• Categories

  • Traffic

Ч. Найдандорж: Би ширүүн харцаа нуух гэж хар шил зүүдэг

Нийтэлсэн: 2014-05-07 10:29:41

УДЭТ-ын ерөнхий найруулагч, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ч.Найдандоржтой ярилцлаа. 
-“Чөлөөт хос” жүжгийг 10 гаруй жилийн өмнөөс судалсан гэж сонссон. Гэтэл яагаад одоо л үзэгчдийн хүртээл болгохоор шийдэв? 
-Энэ жил театрын уран бүтээлчид бэсрэг жүжгийн төсөл хэрэгжүүлээд ажиллаж байна. Төслийн хүрээнд найруулагчид өөр, өөр жүжиг дэглэн үзэгчдийн оюун санаа, сэтгэлийг баясгаж байгааг та бүхэн мэдэх байх.
Миний хувьд, Италийн жүжгийн зохиолч, найруулагч, зураач, улстөрч Дарио Фогийн “Чөлөөт хос” жүжгийг үзэгчдэд хүргэхээр ажиллаж байна. Жүжгийн нээлт ирэх сард болно. Энэ жүжгийг би олон жилийн өмнө сэтгүүлч Л.Батцэнгэлээр орчуулуулж авсан юм.
Ер нь бол миний хадгалж байсан ганц бүтээл гэж хэлж болно. Гэхдээ олон жил хүлээж, үзэгчдэд хүргэх нөхцөл боломж олдохгүй явсаар өдий хүрлээ. Энэ зохиол маш агуу бүтээл. “Чөлөөт хос” жүжиг бол гэр бүлийн харилцааг хөндсөн бүтээл юм.
Нөхрөө хэд, хэдэн бүсгүйтэй дотно харилцаатай байдгийг эхнэр нь олж мэдээд амиа хорлохоос өөр аргагүйд хүрдэг. Яг энэ үзэгдлээс жүжиг эхэлнэ. Энэ үеэс тэдний амьдрал хэрхэн өрнөх тухай харуулдаг юм.
Орчин үед бидний амьдрал нийгмийн янз бүрийн нөхцөл байдлаас болоод өөрчлөгдөж тэр хэмжээгээр хүмүүсийн хоорондын харилцаанд сэв суух, бие биенээ дээрэлхэх, амьдралын утга учрыг таньж мэдээгүй, ороо бусгаа ийм цаг үед хүний амьдралын үнэт зүйл юу болох, оюун санаа, хүний эрхэм мөн чанар ямар байх ёстойг энэ жүжгээр харуулахыг зорьсон.
-Ямар уран бүтээлчидтэй хамтран ажиллаж байна вэ? 
-Эмэгтэй голд дүрд олон улсын ганц хүний жүжгийн наадмаас “Гранпри” шагнал хүртсэн Соёлын тэргүүний ажилтан Ц.Баясгалан тоглохоор болсон. Эрэгтэй гол дүрийг залуу жүжигчин Б.Гэрэлт-Од бүтээхээр бэлтгэлээ хийж байгаа.
Энэ залуу жүжигчин өнгөрсөн жил театрт жүжигчнээр орох эрх аваад одоогоор туршилтаар ажиллаж байгаа юм. Мөн туслах дүрд Соёлын тэргүүний ажилтан М.Төвшинхүү ажиллана.
Жүжигт залуу уран бүтээлчид хамтран ажиллаж байгаагаараа ихээхэн онцлогтой. Цаашлаад тайзны засал чимэглэл, нарийн чимхлүүр ажилд олон хүн оролцож байна.
-“Х-ТҮЦ” продакшны уран бүтээлчид дорно дахины сонгодог бүтээлийн нэг “Сэрүүн хасын нууц” эмгэнэлт драмын жүжгийг өмнө нь үзэгчдийн хүртээл болгосон. Энэ нь Азид театрын жүжиг болж амилсан анхны тохиолдол гэсэн?
-Энэ романаар Азид болон дэлхийд жүжиг хийж найруулаагүй. Харин Монголд анх удаа жүжиг болж тайзнаа амилсан бэсрэг роман юм. Манайхан “Хуанжу Гэг”, “Шиврээ бороо, шимшрэх сэтгэл” зэрэг телевизийн олон ангит кино зохиолыг сайн мэдэх байх.
Харин театрын бүтээл болж байгаа нь анхных. Уг романыг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин И.Одончимэг жүжгийн зохиол болгон бичсэн. XX зууны Хятадын шилдэг бүтээл, дорно дахины сонгодог зохиол гэдгээрээ онцлог бүтээл юм.
-Та найруулагч төдийгүй жүжигчний мэргэжил эзэмшсэн. Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагчаас үлгэр дуурайлал аваад найруулагчийн амьдралыг сонгосон гэж сонссон юм байна? 
-Багшийн их сургуулийн Кино драмын ангид 1980 онд элсэн орсон. Миний мэргэжил жүжигчин шүү дээ. Анх Кино драмын ангид ороод Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж багшийн удирдлага дор суралцаж байлаа. Театрт 1982 онд жүжигчнээр ороод таван жил ажилласан.
Энэ хугацаанд найруулагч Б.Мөнхдорж багшаас их зүйл сурсан. Найруулагч болсон минь үүнтэй холбоотой. Тухайн үед би мэддэг чаддаг бүхнээ чамлаж, урлагийн алтан үеийн уран бүтээлчдийг хараад найруулагч болохоор шийдсэн. Ингээд 1987 онд Беларусийн Урлагийн академийн найруулагчийн ангид орж байлаа.
-Найруулагчаас жүжигчин байх нь илүү сайхан юм биш үү? 
-Хүн гэдэг амьтан өсөн дэвжиж байж оршдог. Найруулагч болох шалтгаан тухайн үед надад их олон байлаа. Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагч, И.Доржсамбуу агсан гээд мундаг хүмүүсийг би шүтэж, тэдний хэлсэн ярьсан болгоныг амьдралдаа хэрэгжүүлэн илүү ихийг сурч өөртөө шингээж авахыг хүссэн.
“Сайн найруулагчийн гараас сайн уран бүтээл, уран бүтээлч төрдөг” гэж манай ахмад үеийнхэн ярьдаг. Найруулагч болохдоо нэгдүгээрт, Б.Мөнхдорж найруулагчийн жүжигчдэд ээлтэй зан чанар, И.Доржсамбуу агсны дэг журам, онол, номыг гарамгай эзэмшсэн авьяасыг мэдэж авахыг хүссэн.
Хоёрдугаарт, би 1982-1987 онд жүжигчнээр ажиллаж байхдаа маш олон жүжгийн гол болон туслах дүрд тоглож байлаа. Тухайн үед хавь ойрын хүмүүсийг ажиглахад намайг “Чамгүй сайн жүжигчин” гэдэг байсан ч би өөрийгөө маш их голдог байсан.
Ерөөсөө л хүссэн үр дүндээ хүрч чадахгүй байгаа юм шиг санагдаад эхэлсэн. Энэ бүхнийг нөхөж авахын тулд найруулагч болохоор шийдсэн минь тэр л дээ. Найруулагч хүн тал бүрийн мэдлэгтэй байх ёстой.
Тиймээс байнга эрэл хайгуул хийж, үзэж харж, уншиж сурахаар шийдсэн юм. “Чадвал найруулагч болно биз. Чадахгүй бол тэр бүх зүйлээр тархи, оюун ухаанаа цэнэглэж аваад жүжигчний ажлаа хийе” гэсэн бодолтой л байлаа. Тэр хүсэл тэмүүлэл, зорилгынхоо үрээр найруулагч болсон доо.
-Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, Төрийн соёрхолт Д.Сосорбарам гуайтай оюутан байхдаа өрсөлдөөд “Найрын ширээний ууц” жүжигт анхны дүрээ мөнхөлсөн. Хамгийн анх тоглож байсан дүр үү? 
-Улсын багшийн их сургуулийн Кино драмын гуравдугаар ангийн оюутан байхдаа би “Найрын ширээний ууц” жүжигт анх тоглосон. Энэ бол надад тохиолдсон ховорхон боломжуудын нэг.
И.Доржсамбуу агсан “Найрын ширээний ууц” жүжгийг найруулж, Ардын жүжигчин П.Цэрэндагва ах тэр жүжигт зоотехникчийн дүрд тоглохоор бэлтгэл сургуулилтаа хийж байсан юм билээ.
Гэтэл нэг өдөр П.Цэрэндагва гуай “Хатанбаатар” киноны хоёр дүрд тоглохоор болж зоотехникчийн дүр эзэнгүй үлдсэн юм. Тэр үед манай ангийнхан театрт дадлага хийж байлаа. И.Доржсамбуу агсан “Энэ дүр дээр ажилла” гээд Д.Сосорбарам бид хоёрыг өрсөлдүүлж би тэнцсэн.
“Найрын ширээний ууц” жүжиг миний хамгийн анхны уран бүтээл. Харин төгсч ирээд хийсэн анхны бүтээл бол Д.Намдаг гуайн “Эрдэмтний яриа” жүжгийн гол дүр юм.
Тэр жүжигт Төрийн соёрхолт, Ардын жүжигчин Н.Сувд, Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран , Г.Гомбосүрэн гуай зэрэг мундаг жүжигчидтэй хамтран тоглосон. Би энэ жүжигт тоглоод их зүйл сурсан даа.
Театрын гал тогоонд орж тэр мундаг жүжигчдээс уран бүтээлч хүний мөн чанар, тайзны соёл, театрын амьдралаар амьдрах, өөрийгөө олох гээд энэ бүхнээс өөрт хэрэгтэй зүйлсийг олж авсан. Ер нь хүн амьдралаас өдөр тутамдаа олон зүйлсийг сурдаг. Хүн хэрвээ олж харж л чадах юм бол амьдрал баян.
-Алтан үеийн уран бүтээлчдээс суралцах зүйл танд их байсан болов уу. Тэр тухай бидэнд дурсана уу? 
-Хүн болгон өөр, өөрийн гэсэн гайхамшигтай давуу талтай. Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн гуай бол хоолойгоо маш их хайрлаж, хоолойтойгоо ажиллах тал дээр үнэхээр гайхамшигтай чадвартай. Тэр хэмжээгээрээ хоолны дэглэм сайн барьж эрүүл мэнддээ их анхаардаг.
Уран бүтээлч хүн өвдөх эрхгүй. Биеэ авч яваа соёлд их нарийн ханддаг. Жинхэнэ ясны уран бүтээлч хүн гэж хэлмээр санагддаг. Хөдөө орон нутагт зурганд явж байхад өглөө эрт тогтмол цагт босдог.
Өөрөөр хэлбэл, уран бүтээлч хүний хувьд маш хариуцлагатай хатуу дэг журамд захирагдаж, түүнийгээ амьдралын хэвшил болгож байгаа нь надад үлгэр дуурайлал болсон. Т.Гомбосүрэн гуай тоглох гэж байгаа дүрдээ ороход хэзээд бэлэн хүн байсан юм.
Харин Ардын жүжигчин Ц.Гантөмөр гуай бүтээх дүрдээ орж тэр бүтээлээрээ амьсгалж, тэр жүжгээр л амьдарч чаддаг. Тоглолт болохоос нэг цагийн өмнө ирээд бүх бэлтгэл ажлаа хийчихсэн, тоглоход бэлэн болчихсон байдаг зарчимч уран бүтээлч.
Ардын жүжигчин П.Цэрэндавга гуай гэхэд уран бүтээлч хүний сахилга бат, тайзны соёл, үзэгчдээ хүндлэх харьцааг маш нарийн баримталдаг. Энэ бүх уран бүтээлчдээс олон зүйлийн олж авсан. Ийм үг байдаг даа “Чамд тохирсон хамт олон гэж байхгүй.
Харин чи хамт олон дунд ор” гэдэг үгийг л театрын уран бүтээлчид мөрдөж явдаг. Энэ таван жилийн хугацаанд маш их зүйл сурсан. Нэг зүйл хэлэхэд, “Би Беларус улсын Минск хотод оюутан болж очихоод нэг шөнө хар дарж зүүдэллээ.
Тэгээд “Театрт тоглож байсан жүжгээсээ хоцорчихлоо” гээд год үсэрч босч ирсэн. Энэ нь азаар зүүд байж би үнэхээр их баярлаж” билээ.
Үүнийг яагаад ярьж байна вэ гэхээр театрт ажилласан таван жил миний хувьд ямар их утга учиртай, эрхэм, тэр уран бүтээлчдийн амьдралаар амьдарч театраа үгүйлэн санагалзаж байгааг надад мэдрүүлж өгсөн юм болов уу.
-Та хийсэн бүтээснээ чамладаг юм шиг санагдлаа. Өмнө нь нэгэн ярилцлагадаа “Би мундаг сайн найруулагч биш. Манайхан намайг авьяастай гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Би хийсэн зүйлдээ сэтгэл ханаагүй байна” хэмээн өгүүлсэн байсан? 
-Тэр үгийг би ийм утгаар хэлсэн юм. Хүний оюун ухаан, сэтгэлгээний орон зай, мөн чанар энэ бүгд дундаршгүй ариун нөөц баялагтай. Тэр хүн хэр хэмжээгээр хөдөлмөрлөн танин мэдэж өөрийгөө хөгжүүлж, бүр илүү бүтээх тусмаа тухайн хүний оюун ухаан, сэтгэлгээ, тархи хөгжиж, тэлж өгдөг.
Ганцхан урлаг гэлтгүй аль ч салбарын хүн шавхагдашгүй чадвартай байдаг. Хүн нэг хэсэгхэн зүйл хийчихээд түүндээ ханаж цадах хэрэггүй. Одоо байгаагаас илүү ихийг хийх боломж нөхцөл, оюуны цар хүрээ байгаа гэсэн утгаар би тэр үгийг хэлсэн.
Ер нь уран бүтээлүүдээ эргээд харахад, энэ дээр ингэх байх, тэрийг ингэдэг байж гэж маш олон анзааралгүй өнгөрсөн зүйлийг олж хардаг. Энэ бүхнээсээ суралцдаг. Би одоо хийсэн уран бүтээлдээ сэтгэл хангалуун байгаа.
Гэхдээ надад хийх олон зүйл байгаа гэдгийг бас харж байна. Хийхээр бодсон зүйл ч олон бий. Жишээ нь, би “Чөлөөт хос” жүжигт өмнө нь хийж байгаагүй тэр зүйлийг л хийнэ гэсэн бодолтой байгаа.
Чадах, чадахгүй нь хамаагүй шинэ зүйлийг эрэлхийлэх тусам сурч боловсорч байдаг учраас шинэ содон, шинэлэг санаа гаргах хэрэгтэй.
-“Чөлөөт хос” жүжигт тусгах шинэлэг тэр зүйл юу вэ?
-Маш олон зүйл хийхээр төлөвлөсөн байгаа. Одоо хэлчихвэл сонирхолгүй, бас шинэлэг байж чадахгүй. Тухайн үед нь үзэгчид мэдэх байх.
-“Театрын урлагт Монгол үнэр үнэртэхгүй байна. Найруулж байгаа жүжгүүдийн ихэнх нь гадаадын зохиол байх юм” гэсэн шүүмжлэл бий. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг бол? 
-Үзэгчид хэт нэг талыг барьж тэгж ярих нь буруу. Гэхдээ энэ шүүмжлэл бидэнд нэгийг бодогдуулдаг. Театрын тайзнаа аль, аль нь хосолж байгаа. Монгол жүжиг гэвэл “Тэнгэрийн хүү”, “Ану хатан”, “Оролмаа эх” зэрэг түүхэн сэдэв жүжиг найруулан тавьсан.
Хүн суралцах тусмаа хөгждөг. Гадаад, дотоодын зохиол найруулан тавих нь юмыг арай өөр өнцгөөс харах боломж олгодог. Театрын уран бүтээлчид, найруулагчид тодорхой хэмжээнд өөрсдийн чадах чинээгээрээ үзэгч, олон нийт, ард түмэнд зориулан бүтээл гаргаж байгаа.
Заавал гадаад, дотоод гэхгүй урлаг бол хүн судлалын салбар. Тийм болохоор харилцан эн тэнцүү л байлгахыг тулд манай уран бүтээлчид ажиллаж байгаа.
-Үзэгчдийн нүдээр харахад, УДЭТ-т ажиллаж байгаа найруулагчдын ур чадвар театраас гадуурх чөлөөт уран бүтээлчид арай илүү юм шиг санагддаг. Энэ тал дээр саналаа хуваалцахгүй юу? 
-Мэргэжлийн ганц байгууллага учраас театрт үзвэр үзэх хүн олон. Энд байгаа уран бүтээлчид муу байх, муу уран бүтээл хийх эрхгүй л дээ. Сүүлийн үед сайн, сайн уран бүтээлчид, найруулагчид гарч ирж байгаа. Тэдний харах өнцөг өөр, өгүүлэх гэсэн санаа нь зөв байгаад сэтгэл өөдрөг явдаг.
-Драмын театрт шинэ урсгал чиглэлийн жүжиг тавьж болдоггүй юм уу. Тэс ондоо хэв маягтай, магадгүй орчин үеийн урлаг гэж үзэгчдэд ойлгогдохоор? 
-УДЭТ нэгдүгээрт, улсын байгууллага. Хоёрдугаарт, монголчуудын оюуны, уламжлалын том төв. Энэ утгаараа манай театр хүн төрөлхтөний хамгийн зөв, шилмэл дэг жаягаар явах ёстой.
Түүнээс биш туршилтын талбар биш. Яагаад гэвэл, бид оюуны үнэт зүйлийг хийхийн төлөө ажиллаж байгаа. Манай театр 80 жилийн түүх, уламжлал, дэг жаягтай, үнэт зүйлсээ бий болгочихсон. Тэр жаягаараа л явна.
-Саяхан урлагийн салбарынхан тайван жагсаал хийсэн. Энэ талаар театрын ерөнхий найруулагчийн хувьд ямар байр суурьтай байна вэ? 
-Төр ичихгүй бол бид ичихгүй. Тэр жагсаалыг бид амьдралаа сайжруулах гэж хийгээгүй. Ямар нэгэн бэлэн зүйлийг нэхээгүй. Зүгээр л “Урлагийн салбарт хандуулах анхаарлаа сайжруулаач” гэсэн хүсэлт тавьж загссан.
Бид буруу зүйл хийгээгүй байх. Урлагийнханд аль нам, эвсэл байх нь огт хамаагүй. Түүнээс хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэлтэй болмоор байна гэж жагсаагүй шүү дээ.
-Таны хүрээний хүмүүс, тэр дундаа урлагийнхан өөрийг тань их ёсорхог, дэг журамтай, зан заншил сайн мэддэг гэж ярьдаг юм байна лээ? 
-Би монгол хүн. Урлагийн салбарт зүтгэж байгаа уран бүтээлч хүний хувьд улс орныхоо түүх соёл, ёс заншил, дэг журам, хэм хэмжээг мэдэх нь зүйн хэрэг. Үүнийг мэргэжил маань биднээс шаарддаг.
Тодорхой хэмжээнд ёс заншил, дэг журам, түүх соёлоо мэдэх нь хувь хүнд хэрэгтэй л дээ. Уран бүтээлдээ энэ бүгдийг тусгаж үзэгчдэд таниулах, сурталчлах нь бидний үүрэг.
-Найруулагч Ч.Найдандорж гэхээр хүмүүс хамгийн түрүүнд хар шилтэй, бүрх малгай өмссөн байгаагаар тань төсөөлдөг байх? 
-Тийм шүү. Ер нь би өөрийнхөөрөө л байх дуртай. Харин ч хар шил, бүрх малгай намайг тодорхойлж болох юм. Би ширүүн, догшин харцаа нуух гэж хар шил зүүдэг.
-Догшин гэхээс илүү зарчимч зантай юм биш үү? 
-Уран бүтээлч хүн зарчим ч байх ёстой. Урлаг өөрөө уран бүтээлчээс шаарддаг зан чанаруудын нэг л дээ. Олон хүн надад “Ширүүн догшин” гэж хэлж байсан. Би солиотой галзуу хүн биш. Энгийн байдгаараа л байгаа минь энэ. Ер нь би гэлтгүй хүн бүрт бурхнаас эхлээд буг чөтгөр хүртэлх зан чанар бий.
-Ярилцсанд баярлалаа.
Д. Нэргүй
Эх сурвалж:

