүй гарч байгаа юм даа. Залуу нас юм шиг хэрнээ эрдэм суръя, мэдье гэхэд бас оройтсон байсан шүү. Дээр нь энд сургуульд бүртгүүлэхэд тийм насны хүнийг авахгүй шүү дээ.
-Ажил мэргэжлийн хувьд дахин нэг сонголт хийх шаардлага тулгарчээ гэж ойлгож болох нь. Ингээд л кино урлагийн хаалгыг татав уу?
-Тэгсэн. Ер нь ч багаасаа кино урлагт их дуртай хүүхэд байсан л даа. Зөвхөн кино гэлтгүй урлагт их хайртай байлаа. Ямар сайндаа бүжигчин болох вэ. Үнэхээр чин зүрхнээсээ би энэ урлагт хайртай. Үнэнийг хэлэхэд 30 дөхөөд ирсэн хүнд бүжгийн урлаг хэцүү. Хөл гар хөшүүн болно. Яагаад ч урьдынх шиг хөдөлгөөн гарахгүй л дээ. Уран сайхны байгууллага маань ч татан буугдлаа. Бээжинд юу хийх билээ. Эргээд Өвөрмонголдоо ирсэн. Яах вэ гэдгээ бодлоо. Ингээд ерөөсөө кино жүжигчин болъё гэж шийдэв. Тэгээд энэ Өвөрмонголын кино үйлдвэр дээр ирсэн. Эхний хэдэн жилдээ бол хүмүүсийн дагалдан туслах маягтай л байна. Мундаг том хүндтэй жүжигчдийнхээ хоол ундыг нь зөөхөөс л миний жүжигчин болох ажлын гараа эхэлсэн. Тэдний хувцас хэрэглэлийг бэлтгэнэ. Уух цай, усыг нь зөөнө. Гадаад дотоод руу явах онгоц, галт тэрэгний билетийг нь авах зэрэг гарын үзүүрийн ажил л хийнэ шүү дээ. Миний хувьд бол мэргэжлийн жүжигчин биш, зүгээр л их хүсэл сонирхолтой нэг бүжигчин хүү л энд ирсэн. Найруулагчаас дүр их гуйна. “Би нэг гармаар байна, та намайг шалгаач” гээд л. Хааяа нэг дүр оногдоно. Тэр нь бараг л би танигдахтай үгүйтэй хальт гараад л өнгөрөх туслах дүр. Түүндээ их баярлана аа. Эхний удаа гялс гээд гараад өнгөрөх дүр ноогдоно. Дараа нь арай удаан харагдах дүрд тоглоно. Бүр дараагийн удаа болохоор дүрсэнд орохоор барахгүй ганц хоёр үг хэлнэ. Ингэж явсаар арван жилийн дараа гэхэд хэд хэдэн теле жүжиг болон кинонд тоглосон байсан. Бас нэг томоохон наадмын шилдэг жүжигчин ч боллоо. Үүний дараа сая нэг жинхэнэ албан ёсны жүжигчин болж байгаа юм даа. Нэг үгээр бол Өвөрмонголын кино үйлдвэрийн жүжигчин Б.Басанжав гэж дуудуулах эрхтэй болсон. Энэ бол 1995 он. Тэр жил би “Баруунаас ирсэн баатрууд” нэртэй кинонд тоглоод Дундад улсын кино урлагийн шилдгийг шалгаруулах наадмаас шагнал хүртсэн юм. Хэдийгээр би ингээд мундаг шагнал хүртээд явж байсан ч гэлээ миний ажил нөгөө л жүжигчдийн туслах хэвээрээ л байсан. Ингээд тэр жилийнхээ наймдугаар сард кино үйлдвэрийнхээ дарга нар дээр ороод дахин нэг удаа жинхэнэ жүжигчин болох хүсэлтээ хэлснээр албан ёсны жүжигчин болж байлаа. Кинонд тоглох, жүжигчин болох миний багын мөрөөдөл байсан. Кино үзэх маш дуртай. Гэхдээ зүгээр нэг үзэх биш. Хүмүүс яаж тоглож байна, хэрхэн жүжиглэж байна гэдгийг маш их анхаарч харна. Би кино үйлдвэрт орж байх үедээ гэрлээгүй байсан юм. Гэртээ ганцаараа. Ганц зурагт, нэг ортой л амьдарч байлаа. Чөлөөт цаг зав ихтэй. Ажил дээрээ байхдаа жүжигчдийн аяг ааш, тоглолтыг маш сайн ажиглана. Оройн цагаар гэртээ хариад дэлхийн болон Дундад улсын алдартай сайн кинонуудыг үзнэ. Тухайн үед одоо шиг элбэг кино, ший байсангүй. Сайн кино тун ховор гарна. Долоо хоногийн хагас бүтэнд хамгийн сайн кинонууд гарна. Тэндээс л би жүжиглэлт гэдэг зүйлийг сурна. Өөр аргагүй. Нэгэнт сургуульд элсэх нас өнгөрчихсөн учраас зөвхөн өөрөө л хичээх хэрэгтэй болсон. Найзууд гадуур гаръя, зугаацан цэнгэе гэж дуудна. Миний хувьд сайн жүжигчин болно гээд өөртөө тавьсан зорилготой учраас тиймэрхүү зүйлд зарцуулах цаг надад хайран санагддаг байсан. Ингээд л үргэлж кино үзнэ, тэндээс суралцана, хүмүүсийг даган дуурайна. 1985 онд кино үйлдвэрт ирснээс хойш яг арван жилийн дараа, “Чи жүжигчнээр ажиллаж болно” хэмээн бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлсэн юм. Энэ болтол харин кино урлагийн халуун тогоонд орж буцалж чадсан гэж боддог.
-Тайз, дэлгэцийн уран бүтээлч, жүжигчин байх юу нь хамгийн сайхан бэ?
-Хүмүүс сайхан гэдэг. Сайхан нь үнэн. Сайхан. Гэхдээ бас хэцүү зүйл багагүй бий. Зуны аагим халуунд өвлийн үс ноостой хувцас өмсөнө. Өвлийн тэсгим хүйтэнд нүцгэн шахуу тоглоно. Гүнзгий усанд орно. Балчиг намаг дундуур гүйнэ. Гэнэт солиотой хүн шиг бархирна. Зүйл бүрийн л юм хийнэ шүү дээ. Энэ бүхэн тийм амар зүйл биш. Мэргэжилдээ дуртай хүнд л сайхан санагдана. Надад бол жүжигчин болсон минь хамгийн оносон, зөв санагддаг. Жүжигчин болсноороо өнөөдрийн зэрэгт хүрсэндээ баярлаж, бахархдаг. Мэдээж хамгийн их бахархал маань Их Эзэн Богдын дүрийг дэлгэцэнд үлдээсэн явдал юм.
-Бидний ярианд зайлшгүй дурдагдах зүйл гарцаагүй энэ юм. Магадгүй би өнөөдөр таньтай ярилцлага хийгээд сууж буйдаа итгэж ядан байгаа минь ч үүнтэй холбоотой. Яг одоо надад таны өмнөөс хараад ингээд яриад сууж байхад Их хаан Чингис бидний үед амьдраад буй юм шиг, эсвэл би тэр их хүмүүнтэй нэг цаг үед оршоод буй мэт сэтгэгдэл төрж байна. Ер нь Монгол цустай хэн бүхэн их хааных нь дүрийг тийм итгэл үнэмшилтэйгээр дэлгэцэнд үлдээж чадсан танд баярлалаа гэж хэлэхийг хүсдэг байх…?
-Тийм бол их сайн байна. Өөрийг чинь ингэж хэлж буйд би тун баяртай байна. “Чингис хаан” кино бол 1998 оны бүтээл. Тэр жилээс зураг авалт нь эхэлсэн юм. Нэг жилийн турш зураг авсан. 1998 онд “Чингис хаан” кино хийх гэж байна гээд Өвөрмонголд олон үйл явдал өрнөсөн. Кинонд тоглодог, жүжиглэдэг бүхэн тэр кинонд дүрээ үлдээхийг хүссэн. Ялангуяа Эзэн Богдод тоглох хүсэлтэй хүн та бидний төсөөлж байгаагаас ч их байсан юм шүү. Тун их. Хүн бүхэн л би “Чингис хаан болъё” гэж дуугарч байсан юм. Жүжигчин болсон хэн бүхэнд их хааны дүрийг бүтээнэ гэдэг асар ховор бөгөөд сайхан хувь заяа учраас арга үгүй биз. Өвөрмонгол болоод БНХАУ-ын бүхий л эрэгтэй жүжигчин их хааны дүрд тоглохыг хүсч байлаа. Зарим хүмүүс бүр таньдаг мэддэг хүмүүсээрээ дээгүүр доогуур хэлүүлж гүйгээд л бөөн юм болсон. Бараг нэг жилийн турш Чингис хаанд тоглох эрэгтэй жүжигчний шалгаруулалт болсон юм даг. Үнэнээ хэлэхэд би Эзэн Богдынхоо дүрд тоглоно гэж зүүдлээ ч үгүй юм шүү дээ. Энэ тухайгаа ярих уу, яах уу?
-Тэгэлгүй яахав ээ. Бараг л та бидний ярилцлагын гол сэдэв “Чингис хаан” дүр чинь шүү дээ?
-Чингис хаан киноны найруулагч, ивээн тэтгэж байгаа компани хоёрын саналаар гол дүрийн жүжигчин тодрох учиртай юм. Надад анхнаасаа оногдсон дүр гэвэл Зэв жанжин. Эзэн Богдын морины хүзүүг харвадаг баатар эр шүү дээ. Анхнаасаа л би өөрийгөө Зэв жанжинд тоглоно гээд бодчихсон байлаа. Угаасаа надад ирсэн дүр нь тэр юм чинь. Юун их хааны дүрийн тухай бодох. Тийм том зүйл бодох тэнхээ ч байсангүй. Дүрээ цээжлээд бараг өөрийн болгоод байлаа. Гэтэл кино зураг авалт эхлэхэд хэдхэн хоног дутуу байхад найруулагч над руу залгаж байна. Тэгэхэд би Хөх хотод байсан юм. “Чи яаралтай Бээжинд ир. Чамайг нэг зурж үзмээр байна. Нүүр будгаар хувиргаж чамайг эзэн хааны залуу үед тохирох эсэхийг шалгамаар байна” гэж байна. Би гайхаад надад авсан дүр бий шүү дээ гэлээ. Тэгсэн чинь “Үгүй ээ, би Чингис хааны дүрд чамайг тоглуулах саналтай байна. Киног ивээн тэтгэгчдийн зүгээс ч мөн тийм байр суурьтай байгаа. Чиний өмнөх бүтээсэн дүрүүдийг үзээд бид тэгж шийдээд байна. Чи яаралтай энд ирэх хэрэгтэй” гээд утас тасарлаа. Тэгэхэд би 42-43 настай байлаа. Гэтэл кинон дээр гарах Чингис хааны дүр дөнгөж 20 гарсан залуу үеэс эхэлдэг шүү дээ. Би эхлээд айлаа. Би тохирохгүй байх гээд. Ингээд Бээжинд очоод нүүр будалтанд орлоо. Нүүрээ будуулаад хувцсыг нь өмслөө. Дараа нь кино бүтээгчид хэд хэдэн янзаар камераар бичиж авлаа. Тэр дүрсээ цаад том дарга нартаа үзүүлсэн юмсанж. Тэгээд тэд хараад, “Энэ хүнийг сонго, залуу харагдаж болохоор байна” гэсэн юм байлгүй. Би сонгогдсон байсан. Ингээд л би тоглох болсон юм даа. Чингис хааны дүрийг бүтээх болсон түүх гэвэл тун товчхондоо ийм.
-Их Эзэн Чингис хааныхаа дүрд тоглоно гэдгээ яг хэзээ, хэрхэн мэдэв. Энэ бол жижиг зүйл биш шүү дээ. Жүжигчин хэмээх мэргэжлийг сонгоод урлагийн халуун тогоонд чанагдаж буй хэн бүхний туйлын хүслэнт дүр нь байх?