Паралимпийн байт харваан төрөлд өрсөлдсөн, мөн л олимпийн аварга болж чадсан Д.Баатаржав: Бээжингийн олимп, монголчуудын эв нэгдлийн баяр байсан

 

Нийтэлсэн: 2014-05-06 09:20:34

Монгол түмэн 1964 оны Токиогийн олимпийн их наадамд оролцож эхэлсэн цагаас хойш 44 жилийн дараа буюу 2008 оны Бээжингийн олимпийн наадамд анхны аваргаа өлгийдөн авч байлаа.
Тодруулбал наймдугаар сарын 14-ний өдөр Ннгийн Түвшинбаяр анхны олимпийн аварга болсон юм. Энэ өдрөөс хэсэгхэн хугацааны дараа боксын 54 кг-д тулалдсан Э.Бадар-Ууган олимпийн алтан медалийг ихэрлүүлж чадсан.
Эдгээр тамирчдын амжилт зогссонгүй яг сарын дараа Паралимпийн байт харваан төрөлд өрсөлдсөн Дамбадондогийн Баатаржав мөн л олимпийн аварга болж чадсан юм. Монгол түмний бахархал болсон, паралимпийн аварга, Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.Баатаржавтай ярилцлаа.
-Ард түмний бахархал, паралимпийн анхны олим­пийн аваргатай уулзаж бай­­гаадаа баяртай байна. Бок­­сын спортод хөл тавьж тамирчин болох гараагаа эхэлж байсан тэр үеэс тань яриагаа эхлэе?
-Би Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын Эрээн хо­роонд төрсөн. Аавын минь төрсөн нутаг Дашбалбар сум. Ээж минь Хэнтий аймгийн Дадал сумын уугуул. Монгол Улсын зүүн хойд хязгаар бол миний нутаг юм.
Миний аав Монгол Ул­сын начин, анчин хүн. Би ах, дүү хоёртойгоо нийлээд бок­сын спортод Ардын багш, гавьяат дасгалжуулагч Бан­ди багшийн удирдлага дор хичээллэх болсон. 10-аад жил боксын спортоор тоглож явсан хүн.
-Маш хөдөлгөөнтэй хүү­хэд байсан гэж дуулсан?
-Аав минь бөхийн хүн. Дээр нь би өөрөө боксын спортынх. Тэр нь нөлөөлдөг байсан юм уу хөдөлгөөнтэй, хэрэгт орчих гээд байдаг хүүхэд байлаа. Хүнд өвчин гэдэг зүйл хэлж ирдэггүй хийсч ирдэг. Золгүй ахуйн ослоос болж хөл муутай болсон.
-Сидней, Афины олимпод оролцож явсан. Магадгүй тав, зургадугаар байр өнөө­гийн олимпийн аварга бо­лоход нөлөөлсөн байх?
-Байт харваан спортод 1988 онд хөл тавьж байлаа. Тухайн ондоо сайн харваагүй. Дараа жил нь Ази номхон далайн орнуудын тахир ду­туу иргэдийн тэмцээнд өр­­сөлдсөн. Одоогоор бол Азийн наа­­дам.
Тэр цагаас өнөөд­­рийг хүртэл байт харваан спор­тоор өрсөлдөж байна. Хоёр олимпийн наадамд өрсөлдөх нь надад Бээжингийн олим­под аварга болох бэлтгэл, турш­лага болж өгсөн байх.
-Яагаад байт харваан спор­тыг сонгох болов?
-Тухайн онд Японд Азийн наадмын тоглолт болох гээд манай улсад урилга ирсэн байсан.  Тэр тэмцээнд тамирчид шалгаруулж авна гээд шалга­руулалтад орсон. Миний хувьд спортоор хичээллэж бай­­сан болохоор бүх төрөл­дөө л гайгүй байсан.
Гүйх, харайх, жад шидэх, хар­вах гээд олон төрлөөр шалга­руулж авсан. Том байн дээр харваж үзээд өнгө өнгийн сумаа очиж авах мөч сайхан санагдсан. Ингэж урваж бай­тад татагдсан хүн. 
-Тухайн үед байт хар­­ваан шигшээ багийн дас­гал­жуулагч Л.Жамьяан­сүрэн багш байсан. Яаж хараанд нь өртсөн юм бэ?
-Харваж үзээд их таа­лагдсан гэж хэлсэндээ. Ин­гэж яваад багш дээр очиж шалгуулсан. Гурван сумаа шар дээр онолоо. Багш ч “Энийг хэн оносон” “Би оно­­сон л гэлээ” Багш минь жаа­хан ширүүн хүн. “Аан чи оносон юмуу” гээд чанга дуугарч байна. Тэгснээ “Аль нутаг вэ” гэхээр нь Дорнод гэсэн. “Муу, сайн хөлдүү бу­риадууд юугаа онодог юм” гэж байна.
Миний хувьд ч үгэнд нь их зэвүү хүрч байсан. Ингэж л байт харваагаар хичээллэж эхэлсэн. Тамирчид өөрсдийн нийгэмлэгтээ хичээллэж эх­лэх үед Сүхбаатар дүүр­гийн Барилгачин нийгэмлэгт Ш.Бям­басүрэн багшийн удирд­лага дор хичээллэх бол­сон.
-2000 оны Сиднейн олимп. Паралимпийн тө­рөлд анх удаа өрсөлдсөн яв­дал?
-Тийм ээ. Тэр үед пара­гаар хичээллэдэг хүн цөөхөн байлаа. Хөнгөн атле­тикийн марафонд гүйдэг Жамбалын Лхагважав гэж хараа муутай залуу байсан. Тэрийгээ хөт­лөөд Эрдэнэт рүү нэгдсэн олимпийн цуг­ларалтад гар­на.
Тухайн үед ардын багш, Дамдиншарав, Насантогтох гээд спортын шилдэг төлөө­лөлүүдтэй бэлтгэл хийсэн. Тийм сайхан хүмүүсийн энер­ги байдаг юм уу. Олим­пийн наадамдаа маш сайн орсон.
-Олимпийн эрх гэж авдаг байв уу?
-Дэлхийд чансаагаар нэ­гээс тавдугаар байрт нэг хэсэг явсан. Тэр чансаагаар л оролцож явсан. Харин Афины олимпийн наадамд дэлхийн шилдгүүд өрсөлдөх уриатай болж тив, дэлхийн томоохон тэмцээнд амжилт үзүүлж эрх хүртсэн тамирч­дыг оролцуулж эхэлсэн.
2002 оны Азийн наадамд түрүүл­сэн. Энэ амжилтаа улам дээш нь ахиулсаар 2004 оны олим­под оролцсон юм.
-Та Афины олимпод хамгийн сайн бэлтгэлтэй байсан гэдэг. Яагаад ме­дальд буугаагүй юм бэ?
-Хүсэхэд хясна гэдэг л тэр болсон байх. Финалын харваа болсон үед маш их салхитай байсан. Бейсболын дугуй талбайд харавсан. Өрсөлдөгч тамирчин дугуй дотор таар­чихсан. Би болохоор голд нь таарчихсан салхинд цо­хиулаад болдоггүй. Тэгэж аргагүйн эрхэнд ялагдал хүлээсэн.
-Өрсөлдөгч тамирчин чинь БНХАУ-ын тамирчин байсан. Тухайн үедээ ирэх оны олимп зохион байгуулах учир цагаан хуудсаар орж ирсэн?
-Харамсч явдаг тэмцээн Афин. Очиж очиж цагаан хуудсаар орсон хүнд ялаг­дана гэдэг тамирчин хүнд хэцүү л дээ.
-2008 оны Бээжингийн олимп. Тэр дундаа есдүгээр сарын 14-ний тэр өдөр. Мон­гол­чуудын сэтгэл зүрхнээс одоо хэр нь гараагүй тод том­руунаар үлдэж?
-Тиймээ. Афины олимпод сэтгэл дотроо “Бээжингийн олим­поор ямар ч байсан даагаа нэхнэ” гэсэн бодол тээж очсон. 2002 оны Азийн наадамд миний харавсан сум болгон 10 онож бяр орж эхэлсэн. 2008 оны олимпийн наадамд ч бэлтгэл минь яг тэгж жигдэрсэн байсан.
-Багш нартаа “Би олим­пийн наадамд түрүүлчихээр байна” хэмээн итгэлтэй хэл­сэн гэдэг?
-/Инээв/ “Битгий худлаа яриад бай” гээд итгэдэггүй. Их олимпийн тамирчид яв­сан үед би Нүхтэд бэлтгэлд гарсан. Наймдугаар сарын 14-нд олимпийн анхны ме­далийг Түвшинбаяр хүрт­лээ. Дараа нь Бадар-Ууган ч алт авлаа.
Тэгэхэд нь би хүмүүст “Би хөдөлмөрийн баатар болно” гэлээ. Алт авбал хөдөлмөрийн баатар, авахгүй бол хөгийн баагий, бүр медальгүй бол хөлгүй Баатараа л болно биз дээ. /Инээв/
-Хөдөлмөрийн баатар нь болсон?
-Харваа жигдэрсэн сай­хан байсан. Өмнө нь дэлхийн аваргын финалын харваанд ялагдаж байсан Хятад залууг яллаа. Дэлхийн аваргын мөн­гөн медальт залууг ялж алтан медалийн төлөө харвах болсон.
-Алтын төлөөх харваанд сэтгэл зүй хэр байв?
-Маш тайван байсан. Францын тамирчинтай хар­­важ санасандаа хүртэл хар­важ чадсан. Ингэж л жин­хэнэ Монгол Улсын хөдөл­мөрийн баатар цол хүртсэн юм. Тухайн үеийн олимпийн наа­дам монголчуудын эв нэгдлийн баяр байсан.
-Дөрвийн тоо танд ээлтэй гэдэг. Учрыг нь тайлж өгөөч?
-Олимпийн аваргууд төр­сөн он цаг хугацааг бодсон ч тэр. Түвшинбаяр аварга найм­­дугаар сарын 14, Бадар-Ууган 24, би есөн сарын 14-нд медаль хүртсэн. Гурван алтан медаль дөрвийн тоонд таарч байгаа юм.
-Нээрээ сонин тохиолдол шүү. Та гурвын төрсөн өдөр бас дараалласан байдаг?
-Тийм ээ. Түвшинбаяр аварга зургаадугаар сарын 1, би 2, Бадар-Ууган 3-ны өдөр төрсөн байдаг юм. Сонин тохиолдол. Анхны олим­пийн гурван аваргын уялдаа холбоо их айхтар байгаа биз. /Инээв/
-Паралимпийн наадмыг тэр бүр хүмүүс мэддэггүй байлаа. Таны ачаар энэ спор­тын ойлголтыг ард тү­мэн мэдэж чадсан?
-Ер нь паралимпийн төрөлд амжилт гаргах бо­лолцоотой нь Лхагважав бид хоёр л байсан. Бид хоёр Азийн авар­гад маш олон түрүүллээ.
Тив дэлхийн тэмцээн уралдаанд амжилт­тай оролц­лоо.
Орсон тэмцээнээсээ ме­дальгүй ир­сэн тохиолдол тун цөөн. Энэ дундаа Бээжингийн олимпийн ме­даль ард түмэнд хамгийн ойр хүрсэн юм болов уу.
Б.Төрбат
Эх сурвалж:

Ардын жүжигчин, дуучин Ч.МӨНХШҮР: УРЛАГ БОЛ ХОЁР ҮЗҮҮРТЭЙ ЖАД

Ардын жүжигчин, дуучин Ч.Мөнхшүрийг  “Хоймор”-тоо урилаа.

-Уран бүтээлээ туурвиж байгаад гавьяаны хаа  амралтыг авахаараа багшилдаг хүн урлагийн хан  дотор цөөнгүй. Та ч мөн тэдний адилаар СУИСд багшилж байгаа. Дуучнаас багш гэдэг эрхэм  нэрийг зүүх ямар байна вэ?

­“Багш аа” гэж дуудуулах хувь заяатай яваадаа  үнэ хээр баярлаж байна. Урлагийн хүн эрт, орой хэ­зээ нэг өдөр тайзнаасаа буудаг жамтай. Хэдийгээр залуучууддаа зайгаа тавьж, олон жил хөдөлмөрлөснийхөө үр шимийг хүртэж, гавьяаныхаа амралтад суусан  ч энэ амьдралаа зориулсан урлагийнхаа төлөө үргэлжлүүлэн ажилласаар л байна. Энэ сургуульд 2008 оноос  хойш ажиллаж байгаа. Гарын олон шавьтай бол лоо.  Мэддэг, чаддаг бүхнээ бусдад заана гэдэг үнэхээр  сайхан ажил. Тэр дундаа урлагийн залгамж ха лаа  болсон залуу үеийг бэлтгэж байгаа нь бүр ч бахар хал­ тай. Анх энэ ажилд ороод багш гэж хэн бэ, оюут нуу­ даасаа юугаараа ялгаатай вэ гэж бодсон. Би тэднээс  олон жил амьдарч, илүү их зүйл сурч мэдсэнээрээ л  ялгаатай. Мөн багш хүн бусдын төлөө гэсэн чин сэтгэлтэй байх шаардлагатай гэдгийг мэдэрсэн. Багш нь  шавиа, шавь нь багшаа гэсэн сэтгэлтэй байж нэг нь  зааж, нөгөөх нь сурдаг.   Энд өөрийнхөө багш нарыг  дуурсахгүй өнгөрч болохгүй.  Хөдөл мөрийн баатар, ардын  жүжиг чин Г.Хайдав намайг анх  энэ урлагт хөтөлж оруулсан  хүн. Тэр хүний ач гавьяаг маг­ таж баршгүй. Түүнээс гадна  ОХУ­ын Ленинградын хөгж­ мийн дээд сургуулийн багш  нар байна. Мөн амьдрал, уран  бүтээлээрээ надад олон зүй­ лийг зааж сургасан ахмад уран  бүтээлчид, мөр зэрэгцэн ажил­ лаж байсан мэргэжил нэгт­ нүүддээ үнэхээр баяр ла даг.  Биднийг дөнгөж яриагаа  эхэлж байхад түүний шавь  Х.Буян жаргал орж ирсэн. Тэр­бээр Ч.Мөнхшүрийн хамт  “Таг таа” дууг дуулдаг байсан  найрал дуучин хүүхдүүдийн  нэг аж. Х.Буянжаргал Замын­ Үүдэд бизнес эрхэлдэг юм билээ.  Тэр бээр “Багшийгаа Хөвсгөлд  тоглолт хийх гэж байгааг  сон соод бэлтгэл ажилд нь тус­ лахаар ирлээ. Миний багш  бол үнэхээр агуу. Хэдийгээр би  урлагийн хүн болоогүй ч энэ  мундаг хүний шавь болж, олон  зүйл сурсандаа их баярладаг.  Багш минь үргэлж бусдад  тусалж, нэг хүнд ч болтугай  баяр хөөр бэлэглэхийг хичээдэг.  Багшийнхаа энэ үйлсэд дусал ч  болтугай нэмэр болохыг хүсдэг  юм” хэмээсэн.

-Шавь нарынхаа хайр  хүндлэлийг хүртэх нь  багшийн мэргэжлийн нэг  сайхан нь байх. Он цагийн  шалгуураар жинхэнэ найз  нөхөд тунаж үлддэгтэй  адил олон шавьтай ч  Х.Буянжаргал шиг нь цөөн  болов уу?

­Миний ард зогсоод “Таг­ таа” дууг дуулдаг байсан арав  гаруйхан настай жаахан хүү  одоо гурван хүүгийн аав бол­ жээ. Х.Буянжаргал маань үр ­ гэлж надтай холбоотой бай­ даг. Төрсөн өдөр бүрээр минь  бэлэг авчирч өгдөг гээч. Багш,  шавь гэхээсээ илүү ээж, хүү  шиг болчихсон доо, бид хоёр.  Өнгөрсөн жилийн эх үрсийн  баяраар шавь нартайгаа хам­ тарч хийсэн “Эх үрсийн эл­ бэ рэл”  тоглолтоо энэ жил  ээжийнхээ төрсөн нутаг Хөвс­ гөлд тоглох санаатай. Түүнийг  дуул чихаад хүрээд ирж. Баяр­ лаж байна аа, Буяадаа. Эцэг,  эх үр хүүхдээрээ бахархдаг  бол багш хүн шавь нараараа  бахархдаг юм байна.

-Цэргийн ансамблиас  урлагийн гараагаа эхэлсэн  бил үү? ­

Багаасаа л урлагийн хүн  болох мэдрэмжтэй байсан юм  шиг байгаа юм. Нэг л мэдэхэд  дуу аялчихсан явдаг байсан.  Түүнээс гадна манай аав их  нөлөөлсөн. Аав биднийг гэрт  эгнүүлж зогсоочихоод найрал  дуу дуулуулдаг байлаа. Би их  баян хүн шүү дээ. Хоёр ээжтэй.  Ээжийн дүү намайг өргөж  авсан. Тэгэхдээ төрсөн ээж,  аавын минь дэргэд өсгөсөн.  Өргөж авсан ээжийнхээ ганц  охин нь гээд эрх танхи өс­ сөн ч надад бүх зүйлийг зааж  сур гасан. Ер нь өссөн ор чин,  гэр бүлийн хүмүүжил хүнд  асар их нөлөөлдөг. Ямар  хүн болж төлөв ших нь эцэг,  эхийн харил цаа, гэр бүлийн  уур  амьс гал,  хүмүүжлээс  шалт гаал даг.  Хэчнээн  өндөр  боловсролтой  ч  хүйтэн  уур  амьсгалтай  гэр  бүлд  өссөн  хүн боловсролгүй хүнээс ёс  сур тахууны  доголдолтой  байдаг. Аав, ээжийнхээ тэр үлгэр  дуу райлаар  би  хүүхдүүдээ  хүмүү жүүлэхийг хичээдэг. Би  хоёр хүүхэдтэй. Ач маань одоо  аравдугаар анги, зээ их сур­ гуулиа төгсөх гэж байна.  Цэргийн ансамбльд анх  бүжиг чин бус хөтлөгчөөр  ажилд орсон. Хөтлөгч хийн­ гээ найрал дуу дуулдаг бай­ сан. Нэг өдөр цонхоор юм  хараад зогсож байтал гоё биетэй нэг эгч ирээд “Чи  бүжигчин үү” гэлээ. Үгүй ээ  гэсэн чинь нөгөө эгч “Наашаа  хүрээд ир. Чи бүжигчин бол­ но” гээд дагуулаад явсан. Тэр  хүн ардын жүжигчин Долгор­ сү рэн гуай байсан юм билээ.  Тэр мундаг хүний ачаар гур­ ван сар болоод л бүжигч ний  үнэмлэх авсан даа. Цэр гийн  ансамбльд  ажиллаж,  ур ла гийн  гараагаа эхэлсэн нь надад их  зүйл сургасан. Аливаа зүй лийг  товлосон хугацаанд нь хийж,  цаг барих, хувцсаа зөв өм­ сөхөөс эхлээд их зарчимч, дэг  журамтай болгосон. Цэр гийн  дүрэм журам эрэгтэй, эмэг­ тэй гэж ялгадаггүй. Бид нийг  хариуцлага алдах үед сахилгад  хүртэл оруулдаг байсан.

-Урлагийн хүн болоход  аав тань нөлөөлсөн гэлээ.  Урлагийн хүн байсан уу?

­Үгүй ээ. Мебелийн үйлд­ вэрийн дарга байсан. Урлагт  хайр тай, дуртай хүн байлаа.  Миний аав хятад хүн л дээ.  Хүн эцэг, эхээ сонгож төрөх­ гүй шүү дээ. Би ааваараа их  бахарх даг. Аав минь Алтан  гадас болон Хөдөлмөрийн  гавь яа ны  улаан  тугийн  одон­ той хүн байлаа. 1960­аад оны  үед энэ медалийг хүн бүрт өг ­ дөггүй байсан.

-Хятад хүний хүүхэд  гээд хүмүүст ад үзэгдэх үе  байсан уу? ­

Миний хувьд гайгүй ээ.  Хааяа л асуудал гардаг байсан.  ДБЭТ­т ажиллаж байхад нэг  удаа Оросоос том дарга ирнэ  гээд намайг хадаг сүү барьж  угт гэлээ. Удалгүй миний  эр лийз гэдгийг мэдчихээд  болиул сан. “Энэ Хятадын эр­ лий зийг бууд вал таарна” гэж  зарим нэг хүн хэлж л байсан.  Би тоогоогүй. Энэ оронд төрж  өссөн болохоор би монгол хүн.  Хүн ээж, аав, эх орноо сонгож  төрдөггүй байтал яс үндсээр  нь ялгаварладаг хүмүүсийг ер  ойлгодоггүй юм. Харин ах дүү  маань их хэлмэгдсэн. Эрлийз  гээд сургууль, ажилд оруулахгүй тохиолдол байсан.

  -Бүжигчин байсан  хэрнээ яагаад дуурийн  дуулаачаар сурах болсон  юм бэ?

­Бүжигчин бол үнэхээр  хэцүү мэргэжил. Маш их  бэлт гэл  сургуулилалт,  тэсвэр  тэв чээр шаарддаг. Анхныхаа  хүүх дийг төрүүлэх гээд  найман сартай жирэмсэн  байх даа  гэд сээ  ороолтоор  боо чихоод  бүжиг лэж  байсан.  Тайзан дээр гараад толгой эр­ гээд, нүд харан хуйлж байсныг  ч тоохгүй. Бүжиг бол залуу  насны мэргэжил. Тэгээд л  дуучин болохыг хүссэн. Удал ­ гүй ОХУ­ын Ленинградын  хөгж мийн  дээд сургуульд  явж, 1976­1981 онд суралцсан.  Манай багш “Урлагийн хүн  үргэлж бусдын өмнө толь болж  явдаг учраас чи хүмүүсийн  нүднээс далд явахыг хичээх  хэрэгтэй. Дуулах ёс той газраа  дуулчихаад л яв. Олон хүний  дунд удаан байж болохгүй.  Үзэгдэх төдий л бай. Би  урлагийн хүн ганган байх  ёстой гээд янз бүрийн чимэг  зүүлтээр битгий их гангар.  Чи гадаад үзэмжээрээ бус  дуу хоолойгоороо л хүмүүст  танигдах  ёстой”  гэж  хэл дэг  байсан. Багшийнхаа үгийг  үргэлж санаж явдаг юм.  Тиймээс олны нүдэнд ил бай­ хыг нэг их хүсдэггүй.

-ОХУ-д оюутан байсан  үеэ дурсаач. Таны  амьдралын хамгийн  дурсамжтай үе байх.

­Оюутан нас бол хамгийн  сайхан. Дэлбээлж байгаа  цэцэг шиг л тийм сайхан үе  дээ. Манай сургуулийн өмнө  Кировын театр байсан. Тэр  театрт ямар дуурь, балет,  тоглолт болно, бүгдийг нь  үздэг байлаа. Театрын дөр­ вөн давхрын лоожинд суу гаад  ирээдүйгээ төсөөлж, мөрөөд­ дөг байлаа ш дээ.

-Тэр театрын дөрвөн  давхрын лоожинд суугаад  мөрөөдөж байсан зүйл тань  биелсэн үү?

­Мөрөө дөхөд  мөнгө  төлөх ­ гүй гэг чээр  янз бүрийн л  зүйл  мөрөө дөж  суудаг  бай­ лаа. Эмэгтэй хүний боргил  хоолойтой болохоор ийм  хоолойтой дууч ны дүрүүдэд  тоглох хүс лээр сэтгэл минь  бялхаж бай лаа. Нутагтаа  очоод ДБЭТ­т орж чаддаг л юм  бол “Кар мен” дуурьт тоглоно  доо гэж боддог байсан.  Манай  сур гуулийг  төгссөн  хүн Мон голд цөөн. Миний  өмнө  дуу лаа чийн  мэргэжлээр  Ж.Цэцэгээ  төгссөн.  Урлагийн  гавь яат  зүтгэлтэн  Л.Эрдэнэбул ган,  Ж.Бүрэн­ бэх бид гурав жил дараалан  төгс сөн.  Хамгийн  гай халтай  нь бид хамтарч “Кармен”­ыг  бүтээ сэн.  Л.Эрдэнэ булган  найруулж,  Ж.Бүрэнбэх  удирдаж, би дуулсан. Энэ их ховор  тохиолдол шүү.

-“Кармен” болон “Чоно  ба долоон ишиг” хоёрын  алинд нь тоглоход хэцүү  байсан бэ. “Кармен” бол  таны нэрийн хуудас болсон  дүр. Харин “Чоно ба  долоон ишиг” анхны бүтээл  тань шүү дээ. 

­Хоёулаа л надаас их хүч  хөдөлмөр шаардсан. Гэхдээ  “Чоно ба долоон ишиг”­ний эх  ямааны дүрийг бүтээ хэд илүү  хэцүү байсан. Учир нь дөнгөж  сургуулиа төгсөж ирсэн, ямар  ч туршлагагүй, юу ч мэдэхгүй  байсан үе. Ээж болоод удаагүй  байсан болохоор арай дөхөм  байсан л даа. Гэхдээ л маш  их айж сандарч байсан.  “Кармен”­д тоглох үед гурав,  дөрвөн жил ажилласан байсан.  Энэ дүрд тоглож байна  гэж олон жил мөрөөдөж,  төсөөлсөн болохоор арай ойр  байсан. “Евгений Онегин”­ы  Ольга, “Чио Чио сан”­ы  Сузуки,  “Ри голетто”­гийн  Чепрона, “Учир тай гурван  толгой”­н Хоролмаа, “Чингис  хаан”­ы Өүлэн эх гээд 40­өөд  гол ба туслах дүрд тогложээ.  Бүгд л их хөдөлмөр, хичээл  зүтгэл шаардсан.

-Давтагдашгүй дүрээр  үзэгчдийн сэтгэлд  хоногшино гэдэг уран  бүтээлч хүний хамгийн том  бахархал нь байх. Таныг  үзэгчид “Кармен”-аар илүү  сайн мэднэ. Энэ дүрийг  бүтээхэд амаргүй л байсан  биз дээ?

-Энэ дүрийг бүтээхэд ахмад уран бүтээлчдээс нэлээд  суралцсан. Төрийн шагналт,  ардын жүжигчин Х.Уртнасан  гуайг их ажигладаг байсан.  Дүрээ гаргах гэж хэрхэн  бэлтгэж, сэтгэл санаа, бие  махбодио хэрхэн бэлтгэж  байгааг нь ажигладаг. Тайзан  дээр гарахынх нь өмнө харахад  сэт гэл дотор нь шуурга болж  байгаа юм шиг санагддаг байлаа. Дуулаад хөшигний ард  ороод нэг том амьсгаа авахад  дотор нь байгаа бүх зүйл  гараад явчих шиг санагддаг.  Тэд ний ачаар л “Кармен”-ыг  бүтээ сэн  дээ.

-Дуурийн театрынхаа  тайзан дээр гарч,  хүмүүсийн нижигнэсэн  алга ташилтыг сонсмоор  санагдах үе заримдаа байна  биз?

-Хааяа тэгж санагддаг л  юм. Үзэгчдийн алга ташилт  бол хамгийн сайхан маг таалын “үг”. Гэхдээ баг шил на  гэдэг уран бүтээл хийж байгаа тай адил юм. Тухайн хүүхдэд ямар нэг зүйл заахын  тулд өөрийн үйл хөдлөл, дуу  хоо лой гоор  үзүүлдэг  учраас  илүү их туршлага суудаг юм  шиг. Багшийнх нь үзэл бодол,  арга барил шавьд нь шингэдэг. Тиймээс миний шавь  Ц.Ерөөгийн шавиас өөр. Мэргэж лийн  хүмүүс тэднийг  хараад хэн нь хэний шавь  гэдгийг мэддэг.  Хэдийгээр тогтмол дуу лахаа больсон ч зааж буй хичээлээрээ дамжуулж өдөр бүр  турш лага хуримтлуулж  байгаа болохоор одоо ч дуулах  чадвартайгаа байна. Сая хан  гавьяат жүжигчин Ган хуяг  шавь нартайгаа хамт тог лолт  хийлээ.  Ганхуягийн  дуу ла хыг  сонсоод биширсэн. Гавь яаныхаа амралтад суу гаад, багшилж байгаа ч дээд өн гүүдийг  дуулж  бай сан  үеийн хээсээ  илүү сайн дуу гар гаж байна  лээ. Дуурийн дуучин хүн нэг  дээд өнгө дуугаргахад уурхайн  гүнд гурван өдөр шөнө, агаар  амьс галахгүй  ажил ла сантай  тэн цэхээр тийм их хүч, энерги  зар цуулдаг гэдэг. Авьяас тэтгэвэрт гардаггүй гэдэг энэ  байх.

-ДБЭТ-т чадварлаг  залуу дуучин олон байна.  Тэднийг та хэрхэн үнэлдэг  вэ?

-Манай сонгодог урлагт  залуу чуудын эрин үе ирж  бай на. Дуурийн эмэгтэй дууч-даас гавьяат жүжигчин Ө.Уянгыг их үнэлдэг. Сонгодог,  рок, поп, нийтийн гээд төрөл  бүрээр дуулдаг. Мөн Б.Эрдэнэ туяа, Ш.Наранчимэг гээд  олон чадварлаг дуучин байна. Түүнээс гадна ДБЭТ-ын  найрал дуучид, симфони найрал хөгжимчид үнэхээр чадварлаг. Энэ хүмүүсийг аль  болохоор олон жил ажил луул-чихаад  тэтгэвэрт  гар гаа сай  гэж боддог. Гаднын том театруудыг харахад найрал дуучид,  хөгжимчдийнх нь дунд настай  хүмүүс цөөнгүй байдаг.  Өнөөдөр манай сонгодог  урлагийг авч яваа залуучууд  миний өмнөх үеийн уран  бүтээлч дийн шавь нар. Ц.Ерөө,  бидний шавь тэдний дараагийн үе болж, энэ урлагийг  хөгжүүлэх болно. Энд нэг  зүйлийг онцолж хэлмээр  бай на. Өнөөдөр бид Орос,  Болгар, Итали зэрэг орны  сон годог ур лагийн школ дундаас Монголын школыг гаргаж ирж чадсан. Уртын дуу  дуулах арга барилтай Европын  сонгодог урлагийн школыг  хос луулсан юм. Монголын сонгодог урлагийн школ өнөөдөр  дэл хийд  гай хаг даж,  манай  дуучид олон улсын тэмцээнд  амжилт гаргаж байна.

-Одоогоос 20, 30  жилийн өмнө гоо сайхны  бүтээгдэхүүн элбэг биш  байлаа. Дуурийнхан дүрдээ  хувирахын тулд нүүрээ янз  бүрээр буддаг. Тухайн үед  яаж болгодог байсан бэ?

-Юмхнаар л юм хийдэг  байлаа ш дээ. Одооных шиг  төрөл бүрийн гоо сайхны  бүтээг дэхүүн, үс янзлах элдэв хэрэгсэл байхгүй. Үсээ  бур жийлгахын  тулд төмөр  хай чийг плитка дээр тавьж  халаа гаад  хиншүү  үнэр түү-лэн ороодог байлаа. Хөдөө  тог лолтоор явахад нэг өдөр  заримдаа гурав, дөрвөн удаа  тоглох үе тохиолддог. Тоглолт бүрт нүүрээ өөрөөр  будах хэрэгтэй. Гэтэл будаг  хан галтгүй.  Давхарлаж  будсаар байгаад нүүрэндээ шавар  түрхчихсэн юм шиг явдаг  байсан.  Хөмсөгний  харан даа,  сормуусны будаг зэр гийг янз  бүрийн зүйлээр л ор луулдаг  байсан даа. Хүмүүс ур лагийнх ныг  сайхан  хараг даж  бай на л гэдэг. Энэ нь зөвхөн  тэр хүний хийдэг зүйл биш.  Түүний үсийг засаж, нүүрийг  будаж, хувцсыг оёдог арын  албаныхан урлагийн бай гууллагуудад байдгийг санаж,  тэдний хөдөлмөрийг үнэлэх  хэрэгтэй.

-Тэгж хамаагүй зүйл  түрхэж байсан гэхэд  таны арьс одоо ч гоё  байна. Наснаасаа залуу  харагдаж байгаа нууцаасаа  хуваалцаач? 

-Хүнийг хурдан хөгшрүүл дэг зүйл бол өвчин, уур,  санаа зовнил. Үргэлж өөдрөг  сэт гэлтэй явбал хурдан хөгшрөхгүй л болов уу. Бас үргэлж  сон годог  хөгжим  сонсдогийн  минь нэг үр дүн энэ байх. Сонгодог хөгжим хүнийг ямар  сайхан тайвшруулдаг гээч.  Зарим эмэгтэйчүүд сард сая  төгрөгний гоо сайхны бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг гэж ярьдаг.  Тэр хүн хэчнээн үнэтэй бүтээгдэхүүн хэрэглэсэн ч сэт гэл  нь тайван, өөдрөг бус бол  үрч лээс нэмэгдсээр л байна.  Хүн гаднаасаа бус дотроосоо  гэрэлтдэг юм.

-Авьяас, ур чадвараа та  мөнгөөр үнэлэх үү? 

-Урлагийг мөнгөөр хэмжиж болохгүй. Ямар нэг арга  хэм жээний үеэр дуулах урилга  хүлээж авахдаа би хэзээ  ч хэдэн төгрөг өгөхийг нь  асуудаггүй. Хэдэн төгрөг өгөх  нь тухайн хүн, байгууллага  хамт олны намайг үнэлэх үнэлэмж. Зарим дуучин намайг  ханш унагалаа гэж заг надаг.  Тогтсон үнээр дуулдаг хүмүүс  байдаг л даа. Тэгэхээр нь би  “Төдөн төгрөг авна гэж хэлэхгүй ээ. Гэхдээ хүмүүс ухамсартай, соёлтой, хүний хөдөлмөрийг үнэлдэг болсон учраас  үнэ гүй дуулуулдаггүй юм”  гэдэг.  Ардчилсан нийгэмд шилжиж, театр үзэгч гүй болох үед  олон авьяастай уран бүтээлч  ур лагийг орхисон. Урлагт  үнэ хээр хайртай  хүмүүс нь  л тунаж үлдсэн. Олон хүн  намайг өөр ажил хийхийг ятгаж байсан ч би энд байвал л  сэтгэл хангалуун амьдарна  гэж хэлдэг байлаа. Хэчнээн  мөн гөтэй байсан ч хийж буй  ажилдаа сэтгэл хангалуун бус  байвал амьдрал утгагүй биз  дээ.  Урлаг хүнд сайхан зүйлийг  өгдөгийнхөө хэрээр золиос  шаарддаг. Ээжийгээ бурхны  орон руу одоход би дуулж л  байсан.  Гавьяат  жүжигчин  С.Бат сүхийн  тоглолтод  дуул-чи хаад ирэхэд ээж маань нас  барчихсан байсан. Төрийн  шаг налт, хөгжмийн зохиолч  Ж.Чулуун гуай “Уран хас”-ыг дохиж байх үед аав нь  нас бар сан гэдэг. Олон үзэгч  суул гачихаад  надад  зовлон  тохиолдлоо, би тайзан дээр  гарч чадахгүй нь гэж хэлэх  эрх гүй.