-Тэгэлгүй яах юм бэ. Өөрийгөө сонгогдсон гэдгээ мэдээд хөглөсөөн. Тун их баярласан. Бараг ухаан алдсан. Тэр мэдээг сонссон шөнөө цурам хийж чадсангүй. Бээжинд зурганд орчихоод эргээд Хөх хотод ирчихсэн байсан чинь араас утасдаад, “За, ингээд кино багийнхан болон үүнд оролцож байгаа бүх дарга нар санал сэтгэгдэл нэгтэйгээр чамайг Чингис хаанд тоглуулахаар боллоо. Бэлтгэлээ сайн хийж бай” гэж хэлсэн. Сэтгэл догдлоод энэ дотор байгаа бүхэн чинь хоолойд тулчихаад болдоггүй. Өөр ямар нэгэн зүйл хийж сэтгэл хөөрлөө дарах гээд ч чадсангүй. Ном уншъя, зурагт үзье гэхээр нүд бүрэлзээд бараг харахгүй. Хүн их баярлахаараа хачин болдог юм билээ. Үнэхээр их баярласан. Зэв жанжныхаа дүрийг л яаж сайн бүтээх вэ гэж бодож явсан хүнд чинь үнэхээр гэнэтийн зүйл болсон. Монгол хүн энэ яваа насандаа Эзэн богд Чингис хааны дүрийг дэлгэцэнд бүтээнэ гэдэг өөрөө гайхамшиг. Жүжигчин хүнд олдох маш ховор аз, хувь тохиол. Ингээд тэр нэг шөнөжингөө эргэж хөрвөөгөөд унтаж чадсангүй. Маргааш болоход нэг юм өөрийн ухаантай болж байгаа юм. Дүрээ яаж бүтээх билээ гэдгээ бодох сэхээтэй болсон гэсэн үг. Кино зохиолоо бүгдийг нь эргээд эхнээс нь үзлээ. Гэтэл надад нэг хүндрэлтэй асуудал тулгарсан. Юу гээч. Монгол Улсад Чингис хааны дүрийг сайн бүтээсэн олон сайн жүжигчин бий. Түүнээс гадна манай Өвөрмонголд их хааны дүрийг дэлгэцэнд бүтээсэн олон хүн байгаа. Тэр бүү хэл гадаадууд Япон, Америкийн уран бүтээлчдийн бүтээсэн Чингис хаан ч байгаа шүү дээ. Энэ бүхнээс миний бүтээх Чингис хаан юугаараа өөр байх юм, ямар шинжээрээ онцлог давуу байж Б.Басанжавын бүтээх Чингис хаан гэж ялгарах юм. Энэ асуултыг өөртөө тавилаа. Би өмнөх жүжигчдийг яг дуурайгаад давтаад ямар ч хэрэггүй. Тэдний хэмжээнд ч хүрэхгүй, өөрийнхөө ч ялгарсан юмгүй болно. Хэрвээ тэгж тоглох бол би энэ дүрийг авсаны бараг хэрэггүй шүү дээ. Хэдэн өдөр зохиолоо уншингаа бодлоо. Эхлээд Чингис хааныг өөрөөсөө хайсан. Миний хар багаас оюун ухаанд минь Чингис хаан ямар хүн байв, тэр хэн байсан юм бол. Эхлээд өөрийнхөө төсөөлж байгаагаар Чингис хааны дүрийг дотроо зураглах гэж хичээлээ. Их хааны тухай бүтээсэн олон ч киног үзлээ. Зарим нь таалагдсан. Зарим нь үгүй. Чингис хааныг хоосон дайн хийсэн, харгис хэрцгий маягаар харуулсан киног ч үзлээ. Гэтэл тэр хүнийг аав ээждээ хайртай, нутаг Монголдоо сэтгэлтэй гэдгийг нь харуулж, агуу их хүн талаас нь харуулсан бүтээл цөөхөн санагдсан шүү. Богд Чингис хаан, Их эзэн хаан л гээд байна. Тэр хэдийгээр их хаан хүн байлаа ч нэгэн аав, ээжээс төрсөн мах цуснаас бүтсэн хүн шүү дээ. Хүн. Хүн л юм чинь аав ээж, ахан дүүсдээ элэгтэй сэтгэлтэй байж таарна. Гэм нүгэлтэй дайснаа ч өршөөж чадах агуу их ухаан түүнд байсан. Чингис хааныг баахан дайн, цус урсгасан харгис хэрцгий хүн байсан гэж хэлэх хүн олон. Гэтэл түүнийг сүүлийн үед судалж дэлхий нийтэд танилцуулаад байгаа хүмүүс Их эзэн хааны оюун ухаан хосгүй гайхамшигтай байжээ гэдгийг нээсэн. Энэ маргаангүй үнэн. Хосгүй ой ухаан, сэтгэхүйтэй байсныхаа ачаар тэр дэлхийн талыг эзэлсэн их хаан болсон байхгүй юу. Түүнээс хоосон хэрцгий дайн биш. Миний өөрийн бүтээе гэж зорьсон дүр ч үүгээрээ илүү онцлог. Түүнээс биш муухай ширүүн харцаар хүн бүхэн рүү ширвэсэн, морин дэлэн дээр муухай хашгирсан Чингис хааныг би бүтээе гэж зориогүй. Чингис хаан ч тийм хүн байгаагүй гэдэгт би итгэдэг. Миний бодсон, бүтээсэн Чингис хаан бол ээж ааваа энэрдэг, муу сайнаа хар багаасаа хамтдаа туулсан хэдэн нөхөддөө маш их хайртай хүн. Би тэр үзэл санааг нь илүүтэй гаргана гэж зорьсон. Түүндээ ч хүрсэн гэж боддог.
-Дүрийн судалгаа ийнхүү хийгджээ. Кино эхэллээ. Одоо юу болов. Та чинь Чингис хаанаас гадна түүний аав Есүхэй баатрын дүрийг давхар бүтээсэн шүү дээ. Алинаас нь эхлэв. Ер нь кино зураг яаж явагдав?
-Гучин бүлэгтэй кино зохиолоо уншиж өөрийн болгоход надад дөрвөн өдрийн хугацаа өгсөн. Энэ хугацаанд нь судалсан. Бээжинд кино багийнхан бүгд цуглаад ганцхан би л очих дутуу байсан юм. Ингээд очлоо. Кино ч эхэллээ. Өөрийн чинь хэлдэг мөн л дөө. Есүхэй баатарт бас тоглосон. Тэр ийм учиртай. Би найруулагчтайгаа тохирсон юм. Би эхлээд Есүхэйн дүрийг бүтээчихмээр байна, түүний гарах бүх ангийн зургийг түрүүлээд авч болох уу, үүний дараа би Тэмүүжинтэйгээ тухтай “ажилламаар” байна гэсэн. Ашгүй найруулагч зөвшөөрлөө. Есүхэй бол баатар хүн. Хаан болж чадаагүй жирийн нэг сайхан баатар эр байсан. Тиймээс Чингис хааны дүрээс арай хялбар байсан гэж болно. Есүхэй баатартай холбоотой бүх зургаа авахуулсны дараа бүх сэтгэл санаа, оюун ухаанаараа Тэмүүжиндээ “орлоо” доо. Ёстой бүрэн шингэсэн. Кино зураг эхэлсэн тэр хугацаанаас дуусан дуустал би түүгээр амьсгалж, түүний алхаа гишгээгээр явж, их хааны амьдралаар замнасан гэж хэлж болно. Анхнаасаа өөрийнхөө дотроо бодсон, төсөөлсөн агуу их хүний дүр бүтээнэ гэдгээрээ л явсан. Түүний оюун санаа, үйлдэл бүхэн агуу. Би тэр агууг нь л харуулах ёстой. Эхэндээ найруулагчтайгаа санал зөрөх, ойлголцохгүй зүйл гарч байсан. Харин сүүлдээ миний бүтээж буй Чингис хааны дүр их таалагдаад найруулагч юм ч хэлэхээ байсан. “Чиний санааг би ойлголоо. Гаргаж байгаа дүр чинь миний бодсонтой яг таарч байна. Чи өөрийн¬хөөрөө тогло” гэдэг болсон. Ингээд өөрийнхөөрөө яваад л дуусгасан даа.
-Монгол Улсын Ардын жүжигчин П.Цэрэндагва гуай нэг жүжгийнхээ дүрээс гарч чадахгүй хагас сарын турш хөл нь зүв зүгээр хэрнээ доголж яваад байсан тухайгаа ярихыг сонсч байлаа. Энэ нь сая таны ярьсан шиг дүрдээ орчихоод гарч чадахгүй байгаа хэрэг юм уу даа. Таны хувьд нэг тийм тохиолдлоосоо яриач. Тухайлбал “Чингис хаан”-ы амьдрал танд хэр таалагдав?
-Дүрээсээ гарч чадахгүй байх хэцүү. Бүр үнэн зүрхнээсээ шанална. Бас чин сэтгэлээсээ баярлана. Би яг Чингис хаан юм шиг санагдана. Кинон дээр гарч буй гунигтай үйл явдал болоод баяр бүхэн миний сэтгэл зүрхэнд хүрнэ. Кино зураг дуусчихаад байхад ч өнөөх гуниг энд, сэтгэлд байгаад л байна. Тэгснээ дараагийн ангиа бодно. Маргаашийн зурганд яаж орох вэ гэдгээ төлөвлөнө. Тус кинонд миний хамтран ажилладаг Өвөрмонгол жүжигчид бараг бүгд орсон. Найз нөхөд ч олон тоглосон. Хааяа нэг зураг авалтгүй, амрах өдрөөр найзууд ийш тийшээ явъя, нэг сайхан хоол идье, наргия гэх тохиолдол гарна л даа. Гэтэл би нөгөө Чингис хаанаасаа салж чаддаггүй. Дараагийн ангиа, үйл явдлаа л бодоод байна. Тэгээд найзууддаа, “Намайг дахиж иймэрхүү зүйлд дуудах хэрэггүй. Миний ачаалал хүнд байна. Энэ тархинд бодогдож байгаа бүхэн маш хүнд байна” гэдгийг хэлсэн. Тэд ч өөрсдөө мэргэжлийн хүмүүс зовлонг нь ойлгох учраас намайг тиймэрхүү зугаа цэнгээнээс бүрмөсөн чөлөөлсөн л дөө. Ингээд кино зураг авалт үргэлжилсэн яг нэг жилийн турш би Чингис хаанаар амьдарсан гэж хэлж болно. Нэг өдрийн зураг авалт өндөрлөлөө гээд миний ажил дуусахгүй. Гэртээ хариад бага сага хоол идээд өнөө л дүрээ бодно. Маргааш яах билээ гэдгээ эргэцүүлнэ. Чингис хааны дүр маш их үг хэлнэ. Бараг хүн бүртэй ярих учраас цээжлэх үг арвин. Ингэсээр байгаад хоногт хамгийн ихдээ таван цаг л унтана. Дундаж нь дөрвөн цаг. Тэглээ гээд би ядраагүй. Сэтгэл зүрхээрээ хийж буй ажилдаа орох, түүндээ чин үнэнчээр дурлах тийм сайхан юм билээ. Энгийн үед бид хоногийн дөрвөн цагийн нойртой яваад байвал хурдан ядарна биз дээ. Тэр үед огтхон ч ядраагүй шүү. Өглөө эрт босоод цай хоолоо идсэнийхээ дараа нүүрээ будуулаад хувцсаа өмсөөд гараад ирэхээрээ би өөрийгөө жирийн нэг жүжигчин Басанжав гэдгээ ор тас мартчихна. Ерөөсөө л би Чингис хаан. Чингис хаан яг л ийм хүн байсан гэдэгтээ бүр мөсөн итгэнэ.
-Киноны нэг анги дуусахаар дуу нь эхлэхтэй зэрэг та алхаад ирж яваа дүрс байдаг шүү дээ. Тэр хэсэг миний сэтгэлд хамгийн ихээр тод үлдэж л дээ. Бас Чингис хаан ийм л харцтай, алхаа гишгээтэй хүн байсан болов уу гэж бодогдоод байдаг юм. Та тэр хэсгийн зураг авалтын талаар яриач?