  -Хэн нэгний атаархсан  сэтгэлийг мэдрэх үед ямар  санагддаг вэ?

-Баярладаг. Яагаад гэвэл  тэр хүний атаархлыг хөдөлгөх  ямар нэг зүйл надад байна  гэж боддог. Урлагийн хүнд  атаархагч олон. Ер нь урлаг  бол хоёр үзүүртэй жад гэсэн  үг. Үзүүр нь маш хурц. Нэг  үзүүр нь хайр, хүндлэл нөгөөх  нь атаархал, доромжлол, хов  жив. Урлагийн урт замыг  туу лахад хайр, хүндлэл хүртсэ нийхээ хэрээр элдвээр  хэлүүлж явлаа. Амьдрал юм  хойно алдаж оносон зүйл  зөндөө. Нөхрөөсөө саллаа. Гадаа гарч эр, гэрт орж  эм болж, амьдралын хатуу  бэрхийг даван туулж үр  хүүхдээ өсгөсөн. Гэтэл хүмүүс  намайг нөхрөөсөө салаад  дүүтэй нь суучихсан, мөн нэг  ламтай хамт амьдарч бай гаа  гэхчилэн янз бүрээр ярь сан.  Хүн болгоны хэлсэн үгэнд  эмзэглэсэн бол өдийд галзуугийн эмнэлэгт очсон байх  биз. Гэхдээ л хүн юм чинь  эм зэг лэлгүй  яах  вэ.  Тэглээ  гээд сөхөрч унахгүй. Амьдрал  тэм цэл болохоор тулалдаад л  байхаас өөр замгүй. Угаасаа  тэмцэлгүй бол амьдрал  утгагүй.

-Бурхан хүнд дааж чадах  зов лонг нь л үүрүүлдэг  гэдэг тэй санал нийлэх үү?

-Нийлнэ. Хүний оюун ухаан,  хүч чадлаас хэтэрсэн зүйл гэж  энэ хорвоод үгүй байх. Надад  ямар нэг зовлон тохиолдоход  энэ бол миний давах ёстой  даваа, туулах шаардлагатай  зам гэж боддог. Зовлонгоо  даван туулсны дараа өөрөөрөө  бахархдаг.

-Олны танил байхаас  залхмаар үе байдаг уу?

-Үгүй ээ. Урлагийнхан  хүмүүсийн толь болж, өөнтөгч  нэг ний нүдэнд бусдаас илүү  өртөж, хов живний бай болдог  ч энэ мэргэжлийг сонгосондоо  харамсаж байгаагүй. Нэг удаа  эгчтэйгээ хамт захаар явж  байтал хэдэн эмэгтэй худалдагч вино ууж байна. Гэтэл  нэг нь намайг дуудаад “Таныг  хүн дэлдэг  шүү”  гээд  хун да ганд  вино хийж өгсөн. Би “Баярлалаа” гээд уучихаад яв сан.  Гэтэл эгч намайг “Таних гүй  хүмүүсийн өгсөн юмыг хамаагүй авч уулаа” гэж заг насан.  Хүн намайг сайхан дуул даг  гээд хүндлээд өгсөн зүйлийг  авах гүй гэж хэлж чадахгүй.  Харин ч баярласан. Хэрвээ би  эн гийн нэг хүн байсан бол хэн  ч намайг танихгүй шүү дээ.

-Таныг “Гайхамшигт  энэрэл” сан байгуулж,  өнчин, ядуу хүүхдүүдэд  тусалдаг гэж сонссон.

-Төр, ард түмнээсээ ардын  жүжигчин гэдэг эрхэм алдрыг  хүртчихээд зүгээр суухыг  хүсээгүй юм. Энэ шагналын  урам шуулал болгож, сард 200  мян ган төгрөг өгдөг. Бага  ч гэсэн тэр мөнгийг буяны  үйл сэд  зориулахыг  хүс сэн.  Тиймээс “Гайхамшигт энэрэл”  сан байгуулсан. Хүмүүс тэй  хам тарч янз бүрийн үйл ажиллагаа зохиодог. Х.Буян жаргал  маань надтай хамт энэ үйлсэд  хүчин зүтгэж яваа. Жил бүрийн  шинэ жил, эх үр сийн баяраар  өнчин ядуу хүүхдүүдэд бэлэг  өгдөг.

-Ярилцсанд баярлалаа

http://www.mongolnews.mn/i/51875

үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч О.Пүрэвбаатар: Тамирчид маань бидний төсөөлөөгүй амжилтыг гаргалаа

Нийтэлсэн: 2014-04-30 11:48:06

Казакстаны нийслэл Астана хотноо болсон чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс манай тамирчид ганзага дүүрэн ирлээ. Тус баг тамирчдын дасгалжуулагчаар ажилласан МУГТ, ДАШТ-ний хошой мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч О.Пүрэвбаатартай ярилцлаа.

-Юуны өмнө баяр хүргэе.

-Баярлалаа. Манай багтамирчид Казакстаны нийслэл Астана хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож ойрын хэдэн жил аваагүй алтан медалиа авлаа. Өмнө нь 2001 онд Монголд Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн болоход бид багаараа хоёрдугаар байрт орж байсан.

Харин сая Казакстанд аргагүй бөхийн орон гэгддэг Ираны бөхчүүдийг дийлсэнгүй. Гэсэн ч хоёрдугаар байр эзэлнэ гэдэг бидэнд чамлалтгүй амжилт. Харамсаптай нь Казакстаны тамирчид манай тамирчдыг улаан цайм луйвардаж хожсон тохиолдол гарсан. Гэсэн ч бид нутгийн дэвжээнд нь дарж Какакстаны баг гуравдугаар байрт орсон.

-Эзэн орон гэдгээр давуу эрх эдлэх гэсэн юм байна. Энэ асуудалд манай шүүгч хэр нөлөөлсөн бэ?

-Ганболд шүүгчийн хувьд нутгийнхаа дэвжээн дээр байгаа хүмүүст яав ч хүч хүрэхгүй шүү дээ.

-Багшийн зүгээс харж байхад манай тамирчид юугаараа илүүрхэж байв?

-Тамирчид өмнө нь цаг дуусахын үед их ядардаг, амьсгааддаг оноо алддаг гэж ярьдаг байсан. Гэтэл энэ байдал үгүй болсон. Үүний тулд их бэлтгэл хийлгэсэн. Дээр нь ямар ч тамирчин ямар ч том бөхтэй тааралсан барилдана гэсэн сэтгэл зүйн өндөр бэлтгэлтэй байсан. Тийм учраас өөрийнхөө болон бусад багш нарынхаа өмнөөс тамирчдадаа баярлалаа гэж хэлье.

-Манайхан тамирчдыг амжилт гаргахаар л тэр багшийн шавь, энэ багшийн гарын шавь гээд л ярьцгаадаг. Харин шигшээ багийн хувьд ямар байдаг биз?

-Тэгэлгүй яахав. Би шигшээ багийн багш учраас энэ бол ерөөсөө л Монгол Улсын нэр хүнд. Харин клубын багш байсан бол өөр хэрэг. Яагаад гэвэл манай клубын тамирчин шигшээ багаас гарахад би миний тамирчин гэж орилохгүй нь ойлгомжтой. Тийм учраас шигшээ багийн бүх тамирчид бид дөрвөн багшийн шавь.

Түүнээс тэрний, энэний шавь гэсэн ойлголт бидэнд огт байхгүй. Саяын тэмцээнд Баяраа багш үлдсэн тамирчдаа бэлтгэл хийлгэсэн. Харин Энхбаяр багш Залуучуудын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголд болох гэж байгаа учраас тамирчидтайгаа Хөх хотын тамирчидтай хамтарсан бэлтгэл хийлгэсэн. Тэгээд МУГТ Ц.Цогтбаяр багш, бид хоёр явсан.

-Тэмцээний үеэр тамирчдадаа юуг аминчлан зөвлөж байв?

-Та нарын бэлтгэл маш өндөр байгаа. Тийм учраас та нарын ур чадвар, сэтгэхүй мэднэ. Та нар хэнээс ч дутахааргүй байгаа гэдгийг бүгдэд нь ойлгуулсан. Тамирчид маань ч сайн хүлээж авсан. Өмнө нь ямар амжилт гаргасан нь хамаагүй, түүнээс илүү амжилтыг хүлээж байгаа гэдгийг сайн хэлсэн.

-ОУХМ Б.Батзориг энэ жилээс жин өгсч 70 кг-ийн жинд барилдаж байгаа. Гэтэл саяын тэмцээнд харамсалтайгаар ялагдал хүлээсэн гэсэн. Яагаад тэр вэ?

-Казакстаны багийг нутаг дээр нь улаан цайм хожиж яваад бараг цаг дуусчихсан байхад цагийг нь зогсоогоод оноо алдаагүй байхад нь оноо торгуул өгөөд барилдаан эхлээгүй байхад нь цагийг нь явуулж дуусгаад хожигдуулчихсан. Үүнд бид яаж ч заргалдаад нэмэр байхгүй. Хүч ч хүрэхгүй.

-Ер нь ийм тохиолдол хэр гардаг вэ?

-Нутаг дээрээ болж байгаа тэмцээний үеэр ийм асуудал байнга гардаг. Тийм учраас тэмцээн болж байгаа орны тамирчдыг илт давуу хожихгүй хожигдох юм бол харамсах зүйл байхгүй гэсэн үг. Бараг дүрэм юм шиг л болчихсон байдаг шүү дээ. Харин монгол нутаг дээрээ ингэж чаддаггүй. Ер нь манайхан их шударга барилддаг шүү дээ.

-Та өөрийнхөө гаргаж чадаагүй амжилтыг шавь нараараа гаргуулна гэж ярьдаг. Тэрхүү амжилтанд хүрэхэд ойрхон байгаа тамирчид олон байна уу?

-Үүнд маш их итгэлтэй байгаа. Яагаад гэвэл намайг зодог тайлангуут гаднаас өндөр цалин амлаж, дасгалжуулагчаар ажиллуулах санал ирж байсан юм. Гэтэл би чөлөөт бөхийн буянаар өдий зэрэгтэй нэр хүндтэй сайхан амьдарч, ард түмнийхээ итгэлийг дааж явж байсан болохоор би чөлөөт бөхөд өртэй хүн.

Тийм учраас өнөөдөр уначихсан байгаа эрэгтэй багаа хамтран зүтгэж байгаа багш нартайгаа нийлээд хөл дээр нь босгоод эргээд багийнхаа амжилтыг өмнөх үеийнх шигээ болгочих юм бол миний хүсэл мөрөөдөл биелэх нь тэр. Энэ утгаар тамирчдадаа маш их итгэж байгаа. Тамирчид маань ч итгэлийг минь алдахгүй байх гэж бодож байна.

-Тамирчид маань цаашид юуг анхаарах нь зүйтэй вэ?

-Хүн болгон алдаатай байгаа. Надад ч гэсэн алдаа байгаа. Бид багаар их ажилладаг. Тийм учраас тамирчид түүн дээр, үүн дээр алдсан гэж нэг их зарлах нь илүүц биз. Алдаа оноо аль аль нь бий. Үүнийгээ бэлтгэл дээрээ ярина. Хийх ажил ч их байна. Бөхийн буян гэж сайхан зүйл байдаг. Тийм учраас чөлөөт бөхөө аварч хэвийн байдалд нь оруулахын тулд бид цуцашгүй ажиллах ёстой.

Ард түмнийхээ өгч байгаа урмаар хөглөгдөж, олимпоос аваагүй медалийг нь авахуулж, бүр олимпийн аварга төрүүлэхийн төлөө зүтгэнэ. Энэ дашрамд биднийг дэмжиж урам зориг өгч байдаг ард түмэндээ баярлаж явдгаа илэрхийлье. Өмнө нь том тэмцээнээс ганц медаль авбал их юм гэж боддог байсан бол одоо тамирчдын хэн нь ч авах боломжтой болсон.

Ингэж эн тэнцүүхэн барилдаж байгаа байхгүй юу. Бид саяын тэмцээнд Дэлхийн цомд оролцсон нэг номерын тамирчдаа авч яваагүй. Засгийн газраас зардлын мөнгө гаргах боломжгүй гэхээр нь залуучуудыг зардлаа олсон нь яв гэсэн зарим нь зардлаа олоод л явсан.

Ер нь бид гурав дөрвөн медаль авчих болов уу гэж дотроо бодож байсан. Гэтэл хүүхдүүд маань урам зоригтой барилдаж бидний бодож байгаагүй амжилтыг гаргалаа. Тийм учраас багш нь та нарыгаа дутуу үнэлж байсан бол уучлаарай.

-Тамирчдаа ялах бүрт сэтгэл огшоод л эрхгүй ид барилдаж байсан үе дурсагддаг байх даа?

-Тэгэлгүй яахав. Хүүхдүүд амжилт гаргахаар самсаа шархираад нулимс гараад нэг л сонин болчихдог юм. Энэ дашрамд хамт зүтгэж байгаа гурван багшдаа ч баярлалаа гэж хэлье.

-Таныг олимпийн медалийн үзүүрээс атгаад алдсаныг мэднэ. Гэтэл та түүндээ огт харамсдаггүй гэдэг. Ийм хор шаргүй хүн үү?

-Хүнд хор шар байдаг. Би ч өөрөө шартай хүн. Гэхдээ тэр харамслаа үргэлж бодож насаараа өөрийгөө хохироож яваад яах юм бэ. Бөөн сэтгэл санааны дарамт шүү дээ. Тийм учраас түүхэнд хэрвээ гэж үг байхгүй гэдгийг маш сайн ухамсарладаг. Миний барилдах хэмжээ, явах ёстой зам л тэр байж, тухайн үед юм болдгоороо болоод л өнгөрсөн.

Тийм учраас өнгөрсөн зүйлийн хойноос хэрвээ би тэгэх байсан, ингэх байсан гээд бодоод явах нь тэнэг хүний асуудал. Хэрвээ дараа нь шаналж харамсах байсан юм бол тэр үедээ өөрөө хичээж байх нь яасан юм, тийм биз дээ. Тиймээс би хор шаргүйдээ биш, тэр үед гаргасан алдаануудаа одоо тамирчдаараа давтуулахгүйн төлөө л явж байна.

-Сайн юманд садаа мунддаггүй гэгчээр мөн л та ДАШТ-ээс хоёр дахь мөнгөн медалиа 2002 онд хүртсэн ч гэсэн таны хувьд харамсалтай тэмцээн болж өнгөрсөн байдаг. Энэ бүхнийг эргээд бодоход эмзэглэх сэтгэл төрдөг л байх даа?

-Нэг тиймэрхүү зүйл болсон шүү. Эхний тойрогт Энэтхэгийн бөхийг хожоод, хоёрдугаар тойрогт хийлж, гуравдугаар тойрогт Украины бөх, дөрөвдүгээр тойрогт Германы бөхийг ялсан. Ингээд хагас шигшээд Туркийн бөх Харун Догантай таарсан юм.

Энэ бол миний хамгийн их харамсч явдаг барилдаан. Би ялж яваад дайраад байвал оноо авахаар байсан ч урагш явалгүй, оноогоо хамгаалаад цаг дуусгачихъя гэж бодсон нь тактикийн том алдаа болсон. Ингээд би 5:6-гаар ялагдсан.

Нөгөө талд Армений Арам Маргарян Ираны Мохаммед Талайг хожоод аваргын төлөө гараад ирсэн. Гэтэл би барилдааны дараа нервтээд ер амарч чадаагүй. Маргаряныг аваргын төлөө үлдсэнийг бодохоор бүр ч харамсдаг. Хэрэв би түүнтэй барилдсан бол ялах л байсан.

-Таны хамгийн дургүй зүйл юу вэ?

-Өөрсдөө юм хийгээгүй байж, хүний хийснийг үгүйсгэдэг, тусалж дэмжсэн мөртлөө тусалж дэмжээгүй гэж ярьдаг дүр эсгэсэн хүмүүст дургүй. Ингэж нэр хүнд олоод алга болдог хүмүүс олон байдаг.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

http://www.sonin.mn/news/sport/26383

Монголын чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр: Шавь нарын минь амжилт гавьяат цолноос илүү

Нийтэлсэн: 2014-05-05 08:25:54

Энэ удаагийн “Өглөөний зочин” буландаа Монголын чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаярыг урьж ярилцлаа.

-Өнгөрсөн он “Алдар” спорт хорооны тамирчдын жил байсан гэхэд хилс­дэх­гүй. Тив, дэлхийн аварга шал­гаруулах тэмцээнээс эх­лээд үндэсний их баяр наа­дамд хүртэл өнгөтэй сайхан барилдаж, амжилт гаргасан шүү дээ?
-Тийм ээ. Манай спорт хо­рооны тамирчдын амжил­тыг хангалттай сайн гэж хэлж чадахгүй ч боломжийн байгаа гэж дүгнэж байна. Ганц­хан чөлөөт гэлтгүй үндэсний бөхийн спор­тод ч түлхүү анхаардаг. Бүх амжилт маань бидний хамтын бүтээл юм.