-Тийм үү. Үнэхээр чиний хэлсэнчлэн харцыг минь тэгж ажиглаж харж чадсан бол миний хэрэг бас бүтжээ гэж баярлаж байна. Би тэр нүдний харцыг, алхаа гишгээг их хааны хэв маягт тааруулах гэж маш их хөдөлмөрлөсөн. Тэр хүн ээжийгээ яаж харах юм. Гэргийгээ, хүүхдүүдээ хэрхэн харах вэ. Удаан жил нөхөрлөсөн анд нөхдөө харах нүдний хөдөлгөөн нь ямар байх юм, эзнээсээ урвасан эсвэл түүнд дайсагнасан хүнийг тэр хэрхэн ажиглах юм. Энэ бүхнийг бодож тоглосон минь л тэр. Хожим би киногоо үзэж байгаад зарим нэг дүрсэн дээр өөрийгөө хараад гайхдаг. Би яаж ингэж чадсан юм бол оо гэж. Уг нь амьдрал дээр их дуу цөөтэй, номхон дуугүй хүн. Даруу талдаа, ер нь. Гэтэл Чингис хааны тэр олон хүнтэй харьцаж байгаа, бүх хувирлууд зэрэг маань одоо харж байхад өөрийгөө овоо шүү гэж хэлмээр санагддаг. Нүд бол сэтгэлийн толь. Кино жүжигчид хичнээн сайхан үг хэлээд харц нь хуурамч байж болохгүй. Хүний бодол санаа нүдээр дамжиж илэрдэг. Тэр төгсгөлийн хэсэгт яаж алхаж гарч ирэхээ бас их удаан бодсон. Чингис хаан жирийн хүн биш. Агуу их хүн. Алхаа гишгээ нь түүнийг агуу их гэдгийг нь бас илтгэж байх учиртай. Алхаж байхдаа юм боддог хүн гэж байна. Тэр хүн юу ч бодолгүй алхаж явдаг хүнийхээс мэдээж өөр. Тэр хүний үг үйлдэл, инээж ханиах, алхах гишгэх бүхэн их хүний шинжтэй байх ёстой гэдгийг л би бодож хийсэн. Хүмүүсийн сэтгэлд хүрсэнд баяртай явдаг.
-Кино зургуудыг хаа хаана авсан бэ?
-Ихэнх нь Өвөрмонголын хөдөө хээр газруудаар авсан. Бас Чингис хаан Европ руу, гадаад руу явсан хэсгүүдийн зургийн мөн тэнд нь очиж авсан. Тухайн үеийн байдлыг гаргах гэж багагүй ч хөрөнгө мөнгө зарцуулсан гэдэг.
-Киноны ихэнх төсөв БНХАУ-аас гарч байгаа юм чинь Чингис хаанд хятад хүн тоглож болох л байсан байх даа?
-Чингис хааны дүрийн сонголтыг нэг жилийн турш хийсэн гэлээ шүү дээ. Энэ хооронд бас утсаар ардуудаас санал авч байсан юм. Тэгэхэд манай өвөрмонголчууд “Чингис хаан” кинонд хаанахын хэн гэдэг жүжигчид тоглох нь бидэнд төдийлэн хамаатай биш. Гагцхүү Эзэн Богдод минь заавал монгол хүн тоглуулж өгөөч ээ гэсэн саналыг маш ихээр ирүүлж байсан. Миний хамтран зүтгэгч жүжигчид ч мөн тийм байр суурьтай байлаа. Бидний хэн тоглох нь хамаагүй. Гагцхүү Чингис хаан бол монгол хүн. Тиймээс түүний дүрд заавал монгол хүн сонгоорой гэдэг саналыг ч хэлж байсан. Зарим залуу жүжигчид ажлаасаа халагдах зэрэг асуудлаас ч бүр айлгүй чанга дуугарч байсан. Заавал монгол хүн энэ дүрд тоглох ёстой гэсэн шаардлагыг удаа дараа маш хүчтэйгээр тавьсан. Үүнийг дээд дарга нар ч үзэж ойлгоод аргагүй Монгол үндэстний их хаан юм, монгол хүнийг нь тоглуулъя гэж шийдвэрлэсэн юм билээ.
-Кино 1998 онд хийгдсэн гэхэд их хожим дэлгэцнээ гарчээ. 2000 он гараад багагүй хугацаа өнгөрсний дараа олны хүртээл болсон санагдаж байна?
-Кино хийгдээд таван жилийн дараа дэлгэцнээ гарсан юм шүү дээ. Тэр хооронд киног нэлээд сайн шалгасан. Улсын бодлогын эсрэг юу байна, хятад хүнийг муулсан, хараасан зүйл байх вий гэдэг бодлоор киног маш их нягталсан. Тухайн үед киног бүтээсэн хүмүүс гарын үсгээ зурж чадахгүй байсан гээд бод. Буруудахаасаа айгаад кинонд оролцсон гээд зоригтойгоор гарын үсгээ зурах хүн олдохгүй байсан юм. Тэгэхээр бүх жүжигчин гарын үсгээ зураагүй тохиолдолд дэлгэцнээ гаргах ёс энд байхгүй. Ингээд бүхэл бүтэн таван жилийн турш дарагдсан кино шүү дээ. Тэр дарагдаж байх таван жилийн хооронд ардууд аль хэдийнэ хулгайгаар хэвлэж олшруулаад гадуур зараад эхэлчихсэн юм. Энэ мэтээр явсаар 2004 онд албан ёсоор нээлтээ хийж дэлгэцэнд гарсан. Тухайн үед киногоо хийгээд бүх зүйл дуусаад таван жил болчихсон байсан ч миний сэтгэл тайвширч өгөхгүй л байлаа. Бүх Монгол үндэстний их хаан, дэлхийд нэрээ дуурсгасан эзэн богдын дүр олны сэтгэлд хэр хүрэх бол, монголчуудад таалагдахгүй бол яана гэх айдас надад үргэлж байсан. Ингээд кино гарсан. Азаар хүмүүс тун сайхнаар хүлээж авсан. Кино гарч байх үед надад өдөр бүхэн баяр хүргэсэн зурвас, утас ирдэг байлаа. Энэ үед л сая нэг сэтгэл бүрэн амарч өөрийгөө бас гайгүй дүр бүтээчихлээ гэж тоох болсон шүү. Миний бүтээсэн Чингис хаан бол үргэлж дайн дажин, зэр зэвсэг агсч явсан гэхээсээ илүү оюун ухааны гайхамшигтай өндөр түвшний хүн юм. Үүгээрээ бусдаас ялгарна. Түүний тэр сэтгэхгүй, хүнийг таних, мэдрэх, хүнтэй харилцах зэрэг нь энгийн хүнтэй ижилгүй. Үнэхээр агуу. Агуу гэдэг үг Чингис хаанд л зориулагдана. Мянган жилд нэг л төрөх хүн гэдгийг нь дэлхий нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөөд байна шүү дээ.
-Гүр хаан Жамуха гэж дүр бий. Тэр хүний дүр Чингис хааны хүчирхэг, хэн бүхнээс илүү их хаан байсан гэдгийг улам тодотгодог байх аа. Та юу гэж боддог вэ?
-Чингис хаан үгүй бол Жамуха их хаан байх байсан биз ээ. Тэр бас л их хүн. Монголын тал нутагт ийм сайхан хоёр баатар хүн нэгэн цаг үед зэрэг төржээ. Хэн хэн нь Монголоо авч явах сэтгэлтэй. Гэхдээ тэдний хувь тавилан хоёр өөр. Тэмүүжин хар багаасаа амьдралын хүнд бэрх зовлон зүдгүүрийг туулсан хүн. Аав нь дайснууддаа алагдсанаас болж нялхаасаа эхлээд амьдралын хүнд хүчрийг үзсэн. Жамуха бол сайн баатар. Түүнийг муу хүн гэж хэлэх үндэсгүй. Гэтэл бурхан тэнгэрээс зурсан зураг төөрөг нь Тэмүүжин Хамаг Монголын хаан болох учиртай. Чингис хаан Жамухаас арай илүү холыг харах хүн. Түүний оюун ухаан, холыг харах сэтгэн бодох чадвар хэн хүнээс илүү. Хамаг Монголыг хооронд нь дайтуулах биш нэгтгэн захирч байж дэлхийд хүчирхэг нэгэн үндэстэн болгоё гэдгийг хэн түрүүлж харсан юм бэ, Тэмүүжин л харсан шүү дээ. Харснаа хийсэн. Хэрэгжүүлсэн. Киноны төгсгөлийн ангиудад гардаг шүү дээ. Жамуха бүр аргагүйдээд “надад” /тэр ингэж хэлээд гэнэт инээсэн юм.сур/ баригддаг. Тэгээд бид хоёр суугаад багынхаа явдлыг яриад архи уудаг шүү дээ. Бид гурвантаа анд бололцжээ. Хэрвээ Чингис Хаан Жамухыг барьсан даруйдаа шууд алчихсан бол түүний агуу их гэдэг нь үгүй болно. Тэр Жамухыг өршөөж миний дараачийн хоёрдугаар хүн бол гэж хэлдэг шүү дээ. Ингэж хэлж чадаж байгаад Чингис хааны агуу их нь харагдаж байгаа юм. Тэгэхэд Жамуха бас нэг сайн эр. “Би чиний хоёрдугаар хүн болоод яах юм, би энд байсаар чи санаа амар унтаж чадна гэж үү. Гүр хаан Жамуха би бол тал нутгийн баатар хүн. Чиний гар дор байж чадахгүй. Ахан дүүсийн барилдлага, анд нөхдийн тангарагаа санаад чи намайг баатар эрийн ёсоор бурхны оронд илгээж цус гаргалгүй хороо” гэж хэлдэг шүү дээ. Энэ бол мөн л баатар хүний үг. Хэн ч цагаа тулахаар өөрийн амиа авч гарахаа бодно. Гэтэл Чингис хаан, Жамуха аль аль нь тэгэх хүмүүс биш. Онцгой төрсөн баатар эрчүүд юм. Үүгээрээ Жамухын дүр мундаг. Жамухын дүрд тоглосон хүн БНХАУ-ын жүжигчин. Тэр сайн жүжиглэсэн шүү. Залуу жүжигчин архи ууж огт чаддаггүй байсан. Сүүлчийн уулзалтын тэр дүрсийг авахын тулд мань хүнийг хүчээр архи уулгачихсан юм. Тэгж байж бүр сайн тоглолт гарсан.
-Монголын уран бүтээлчидтэй хамтарч “Аравт” уран сайхны кинонд тоглосон. Энэ тухайгаа яриач. Монголын кино урлаг таныхаар хэр түвшинд явж байна?
-Тус киноны зургийг Увс аймагт авсан шүү дээ. Тэгэхэд таарсан монголчууд “Чингис хаан, Чингис хаан явж байна, алив нэг зургаа авахуулъя” гэж байгаа нь надад маш сайхан санагдаж байлаа. Увс аймгийн иргэдийн ярианы аялга манай Шинжааны монголчуудынхтай тун ойролцоо юм билээ. Монголд кино урлагийн олон сайхан найзтай. Монголын кино урлаг маш хурдацтай хөгжиж байгаа. Жүжигчдийн чадварын хувьд ч ялгаагүй өндөр байна. Би анх удаа Монголын жүжигчидтэй хамтарч кинонд тоглосон. Надад их сайхан байсан. Бид ялгаагүй нэг л эцэг эхийн үр сад. Яс, цус нэгтэй Чингисийн Монгол шүү дээ. Удаан жил уулзалдахгүй, дундуураа хуваагдаад салчихсандаа л ийм хол байгаа юм. Гэхдээ бид ах дүү шиг, элгэн садан шиг уулзаж байх ёстой. Хожим хойно үр удам маань бид нэг цустай адилхан монгол ахан дүүс гэдгээ мэдэлцэж байх нь зөв. “Аравт” киног бүтээх хугацаа бага зэрэг богино байсан. Гэхдээ энэ бол бидний хамтарсан анхны уран бүтээл. Анхны юм бүхэн хэцүү байдаг. Цаашид бүр олон сайхан бүтээл дээр монголчуудтай хамтарна. Дэлхийг шуугиулсан бүтээл хийх хангалттай оюуны нөөц, бүтээмж монголчуудад бий. Дэлхийн дээр монгол цустай өчнөөн мянган хүн байна. Тэд бүгд өөрсдийгөө монгол хүн, Чингисийн үр сад гэх дуртай. Гэхдээ газар газрын монголчуудын байдал өөр. Хэл ус, ёс заншил хэдий ондоо ч бид нэг л Монгол байх ёстой. Хамаг Монгол гэж анхнаасаа байсан. Түүгээрээ л бид нэгэн мах цусны тасархай гэдгээ үргэлж санаж байх ёстой. Дэлхий ертөнц өдрөөс өдөрт хувирч өөрчлөгдөж байна. Тиймээс монгол ахан дүүс бүгд нэг санаа зорилготой, хоорондоо эвтэй байх нь хамгийн зөв. Түүхэндээ монголчууд хоорондоо тулалдаж байсан нь зөндөө шүү дээ. Гэтэл үүний үр дүн юу байв. Салж сарних, бутрах, бусдын олз болох л байлаа. Тиймээс одоо энэ дэлхий дээр байгаа цөөхөн монгол хоорондоо эвтэй байх хэрэгтэй.
-Монгол Улсад хэр олон удаа очсон бэ. Тэнд очиход танд ямар мэдрэмж төрж байх юм?
-Тэнд л миний амьдрал, жаргал байна. Миний бүх зүйл бүр тэнд л таарч тохирно. Залуу байхад аль болох хот газар, олон хүн бужигнасан газар байх нь сайхан санагддаг байлаа. Одоо бол хотоос аль болох зугтаах янзтай. Бээжин Шанхайд ажлаар очно. Удаан тогтож сууж чадахгүй байна. Болж өгвөл хөдөө явмаар санагдаад. Би энд байхдаа жилдээ нэг Өвөрмонголынхоо хөдөөгөөр аялдаг.Сайхан монгол айлуудаар орж айраг цэгээ ууж, мах идэж, монголчуудтайгаа элдвийг ярьж хөөрч явах хамгийн их дуртай. Мэдээж Өвөрмонголчууд байгаа газрынхаа соёлын нөлөө, хэл ярианд автсан тохиолдол байна. Газар газрын монголчууд өөр. Гэвч тэдний нэг л зүйл огт хувирдаггүй. Тэр нь би Монгол хүн, Чингис хааны үр сад гэсэн тэр сэтгэл огт өөрчлөгддөггүй. Өөрийгөө монгол хүн гэж хэлж баярлана, бардамнана түүндээ огшино. Мэдээж Монголд очих их сайхан. Явсан газар бүр жинхэнэ монгол үг сонсогдоно, монгол царай харагдана. Очсон газар бүхэнд монгол зан төрх угтана. Үүн шиг жаргал үгүй мэт надад санагддаг.
 -Биднийг ярилцлагыг унших хүмүүс Монгол Улсын хилийг хамгаалж буй хилчид юм. Яг одоо та бид хоёрыг ингээд ярилцаад сууж байх мөчид ч хилчид үүргээ гүйцэтгэж л яваа. Тэдний минь талаар ямар бодолтой явдаг вэ. Ер нь Монгол Улсын хилийн багана дээр очиж үзэв үү?
-Монгол явах замдаа Эрээн, Замын-Үүдийн хил дээр очсон. Хамт явсан хүмүүс намайг зориуд энэ Монгол Улсын хил гэж харуулж хилчидтэй нь уулзуулсан. Ёстой л чиний хэлдгээр буу үүрсэн хэдэн цэрэг байсан. Бүгдээрээ намайг Чингис хаан хэмээн таньж зураг хөргөө авахуулсан. Надад тэр хилчин залуус миний садан төрөл шиг, нутгийн дүү нар шиг л санагдсан. Сэтгэлд нэг л ойр мэдрэгддэг л дээ. Монгол хүн гэхээр л би өөрийн мэдэлгүй хөөрөөд, баярлаад байдаг. Үнэнээ хэлэхэд ажил амжихгүй л байсан болохоос өөрийг чинь надтай холбогдоод тэгээд тэр дундаа хилчдийн сэтгүүлч ярилцлага хийнэ гэхэд сайхан санагдаж байсан. Ажлынхаа зай завсраар нэг яриа өгнө гэж бодсоор өдийг хүрчихлээ. Эх орныхоо хилийг хамгаална гэдэг юутай ч харьцуулж яримгүй сайхан үйл хэрэг. Миний хувьд цэргийн чуулгад ажиллаж байсных тэр амьдралын зах зухыг гадарлана. Хамгийн гол зүйл юу гэхээр Монгол Улс биеэ даасан тусгаар тогтносон улс болсон нь тун зөв. Өөрийн гэсэн хил хязгаартай, түүнийгээ сахин хамгаалсан хилчидтэй байна гэдэг өндөр хувь заяа. Монгол Улсын хил эзэнтэй. Түүн дотор оршиж буй бүхэн хилчдээр хамгаалуулсан азтай, амны хишигтай ард түмэн. Хилчид ард түмнийхээ баатар нь байх ёстой. Ард түмэн хилчиддээ үргэлж баярлаж талархах учиртай. Би ингэж л боддог. Өөрийн гэсэн нутаг дэвсгэртэй, тэр нь хил хязгаартай тэгээд түүнийг нь хамгаалах хүмүүстай байна гэдэг юутай ч харьцууламгүй хувь заяа байхгүй юу. Эх орноо хамгаалж байгаа хилчдийн хувьд ээж ааваа хамгаалж байгаа л гэж бодох хэрэгтэй. Танай гэр рүү гадны хэн нэгэн балмад хүн хутга бариад дайрвал чи яах вэ, харж байгаад аав ээжээ алуулах уу. Үгүй шүү дээ, мэдээж хамгаална, өмнүүр нь орж нөгөө этгээдийг зогсоож л таарна. Хилчин хүн үүнтэй л ижил. Ижий аавдаа чин хайртай хүү гэр рүүгээ хэн нэгэн согтуу балмад этгээдийг дайруулахгүй гээд хамгаалж байгаатай яг адил. Ээж аавдаа хайртай бол эх орондоо ч мөн тийм л гэсэн үг. Тиймээс би эх орны цэрэг, хилчин эрчүүдээр бахархаж явдаг.
-Таны нэг өдөр хэрхэн өнгөрдөг вэ?
-Бидний амьдрал жирийн хүнийхээс өөр л дөө. Тухайлбал нэг кинон дээр ажиллаж байлаа гэхэд бусдын ажиллах цагаар амарч, амрах цагаар ажиллаж байдаг. Одоо нас явсаар энд тэндхийн хурал цуглаан, илтгэл зөвлөлгөөн дээр их уригдаж байна. Та ирээд нэг хэдэн үг хэлээч, энд ирээд хүүхдүүдэд нэг ийм зөвлөгөө өгөөч гэх хүсэлт их ирж байна. Миний хувьд ажлуудаа яг нарийн цагийн хуваарийн дагуу хийх дуртай. Миний унтаж босох цаг ч нэг тогтсон хэвшилтэй. Харин кино зурганд орсноор энэ бүхэн мэдээж алдагдана л даа. Энгийн үедээ тогтсон цагуудад ажлаа амжуулдаг. Хүн ер нь эрүүл байх хамгийн чухал. Эрүүл байж илүү ихийг бүтээнэ.
-Та бид хоёрын ярилцлага цаг гаруй хугацаанд үргэлжилж байна. Дараагийн төлөвлөсөн ажилд тань би саад болоогүй биз дээ?
-Зүгээр. Тэр хамаагүй. Би энд нэг монгол дүүтэйгээ монгол хэлээрээ ярилцаж байна. Надад сайхан байна. Би өөрөө дуртай байгаа учир хамаагүй.
-Ингэхэд таны бага нас хаана хэрхэн өнгөрсөн байдаг бол. Хүүхэд насны төлөвшил хүн болохын эхлэл гэж үг бий учраас энэ талаар бас асуухгүй өнгөрчихмөөргүй байна?
-Шинжааны Бор тал миний төрсөн нутаг. 12 нас хүртлээ нутагтаа байлаа. Гэхдээ тэнд монголчууд харьцангуй цөөхөн амьдардаг л даа. 13 нас хүрэхийн алдад намайг энд авчирч бүжгийн сургуульд оруулсан. Таван жил Өвөрмонголдоо бүжгийн эрдэмд суралцсан. Суралцаж байхад Бээжингээс цэргийн урлагийн хүмүүс бүжигчин шалгаруулахаар ирсэн юм. Ингээд тэр шалгаруулалтад орж тэнцсэнээр цэргийн бүжигчин болж байлаа. Тэр үед гадаад руу явна гэдэг их ховор тохиол. Дундад улсын хэдхэн сайн харилцаатай улстай байсан. Тиймээс цөөхөн хэдэн улсаар явна. Тэгж явах бүртээ их баярлана. Нэг л их гадаад дотоодод урлаг уран сайхнаар үйлчилсэн хүн л явлаа даа, ах нь.
-Хүн бүрийн өмнө тавьсан зорилго гэж бий. Тэр зорилгод хүрэхийн нэг алхам, шат нь магадгүй хүсэл мөрөөдөл биз. Хүсэл мөрөөдөлдө хөтлөгдөж зорилгоо биелүүлдэг юм шиг байна. Таны хувьд өөрийнхөө амьдралын зорилгодоо хэр хүрсэн хүн бэ?
-Жүжигчин хүн болсны хувьд надтай адил хувь тавилан, азтай хүн цөөхөн гэж хэлнэ. Энэ яваа насандаа жүжигчин болчихоод Их Эзэн Богдын дүрийг дэлгэцэнд мөнхөлнө гэдэг хамгийн ховор аз. Гэтэл надад энэ аз тохиосон байна. Жүжигчин болсны минь хэрэг бүтсэн. Зорилго биелсэн. Монгол Улсад очоод Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржтой уулзаж гар барьж үзлээ. “Алтан гадас” одонгоор шагнууллаа. Энэ бүхэн миний л аз, амны хишиг. Нэг дүрээр минь бүхэл бүтэн нэг улс хүлээн зөвшөөрч, тоглосон кино чинь сайн хэмээн үнэлээд төрийн дээд одон тэмдгээ гардуулна гэдэг их хүндэтгэл шүү дээ. Нэг зүйлийг онцолж хэлэхэд надад ирсэн энэ шагнал бүхнээс хамгийн хүндтэй нь монголчууд намайг Чингис хаан кинонд сайн тоглосон, их хааны дүрийг мундаг бүтээсэн гэж хэлэх нь байсан. Би монголчуудаар тэгж хэлүүлээд өмнө ямар ч шагнал авснаас илүүтэй баярлаж байлаа.
-Та сүүлд ямар бүтээл дээр ажиллав?
-“Чонон сүлд” гээд киноны уран бүтээл дээр ажиллалаа. Монгол Улсад кирилл бичгээр хэвлэгдсэн сайн борлуулалттай номоор шалгарсан гэнэ билээ. Тэр киноны Билгээ өвгөний дүрийг бүтээлээ. Франц хүн найруулсан юм. Гэтэл найруулагч намайг тарган байна, турах хэрэгтэй гээд. Тэгээд өглөө оройгүй гүйлгээд хоол бага өгсөөр байгаад намайг ингээд тураачихсан юм. /инээв.сур/ “Чонон сүлд” энэ жилийн сүүлээр нээлтээ хийх байх. Хамгийн өндөр өртгөөр бүтсэн кино шүү дээ. Монголын жүжигчин Р.Анхням тэр кинонд мөн тоглосон. “Чонон сүлд” киноны найруулагч тарган хүнийг бүр үзэхгүй юм аа. “No, no” гээд толгой сэгсрээд л байна.
-Багагүй хугацаанд өрнөсөн яриагаа энд хүрээд жаргаая. Төгсгөлд нь монголчуудад тэр дундаа хилчдэд хандаж юу хэлэх вэ?
-Монгол цэрэг, хилчид гэхээр сэтгэлд минь тун ойр санагдаж байна. Бид нэг л монголчууд гэдгийг дахин хэлье. Та бүхний минь ажил төрөл амжилттай байх болтугай. Хамгийн чухал зүйл болох эрүүл энх байгаарай. Тэгж байж өнөөдрийн хийснээс илүүг маргааш бүтээнэ. Та бүхэндээ бүгдэд мэнд амур байхын ерөөл өргөе. Эргэн баяртай уулзах мөч олон тохиох болтугай.
Ийнхүү бидний яриа өндөрлөсөн юм. Энд бяцхан тайлбар хэлэхэд түүний нэрийг монгол бичгээр Басанжав гэж бичдэгээс болж энэ хэвээрээ яваад заншжээ. Түүнээс дуудлага нь бол Баасанжав юм билээ. “Чингис хаан” киноны гол дүр Их хааны дүрийг бидний сэтгэлд мөнхөлж чадсан эрхэм жүжигчнийг хилчидтэйгээ танилцуулах гэж багагүй хичээлээ. Та бүхний сэтгэлд нийцэх болтугай.