-Шинээр хүч түрэн гарч ирж буй тамирчид Ц.Цогт­­­баяр, Ц.Хосбаярын гэсэн то­дотголыг ихэвчлэн да­гуулж байна?
-Баярлалаа. Зөвхөн бид хоёр гэлтгүй, монголын чө­­­лөөт бөхийн спортод шил­дэг дасгалжуулагч олон бий. Манай “Алдар” спорт хо­­роонд дөрвөн настай хүү­хэд хүртэл хичээллэхээр ирж байна. Тийм жаахан хүүхдийн мөрөөдлийг бид үгүй хийж болохгүй. Суу­рийг нь та­­виад өгөх хэрэгтэй. Тэгж чад­­вал тууш­тай нь үлдээд, спортын­хоо төлөө сэтгэлтэй нь цааш­даа амжилт гаргадаг.

-Таны шавь нар дэл­хийн аваргын медалийг өсвөр, залуучууд, насанд хүрэгч­дийн ангилалд хүртлээ. Одоо олимпиос медаль авах л үлдэх шив?
-Миний тамирчид медаль хүртэнэ гэдэгт итгэлтэй яв­даг. Бидэнд нөөц бо­лол­­цоо бүрэн байгаа. Өөрсдөө авч чадаагүй юм чинь та­мирч­­­даараа л тэр бүхнийг ава­хуулна даа. /Инээв/

-Таны дүү Ц.Цогтбаяр шигшээ багийн ахлах дас­гал­­жуулагч болчихлоо. Ачаа­­­­­­лалтай ажиллаж бай­на уу?
-Асуудалгүй ээ. /Инээв/ Олон жил миний хийж ирсэн ажил. Өөрөө тамирчин байсан хүн дасгалжуулагч болохоор ямар ч ажилд асуу­дал гараад байдаггүй. Цогоо маань шигшээ багийн ахлах дас­галжуулагч болсон ч хүүхдүүдээсээ хөндийрөөгүй. Ярьж хэлэх, заах зүйлээ сургаад л явж байна.

-Нэг гэр бүлийн хүүх­дүүд багаасаа чөлөөт бө­хийн спортод хөл тавьж одоо хэр нь хамтдаа дасгал­жуулагч хийж байгаа нь со­нин тохиолдол шүү?
-Ховор бас азтай тохиол­дол.

-Ингэхэд та чөлөөт бө­хийн спортод хэрхэн хөл тавьж байв?
-1984 онд цэргийн албанд мордож байсан. Бө­хөд хөтөлсөн миний анхны багш гэвэл 1960-аад оны ма­най улсын чөлөөт бөхийн хөнгөн жингийн шилдэг бөх, ОУХМ С.Сүрэнжав агсан байлаа. Тэр буянтай хүний дэмжлэгээр тухайн үеийн “Найрамдал” ний­гэмлэгийн бөхийн сек­цэнд анх орж хичээллэж эхэлсэн түүхтэй.

-Тухайн үедээ нийгэм­лэгийн аварга шал­гаруулах тэмцээнд орол­цож анхны медалиа хүртэж байсан гэдэг?
-Багш минь энэ тэмцээнд амжилт гаргах ёстойг са­нуулж байсан. Тэгээд тэм­цээний 38 кг-д барилдаж хүрэл медаль хүртсэн. Ту­хайн үедээ бөөн баяр. Хүмүүс жин багатай, жаахан гээд их өхөөрдөнө.

-Харин 1985 оноос “Алдар” спорт хороотой хол­­бог­дож эхэлсэн байхаа?
-Тийм ээ. Очсон үеэс чөлөөт бөхийн спортоор тууш­­­тай хичээл­лэж эхэл­­сэн. Лодой, Магсар зэ­рэг дас­галжуулагчдын удирд­лага дор “Алдар”-ынхан бэлтгэл сургуулилтаа эрчимтэй хий­нэ. Тэнд Оюунболд, Баа­тар­­хүү, Гочоосүрэн, Алтан­­шагай, Баяр­сайхан, Энх­тайван, Энхжаргал зэ­рэг бөх­чүүдтэй хамтдаа бэлт­­­гэ­л хийж, уралдаан тэм­цээнд орох болсон нь миний амжилтад сайн нөлөө үзүүлсэн гэж боддог.

-“Алдар” спорт хороонд данслагдахаас өмнөх жил нь та өсвөрийн улсын аварга шал­га­руулах тэм­цээнд орол­цож хүрэл ме­даль хүртэж байсан са­нагдана?
-Спортын анхны том ам­жилт гэвэл 1984 оны чөлөөт бөхийн өсвөр үеийн УАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн амжилт. Спортын том ам­жилтын гараагаа бас л хүрэл медалиар эхэлж байс­наа бэлгэшээж явдаг.
Энэ тэмцээний дараа, да­раагийн жилүүдэд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд тогт­мол амжилт үзүүлж байсан. Харин 1988 оны олим­­пийн жилд зохиогдсон улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд анхны алтан ме­далиа хүртсэн.

-Та тэр жилийн залуу­чуудын улсын аваргад хүр­тэл түрүүлсэн. Гэ­тэл олим­под яагаад Т.Сүх­баа­тарыг явуулсан юм бэ?
-Дасгалжуулагчдын шийд­вэрээр олимпийн дэв­жээнд дээд жингийн шилдэг бөх ОУХМ Т.Сүхбаатарыг зо­доглуулсан юм. 1987 онд зохиогдсон МБАТ-ий VIII спартикиадын тэмцээнд би амжилттай барилдаж, 48 кг-д түрүүлсэн. Энэ үеэс шигшээ багийн тамирчин болж чадсан.

-Таниас гадна дүү нар тань чамгүй сайн бөхчүүд явсан. Хүүхдүүд нь бүгд бөхийн спортыг сонгоход аав, ээж нь хэрхэн хүлээж авч байв?
-Анх намайг барилдахад аав, ээж уурлах нь гайгүй байсан. Гэтэл Энхбаяр, Цогоо хоёр хулгайгаар бөхийн сек­цэнд яваад эхэлсэн. Том ах цэргийн ерөнхий сургуульд орчихсон. Гэр хороололд амьдардаг байсныг хэлэх үү. Хийх ажил их. Аав, ээж гэрийн ажил цалгардахад жаахан дургүйцдэг байсан. Уг нь тэрсхэн өсчихсөн гур­ван хүүхэд жингээ хамт­даа хасчихна. Би чинь талийгаач дүүгээсээ илүү­тэй, Цогоогоо хажуудаа ав­чих­­на. Тэгэхээр дүү минь их гомдоно.

-Нэг гэрийн хөвгүүд бүгд бөхийн спортод хор­хойтой. Гэр орон ч бөхийн “дэвжээ” л гэсэн үг биз?
-Эргээд санахад бид нэг бол барилдана, үгүй бол сунадаг ширээн дээрээ тен­нис тоглож л өнгөрөөдөг бай­ж. /Инээв/ Тэгээд аав, ээжийгээ ирэхээс өмнө гялс янзалчихдаг. Тийм л үе бай­сан. Манай аав на­саа­раа эм хангамжийн байгуул­лагад ерөнхий нягтлан хийсэн хүн. Аавд минь шагналын байдлаар гурван өрөө байр өгсөн. Тэрний том өрөө ер нь хэцүүхэн байсан. Эргээд бодоход доод талын айл л их зүдэрсэн байх.

-Амжилт харагдаад ирэ­хээр эцэг эхийн дургүй­цэл ч арилсан байх?
-Тэгэлгүй яах вэ. Царай­наас нь эхлээд л илт шүү дээ /Инээв/ Хамгийн бага дүүг Тэгшбаяр гэдэг байлаа. Дүү Энхбаяр, Цогтбаяр нар маань тус бүр хоёр олим­пийн дэвжээнд эх орноо тө­лөөлөн оролцож байсны дээр Цогтбаяр маань 1993 оны Торонтогийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн.

-1992 оны Барселоны олимп. Нэг гэр бүлийн гур­ван хүүхэд олимпийн наа­дамд орсон нь бас л ховор тохиолдол шүү?
-Олимпод би 48 кг-д, Энхбаяр 52, Цогтбаяр 57 кг-д өрсөлдсөн. Миний оргил амжилт гэвэл Барселоны олимпийн наадам гэж дот­роо бодож явдаг юм.

-Та наймдугаар байр эзэл­­сэн. Гэхдээ л дэлхийн том­­­чуу­дыг өвдөг шороодуул­сан?
-Миний жинд 19 бөх өрсөлдсөн. Испанийн М.Сан­чес, Нигерийн А.Аденкунла нарыг цэвэр ялж, гараагаа амжилттай эхэлж билээ. Нөгөө хэсэгт томчууд нь байсан. Гуравдугаар тойрогт Европын аварга, Румыны Ромика Рашованд, дараагийн даваанд тус наадмаас мөнгөн медаль хүртсэн БНСУ-ын Ким Жүн Шинд оноогоор ялагд­санаар наймдугаар байр эзэлсэн түүхтэй.

-Амьдралаа тэр чигт нь чөлөөт бөхийн спортод зориуллаа энэ спорт танд юу өгсөн юм бэ?
-Өнөөдөр би сайхан амьдарч байна. Энэ спортын л буян. Хүнтэй сайхан харьцах харьцааг сурлаа. Шавь на­раа дэлхийд үнэлэгдсэн тамир­чин болгох гарааг нь зааж сургалаа. Үүнээс өөр надад том шагнал гэж байхгүй.

-“Алдар” спорт хорооны дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр гэхээр алдраа үнэлүүлж чадаагүй эрхэм дээ гэсэн бо­дол төрдөг. Магадгүй өдий олон жил гавьяат дас­галжуулагч гэсэн алдрыг хүр­тэх цаг боллоо?
-Надад биеийн тамир спортын тэргүүний ажилтан цол гурав байна. Хүнд ийм олноороо байдаггүй л юм гэсэн. /Инээв/ Би өнөөдөр зөвхөн цалин авахын төлөө ажиллаад, шагналын төлөө гүйгээд байж чадна. Надад тийм сэтгэл байхгүй нь сайхан юм.
Хүүхдүүдийнхээ төлөө яваад, бэлтгэл сургуу­лилтийг нь сайн хийлгээд тэд минь амжилт гаргавал үүнээс том шагнал гэж юу байх билээ.

Б.Төрбат

Эх сурвалж:

 

http://www.sonin.mn/news/sport/26491

“Новатерра” компанийн захирал, Монголын бизнесийн зөвлөлийн ТУЗ-ийн дарга, Дэлхийн эдийн засгийн форумаас “Дэлхийн залуу манлайлагч”-аар тодорсон Б.Бямбасайхан: УЛСАА ЦААШИД ХӨГЖҮҮЛЖ, ХҮЧИРХЭГ БОЛГОХЫН ТУЛД ЭДИЙН ЗАСГАА Л САЙЖРУУЛАХ ЁСТОЙ

2014-05-02 09:53:08

Энэ өдөр уншигч-сурвалжлагчаар Төрийн хошой шаг  налт,  хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров ажиллалаа. Түүнтэй ярилцах зочин маань Монголын шинэ үеийн залуу-сын төлөөлөл болсон Б.Бямбасайхан. “Новатерра” компанийн  захирал, Монголын бизнесийн зөвлөлийн ТУЗ-ийн дарга, Дэлхийн  эдийн засгийн форумаас “Дэлхийн залуу манлайлагч”-аар тодорсон  тэрбээр Монголын анхны сэргээгдэх эрчим хүчний станц байгуулсныг  уншигчид маань мэдэх биз ээ. Манай сурвалжлагч зочноосоо асууж, дээрээс нь харилцан  яриа өрнүүлэх хэлбэрийг сонгосон нь тун сонирхолтой, амттай  болголоо. Мэнд усаа мэдэлцээд, энэ тэрийг хуучлах зуур зочин маань  Төрийн хэлний хуулийн төслийн талаар асууж,  сурвалжлагч маань  тайлбарласнаар ярилцлага албан ёсоор эхэлсэн.  

 -“Өнөөдөр” сонин надад  даалгавар  өгчээ.  Тантай   ярилцах санал тавихад нь  зөвшөөрчихлөө.  Учир  нь  би зочноо бага залуугаас нь  мэднэ. Бас сүүлийн  хэдэн  жил Монголын урлагийн  зөвлөлийн  Удирдах  зөвлөлд  хамтран  ажиллаж  байгаа.  Бид   нийг  уулзуулахаар  сонгожээ. Танд ямар сэтгэгдэл  төрж байна вэ?

-1997 онд зохион байгуулсан “Төв Азийн тууль”  наадамд ЮНЕСКО-гоос ха- таг тай Айкава ирж, би тэр  хүний хэлмэрчээр ажиллаж  таар  сан  юм. Тэр үед Хөгжим  бүжгийн сургуульд наадмын  шал  гаруулалт болж, шүүгчээр ажилласан Жанцанноров  гуайн өмнө өвдөг нь чичирчих – сэн хэдэн хүүхэд зогсож байсан. Тэгж л энэ хүнтэй танилцсан түүхтэй. Сүүлд 2000  онд Нью-Йоркт таны зохион  байгуулсан урлагийн наадмын үеэр уулзсан бил үү.  Тэгэхэд би Америкт сурч, бас  аав, ээж маань тэнд амьдардаг байлаа. Тэр үеийн олон  сай  хан  дурсамж үлджээ.  Монгол бөхөд дуртай болохоор Өсөхбаяр заан, Бумбаяр,  Дорж самбуу, Одгэрэл гэсэн  гурван начин очсоныг сайн  санаж байна.

Н.Ж: Америкт болсон тэр наадмаас ирээд  удалгүй гурван начин маань заан цолтой  болцгоосон. Их бэлгэшээлтэй наадам байсан гэж  одоо хүртэл ярьдаг юм. Эргээд бодоход  бидний  танилцсан учрал их сайхан ерөөлтэй байж.  Түрүүн хэлсэн монгол туулийн наадамд ирсэн  Айкава бол ЮНЕСКО-гийн биет бус соёлын  өвийн газрын дарга, би Гэгээрлийн яаманд Соёл  урлагийн газрын дарга, Бямбасайхан гадаад  харилцааны мэргэжилтэн байж. Тэр наадам  Монголын утга соёлын өвийг хадгалж, хамгаалах  том төслийн эхлэл байсан юм. Японы сангаас  218.000 долларын өртөг бүхий техник, хэрэгсэл  өгч, таван жилийн хугацаанд өв тээгчдийнхээ  талаар бичлэг хийж,  Засгийн газартаа өгсөн.  Дараагийнх нь Монголыг сурталчилсан иж  бүрэн үзүүлбэртэй наадмыг  Америкт анх удаа  зохион байгуулсан явдал. Харваач,  бөхчүүд,  урлагийнхантайгаа очоод би нөгөөх хоёр өндөр  (Худалдааны төвийн ихэр цамхаг)-т америк  хүүхдүүдэд лекц уншсан. Бөхчүүд маань тайзан  дээр барилдах соёлыг үзүүлж, харваачид хоёр  цамхгийн  хооронд бай тавьж, харвасан.  Ц.Элбэгдорж тэр үед оюутан. Машинтай  ирчихээд Н.Норовбанзад гуай бид хэдийн  жолооч  хийж, үйлчилж байлаа. Их сонин сайхан үе  байж. Тэгвэл одоо Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч,  Өсөхбаяр далай аварга, тэр үед орчуулагч хийж  байсан залуу Бямбасайхан бизнесмен болчихсон,  би тэтгэвэрт гарсан байх жишээтэй. Энэ  юу хэлээд байна вэ гэхээр, бид голоод л байгаа  болохоос  их хурдтай яваад байгаа юм биш үү.  1997 онд Айкава хатагтай монгол бөөгийн  тухай сонирхож, асуух юм байна гэсний дагуу  Бямбадорж зайрантай  уулзсаныг санаж байна  уу. Гэхдээ зайрангийн хариулт сэтгэлд нь 100  хувь хүрээгүй.  Чухам юунаас болсон юм бүү мэд,  тухайн үед зайрангийн хүч тийм байсан уу,  хатагтайн асуулт тэр хүнд өөрөөр хүрсэн үү… Энэ үед зочин маань “Эсвэл муу орчуулсан  уу…” гээд жигтэйхэн инээж, “буруугаа хүлээв”.   Ярианы туршид энэ залуугийн хөдөлгөөн,  инээдэнд өчүүхэн ч худал өнгө аяс илэрсэнгүй. Тэр  өөртөө итгэлтэй, бардам, аливаад хийгүй нэгэн  санагдав.

-Ер нь Бямбасайханыг би ажлын  чиглэлээр л мэднэ. Тиймээс энэ залуу  хэдэн хүүхэдтэй, аль нутгийн хүн юм, юу  сонирхдог юм гэхчлэн хувийн амьдралыг нь  огт мэдэхгүй. Ингэхэд Та хаана төрсөн, ямар  сургууль төгссөн хүн болохоо уншигчдад  танилцуулаач?

-Аав маань Засгийн газрын бааз гэж байхад  Удвал гуайн жолооч байсан. Тэгээд 1980-аад  оны үед ГЯЯ-нд ажилд орсон. Миний ээж ГЯЯ-нд  насаараа ажилласан дипломатч хүн. Тэд маань  бусад аав, ээжийн адил бүх л зүйлээ хүүхдүүддээ  зориулсан. Ийм л гэр бүлд би өссөн. 1990 онд аав,  ээж маань АНУ-ын Нью-Йорк хот дахь НҮБ-ын   Төлөөлөгчийн газарт томилогдож, гэр бүлээрээ  явцгаасан. Үүний хүчинд англи хэл гадарладаг  болсон. Ер нь 1990-2000 онд гадаад хэлтэй хүн  харьцангуй цөөн байсан шүү дээ. Тийм болохоор   би 15, 16 настайгаасаа л энд тэнд орчуулагч  хийдэг байсан. Монголд оюутан байхдаа Элчин  сайд нар жуух бичгээ барих, Ерөнхийлөгчтэй  уулзах зэрэгт хэлмэрч хийж, бас гаднын  төслүүдэд ажилладаг байлаа. ЖАЙКА-гийн  төслөөр ойн модны нөөцийн судалгаа хийж, зуны  гурван сарыг Тужийн  нарсанд өнгөрүүлж билээ.  1997 онд Баярхүү багш маань “Гэгээрлийн яамны  сайд Лхагважавтай очиж уулз” гэсэн. Тухайн үед  Гадаад хэлтсийн ажилтан нь ажлаасаа гарчихсан  байсан үе таараад намайг ажиллуулахаар  болжээ. Мэдэх, чадах зүйл дулимаг оюутан  хүү ажилд орсон түүх ийм. Ажил, сургуулиа  зохицуулж, явсаар жил гаруйн дараа төгссөн.  1997 онд шилдэг таван оюутан шалгаруулахад  би багтаж, тэтгэлгээр сурах эрх авсан. Тэгээд  Жорж Вашингтоны их сургуульд магистрт  сурсан. Ер нь Гэгээрлийн яаманд байхдаа асар  их зүйл сурч, мэдэж, туршлага хуримтлуулсан нь  хожим ажил дээр гарахад маш их тус болсон. Тэр  үед  компьютер, хувилагч машин, цаас гээд юм  ховор байсан цаг. Хувилах машины хор дуусвал  сэгсэрч байгаад хэвлэх жишээтэй. 2000 оны үед  Америкт ажиллаж байхад нэг удаа принтерийн  хорыг сэгсэрч хэрэглэдэг туршлага маань их  хэрэг болсон. Бүгд ачаалал ихтэй, цаг давчуу  байтал принтерийн хор дуусаж, нэлээд юм  боллоо. Хүмүүс тэрнээс болж бухимдаж байна.  Миний хувьд сандарч сүйд бололгүй хорыг нь  хэд сэгсрээд өөрийнхөө юмыг гаргачихаж байгаа  юм. Иймэрхүү энгийн хэрнээ ажил амьдралд  хэрэгтэй туршлага хуримтлуулснаас гадна албан  бичиг хөтлөхөөс эхлээд монгол хэлээ тэр үед  л гайгүй  сурсан. Багадаа орос сургуульд сурч  байгаад Америк явсан болохоор яг үнэндээ  монгол хэлэндээ тааруухан байсан. Энэ бүхэн  эргэн тойронд маань байсан сайн хүмүүсийн ач  гэж боддог.