“Залуус 21” архигүй клубын захирал Ж.Цогтсугар: Нөхөж барахгүй зүйл гэж энэ хорвоод байдаг юм байна

4 цаг 54 минутын өмнө.

Ж.Цогтсугар: Нөхөж барахгүй зүйл гэж энэ хорвоод байдаг юм байна

Такси цувралын эзэн Хоовон хөх маань ойрын үед эмнэлгээр яваад байгааг уншигч та бүхэн мэдэж байгаа. Тэгэхдээ Хоовон маань уншигч та бүхнээ марталгүй сэм сэмхэн “оргож” халтуураа хийж, жирийн олны дуу хоолойг дамжуулах ажлаа амжуулаад л яваа билээ. Өнгөрөгч бямба гаригт 14 цагийн орчим Хоовон ах залгалаа. “Нараа миний дүү ах нь өнөөдөр нэг сонирхолтой, архи уудаг хүмүүсийг архинаас гаргадаг их сайхан хүнтэй уулзаж, халтуур хийхээр боллоо. Миний дүү хүрээд ирэх үү” гэв.

ый

Бидний уулзах газар Тасганы овооны баруун хойно байрлах “Залуус 21” клуб. Оюутан сурагчид, архигүй орчинд чөлөөт цагаа өнгөрөөх хүсэлтэй хэн бүхэнд нээлттэй гэх тус клубыг өнгөрөгч оны арванхоёрдугаар сард нээлтээ хийсэн. Нийслэл хотын төвийн бүс болох III, IV хорооллын эхэнд байрлах “Залуус-21” клубыг Шинэчлэлийн Засгийн газрын дэмжлэг, Эрүүл мэндийг дэмжих сангийн санхүүжилтээр “Эрүүл идэвхтэй амьдралын клуб”-ын хамт олон байгуулсан хамгийн анхны архигүй клуб гэдгээр нь мэддэг байлаа.

й

Болзсон газраа иртэл Хоовон ахаас түрүүлээд оччихсон байсан тул хэнтэй уулзах ёстой гэдгээ түүнээс лавлав. “Цогтсугар гэдэг хүнтэй уулзая гээд уулзаж бай. Би очиж явна” гэлээ. Хэлсэн нэрийг нь марталгүй цээжлээд “Залуус 21” клубт орлоо. Дотогш нийтийн бүжгийн зөөлөн аялгуу сонсогдсон хаалгаар орвол том зааланд 20 гаруй хүн сууж байх аж. Хаалганы дэргэд байх үйлчлэгчээс “Цогтсугар гэдэг хүнтэй уулзах гэсэн юм” гэвэл “хоёр давхарт гараад уулз” гэлээ. За ямар ч байсан энд ажилладаг хүн юм байна гэж бодсоор дээш гарав. Намуухан дуутай, ухаалаг харцтай, нүдэнд дулаахан ах байв. Уулзаад хаанаас яваа гэдгээ танилцуулж, хамтдаа ямар ажил хийх талаар багахан мэдээлэл солилцох зуур Хоовон ах “гадаа ирчихлээ” гэсэн тул гарцгаалаа.

й

Хоовон ах зочноо тосон уулзаад “Цогтсугар ах бол олон хүнд тус болж, буянтай ажил хийж яваа хүн байгаа юм. Хэдүүлээ эхлээд халтуурандаа гаръя. Дараа нь тухтай ярилцлагаа аваарай” гээд ажилдаа гарлаа. Хаашаа явахаа ярилцаад Баянхошуу зүгт явахаар болов. Автобусны буудал дээр такси маань зогсоод “Автобусны үнээр явна” гэдгээ хэлж нэлээн хүлээв. Зогсоол дээр автобус хүлээж байгаа иргэд такси мөртлөө үнэгүй шахам явна гэдэгт нь итгэхгүй нэлээн гайхах шиг болсон. 20-иод минутын дараа өсвөр насны нэгэн хүү манай хоёрын таксинд сууснаар бид Баянхошууны зүг хөдөллөө. Баянхошууны замыг өргөн болгох ажил хэдийнэ эхэлсэн тул хөл хөдөлгөөн ихтэй замын хажуугаар тоос шороо бужигнаж байх аж. Зам руу түрсэн хашаатай айлууд л ажилд нь саад учруулж мэдэхээр юм билээ.

ый

Халтуурчид маань явсаар Баянхошууны эцсийн буудал дээр зогсов. Анхны зорчигч нь Монгени сургуулийн сурагч хүү байв. Түүнийг Б.Энхболд гэдэг юм билээ. Сэтгэгдлийг нь асуувал “Сая таксин дотор “Залуус 21” архигүй клубын захирал ахтай танилцлаа. Бид залуу үеийн тухай, нийгэмд тулгарч байгаа хүнд асуудлын  тухай, архидалтын тухай голчлон ярилаа. Ер нь архидалт хүнд байгаа ш дээ. Насанд хүрээгүй хүүхдүүд хүртэл архи их ууж байна” гэв.

й

Анхны зорчигч маань хэрсүү яриатай хөөрхөн хүү байсан бол удаах зорчигч маань 30 гаран насны эмэгтэй. Баянхошууны эцэс орчмоос сууж, Монголын үндэсний телевизийн наахна буулаа. Сонгинохайрхан дүүргийн иргэн, Х.Батчимэг гэдэг юм билээ. Тэрбээр “Такси мөртлөө автобусны үнээр явна гэдэгт их гайхсан ч суусан чинь их чухал хүнтэй таарлаа. Архины асуудал үнэхээр хүнд, архи уусан хүн их байгаа. Хүн бүхэнд л тулгардаг зовлонгийн нэг гэж болно. Зорьсон ажлаа сайн хийж илүү олон хүнд тус болж яваарай л гэж хүсмээр байна” хэмээн талархал илэрхийлсэн юм.

й

Гурав дахь зорчигч болох 50 орчим насны халамцуу төрхтэй ах Тэнгис кино театрын хажууханд буув. Түүнийг буухад Цогтсугар ах цуг бууж, эргэн уулзахаар болсон. Гурав дахь зорчигч маань нэрээ хэлэхийг хүссэнгүй. “Ах нь архи уучихсан уучлаарай. Ах нь нэг жаахан охинтой. Түүнийхээ төлөө архи дахиж уухгүй ээ. Сайн хүнтэй таарлаа. Би тэр клубт очно. Монголчууд минь архинаас хол байгаарай. Битгий уу л гэж хэлмээр байна” гэсээр явж одсон юм.

й

Халамцуу ахыг явсны дараа бид “Залуус 21” клубын гадна очлоо. Клубын гадна хөл хөдөлгөөн ихтэй, машин зогсох ч зайгүй болсон байх аж. Ингээд Хоовон ахын таксинд сууж зочинтойгоо ярилцсан юм.

й

Юуны өмнө “халтуур”-нд явсан сэтгэгдэлээсээ хуваалцаач?

-Сонирхолтой  байлаа. Хоёр цаг гаран халтуур хийж явлаа. Өсвөр насны хүү, дунд насны эмэгтэй, халамцуу эр гээд нийгмийн бүхий л төлөөлөл таарлаа. Миний хувьд архинд донтох өвчтэй болчихсон. Энэ өвчнөө ялан дийлэх чадваргүй болчихоод байгаа олон сайхан эрчүүдээ эргэж алдахгүйн тулд “Залуус 21” клубын үйл ажиллагааг явуулж байна. Бидний явуулдаг үйл ажиллагаа бидний тухай мэдээлэл хүмүүст хүрсэн гэдгийг мэдэж авлаа. Тиймээс өөрийнхөө өвчнөөс салахыг хүссэн хэн бүхэн бидэнтэй уулзаж, манай оюун санааны эмчилгээ үйлчилгээнд орж энэ клубт ирж ярилцах нь чухал. Тиймээс би сүүлийн зорчигчид утсаа, хаягаа өглөө. Энэ залуу хүрээд ирвэл манай клуб ямар ч зардалгүй, үнэ төлбөргүй ярих гээд байгаа тэр ертөнцийнх нь талаар ярилцана. Биднээс салахгүй явж чадвал архинаас гарч амжилтад хүрнэ гэдэгт итгэж байна.

й

-Клубын үүдээр хөл хөдөлгөөн ихтэй байх чинь?

-Манайд өдийд нийтийн бүжигтэй байдаг юм. Оройд жинхэнэ доргио залуус ирээд эрүүлээр доргино доо.

й

-Яаж танай нийгэмлэгийн гишүүн болох вэ?

-Эр хүн болж төрсөн л бол монголын эрэгтэйчүүдийн нийгэмлэгийн гишүүн гэж өөрийгөө ойлгох хэрэгтэй. Миний хувьд олон байгууллагыг нэгтгэж, дэлхийд хүчээ үзэх том зорилготой учраас нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч гэж яваа. Ер нь сонин юм их байдаг. Жишээ нь, манай эмэгтэйчүүд их сайхан хөгжжээ. Хүн амын хөгжил, нийгмийн  хамгааллын яаманд эмэгтэйчүүдийн хэлтэс гэж байна. Өнөөдөр л гэхэд эрэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах төрийн бус байгууллагыг эмэгтэй хүн толгойлоод явж байна. Тэгвэл “Эрэгтэйчүүдийн хөгжлийн нийгэмлэг”-ийн тамга тэмдэг миний машинд, оффис нь арын гурван суудал болоод явж байлаа. Саяхан өөрсөддөө зориулж дөрвөн өрөө байртай болж авлаа. Эрчүүдийнхээ төлөөллийг цуглуулж байна. Ирэх жил 1000 хүнтэй чуулган Засгийн газрын ордонд зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Эрчүүдээ нойрноос нь сэрээе дээ.

й

-Та хүмүүсийг архинаас гаргах ямар арга хэрэглэж байна вэ?

-Ер нь монголчуудыг минь эзэмдээд байгаа архидалт гэдэг нууцлаг далд шалтгааныг ольё хэмээн хичээж байна. Манай “Залуус 21” клубт ирэх сараас тогтмол лекц зохиогдох гэж байна. Бие биенээ соён гэгээрүүлж, мунхаглалын байдлаас гарья. Клубтээ нээлттэйгээр зарласан том лекцүүддээ төлбөр авахгүй. Тэгэхдээ ирсэн хүмүүс маань өөрсдөө бидэнд сэтгэлээрээ хандив өгдөг. Бидний хувьд айл гэрт байдаг даллаганы ууттай адил  тархиндаа даллаганы ууттай больё. Монголчуудынхаа, эрчүүдийнхээ оюун ухаанд нь мэдлэг дуудая гэж сүүлийн хоёр жил ажиллаж байна. Тэгж байж монголын эмэгтэйчүүд маань инээнэ шүү дээ. Бид чадахгүй бол монгол оршихоо болих нь. Би Монгол гэж хэт их цээжээ дэлдэхээ больё.

й

Түүнээс сэтгэлдлийг нь сонсох үеэр Хоовон хөх маань “Архинаас гараад амьдрал хэр байна. Алдсан бүхнээ олж авч чадав уу” хэмээн асуув. Ж.Цогтсугар ах энэ үеэр “Амьдрал сайхан байна, алдсан бүхнээ олж авлаа. Сайхан гэр бүл, найз нөхөд минь байна. Нэр хүнд байна. Арав гаруй жилийн өмнө гудамжинд 1000 төгрөгний архи бариад явж байсан хүн өнөөдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх боллоо. 20 жилийн хамтын амьдралд ар талыг минь даагаад өнөөдрийг хүрсэн ханиа зөв сонгосондоо баярлаж явдаг юм. Архинаас гарсаныхаа 2 жилийн ой дээр энэ орчлонгийн хамгийн жаргалтай эмэгтэй болгоно гээд үүрээр духан дээр нь үнсээд гарсан. Одоо хань минь өөрийнхөө дуртай ажлыг хийдэг, би дуртай ажлаа хийгээд л явж байна.

й

Нэг л зүйл сэтгэлд минь дутуу байдаг. Тэр бол би энэ амьдралаас ээжийгээ л олохгүй байна. Нөхөж барахгүй зүйл гэж энэ хорвоод байдаг юм байна. Тийм л учраас энэ ажлыг орхиод өөр ажил хийж чадахгүй байна. Олон байгууллага, олон газраас ажлын санал ирдэг, дарга хийгээд өгөөч гэж гуйдаг. Эрүүл хүнээр ажил хийлгэх ч дуртай болчихсон юм байна. Гэхдээ бүх хүн дарга болчих юм бол хэн энэ ажлыг хийх юм. Зарим хүмүүс их гайхдаг. Дэлхийд хаана алкахолгүй цэнгээний газар байдаг юм гэж асуудаг. Заавал дэлхийн улс орныг дууриах ёстой гэж үү. Яагаад Монголд ийм архигүй цэнгээний газар байж болохгүй гэж би хариулдаг. Зарим нэг мөнгөтэй хүн танайх ашиг олохгүй ш дээ гэдэг. Нээрээ ашиг олдоггүй. Бизнесмэнүүд мэддэг юм байна. Үнэн юм байна. Архи зарж л ашгаа олж авдаг юм билээ. Гэхдээ монголын залуу үе архигүй болох нь ашиг биш үү. Нэг ч гэсэн ээжийн сэтгэл амар тайван байгаа нь ашиг биш гэж үү. Нэг ч гэсэн хүүхдийн, эхнэрийн нүднээс нулимс гарахгүй байгаа нь ашиг биш гэж үү.

й

Бид мөнгөөр илэрхийлэгдэшгүй, үнэлэшгүй ашгийн талаар яриад байна. Тэр баян хүний шажигнасан ашгаас илүү оюун санааны ашиг олж байна. Бид 50-60 жилийн дараа монголын нийгэм ойлгох ашгийн талаар ярьж байна. Энэ хоёрын хооронд маш том зааг ялгаа байна л даа. Тийм учраас бид энэ бүхнийг хийхийн тулд “Монголын эрэгтэйчүүдийн хөгжлийн нийгэмлэг”-ийг байгуулж, эрчүүдээрээ дамжуулж, дотроосоо гэрэлтье гэсэн уриатай ажиллаж байна. Өөрөөр хэлбэл, төр маань ухаалаг болъё гэж байна. Бид ухаалаг эрчүүд больё, хоёр талаасаа нийлье. Нэг нь нэгнийгээ ухааруулахын тулд биш өөрөө өөрөөгийгөө ухааруулъя гэсэн санаачлага гаргаад явж байна даа” хэмээн санаашрангуй хариулсан юм.

й

Хоовон хөхийн энэ удаагийн зочин Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Нийгмийн эрүүл мэндийн бодлогын зөвлөх, Монголын эрэгтэйчүүдийн хөгжлийн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Жамбалын Цогтсугар хэмээх эрхэм байлаа. Сонсох хүнд нэг үг ч эрхэм гэдэг дээ. Маш чухал сэдвээр сонирхолтой яриа өрнүүлж, Монголын эмгэнэл болоод байгаа архидалт хэмээх халдварт өвчнөөс ангижирч чадсан энэ эрхэмтэй хийсэн “халтуур”-ыг ирэх баасан гаригийн “Такси” цувралаар уншиж сонирхоорой гэж Хоовон ах дамжуулсан шүү, уншигчид аа.