-Америкт яг ямар мэргэжлээр сурсан юм  бэ?

-Тухайн үед манай эдийн засаг ямар байсан  билээ. Бид юу мэддэг, чаддаг байсан билээ  гэж бодохоор НҮБ гэж олон улсын мундаг  байгууллага байлаа шүү дээ. Ээж маань  тэр чиглэлээр ажилладаг. Намайг НҮБ-д  ажиллуулахыг хүсдэг байсан. Дээрээс нь Баясах  багшийн санаачилгаар МУИС-д Олон улсын  харилцааны тэнхим нээгдсэн. 1993 онд манайх  Америкаас ирж, би 54 дүгээр сургууль төгсөөд,  Баясах багшийн зөвлөснөөр 1994 онд тэр  сургуульд орсон. Тэгж олон улсын харилцааны  мэргэжилтэн болсон. Олон улсын харилцааны  тэнхим бол дэлхийн тавцанд гарах монгол хүнийг  бэлтгэдэг байсан юм. Орон судлалын хичээл  орж, тухайн улсын соёлыг заадаг. Би нэг хэсэг  хятад хэл сурах гэж үзсэн. Баясах багшийнхаа  үгэнд “сайн” орсон болохоор “сайн” сурсан.

 -Түрүүн шилдэг оюутан болсон гэлээ.  Ямар шалгууртай байсан юм бэ?

-Тухайн үед ямар шалгуураар сонгогдсоноо  мэдээгүй шүү дээ. Сургуулиас тодорхойлж өгсөн  гэсэн. Би ангийн даргын үүрэгт ажлаас эхлээд ер  нь бүх л зүйлд  оролцдог  нийгмийн идэвх сайтай  оюутан байлаа. Заримдаа буруу ч зүйлийн урд  явдаг байсан байх.

 -Ер нь Бямбасайханд нэг тийм тал бий.  Юмны урд явах дуртай. Би ч гэсэн бүх  юмны урд явах дуртай. Тийм дур залуугаас  байсан. Тэрийг хүмүүс албан тушаалд дуртай  гэдэг юм л даа. Ер нь тэр хүсэл нь хүнийг  урагшлуулдаг. Тэр чанараараа энэ залуу  өөрийгөө татаж яваа болов уу. Хүн бусдад  татагдаж явбал арын эгнээнд байна гэсэн  үг биз дээ. Америкт олон жил болж ирээд  Монголын нийгэмд яаж хөлөө олох вэ  гэхчлэн тэр үеийн сэтгэгдэл ямар байсан  бол?

-Хүүхэд аливаад дасан зохицох чадвар  өндөртэй байдаг. Америкт аав, ээжийн  зөвлөснөөр  америк сургуульд орсон. Эхний нэг  сар хэл сайн мэдэхгүйгээсээ болж их бухимдсан.  Сургуулиа солино гэж ч үзсэн. Гэхдээ сарын  дараа дажгүй, орчиндоо дасаж, найзуудтай  болсон. Америкаас Монголдоо ирээд орчиндоо  амархан дассан. IV хорооллын эцэст сургууль  маань байдаг. Тэр хавийнхантайгаа “нуугдаж”  тоглохоос эхлээд зохицож амьдрах шаардлага  гарч л байсан. Сүүлд 1998 онд Монголоос яваад  Америк,  Филиппинд ажиллаж, амьдарч байгаад  2010 онд нутагтаа ирсэн. Азийн хөгжлийн  банкинд, Монголтой адил өсөж буй эдийн  засгийн нөхцөлтэй газарт ажиллаж байлаа.  Хүнтэй харилцах харилцаа гэдэг аль ч  газарт  хамгийн чухал. Хүн өөрийн хэлэх санаагаа  тухайн харилцагчдаа  хэрхэн ойлгуулах вэ гэдэг  нь хариуцлага гэсэн үг. Өөрийгөө илэрхийлэх  тал дээр бид учир дутагдалтай байх шиг. Хаанаас  хаа хүртэл явснаа маш тодорхой, ойлгомжтой  тайлбарлах учиртай. Тэгэхгүй “Хөгшин нь нэг  тийш явах гэж байгаа шүү” гэж  хоорондоо  ярьдаг шигээ байвал цаад хүн таны мессежийг  зөв хүлээж авах уу гэдэг асуудал гарна. Олон  улсын зах зээл, хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн  орчин итгэлцэл дээр тогтдог. Өөрийгөө  ойлгуулж чадахгүй бол итгэл олохгүй гэсэн  энгийн дүрэмтэй. Түүнд л бид суралцаж байна.  Үүнд туршлага гэдэг зүйл бас их нөлөөлнө.

 -Технологижсон, иргэншсэн нийгмийн  ха рилцаанд  монголчуу  дын нүүдлийн соёлтой холбоотой уламжлагдсан зарим нэг  зүйл нь гаднынханд цалгар назгай, болчимгүй, хулхиддаг гэхчлэн янз бүрийн сэтгэг -дэл төрүүлдэг байж болзошгүй. Өнгөрсөн  зууны эхэн үед Хүрээнд байсан япон хүний  тэмдэглэл санаанд орлоо. Нэг монгол тайж  тэр хүнтэй  Алтанбулаг явахаар тохирч л дээ.  Тэгээд хэзээ явахыг нь асуухад “Ирэх сарын  шинийн найманд тэнгэр гайгүй бол явна”  гэж.  Ингэж хэлэхээр би монголчуудыг яаж  ойлгох юм бэ. Монголчууд гэж ийм хүмүүс  байдаг юм байна гэж тэмдэглэлдээ бичжээ.  Яг үнэндээ манай тайж худлаа хэлээгүй л  байхгүй юу. Тэр өдөр шуураад байвал яаж  явах юм бэ, тайжид буруу байхгүй байгаа биз  дээ. Бидэнд ойлгомжтой ч нөгөө хүнд бүрхэг  тийм нэг сэтгэлгээний зүйл харилцаанд  нөлөөлдөг байж магадгүй. Тиймээс бид цаад  хүнээ хэн бэ гэдэг талаас харилцаж сурахгүй, зөвхөн өөрийнхөөрөө бодож, сэтгэвэл  болохгүй юм байна.  Нэг ийм юм байна аа, Та бизнесийн хүн  учраас ухаж байж мэдэх юм. Юу гэхээр,  сурталчилгаанд “Хязгааргүй хэрэглээ”  гэсэн үг их гарах юм аа. Гар утсаараа  хязгааргүй ярина гэх жишээтэй. Үнэхээр  тийм хязгааргүй хэрэглээ гэж байвал   ирээдүйд өнөөх нөөц энэ тэр хүрэх үү. Би  хүн төрөлхтөн зөв замаар явж байна гэж  бодохгүй байгаа. Буруу бодож байж болох.  Түрүүлж яваа улсууд нь буруу явж байгаагаа  мэдрээд эргэхэд араас нь дагаж байсан бид  хамтдаа буцаад, эргэж чадах болов уу, дунд  нь очоод таг зогсчих юм биш байгаа?

 -Өнөө цагт хамгийн үнэтэй чухал зүйл  бол мэдээлэл. Энгийн жишээ гэхэд гар утас,  интернэт байна. Утсан холбооны дэд бүтэц гэдэг  зүйлийг өөр улс оронд олон жилийн турш бий  болгож, туршиж ирсэн. Тэгвэл тэр зүйлийг бид  шууд л хэрэглэж эхэлсэн. Дэлхийн хэмжээнд  хэрэгжүүлсэн хамгийн үр дүнтэй “Зуун мянган  нарны гэрэл” сэргээгдэх эрчим хүчний  төслийн  ачаар тал хээр байгаа малчид цахилгаанаар  хангагдсан. Утсаа цэнэглээд ярьж, зурагтаар  мэдээллийг шууд авч, хөдөө, хотод байгаагаас үл  шалтгаалаад хүүхдүүд хүүхэлдэйгээ үзэж чаддаг  болсон. Урьд нь хот, хөдөөгийн ялгаа их байсан  шүү дээ. Тэр нь мэдээллийн л зөрүү байж. Тэгвэл  тэр ялгаа одоо арилаад адил түвшинд очиж  байгаа юм. Технолги гэдэг зүйл амьдралыг ин -гэж өөрчилж чаддаг юм байна. Хязгааргүй хэрэг -лээ гэдгийн хувьд хэзээ ч тийм зүйл байхгүй л  дээ.  Ердөө л бизнесийн сурталчилгаа. -Хөдөөгийн айл бүр зурагт, хөргөгчтэй,  гаднаа нэг “Портер”, мотоцикльтой болсон.  Техникийн дэвшил нэвтэрч байгаа нь сайн ч  морио унаад мал хариулж байгаа хүн бараг  харагдахгүй болж. Мотоциклиор давхиад  адуу малаа хөөгөөд байх юм. Нүүдлийн соёл,  хэв шинж гэж бидний яриад байгаа зүйлийг  яваандаа орхих болов уу, яадаг бол, ямар  сэтгэгдэл төрж байх юм бэ. Соёл урлагийн  над мэтийн хүмүүс болохоор ингэ авахуулдаг  ёс, тууль хайлах, сур харвах нь хэрэгтэй  гээд зүтгэдэг. Яг амьдрал дээр хэрэглэхгүй  болоод байдаг?

 -Адуугаа мотоциклиор хураана гэдэг бол  бүтээмжийн асуудалтай холбоотой. Илүү хурдан,  хямд байгаа учраас л тэрийг сонгож байгаа. Цаг  хэмнэж, тэр хугацаанд өөр олон ажил амжуулах  учраас л тэр шүү дээ. Тэрнээс биш монгол хүн  адуу малдаа хайргүйдээ тэгээгүй. Нүүдлийн  соёл, хэв шинжит амьдрал алга болох уу гэвэл би  “Үгүй” гэж хариулна. Өнөөдөр монгол хүн мон -голоороо ярьж байна, дээрээс нь хүн бүр Мон -голоо монголоор нь авч явах хүсэл, эрмэлзэл,  тэмүүлэлтэй байгаа учраас уламжлалт соёлоо  гээхгүй, авч явж чадна гэж боддог.  Өнөөдөр уул уурхай, дэд бүтэц, эдийн  засгийн өсөлт чухал гэж яриад байгаагийн учир  нь мон  гол хүн, монгол орчин, монгол соёл оршин  тогт  нох орон зай, тэр талбарыг улам сайжруулахын төлөө л явж байгаа хэрэг. Морио унаад  дэлхийн талыг эзлэхгүй нь лавтай энэ үед эдийн  засгийн хөгжилгүйгээр урагшлахгүй. Тэгэхээр  бид бусдаас илүүг бүтээхийн тулд технологийн  дэвшлийг ашиглах нь зөв. Гол нь монгол хүн,  монгол хэл байгаа цагт нүүдэлчдийн соёл алга  болохгүй байх аа.   Үүн дээр бид хил хязгаартай,  тусгаар тогтносон улс. Өдийг хүртэл олон зууны  турш хамгаалж ирсэн энэ улсыг  цаашид улам  бэхжүүлж, хүчирхэг болгож, хадгалахын тулд  бид эдийн засгаа л сайжруулах ёстой.

 -Нээрэн, эдийн засаг тамиржаад ирэ-хээр бүх юмыг хийж болох байх аа. Жишээ  нь, эдийн засаг  тэнхээжих үед нүүдэлч ний  соёл, аж ахуйн хэв шинжээ авч үлдэ  хийн  тулд эмнэг сургасан, ногт, чөдрөө хэрэг -лэсэн, тэмээгээр нүүдэл хийсэн хүмүүст  урамшуулал олгох болов уу.

 -Монгол хүн Үндсэн хуулиараа газар өмчлөх  эрхтэй. Энэ бол их чухал. Газартаа эзэн болсон  хүн байгаа орчноо хамгаалдаг энгийн зарчим  бий. Наад захын жишээ энүүхэнд бий шүү дээ.  Уулын амыг боогоод хашаа босгосон байна  гэж шүүмжилдэг ч тэнд ургамал, мод нь ургаж,  амьтад нь гүйлдэж байгаа. Модыг нь огтлоод,  газрыг нь сэндийчээд орхижээ гэж ярьдаг. Тэр  газар эзэнтэй бол тэгэхгүй. Уг нь эзэн нь бид л  дээ. Гэхдээ хуулиа хэрэгжүүлэхгүй байгаа учраас  байгаль орчноо сүйтгэж байгаа юм. Монгол хүн  байгалаасаа хол байж чадахгүй. Цаг зав гарвал  хөдөө рүү тэмүүлдэг биз дээ. Тийм нөхцөлд бид  монгол ахуйгаасаа холдоно гэж байхгүй л болов  уу.

-Та бизнесийн салбарын хүн. Өдийг  хүртэл юу хийсэн байна, юу хийхийг  хүсэж байна, юуг хийж амжаагүй байна  вэ. Таныг юм хийхэд нийгэм, бидний  зүгээс саад тотгор, нэмэр хандив  юу байна вэ. Юу нь болохгүй байна,  болгохын тулд яамаар байна вэ?

-Цаг хугацааны асуудал байна. Хүн өөрт  байхгүй юмыг хүсдэг амьтан шиг байгаа  юм, өөрийгөө хараад байхад. Монгол хүний  хувьд юу хүсэж байна вэ гэвэл бусадтай адил,  бүр илүү байхыг хүсэж байна. Миний хувьд  олон жил гадаадад өөр соёл, өөр хэлтэй  хүмүүсийн дунд ажиллаж, амьдраад ирэхээр  аливаад дасан зохицох шаардлагатай  болдог. Дээрээс нь тэнд байгаа  олон  орны хүмүүсээс илүү амжилттай байж,  нэг алхмын өмнө явахгүй бол тэр дундаас  гарч ирэхэд хэцүү. Тиймээс хүмүүс 10 цаг  ажиллавал, би 12 цаг ажиллах жишээтэй.  Тэгж байж туршлага хуримтлуулж,  дараагийн ажилд түргэн дэвших зэргээр  ажиллаж ирсэн. Монгол Улс дэлхийн эдийн  засгийн нэг хэсэг болчихлоо. Тэрийг маш  сайн ухаарч байгаа нэг хэсэг байхад зарим  нь мэдэх ч үгүй  яваа. Бизнесийн талаас  авч үзвэл өнөөдөр Монголд юу хэрэгтэй  байна вэ гэвэл, дэд бүтэц. Зам, нисэх  онгоцны буудал, цахилгаан станц, шинэ  үйлдвэрүүд. Энэ бүгд хоорондоо уялдаа  холбоотой. Бид эдийн засгаа солонгоруулна  гэж яриад байгаа даа. Чийг, нар, агаар  гэхчлэн тодорхой нөхцөл бүрэлдсэн үед л  солонго татдаг шиг эдийн засгийн хөгжилд  дээрх зүйлүүд бүгд хамаатай. Өнөөдөр  Монголд хамгийн өрсөлдөх чадвартай  салбар бол гарцаагүй уул уурхай байгаа. Энэ  салбараа сайн залаад явбал араас нь бусад  сайнууд дагана. Өнөөдөр 10 тэрбум доллар  байгаа ДНБ-ийг 100 тэрбумд хүргэчихвэл  өнөөдрийн баян, ядуу, дутуу гээд байгаа  нийгмийн үзэгдлээс сална. Эдийн засгаа  дагаад амьдрал сайжирна.

  -Та асуултад хариулаад ч байгаа  юм шиг, хариулахгүй ч байгаа юм шиг  санагдаад байна л даа. Та юу бүтээмээр  байна вэ. Бүтээхэд тань юу саад болоод  байна вэ?

-Саад байна уу гэвэл “Байхгүй” л гэж  хэлнэ. Та бид хоёр адилхан шүү дээ. Нэг нь  дуртай уран бүтээлээ хийж, нөгөө нь чаддаг  бизнесээ хийгээд явах орчин Монголд  өнөөдөр байгаа. Саад бэрхшээл гэдгийг том  асуудал биш гэж боддог.

-Надад юу ч саад болохгүй. Гэхдээ  ганц бэрхшээл байгаа. Юу гэхээр бү-тээсэн зүйлийнхээ үр шимийг мате-риал лаг байдлаар шударгаар хүртэж  чадахгүй байна. Энд тэнд миний юмыг  зөвшөөрөлгүй ашиглаад, зохиогчийн  эрх зөрчигдөж байгаа, харин таны  хувьд?

-Өнөөдөр Монголд юу хиймээр  байна гэвэл, стандартын дагуу хэдэн том  цахилгаан станц, үйлдвэр баримаар байна.  Тийм ажил гүйцэтгэж байсан туршлага  надад бий. Бид туршлагагүйгээсээ болж  алдаад байна.  Нэг талаас бас бид их яараад  байх шиг. Урт хугацаанд холыг харах  зүйлдээ ойрыг хараад, ойр байгаа зүйлийг  хол хараад тоглолтоо буруу хийгээд байна.  Тэрийгээ мэдээд зайгаа тааруулах нь  нийгмийн гишүүн бүрийн үүрэг. Биднээс  л шалтгаална. Харин огт таарахгүй байна  гэдэг хүнтэй би санал нийлэхгүй. Болохгүй,  бүтэхгүй гээд байвал болохгүй л дээ.  Болгоно, бүтээнэ гэвэл болно шүү дээ.

 -Жирийн иргэд Засгийн газар, УИХ-ын Байнгын хороодын хуралдаанд  суудаггүй. Тэгэхээр иргэд төрийн  хэрэг яаж явж байгааг  өөрсдийнх  нь мэдээлэл, сэтгүүлчдийн дүгнэлт  сэлтээс л ойлгож мэдэх юм л даа. Тэр  мэдээллээр бол хууль тогтоох дээд  байгууллага маань бизнесийн групп,  томоохон компанийн төлөөлөл, бүлэглэл  болсон байна. Төрөөр халхавч хийсэн  бизнесийн бүлэглэлүүдийн хөдөлгөөн  төрд байна гэсэн дүгнэлтийг сэтгүүлчид  хийдэг. Тэгж харж болохоор зүйлүүд  гардаг. Сүүлийн үед давхар дээл, хүрэм,  дан дээл гэсэн тоглолт хийж, иргэдээр  наадаад, цаанаа бол том том эрх ашгийн  хуваарилалт болж байна гэж байгаа.  Бизнес эрхлэгчдэд энэ дүгнэлтүүд яаж  тусаж байна вэ?

-Аливаа бодлого, улс төр, эдийн засгийн  шийдвэр гаргах үйл явцад иргэд идэвхтэй  оролцвол үр дүн нь эерэг байна гэсэн  энгийн зарчим байдаг. Гэхдээ өнөөдөр тэр  шийдвэр гаргах процесс хаалттай байна.  Хүн бүр түүнд оролцож чадахгүй байгаа.  Уг нь олон бүлэглэл байх тусам процесс нь  эрүүл болдог юм банйа л даа. Зарим оронд  лобби гэдэг мэргэжил бий. Тэр хүн тухайн  салбарт тулгараад байгаа асуудлыг хөндөж,  зөв гольдиролд оруулах ажил хийдэг.   Гэхдээ хэдэн хүн л бүх юмыг барьчихаад  байна гэж суухын оронд хувь хүн, бизнес  эрхлэгчид өөрсдөө гүйж, зүтгэхгүй бол хэн  бидний өмнөөс явах юм бэ. Тэр л их чухал.  Бизнесийн зөвлөл гэж 280 гаруй компани  нэгтгэсэн талбар бий. Бид эдийн засаг,  бизнесийн орчинтой холбоотой тулгараад  буй зовлон жаргалаа төр, засгийнхантай  уулзаж ярьж, хэвшиж байна. Үүний дүнд  биднийг сонсдог болж байгаа. Яг үнэндээ  төрийн суудалд байгаа хүн ч бидэнтэй адил  гарц хайж, туршлага дутаж л байгаа шүү  дээ. Тиймээс санаа оноогоо хэлээд, шийдвэр  гүйцэтгэх түвшинд хүргүүлэх талаар  хамтдаа алхах ёстой. Нэг тэрбумын эдийн  засаг 10 тэрбум болоод өсчихсөн. Тэрийгээ  цааш 40, 50 тэрбум болгохын төлөө иргэд  төртэйгөө хамт л зүтгэх учиртай. Өнөөгийн  тогтолцооны нэг дутагдал нь судалгааг  сайн  хийдэггүй, тэрнээс болж сайн, муу янз  бүрийн шийдвэр гардаг.

 -Биднээс бүх юм хамаарна гэсэн  санаа танаас байнга гараад байна л даа.  Асуудлыг хүн л шийднэ гэж байна. Тэр  хүн нь зөв бэлтгэгдэж, зөв бодох ёстой.  Үүнд хоёр асуудал чухал. Нэгд эрдэм  мэдлэг, хоёрт соёлын суурь. Тэгэхээр  ядуу ч гэсэн тусгайлан мөнгө өгч байж  оюунаа тэтгэх үү, эсвэл арга алга гээд  эдийн засгаа бүр босгосон хойноо  соёл,  шинжлэх ухаан, оюуны салбартаа мөнгө  өгөх нь зөв үү?

-Тэгэхээр стандарт гэж асуудал байгаа.  Бид хоёр нэг үйлдвэр барих боллоо.  Хамгийн түрүүнд зах зээлийн судалгаа  хийнэ. Техник, эдийн засгийн үндэслэлээ  (ТЭЗҮ) гаргана. Энэ бүх судалгааг мэр -гэжлийн боловсролтой, эрдэмтэд, ин жене-рүүд  хийнэ. Стандартын дагуу төсөл хийнэ  гэвэл  энэ бүгдийг, тодруулбал техно логи,  соёл, нийгэм, эдийн засгийн бүх хүрээг  судалж, хэмждэг. Тийм на  рийн судалгаа   хийж байж энэ үнэхээр үр өгөөжтэй, эсэхийг  тодорхойлоод хөрөн  гө босгоно шүү дээ.  Стандарт бол бид дэлхийн түвшинд явахгүй  бол эдийн засгаа томруулж чадахгүй л  гэсэн үг. Тэр нэг зүйлийг баримтлаад явбал  нийгмийн ядуурал, иргэдийн орлого зэрэг  бусад зүйл аяндаа болно. Нөгөө нэг асуудал  нь систем. Компани бүр, Засгийн газар  нь хүртэл өөрийн системтэй байх ёстой.  Монголд өнөөдөр энэ зүйл дутагдалтай  байна. Хүн бүр сайн дурын уран сайнханчийн  байр сууринаас асуудалд хандаж, тоглолт  хийдэг. Дэлхийн хэмжээний том төслийг  сайн дурын уран сайханч бүтээхгүй.

-Манайд хийж байгаа ТЭЗҮ-д  хүмүүсийнхээ оюуны санг дайчилж,  ашиг лаж чадаж байна уу?

-Бүрэн хэмжээгээр ашиглаж чадахгүй   байгаа. Монголын инженерийн компаниу-дад гаднын банк, хөрөнгө оруулагч нар  итгэдэггүй юм байна л даа. Дэлхийд алдартай  мундаг эрдэмтнийг багтаа оруулаад тэрийг  хийсэн ч итгэхгүй. Яагаад гэвэл тогтсон нэг  жишиг стандарт гэдэг зүйл дутаад байгаа  учраас тэр. Тэгэхээр тэр жишигт нь нийцэж  ажилладаг, итгэл хүлээсэн Монголын  инженерийн компани байгуулна. Тэгэхийн  тулд дахиад л нөгөө хүний асуудал, хүсэл,  эрмэлзэлийн тухай ярина л даа.

 -Нэг ийм юм байна. Сэтгэл хөөрлөөрөө “Бид Чингисийн  удам. Төрт  улсыг анх байгуулсан, дэлхийн талыг  дагуулсан” гэх юм аа. Тэгээд бид  цөөхүүл, дөнгөж гурван сая руу дөхөж  байдаг. Та олон газраар явж үзсэн хүний  хувьд  монгол хүний чадвар, чадамж  бусад орныхонтой харьцуулахад ямар  байдаг бол. Би  монгол хүн хятад хүнээс  заавал илүү гэж  боддоггүй. Харин өөр л  гэж боддог.

-Эдийн засаг нь тодорхой түвшинд  хүрсэн БНСУ-ыг харахад “Ялагч нь түүхийг  бичнэ” гэдэгчлэн кино, соёл урлагаараа  дэлхийн анхаарлыг татаж байна. Яг  үнэндээ кинонд гардаг шиг тийм түүх  байдаг, эсэхийг солонгосчууд өөрсдөө ч  мэдэхгүй. Энэ жишгээр манай эдийн засаг  одоогийнхоос 10 дахин өсөж, 100 тэрбумд  хүрчихвэл янз бүрийн юм ярьж болно. Өвөг  дээдэс маань бидэнд хамгийн тохиромжтой  сайхан нутгийг өвлүүлжээ. Дөрвөн улирал  сэлгэдэг, хар шуурга, үер  болдоггүй ийм  нутагт төрж, өссөн хүний ухаан сийрэг  байдаг гэж боддог. Би нэг хэсэг байнга  халуун байдаг бүс нутагт амьдарч үзсэн.  Тийм нөхцөлд өссөн хүн өргөн уудам талын  биднээс  өөр л байдаг. Энэ утгаараа бид  байгаа боломжоо зөв ашиглахад л болмоор.  Эдийн засаг томроод ирэхээр санаа зовоох  асуудлын хүрээ нэмэгддэг юм байна л даа.  Өнөөдөр Америкт нэгэн сагсан бөмбөгийн  багийн эзний асуудал олны анхаарал татаж,  шуугиан дэгдээгээд байна. Тэр хүн найз  бүсгүйгээ хар арьстнуудтай нөхөрлүүлж,  хамт байлгах дургүй байж л дээ. Нөгөөх  алдартай Мэйжик Жонсонтой хүртэл битгий  нийл гэдэг байсан талаар нь найз эмэгтэй нь  олон нийтэд дэлгэсэн энэ асуудалд  Барак   Обамагаас эхлээд нийгмийн давхарга бүрт  эсэргүүцэж, ундууцаж байна. Тэр нөхрийг  Сагсан бөмбөгийн холбоо шахаж гаргаж  байна шүү дээ. Хөндлөнгийн нүдээр харахад  нэг хувь хүн тэгж хэлж, аашлаа л биз.  Нийгэм даяараа шуугиад байх асуудал биш  мэт. Гэтэл эдийн засаг нь томорч, хөгжсөн  нийгмийн иргэд тийм юманд хүртэл санаа  зовж эхэлдэг юм байна л даа.

-Хүний эрхтэй холбоотой хамгийн  жижиг асуудал ч маш том болж хараг-даж байгаа хэрэг. Өөрөөр хэлбэл,  эдийн засаг жижиг  байхад том асуудал  ч харагдахаа больдог юм байна л даа.   Хүчтэй эдийн засагтай нийгэмд бүх   юмыг хардаг болчихно гэсэн үг байна.  Ер нь ярилцлагын туршид “Монгол хүн  монголоороо байя. Бусдын хийж чадаж   байгааг бид ч бас хулхидахгүйгээр хийе.   Тэр үед бүх асуудлыг шийдэж чадна” гэсэн  санаа гарлаа гэж ойлголоо, зөв үү?

-Монголчууд эзэн хичээвэл заяа хичээнэ  гэдэг. Америк мөрөөдөл гэдэг ч ийм л юм  шүү дээ. Хүн өөрөө л хүсвэл болно гэсэн  зарчим.

 -Манай нийгэмд ингэмээргүй байна  гэж бодох юм юу байна вэ?

-Ард түмэн гэж ярьдаг хүн цөөхөн  байгаасай. Уг нь хуулиараа бол тэгж ярих  эрхтэй хоёрхон субъект бий. Ерөнхийлөгч,  УИХ. Энийг бүр хуульчилмаар ч юм шиг  санагддаг. Миний хувьд “ард түмэн” гэж  том ярьж, энэ үгийг хэрэглэхгүйг хичээдэг.  Гэтэл ярилцлага авсан зарим сэтгүүлч  намайг тэгж хэлсэн болгоод биччихсэн  байдаг. Зурагтаар хүртэл сэтгүүлчид “ард  түмэн” гэж их ярьдаг. Ер нь ард түмэн гэж  хэн юм бэ. Монгол хэдийгээр нэг үндэстэн  давамгайлсан улс ч гэсэн иргэн бүр нь өөр  өөр хувь хүн шүү дээ.

Н.Ж: Өчигдөр ард түмний нэг байсан  нөхөр өнөөдөр сонгуулийн эрх авчихаад ард  түмний эгнээнээс гарчихдаг. “Би, бид ард  түмэндээ…” гэж ярьдаг. Тэгэхээр өөрөө ард  түмний эгнээнээс гараад явчихаж байгаа  юм. 1940-өөд оны үед утга зохиолын хэлийг  нэлээд өөрчилж, “народ” гэдэг орос үгтэй  тулгаад “ард түмэн” гэдгийг айхтар үзэл  сурталжуулсан юм. Одоо “иргэн” гэдэг үг   хэрэглэж заншмаар санагддаг.

Ж.Э: -Уучлаарай, түрүүн Та “хул-хидахгүйгээр хийх” гэсэн үгийг Жанцанноров гуайн ярианы завсарт “шургуулсан”. Ямар учиртай юм бол?

-Зарим хүн аливаад амархан, ядрах -гүйгээр хүрэх гээд байх шиг. Нэг жишээ  хэлэхэд, Австралид болсон үер манайханд  нүүрсээ хурдан зарах боломж болж,  тэрийг дагаад Монголд өмнө нь байгаагүй    мөнгөний урсгал орж ирсэн. Бас газар  доорх баялгийн үнэлэмжийг нэмэг  дүүлж,  лиценз гэдэг цаасны үнэ нэмэгдэж, тэр үед  тодорхой хөрөнгөтэй болсон хүмүүс байгаа.  Тэгэхээр амьдрал их амархан санагдаад  хэдэн цаас цуглуулж байгаад зарчихвал  болно гэсэн хялбар аргаас цааш харахгүй  болно. Гэхдээ тийм боломж, цаг үе дахиж  тохиохгүй л болов уу.   “За, би танай сонины даалгаврыг биелүүлэхийг хичээлээ. Янз бүрийн зүйл асуух  гэж оролдлоо. Энэ хүнд маань өөрийн бодол  байгаа учраас “Монголбанкны бодлого  ямар байна” гэж асуугаад ч нэмэргүй юм  байна. “Би бусдыг шүүмжлэх нь чухал биш,  бүх зүйл биднээс л шалтгаална. Хүн бүр  өөрөө хичээгээд, хийж байгаадаа сэтгэлээ  шингээ вэл улсынхаа бүтээн байгуулалтад   оролцож байна” гэж боддог залуу байна.  Тиймээс  барьж байгаа шугамнаас нь дав-сан асуулт тавиад ч хэрэггүй юм байна.  Төрийн тэргүүлэгч нь хийх ажлаа хийг,  Засгийн газар давхар, дан дээлтэй байх нь  хамаагүй бас хийдгээ л хийг. Ер нь дор бүрнээ  хичээе л гэж яриад байна шүү дээ. Тэгэхээр  бидний яриа энд хүрээд өндөрлөж байна.  Олон улсын морин хуурын наад мын хүрээнд  болох симпозиумыг би удир дах учиртай юм.   Цаг болчихлоо” гэсээр Жанцанноров гуай   уншигч-сурвалжигчийн албаас албан ёсоор  чөлөөгдсөнөө мэдэгдэн гарч одов

http://www.mongolnews.mn/w/51778

Соёл, урлагийг дэмжигч “Төгөлдөр” сангийн тэргүүн Х.Отгонтуяа: “Хөгжимчид ийм л байх ёстойг жинхэнэ утгаар нь мэдэрлээ” гэж тэд хэлсэн

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE Соёл, урлагийг дэмжигч “Төгөлдөр” сангийн тэргүүн Х.Отгонтуяатай ярилцлаа.

-Өнгөрсөн долоо хоногт та хөгжмийн сон­го­­дог концерт зохион бай­гуул­лаа. “Төгөлдөр” сан одоо Монголын хөгжмийн урлагийн ирээдүйн хөгжил рүү нухацтай хандаж байгаа нь тодорхой харагдаж бай­на л даа. Хөгжмийн урла­гийнхаа алс хэтийг харсан бодлого гэж хүмүүс үзэж байх шиг байна. Санаа сэдлээ хаанаас эхлэв?

-Манай сан өнгөрсөн хуга­цаанд балетын, хөгжмийн, драмын урлаг, мөн хүүхдийн сурах бичиг зэрэг хэд хэдэн чиглэлд ажилласан л даа. Энэ “Трио” тоглолт бол миний хийх юм сан гэж хүсч бодож явсан тоглолт боллоо. Чухам ямар хэлбэрээр хийхээ сайн товлож амжаагүй явтал Морин хуурын чуулгын Ерөнхий удир­даач Ц.Батчулуун гуай, Ч.Чинбат гуай, морин хуурч Жигжиддорж гурав надад санал тавьсан юм. Өмнө нь би Морин хуурын чуулгын тоглолт үзэж байхдаа тэр дундаас Жигжиддоржийг маш сайн бэлтгэгдсэн хүү юм байна даа гэж харж байсан л даа. Тэр үед нөхөр маань Ерөнхий сайд байв. Манайх Цагаан сарыг нэг их хөл хөөр болгож хийгээд байдаггүй. Харин тэр жил ёс ёмбогор төр төмбөгөрийг бодож цагаан сарыг ёсолж хийсэн юм. Зүгээр л нэг золгоод хоол унд идээд өнгөрөхийн оронд үндэсний хөгжмөө дуугаргачихвал зочдод маань ч өөрсдөд маань ч сайхан юм даа гэж бодож Жигжиддоржийг хэсэг уран бүтээлчдийн хамт урьж анх танилцаж байлаа.

-”Трио” тоглолтыг яагаад онцлов гэвэл, яг дэлхийн хөгж­мийн концертын дэг­лэл­тийг үзүүлсэн, бас том хэмжээний зохиол ч шинээр төрүүлсэн гээд өгөөж нь хөгжил рүүгээ хандсанд байгаа юм л даа?   