й

П.Наран

http://www.shuud.mn/?p=352489

Ч. Найдандорж: Би ширүүн харцаа нуух гэж хар шил зүүдэг

Нийтэлсэн: 2014-05-07 10:29:41

УДЭТ-ын ерөнхий найруулагч, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ч.Найдандоржтой ярилцлаа. 
-“Чөлөөт хос” жүжгийг 10 гаруй жилийн өмнөөс судалсан гэж сонссон. Гэтэл яагаад одоо л үзэгчдийн хүртээл болгохоор шийдэв? 
-Энэ жил театрын уран бүтээлчид бэсрэг жүжгийн төсөл хэрэгжүүлээд ажиллаж байна. Төслийн хүрээнд найруулагчид өөр, өөр жүжиг дэглэн үзэгчдийн оюун санаа, сэтгэлийг баясгаж байгааг та бүхэн мэдэх байх.
Миний хувьд, Италийн жүжгийн зохиолч, найруулагч, зураач, улстөрч Дарио Фогийн “Чөлөөт хос” жүжгийг үзэгчдэд хүргэхээр ажиллаж байна. Жүжгийн нээлт ирэх сард болно. Энэ жүжгийг би олон жилийн өмнө сэтгүүлч Л.Батцэнгэлээр орчуулуулж авсан юм.
Ер нь бол миний хадгалж байсан ганц бүтээл гэж хэлж болно. Гэхдээ олон жил хүлээж, үзэгчдэд хүргэх нөхцөл боломж олдохгүй явсаар өдий хүрлээ. Энэ зохиол маш агуу бүтээл. “Чөлөөт хос” жүжиг бол гэр бүлийн харилцааг хөндсөн бүтээл юм.
Нөхрөө хэд, хэдэн бүсгүйтэй дотно харилцаатай байдгийг эхнэр нь олж мэдээд амиа хорлохоос өөр аргагүйд хүрдэг. Яг энэ үзэгдлээс жүжиг эхэлнэ. Энэ үеэс тэдний амьдрал хэрхэн өрнөх тухай харуулдаг юм.
Орчин үед бидний амьдрал нийгмийн янз бүрийн нөхцөл байдлаас болоод өөрчлөгдөж тэр хэмжээгээр хүмүүсийн хоорондын харилцаанд сэв суух, бие биенээ дээрэлхэх, амьдралын утга учрыг таньж мэдээгүй, ороо бусгаа ийм цаг үед хүний амьдралын үнэт зүйл юу болох, оюун санаа, хүний эрхэм мөн чанар ямар байх ёстойг энэ жүжгээр харуулахыг зорьсон.
-Ямар уран бүтээлчидтэй хамтран ажиллаж байна вэ? 
-Эмэгтэй голд дүрд олон улсын ганц хүний жүжгийн наадмаас “Гранпри” шагнал хүртсэн Соёлын тэргүүний ажилтан Ц.Баясгалан тоглохоор болсон. Эрэгтэй гол дүрийг залуу жүжигчин Б.Гэрэлт-Од бүтээхээр бэлтгэлээ хийж байгаа.
Энэ залуу жүжигчин өнгөрсөн жил театрт жүжигчнээр орох эрх аваад одоогоор туршилтаар ажиллаж байгаа юм. Мөн туслах дүрд Соёлын тэргүүний ажилтан М.Төвшинхүү ажиллана.
Жүжигт залуу уран бүтээлчид хамтран ажиллаж байгаагаараа ихээхэн онцлогтой. Цаашлаад тайзны засал чимэглэл, нарийн чимхлүүр ажилд олон хүн оролцож байна.
-“Х-ТҮЦ” продакшны уран бүтээлчид дорно дахины сонгодог бүтээлийн нэг “Сэрүүн хасын нууц” эмгэнэлт драмын жүжгийг өмнө нь үзэгчдийн хүртээл болгосон. Энэ нь Азид театрын жүжиг болж амилсан анхны тохиолдол гэсэн?
-Энэ романаар Азид болон дэлхийд жүжиг хийж найруулаагүй. Харин Монголд анх удаа жүжиг болж тайзнаа амилсан бэсрэг роман юм. Манайхан “Хуанжу Гэг”, “Шиврээ бороо, шимшрэх сэтгэл” зэрэг телевизийн олон ангит кино зохиолыг сайн мэдэх байх.
Харин театрын бүтээл болж байгаа нь анхных. Уг романыг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин И.Одончимэг жүжгийн зохиол болгон бичсэн. XX зууны Хятадын шилдэг бүтээл, дорно дахины сонгодог зохиол гэдгээрээ онцлог бүтээл юм.
-Та найруулагч төдийгүй жүжигчний мэргэжил эзэмшсэн. Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагчаас үлгэр дуурайлал аваад найруулагчийн амьдралыг сонгосон гэж сонссон юм байна? 
-Багшийн их сургуулийн Кино драмын ангид 1980 онд элсэн орсон. Миний мэргэжил жүжигчин шүү дээ. Анх Кино драмын ангид ороод Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж багшийн удирдлага дор суралцаж байлаа. Театрт 1982 онд жүжигчнээр ороод таван жил ажилласан.
Энэ хугацаанд найруулагч Б.Мөнхдорж багшаас их зүйл сурсан. Найруулагч болсон минь үүнтэй холбоотой. Тухайн үед би мэддэг чаддаг бүхнээ чамлаж, урлагийн алтан үеийн уран бүтээлчдийг хараад найруулагч болохоор шийдсэн. Ингээд 1987 онд Беларусийн Урлагийн академийн найруулагчийн ангид орж байлаа.
-Найруулагчаас жүжигчин байх нь илүү сайхан юм биш үү? 
-Хүн гэдэг амьтан өсөн дэвжиж байж оршдог. Найруулагч болох шалтгаан тухайн үед надад их олон байлаа. Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагч, И.Доржсамбуу агсан гээд мундаг хүмүүсийг би шүтэж, тэдний хэлсэн ярьсан болгоныг амьдралдаа хэрэгжүүлэн илүү ихийг сурч өөртөө шингээж авахыг хүссэн.
“Сайн найруулагчийн гараас сайн уран бүтээл, уран бүтээлч төрдөг” гэж манай ахмад үеийнхэн ярьдаг. Найруулагч болохдоо нэгдүгээрт, Б.Мөнхдорж найруулагчийн жүжигчдэд ээлтэй зан чанар, И.Доржсамбуу агсны дэг журам, онол, номыг гарамгай эзэмшсэн авьяасыг мэдэж авахыг хүссэн.
Хоёрдугаарт, би 1982-1987 онд жүжигчнээр ажиллаж байхдаа маш олон жүжгийн гол болон туслах дүрд тоглож байлаа. Тухайн үед хавь ойрын хүмүүсийг ажиглахад намайг “Чамгүй сайн жүжигчин” гэдэг байсан ч би өөрийгөө маш их голдог байсан.
Ерөөсөө л хүссэн үр дүндээ хүрч чадахгүй байгаа юм шиг санагдаад эхэлсэн. Энэ бүхнийг нөхөж авахын тулд найруулагч болохоор шийдсэн минь тэр л дээ. Найруулагч хүн тал бүрийн мэдлэгтэй байх ёстой.
Тиймээс байнга эрэл хайгуул хийж, үзэж харж, уншиж сурахаар шийдсэн юм. “Чадвал найруулагч болно биз. Чадахгүй бол тэр бүх зүйлээр тархи, оюун ухаанаа цэнэглэж аваад жүжигчний ажлаа хийе” гэсэн бодолтой л байлаа. Тэр хүсэл тэмүүлэл, зорилгынхоо үрээр найруулагч болсон доо.
-Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, Төрийн соёрхолт Д.Сосорбарам гуайтай оюутан байхдаа өрсөлдөөд “Найрын ширээний ууц” жүжигт анхны дүрээ мөнхөлсөн. Хамгийн анх тоглож байсан дүр үү? 
-Улсын багшийн их сургуулийн Кино драмын гуравдугаар ангийн оюутан байхдаа би “Найрын ширээний ууц” жүжигт анх тоглосон. Энэ бол надад тохиолдсон ховорхон боломжуудын нэг.
И.Доржсамбуу агсан “Найрын ширээний ууц” жүжгийг найруулж, Ардын жүжигчин П.Цэрэндагва ах тэр жүжигт зоотехникчийн дүрд тоглохоор бэлтгэл сургуулилтаа хийж байсан юм билээ.
Гэтэл нэг өдөр П.Цэрэндагва гуай “Хатанбаатар” киноны хоёр дүрд тоглохоор болж зоотехникчийн дүр эзэнгүй үлдсэн юм. Тэр үед манай ангийнхан театрт дадлага хийж байлаа. И.Доржсамбуу агсан “Энэ дүр дээр ажилла” гээд Д.Сосорбарам бид хоёрыг өрсөлдүүлж би тэнцсэн.
“Найрын ширээний ууц” жүжиг миний хамгийн анхны уран бүтээл. Харин төгсч ирээд хийсэн анхны бүтээл бол Д.Намдаг гуайн “Эрдэмтний яриа” жүжгийн гол дүр юм.
Тэр жүжигт Төрийн соёрхолт, Ардын жүжигчин Н.Сувд, Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран , Г.Гомбосүрэн гуай зэрэг мундаг жүжигчидтэй хамтран тоглосон. Би энэ жүжигт тоглоод их зүйл сурсан даа.
Театрын гал тогоонд орж тэр мундаг жүжигчдээс уран бүтээлч хүний мөн чанар, тайзны соёл, театрын амьдралаар амьдрах, өөрийгөө олох гээд энэ бүхнээс өөрт хэрэгтэй зүйлсийг олж авсан. Ер нь хүн амьдралаас өдөр тутамдаа олон зүйлсийг сурдаг. Хүн хэрвээ олж харж л чадах юм бол амьдрал баян.
-Алтан үеийн уран бүтээлчдээс суралцах зүйл танд их байсан болов уу. Тэр тухай бидэнд дурсана уу? 
-Хүн болгон өөр, өөрийн гэсэн гайхамшигтай давуу талтай. Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн гуай бол хоолойгоо маш их хайрлаж, хоолойтойгоо ажиллах тал дээр үнэхээр гайхамшигтай чадвартай. Тэр хэмжээгээрээ хоолны дэглэм сайн барьж эрүүл мэнддээ их анхаардаг.
Уран бүтээлч хүн өвдөх эрхгүй. Биеэ авч яваа соёлд их нарийн ханддаг. Жинхэнэ ясны уран бүтээлч хүн гэж хэлмээр санагддаг. Хөдөө орон нутагт зурганд явж байхад өглөө эрт тогтмол цагт босдог.
Өөрөөр хэлбэл, уран бүтээлч хүний хувьд маш хариуцлагатай хатуу дэг журамд захирагдаж, түүнийгээ амьдралын хэвшил болгож байгаа нь надад үлгэр дуурайлал болсон. Т.Гомбосүрэн гуай тоглох гэж байгаа дүрдээ ороход хэзээд бэлэн хүн байсан юм.
Харин Ардын жүжигчин Ц.Гантөмөр гуай бүтээх дүрдээ орж тэр бүтээлээрээ амьсгалж, тэр жүжгээр л амьдарч чаддаг. Тоглолт болохоос нэг цагийн өмнө ирээд бүх бэлтгэл ажлаа хийчихсэн, тоглоход бэлэн болчихсон байдаг зарчимч уран бүтээлч.
Ардын жүжигчин П.Цэрэндавга гуай гэхэд уран бүтээлч хүний сахилга бат, тайзны соёл, үзэгчдээ хүндлэх харьцааг маш нарийн баримталдаг. Энэ бүх уран бүтээлчдээс олон зүйлийн олж авсан. Ийм үг байдаг даа “Чамд тохирсон хамт олон гэж байхгүй.
Харин чи хамт олон дунд ор” гэдэг үгийг л театрын уран бүтээлчид мөрдөж явдаг. Энэ таван жилийн хугацаанд маш их зүйл сурсан. Нэг зүйл хэлэхэд, “Би Беларус улсын Минск хотод оюутан болж очихоод нэг шөнө хар дарж зүүдэллээ.
Тэгээд “Театрт тоглож байсан жүжгээсээ хоцорчихлоо” гээд год үсэрч босч ирсэн. Энэ нь азаар зүүд байж би үнэхээр их баярлаж” билээ.
Үүнийг яагаад ярьж байна вэ гэхээр театрт ажилласан таван жил миний хувьд ямар их утга учиртай, эрхэм, тэр уран бүтээлчдийн амьдралаар амьдарч театраа үгүйлэн санагалзаж байгааг надад мэдрүүлж өгсөн юм болов уу.
-Та хийсэн бүтээснээ чамладаг юм шиг санагдлаа. Өмнө нь нэгэн ярилцлагадаа “Би мундаг сайн найруулагч биш. Манайхан намайг авьяастай гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Би хийсэн зүйлдээ сэтгэл ханаагүй байна” хэмээн өгүүлсэн байсан? 
-Тэр үгийг би ийм утгаар хэлсэн юм. Хүний оюун ухаан, сэтгэлгээний орон зай, мөн чанар энэ бүгд дундаршгүй ариун нөөц баялагтай. Тэр хүн хэр хэмжээгээр хөдөлмөрлөн танин мэдэж өөрийгөө хөгжүүлж, бүр илүү бүтээх тусмаа тухайн хүний оюун ухаан, сэтгэлгээ, тархи хөгжиж, тэлж өгдөг.
Ганцхан урлаг гэлтгүй аль ч салбарын хүн шавхагдашгүй чадвартай байдаг. Хүн нэг хэсэгхэн зүйл хийчихээд түүндээ ханаж цадах хэрэггүй. Одоо байгаагаас илүү ихийг хийх боломж нөхцөл, оюуны цар хүрээ байгаа гэсэн утгаар би тэр үгийг хэлсэн.
Ер нь уран бүтээлүүдээ эргээд харахад, энэ дээр ингэх байх, тэрийг ингэдэг байж гэж маш олон анзааралгүй өнгөрсөн зүйлийг олж хардаг. Энэ бүхнээсээ суралцдаг. Би одоо хийсэн уран бүтээлдээ сэтгэл хангалуун байгаа.
Гэхдээ надад хийх олон зүйл байгаа гэдгийг бас харж байна. Хийхээр бодсон зүйл ч олон бий. Жишээ нь, би “Чөлөөт хос” жүжигт өмнө нь хийж байгаагүй тэр зүйлийг л хийнэ гэсэн бодолтой байгаа.
Чадах, чадахгүй нь хамаагүй шинэ зүйлийг эрэлхийлэх тусам сурч боловсорч байдаг учраас шинэ содон, шинэлэг санаа гаргах хэрэгтэй.
-“Чөлөөт хос” жүжигт тусгах шинэлэг тэр зүйл юу вэ?
-Маш олон зүйл хийхээр төлөвлөсөн байгаа. Одоо хэлчихвэл сонирхолгүй, бас шинэлэг байж чадахгүй. Тухайн үед нь үзэгчид мэдэх байх.
-“Театрын урлагт Монгол үнэр үнэртэхгүй байна. Найруулж байгаа жүжгүүдийн ихэнх нь гадаадын зохиол байх юм” гэсэн шүүмжлэл бий. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг бол? 
-Үзэгчид хэт нэг талыг барьж тэгж ярих нь буруу. Гэхдээ энэ шүүмжлэл бидэнд нэгийг бодогдуулдаг. Театрын тайзнаа аль, аль нь хосолж байгаа. Монгол жүжиг гэвэл “Тэнгэрийн хүү”, “Ану хатан”, “Оролмаа эх” зэрэг түүхэн сэдэв жүжиг найруулан тавьсан.
Хүн суралцах тусмаа хөгждөг. Гадаад, дотоодын зохиол найруулан тавих нь юмыг арай өөр өнцгөөс харах боломж олгодог. Театрын уран бүтээлчид, найруулагчид тодорхой хэмжээнд өөрсдийн чадах чинээгээрээ үзэгч, олон нийт, ард түмэнд зориулан бүтээл гаргаж байгаа.
Заавал гадаад, дотоод гэхгүй урлаг бол хүн судлалын салбар. Тийм болохоор харилцан эн тэнцүү л байлгахыг тулд манай уран бүтээлчид ажиллаж байгаа.
-Үзэгчдийн нүдээр харахад, УДЭТ-т ажиллаж байгаа найруулагчдын ур чадвар театраас гадуурх чөлөөт уран бүтээлчид арай илүү юм шиг санагддаг. Энэ тал дээр саналаа хуваалцахгүй юу? 
-Мэргэжлийн ганц байгууллага учраас театрт үзвэр үзэх хүн олон. Энд байгаа уран бүтээлчид муу байх, муу уран бүтээл хийх эрхгүй л дээ. Сүүлийн үед сайн, сайн уран бүтээлчид, найруулагчид гарч ирж байгаа. Тэдний харах өнцөг өөр, өгүүлэх гэсэн санаа нь зөв байгаад сэтгэл өөдрөг явдаг.
-Драмын театрт шинэ урсгал чиглэлийн жүжиг тавьж болдоггүй юм уу. Тэс ондоо хэв маягтай, магадгүй орчин үеийн урлаг гэж үзэгчдэд ойлгогдохоор? 
-УДЭТ нэгдүгээрт, улсын байгууллага. Хоёрдугаарт, монголчуудын оюуны, уламжлалын том төв. Энэ утгаараа манай театр хүн төрөлхтөний хамгийн зөв, шилмэл дэг жаягаар явах ёстой.
Түүнээс биш туршилтын талбар биш. Яагаад гэвэл, бид оюуны үнэт зүйлийг хийхийн төлөө ажиллаж байгаа. Манай театр 80 жилийн түүх, уламжлал, дэг жаягтай, үнэт зүйлсээ бий болгочихсон. Тэр жаягаараа л явна.
-Саяхан урлагийн салбарынхан тайван жагсаал хийсэн. Энэ талаар театрын ерөнхий найруулагчийн хувьд ямар байр суурьтай байна вэ? 
-Төр ичихгүй бол бид ичихгүй. Тэр жагсаалыг бид амьдралаа сайжруулах гэж хийгээгүй. Ямар нэгэн бэлэн зүйлийг нэхээгүй. Зүгээр л “Урлагийн салбарт хандуулах анхаарлаа сайжруулаач” гэсэн хүсэлт тавьж загссан.
Бид буруу зүйл хийгээгүй байх. Урлагийнханд аль нам, эвсэл байх нь огт хамаагүй. Түүнээс хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэлтэй болмоор байна гэж жагсаагүй шүү дээ.
-Таны хүрээний хүмүүс, тэр дундаа урлагийнхан өөрийг тань их ёсорхог, дэг журамтай, зан заншил сайн мэддэг гэж ярьдаг юм байна лээ? 
-Би монгол хүн. Урлагийн салбарт зүтгэж байгаа уран бүтээлч хүний хувьд улс орныхоо түүх соёл, ёс заншил, дэг журам, хэм хэмжээг мэдэх нь зүйн хэрэг. Үүнийг мэргэжил маань биднээс шаарддаг.
Тодорхой хэмжээнд ёс заншил, дэг журам, түүх соёлоо мэдэх нь хувь хүнд хэрэгтэй л дээ. Уран бүтээлдээ энэ бүгдийг тусгаж үзэгчдэд таниулах, сурталчлах нь бидний үүрэг.
-Найруулагч Ч.Найдандорж гэхээр хүмүүс хамгийн түрүүнд хар шилтэй, бүрх малгай өмссөн байгаагаар тань төсөөлдөг байх? 
-Тийм шүү. Ер нь би өөрийнхөөрөө л байх дуртай. Харин ч хар шил, бүрх малгай намайг тодорхойлж болох юм. Би ширүүн, догшин харцаа нуух гэж хар шил зүүдэг.
-Догшин гэхээс илүү зарчимч зантай юм биш үү? 
-Уран бүтээлч хүн зарчим ч байх ёстой. Урлаг өөрөө уран бүтээлчээс шаарддаг зан чанаруудын нэг л дээ. Олон хүн надад “Ширүүн догшин” гэж хэлж байсан. Би солиотой галзуу хүн биш. Энгийн байдгаараа л байгаа минь энэ. Ер нь би гэлтгүй хүн бүрт бурхнаас эхлээд буг чөтгөр хүртэлх зан чанар бий.
-Ярилцсанд баярлалаа.
Д. Нэргүй
Эх сурвалж:

Паралимпийн байт харваан төрөлд өрсөлдсөн, мөн л олимпийн аварга болж чадсан Д.Баатаржав: Бээжингийн олимп, монголчуудын эв нэгдлийн баяр байсан

 

Нийтэлсэн: 2014-05-06 09:20:34

Монгол түмэн 1964 оны Токиогийн олимпийн их наадамд оролцож эхэлсэн цагаас хойш 44 жилийн дараа буюу 2008 оны Бээжингийн олимпийн наадамд анхны аваргаа өлгийдөн авч байлаа.
Тодруулбал наймдугаар сарын 14-ний өдөр Ннгийн Түвшинбаяр анхны олимпийн аварга болсон юм. Энэ өдрөөс хэсэгхэн хугацааны дараа боксын 54 кг-д тулалдсан Э.Бадар-Ууган олимпийн алтан медалийг ихэрлүүлж чадсан.
Эдгээр тамирчдын амжилт зогссонгүй яг сарын дараа Паралимпийн байт харваан төрөлд өрсөлдсөн Дамбадондогийн Баатаржав мөн л олимпийн аварга болж чадсан юм. Монгол түмний бахархал болсон, паралимпийн аварга, Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.Баатаржавтай ярилцлаа.
-Ард түмний бахархал, паралимпийн анхны олим­пийн аваргатай уулзаж бай­­гаадаа баяртай байна. Бок­­сын спортод хөл тавьж тамирчин болох гараагаа эхэлж байсан тэр үеэс тань яриагаа эхлэе?
-Би Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын Эрээн хо­роонд төрсөн. Аавын минь төрсөн нутаг Дашбалбар сум. Ээж минь Хэнтий аймгийн Дадал сумын уугуул. Монгол Улсын зүүн хойд хязгаар бол миний нутаг юм.
Миний аав Монгол Ул­сын начин, анчин хүн. Би ах, дүү хоёртойгоо нийлээд бок­сын спортод Ардын багш, гавьяат дасгалжуулагч Бан­ди багшийн удирдлага дор хичээллэх болсон. 10-аад жил боксын спортоор тоглож явсан хүн.
-Маш хөдөлгөөнтэй хүү­хэд байсан гэж дуулсан?
-Аав минь бөхийн хүн. Дээр нь би өөрөө боксын спортынх. Тэр нь нөлөөлдөг байсан юм уу хөдөлгөөнтэй, хэрэгт орчих гээд байдаг хүүхэд байлаа. Хүнд өвчин гэдэг зүйл хэлж ирдэггүй хийсч ирдэг. Золгүй ахуйн ослоос болж хөл муутай болсон.
-Сидней, Афины олимпод оролцож явсан. Магадгүй тав, зургадугаар байр өнөө­гийн олимпийн аварга бо­лоход нөлөөлсөн байх?
-Байт харваан спортод 1988 онд хөл тавьж байлаа. Тухайн ондоо сайн харваагүй. Дараа жил нь Ази номхон далайн орнуудын тахир ду­туу иргэдийн тэмцээнд өр­­сөлдсөн. Одоогоор бол Азийн наа­­дам.
Тэр цагаас өнөөд­­рийг хүртэл байт харваан спор­тоор өрсөлдөж байна. Хоёр олимпийн наадамд өрсөлдөх нь надад Бээжингийн олим­под аварга болох бэлтгэл, турш­лага болж өгсөн байх.
-Яагаад байт харваан спор­тыг сонгох болов?
-Тухайн онд Японд Азийн наадмын тоглолт болох гээд манай улсад урилга ирсэн байсан.  Тэр тэмцээнд тамирчид шалгаруулж авна гээд шалга­руулалтад орсон. Миний хувьд спортоор хичээллэж бай­­сан болохоор бүх төрөл­дөө л гайгүй байсан.
Гүйх, харайх, жад шидэх, хар­вах гээд олон төрлөөр шалга­руулж авсан. Том байн дээр харваж үзээд өнгө өнгийн сумаа очиж авах мөч сайхан санагдсан. Ингэж урваж бай­тад татагдсан хүн. 
-Тухайн үед байт хар­­ваан шигшээ багийн дас­гал­жуулагч Л.Жамьяан­сүрэн багш байсан. Яаж хараанд нь өртсөн юм бэ?
-Харваж үзээд их таа­лагдсан гэж хэлсэндээ. Ин­гэж яваад багш дээр очиж шалгуулсан. Гурван сумаа шар дээр онолоо. Багш ч “Энийг хэн оносон” “Би оно­­сон л гэлээ” Багш минь жаа­хан ширүүн хүн. “Аан чи оносон юмуу” гээд чанга дуугарч байна. Тэгснээ “Аль нутаг вэ” гэхээр нь Дорнод гэсэн. “Муу, сайн хөлдүү бу­риадууд юугаа онодог юм” гэж байна.
Миний хувьд ч үгэнд нь их зэвүү хүрч байсан. Ингэж л байт харваагаар хичээллэж эхэлсэн. Тамирчид өөрсдийн нийгэмлэгтээ хичээллэж эх­лэх үед Сүхбаатар дүүр­гийн Барилгачин нийгэмлэгт Ш.Бям­басүрэн багшийн удирд­лага дор хичээллэх бол­сон.
-2000 оны Сиднейн олимп. Паралимпийн тө­рөлд анх удаа өрсөлдсөн яв­дал?
-Тийм ээ. Тэр үед пара­гаар хичээллэдэг хүн цөөхөн байлаа. Хөнгөн атле­тикийн марафонд гүйдэг Жамбалын Лхагважав гэж хараа муутай залуу байсан. Тэрийгээ хөт­лөөд Эрдэнэт рүү нэгдсэн олимпийн цуг­ларалтад гар­на.
Тухайн үед ардын багш, Дамдиншарав, Насантогтох гээд спортын шилдэг төлөө­лөлүүдтэй бэлтгэл хийсэн. Тийм сайхан хүмүүсийн энер­ги байдаг юм уу. Олим­пийн наадамдаа маш сайн орсон.
-Олимпийн эрх гэж авдаг байв уу?
-Дэлхийд чансаагаар нэ­гээс тавдугаар байрт нэг хэсэг явсан. Тэр чансаагаар л оролцож явсан. Харин Афины олимпийн наадамд дэлхийн шилдгүүд өрсөлдөх уриатай болж тив, дэлхийн томоохон тэмцээнд амжилт үзүүлж эрх хүртсэн тамирч­дыг оролцуулж эхэлсэн.
2002 оны Азийн наадамд түрүүл­сэн. Энэ амжилтаа улам дээш нь ахиулсаар 2004 оны олим­под оролцсон юм.
-Та Афины олимпод хамгийн сайн бэлтгэлтэй байсан гэдэг. Яагаад ме­дальд буугаагүй юм бэ?
-Хүсэхэд хясна гэдэг л тэр болсон байх. Финалын харваа болсон үед маш их салхитай байсан. Бейсболын дугуй талбайд харавсан. Өрсөлдөгч тамирчин дугуй дотор таар­чихсан. Би болохоор голд нь таарчихсан салхинд цо­хиулаад болдоггүй. Тэгэж аргагүйн эрхэнд ялагдал хүлээсэн.
-Өрсөлдөгч тамирчин чинь БНХАУ-ын тамирчин байсан. Тухайн үедээ ирэх оны олимп зохион байгуулах учир цагаан хуудсаар орж ирсэн?
-Харамсч явдаг тэмцээн Афин. Очиж очиж цагаан хуудсаар орсон хүнд ялаг­дана гэдэг тамирчин хүнд хэцүү л дээ.
-2008 оны Бээжингийн олимп. Тэр дундаа есдүгээр сарын 14-ний тэр өдөр. Мон­гол­чуудын сэтгэл зүрхнээс одоо хэр нь гараагүй тод том­руунаар үлдэж?
-Тиймээ. Афины олимпод сэтгэл дотроо “Бээжингийн олим­поор ямар ч байсан даагаа нэхнэ” гэсэн бодол тээж очсон. 2002 оны Азийн наадамд миний харавсан сум болгон 10 онож бяр орж эхэлсэн. 2008 оны олимпийн наадамд ч бэлтгэл минь яг тэгж жигдэрсэн байсан.
-Багш нартаа “Би олим­пийн наадамд түрүүлчихээр байна” хэмээн итгэлтэй хэл­сэн гэдэг?
-/Инээв/ “Битгий худлаа яриад бай” гээд итгэдэггүй. Их олимпийн тамирчид яв­сан үед би Нүхтэд бэлтгэлд гарсан. Наймдугаар сарын 14-нд олимпийн анхны ме­далийг Түвшинбаяр хүрт­лээ. Дараа нь Бадар-Ууган ч алт авлаа.
Тэгэхэд нь би хүмүүст “Би хөдөлмөрийн баатар болно” гэлээ. Алт авбал хөдөлмөрийн баатар, авахгүй бол хөгийн баагий, бүр медальгүй бол хөлгүй Баатараа л болно биз дээ. /Инээв/
-Хөдөлмөрийн баатар нь болсон?
-Харваа жигдэрсэн сай­хан байсан. Өмнө нь дэлхийн аваргын финалын харваанд ялагдаж байсан Хятад залууг яллаа. Дэлхийн аваргын мөн­гөн медальт залууг ялж алтан медалийн төлөө харвах болсон.
-Алтын төлөөх харваанд сэтгэл зүй хэр байв?
-Маш тайван байсан. Францын тамирчинтай хар­­важ санасандаа хүртэл хар­важ чадсан. Ингэж л жин­хэнэ Монгол Улсын хөдөл­мөрийн баатар цол хүртсэн юм. Тухайн үеийн олимпийн наа­дам монголчуудын эв нэгдлийн баяр байсан.
-Дөрвийн тоо танд ээлтэй гэдэг. Учрыг нь тайлж өгөөч?
-Олимпийн аваргууд төр­сөн он цаг хугацааг бодсон ч тэр. Түвшинбаяр аварга найм­­дугаар сарын 14, Бадар-Ууган 24, би есөн сарын 14-нд медаль хүртсэн. Гурван алтан медаль дөрвийн тоонд таарч байгаа юм.
-Нээрээ сонин тохиолдол шүү. Та гурвын төрсөн өдөр бас дараалласан байдаг?
-Тийм ээ. Түвшинбаяр аварга зургаадугаар сарын 1, би 2, Бадар-Ууган 3-ны өдөр төрсөн байдаг юм. Сонин тохиолдол. Анхны олим­пийн гурван аваргын уялдаа холбоо их айхтар байгаа биз. /Инээв/
-Паралимпийн наадмыг тэр бүр хүмүүс мэддэггүй байлаа. Таны ачаар энэ спор­тын ойлголтыг ард тү­мэн мэдэж чадсан?
-Ер нь паралимпийн төрөлд амжилт гаргах бо­лолцоотой нь Лхагважав бид хоёр л байсан. Бид хоёр Азийн авар­гад маш олон түрүүллээ.
Тив дэлхийн тэмцээн уралдаанд амжилт­тай оролц­лоо.
Орсон тэмцээнээсээ ме­дальгүй ир­сэн тохиолдол тун цөөн. Энэ дундаа Бээжингийн олимпийн ме­даль ард түмэнд хамгийн ойр хүрсэн юм болов уу.
Б.Төрбат
Эх сурвалж:
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.