- Гадаадын орнуудад явж байхдаа би сонгодог концерт их үздэг л дээ. Симфони оркестрын концерт ч юм уу, квартет ч юм уу. Метрополитан театрын Филармонийнх нь улирлын нээлт, Берлиний оркестр гэхчлэн гоё гоё оркест­­рын тоглолтуудыг үзэж явахдаа ийм концерт хийхийг мөрөөдөөд явдаг л даа. Гэтэл миний хүсэж бодож байсан зүйлийг яг л бур­­хан харсан юм шиг энэ гурван хүн яриад санал тавьж тохироо бүрдсэн хэрэг. Үүнийг хийх сэтгэл зүрх надад гол нь байсан. Ямар нэг юм барьж авахаараа би өнгөцхөн хандаад орхичихдоггүй, чин сэтгэлээсээ хийдэг зантай. Тэгээд хөгжимчдөдөө юунд ч битгий санаа зов, зөвхөн хөгжмийнхөө дуугаралтдаа анхаарах юм шүү. Тэнд хүмүүс концерт үзэх гээд ирэхэд үнэхээр сайхан хөг­жим эгшиглэж байх ёстой. Бэлтгэлээ л сайн хийгээрэй гэж хэлсэн. Энэ удаад ёстой л хөгжим зохиох, тоглохоос бусдыг нь хийлээ. Хэдийгээр надад туршлага байхгүй ч гэсэн азаар сонгодог хөгжмийн концерт ямар байх ёстойг зарим улс орнуудад очоод сонсоод үзээд явдгийн хэрэг сая гарлаа л даа. Их юм үзэж харж явсных уран бүтээлчдэд зөвхөн хөгжмөө анхаарах боломж олгосон. Өчигдөр бид уулзаж бие биедээ талархлын үгээ хэлцгээлээ.  Мэргэжлийн өндөр түвшний хөгжмийн зохиол­чид, хөгжимчид, удир­даач, багш хүмүүстэй ажил­ласан болохоор их сай­хан байлаа. “Бид анх удаа­гаа хаана тоглох вэ, яаж тасалбараа зарах вэ, түрээсээ хаанаас олох вэ, хүн ирэх болов уу үгүй болов уу гэсэн зовлонтой ажлуудыг огт хийсэнгүй. Яг мэргэжлийнхээ хөгжмийг тоглож байгаад шууд тайзан дээр тоглож дуусаад л гарч ирлээ. Хөгжимчид ийм л байх ёстой гэдгийг жинхэнэ утгаар мэдэрлээ” гэж тэд маань надад хэлсэн. Тоглолт үзсэн хүмүүс ч таашаасан байх аа.

-Ялангуяа Европыг хараад, хөгжим нь яагаад тийм өндөр хөгжсөн юм, яагаад тийм олон зуун жилийн уламжлалтай үзэгч сонсогчид бэлтгэгдчихсэн байдаг юм бол гээд харахад бодлоготойгоор үндэсний хөрөнгө оруулагчид нь хүч тавьсан зам мөр харагддаг. Манайх болохоор нэг хэсэг нь зохиогоод орхичихдог, нөгөө хэсэг нь ганц нэг удаа тоглоод хаячихдаг. Яг идиал болгоод хүч хаясан уу гэхээр хэцүүхэн?

-Хүмүүс хэлж байна лээ. Хөгжмийн урлагийг шат ахиулсан тоглолт боллоо гэж ярьж байна л даа.

-Үүнээс өмнө таны хийсэн олон төслүүдээс “Спартак” балетыг номер нэгд онцолмоор байна. Гэхдээ тэр сэргээн тавьсан тавил нь танд хэр таалагдсан бэ?                  

-Тухайн үед ярьж байсан яриа маань удалгүй ажил хэрэг болон биелж, ”  Спартак” ДБЭТ-ын урын санд байнга тоглогдож байна. Д.Намдаг гуайн “Оролмаа эх” жүжиг ч гэсэн Драмын театрын урын санд нь үлдсэн байх гэж бодож байна. “Нойрссон гүнж” балет бас ДБЭТ-ын урын сангаас хасагдаж байхад бид бүх юмыг нь шинэчилж сэргээж авч үлдэж байсан. “Спартак” бол намайг дунд сургуулийн ес аравдугаар ангийн охин байхад анх театрт тавигдаж байсан балет. Би театрт байнга балет үздэг охин байлаа л даа. Миний үеийнхэн дөнгөж суралцаж байсан, төгсч ирээгүй үе. Х.Гэрэлчимэг эгч эд нар бүжиглэж байсан юм.  Хүүхэд байхад “Спартак” надад их хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлсэн. Хөгжим нь маш гоё. Хэдийгээр социалист реалист үеийн тавилт ч гэлээ тэр чинь Хачатурян шүү дээ.  Оросын Григорьевичийн тавилтыг Жамьяндагва гуай өөрийн тайзан дээр хөрвүүлэн тавьсан тэр үеийнхээрээ сэтгэлд маш тод үлдчихсэн байсан. Яагаад гэхээр, тухайн цаг үедээ жинхэнэ тэсрэлт болж гарч ирсэн л дээ. Балет сонирхдог бүх хүмүүс очиж үздэг, тэр хөгжим, бүжигчдийн тавилт хөдөлгөөн, тэр үеийн хувцас хунар гээд ер хачин гоё мэдрэмжийг сэтгэлд зураад үлдээчихсэн. Тэгээд би нэг өдөр “Спартак”-ийг сэр­гээж тавихгүй юм уу гэж Жамьяндагва гуай, Гэрэлчимэг нарт хэлэхэд ямар ч боломж байхгүй, хүн хүч байхгүй, бараг мартаад гучаад жил болчихсон гэх мэт янз бүрийн шалтгаан хэлсэн л дээ. Дараа нь уулзахдаа “Спартак”- аа дахиад ярилаа. Өмнө нь “Инээмсэглэл” хамт­лагийг тоглооч гээд итгүүлж үнэмшүүлсэн шигээ үүн дээр Жамьяандагва гуайг ятгасан гэх юм уу даа. Тэгж байж энэ гайхамшигтай хөгжмийн жүжгийг ирээдүйд авч үлдсэн­дээ баяртай байдаг. Одоо үзээд сууж байхад тэртээ жаахан охин байхдаа үзэж байсан сэтгэгдлээс арай өөр санагд­даг л даа. Гэхдээ бүжиг, хувцас хунар, бүх талаараа социализмын үеийнхийг бодвол хамаагүй сайжирсан. Сүүлд бүжигчидтэй уулзаад ярьж байхдаа “Спартак”-ийг сэргээх нь хэр оновчтой сонголт байсан юм бол, хөг­жим нь хичнээн гоё ч гэсэн сэдэв нь хувьсгал гэсэн арай жаахан хоцрогдсон юм хийчихэв үү дээ гэх ухааны юм бодож байснаа хэллээ дээ. Гэтэл бүжигчид миний яриаг огт хүлээж аваагүй. “Спартак”-т бүжиглэх дэндүү гоё. Дэндүү гоё балет гэцгээж байсан. Тэр хүчтэй драм нь ч юм уу, бүжиглэхэд эвтэйхэн байдаг ч юм уу би мэдэхгүй юм. Дандаа залуу бүжигчид шүү дээ. Энэ балетыг анх яаж тавигдаж байсныг мэдэх­гүй, ямар ч ойлголтгүй залуучууд. Урьд нь манай театр тавигдаж байсан юм гэнэ лээ гээд байж байсан. Х.Гэрэлчимэг, Ю.Оюун гуай хоёр энэ балетад бүжиглэдэг байсан юм. Х.Гэрэлчимэг эгч, Б.Жамьяндагва гуай хоёр байсан тулдаа “Спартак” эргэж боссон шүү.  Сэргээж авч үлдээгүй бол ийм балет тавьж байсан гэнэ лээ гэсэн түүх  болоод л үлдэнэ шүү дээ. Одоо бүжигчид “Спартак”-т бүжиглэх ямар их дуртай гээч. Д.Алтанхуяг надад хэлж байсан. “Отгоо эгч ээ, та намайг байхгүй хойгуур “Спартак”-ийг тавьчихлаа, би бүжиглэмээр байна шүү дээ” гэж.

-Харин “Оролмаа эх” жүжгийн сонголтод та эргэлзээгүй юу?

-”Оролмаа эх”-ийг драмынхан өөрсдөө сонгосон юм. Олон хүүхэдтэй эх хүн. Хүүхдүүд нь олон янзын санаа бодолтой. Тэр эхэд үр хүүхдүүд нь ямар санаа бодолтой байлаа ч, юу хийж байлаа ч адилхан л үр хүүхэд нь гэсэн санааг л хэлж байгаа шүү дээ. “Спартак” ч, “Оролмаа эх” ч аль аль нь тухайн цаг үетэйгээ холбоотой л анх тавигдаж байсан юм чинь. Сэргээж авч үлдсэн нь буруу ч биш  байх аа. Оролмаад тоглоод жүжигчин С.Сарантуяа “Гэгээн муза” авсан байх. Бараг дараа нь, ардын жүжигчин ч авсан байх. Тэгэхээр хэрэгтэй л байсан болов уу.

-Үндэсний жүжгийн сон­голтыг Драмын театрынхан өөрсдөө хийсэн гэлээ. Та одоо харахад өөр зохиол сонгосон бол зүгээр байж дээ гэсэн бодол төрдөг үү? 

-Сүүлд бодоход, Д.Намдаг гуайн “Цаг төрийн үймээн” романыг жүжиг болгох ч юм уу, эсвэл “Ээдрээ” ч байж болох байж үү дээ гэж бодогдож л байлаа. Э.Оюун, Л.Ванган, Д.Намдаг гэсэн улсуудынхаа жүжгээс сэргээгээсэй гэсэн санаатай л байсан. Яагаад гэвэл эдний урын санд үндэс­ний сонгодог байгаагүй. Бүгд тоглог­дохоо больчихсон бай­сан. Тэгээд өөрсдөө Уран сайхны зөвлөлөөрөө ярилцаад Намдаг гуайн “Оролмаа эх”-ийг сонголоо л гэсэн. Зохиолчийн мэндэлсний 100 жилийн ой ч тохиож таарсан байх.

-Урлаг бол хүний амьд­ралын маш гүн гүнзгий, асар том ертөнц. Ийм зүйлийн талаар бид ярьж байна. Тэгэхээр манай хоёр театрын жүжгүүд ер нь ямархуу санагддаг вэ. Найруулга, зохиолд хандах найруулагчийн хандлага зэргээрээ хэтэрхий нэгэн хэвийн байдал анзаарагддаг уу.  Олон улсын театруудын өнөөдрийн өнгө төрхтэй харьцуулахад танд юу бодогддог вэ?        

-Ер нь хүмүүс бид нэгэн хэвийн амьдралд байдаг шүү дээ. Театр бол мэдээж хүмүүс бидний л тухай урлаг. Биднээс тасраад огт өөр тусдаа урлаг гэж зүйл байхгүй. Тиймээс урлагийг бидний л тухай юм гэж биойлгодог. Тэнд очоод жүжиг үзээд суух их сайхан. Гаднын театруудтай харьцуулж болох ч ингэх нь хэцүү. Улс улсын онцлог мэдээж харагддаг. Гэхдээ дэлхийн нийтлэг чиг хандлага гэж байна. Бид чинь саяхан болтол театрын амьдралыг мэдэхгүй байлаа шүү дээ. Дал наян жил л болж байна. Жижиг улс учраас ердөө хоёр театртай, үзэж явахад ч амар. Ямар Орос, Европ шиг хэдэн зуугаар нь театр байгаа биш.

Харин урлаг соёлын хөгжлийг нь харахад л тэр улс орны нүүр царай харагдаж байгаа юм л даа. Эдийн засаг, улс орныхоо амьдрал аж байдлаа өөд нь татчихсан, урт удаан хугацааны хотын суурин соёлтой улсын театрыг саяхан болтол малчин бай­сан, дал наяхан жилийн теат­рын түүхтэй өөрсөдтэйгөө харьцуулж ярих хэцүү. Харин манай түвшиндээ яривал, Дуур, бүжгийн, Драмын энэ хоёр театр маань байгаад, дэл­хийн болон өөрсдийн сон­годог бүтээлүүд, модерн гэх зэрэг янз бүрийн жүжиг тоглоод байж байгаа нь сайн хэрэг. Энийгээ л бид алдаж болохгүй. Гэхдээ байж байгаа нь сайн гээд байранд нь байлгаад байж болохгүй л дээ. Нэгэнт л суурин соёлтой хүмүүсийн амьдралаар амьдраад, хот болоод сууж байгаа учраас түүнийгээ дагаад амьдралын хэв маяг соёлд нь хүссэн хүсээгүй орж байна. Энэ хоёр театр ч ийм л шаардлагаар үүссэн учраас бусад өндөр хөгжилтэй улсуудын адил биш юм гэхэд огт өөр чиг рүү явчихгүй, ядаж араас нь дагаад, авахыгаа авч, дэлхийн театруудын хөгжил хаашаа явж байгааг бас харах хэрэгтэй. Урлаг соёл нь тасархай түрүүлж хөгжөөд, эрүүл мэнд боловсрол, аж амьд­ралаасаа тасраад хөгжи­нө гэж байхгүй шүү дээ. Улс орны эдийн засгийн чадавхи дээшилж, хүмүүсийн амьдрал дээшил­сэн цагт л театрууд дагаад цэцэглээд хөгжих биз.

Санаж байна уу, ерэн оны эхээр ардчилсан шинэ систем гарч ирэхэд театруудад хүн орохоо больчихсон. Юун урлаг, юун театртай манатай л байв даа. Нэг системээс нөгөө рүү ороход хүмүүс яаж дасан зохицож амьдах учраа олохгүй шооконд орсон. Би тэр үед театрын сургуульд сурч байсан үе. Бидний хэрэг байсан ч юм уу үгүй ч юм уу болж ирсэн л дээ, үнэндээ.  Тэгээд л манай сургуулийг төгссөн хүүхдүүдээс урлагаар явсан хүн байдаггүй юм. Цаг үе нь тэгж тохиосон. Айлууд зусланд гарахаа больчихсон. Театр байтугай жилдээ гурав­хан сар олддог зундаа зусланд гарахаа байгаад зулсангийн бүх байшингууд нь хоосорч эвдрээд хачин болсон үе. Дараа нь хүмүүс шоокноосоо гараад эргээд урьд нь гардаг байсан зусландаа гарч, үздэг байсан театраа үзэж, хэвийн амьдрал руугаа орж эхэлсэн дээ. Түүний дараа дахиад бас нэг үе өнөө тохиож байна. Одоо театрт үгүйлэгдэж байгаа бүгдийг тоочвол зөндөө л дөө. Миний харж байгаагаар, театр янз бүрийн шийдэл эрэлхийлж байх шиг. Драмын театр долоон найруулагчийн жүжиг, янз бүрийн төрөл жан­руу­дыг барьж авч, өөрс­дийн­хөөрөө хийж байна. Өмнөх үеийнхнээс, жишээ нь, Мөнхдорж гуайгаас өөрөөр найруулна гэхэд залуучуудад маш хэцүү гэж би бодож байна. Өмнөх үеийн найруулагчид маань байж болох бүх сайн хувилбаруудыг хийчихсэн учраас залуучууд хичнээн өмнөх үеэ давтахгүй юм сан гэж бодлоо ч тэднийг давж гарах хэцүү байгаа болов уу. Бүх л мундаг юмнуудыг хийчихсэн урд үеийнхнээсээ давж өөрөөр хийнэ гэдэг хэцүү.

-Хязгааргүй өргөнөөр сэтгэх бололцоо хэзээд байсаар байдагт урлагийн мөн чанар оршдог шүү дээ?

-Үнэхээр тийм. Түүгээрээ урлаг агуу. Сэтгэхгүй байна гэж харагдахаар байдал биш­гүй л дээ. Одоо “Аида” дуурийг ч гэсэн аваад үз. Аль далан хэдэн онд оросуудын тавьсан тавилаар манайд тавьсан. Сүүлийн хорин хэдэн жилд дэлхий даяараа маш өөр болж олон янзын туршилт их хийж байна. Энд тэнд явж байхад театрууд янз бүрийн оролдлогууд хийсэн байдаг юм. Сиднейн дуурийн театрт дуурь үзсэн чинь хар нүдний шил зүүчихсэн, мотоцикль уначихсан тайзан дээр гарч ирээд мотоциклиосоо үсэрч буугаад дууриа дуулж байх жишээтэй. Хүүхнүүд нь дуурь гээд урт палааж, ээмэг бөгж болсон гял цал хүн дуулах ёстой гэсэн бидний ойлголт тэнд алга. Ердөө өдөр тутмын энгийн хувцастайгаа гарч ирээд хоорондоо ярьж байгаа юм шиг дуулаад л. Маш сонин сэтгэж эрэл хайгуул найруулагч нар нь хийдэг юм байна лээ. Саяхан би Москвад Евгений Миронов гэж мундаг жүжигчний “Гамлет” тоглохыг үзлээ. Гаднын найруулагч очоод ганц хүний “Гамлет” тавьжээ. Нөгөө ганц жүжигчин чинь бүх хүний дүрдээ тоглож байгаа юм. Гамлет бүх хүн болж байгаа юм л даа. Ер нь найруулагч, зураач нар гадуур сайн явж юм үзэх хэрэгтэй санагддаг. Тайзны тал дээр ч гэсэн, хүний уран сэтгэмж шаарддаг, мөнгөнд бариг­дахгүй юм гэж бас бай­на. Харьцангуй театр дэмж­дэг хүмүүс ч олон болж. Тэгэхээр сэтгэх л хэрэгтэй болов уу. Нөгөөтэйгүүр, үе үеийн төр засаг бодлогоороо энэ урлагийг сөнөөчихөлгүй барьж иржээ. Төр оролцож бай­сан учраас энэ хоёр театр зах болчихолгүй, театр хэвээрээ байж л байна.  Бараг зах болчихоор хатуу ширүүн цаг үеийг бид үзсэн шүү дээ.  Төр засаг театруудынхаа дулаан цахилгааныг төлж жүжигчдийнхээ цалинг бага ч гэсэн тавьж барьж байгаагүй л бол энэ хэдэн театр зах болж хувираад алга болчих байсныг үгүйсгэхгүй. Театр оршин тогтноход төр засаг маань үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан. Одоо харин уран бүтээлчид сэтгэх л хэрэгтэй. Сэтгэхдээ тэсрэлттэй. Драмын театр нэг хэсэг их сайхан, тэсрэлттэй байсан үе бий. Б.Мөнхдорж гуай, И.Доржсамбуу, Б.Баатар, дараа нь Ч.Найдандорж гээд олон найруулагч нар ажиллаж эднийх нэг хэсэг тэсрэлттэй байсан.

Н.ПАГМА

http://www.dnn.mn/publish/?vid=56343&vt=item&user=fqzeugvoi359&vpage2=

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.