• Categories

  • Traffic

Дэлхийн дунд сургуулиудын сурагчдын “Хятад хэлний гүүр” зургаа дахь удаагийн тэмцээний аварга, 23 дугаар сургуулийн 11 дүгээр ангийн сурагч Х.Цэрэндолгор: Хэл сурах нь чиний хамгийн том давуу тал

1 өдөр 5 цагийн өмнө.

Дэлхийн дунд сургуулиудын сурагчдын “Хятад хэлний гүүр” зургаа дахь удаагийн тэмцээн БНХАУ-д өнгөрсөн сарын 20-оос энэ сарын тавны хооронд  болсон. Тэмцээний тэргүүн байрыг Монгол Улсаа төлөөлөн оролцсон 23 дугаар сургуулийн 11 дүгээр ангийн сурагч Х.Цэрэндолгор эзэлсэн юм. Ингээд түүнтэй ярилцлаа.

5

-“Хятад хэлний гүүр”  тэмцээнд тэргүүн байр эзэлсэнд баяр хүргэе. Энэ тэмцээнд оролцоход ямар  шалгуур тавьдаг вэ?

-Баярлалаа. Энэ тэмцээнд оролцохын тулд эхлээд Монголдоо шалгаруулалтад ордог. Монголд хятад хэл  сурдаг бүх сурагчдын дунд дөрвөн шаттай тэмцээн зохион байгуулдаг. Эхний хоёр шат нь бичгийнх, үлдсэн шат нь нь илтгэх урлаг, асуулт хариулт мөн авъяасаа үзүүлэх байдаг. Тэндээсээ шигшигдээд хамгийн сүүлийн шатанд 23 хүүхдээс нэгдүгээр байранд орсон. Хоёрдугаар байранд нь н.Мөнхбадрал гэж хүүхэд орсон. Бид хоёр улсаа төлөөлж тэмцээнд оролцох эрхтэй болсон. Харин гурав, дөрөвдүгээр байранд орсон хүүхдүүд тэмцээнийг үзэх эрхтэй болсон.

5

-Хятадад болсон тэмцээнд хэдэн орны хүүхдүүд оролцсон бэ?

-Тэмцээнд 63 орны 300 хүүхэд ирсэн. 124 хүүхэд нь тэмцээнд оролцоод үлдсэн нь тэмцээнийг үзсэн. Хувь хүний шалгаруулалтаар би нэгдүгээр байранд, н.Мөнхбадрал хоёрдугаарт орсон. Зургаа дахь жилдээ зохион байгуулагдсан энэ тэмцээнд анх удаа монгол хүүхэд түрүүлсэн.  Тэргүүн  байр нь гурван хүүхэд шалгаруулдаг. АНУ, Бангладеш улсын хүүхдүүд мөн нэгдүгээр байранд орсон. Хоёрдугаар байранд нь зургаан хүүхэд орсон. Тэдний нэг нь н.Мөнхбадрал. Бас багийн тэмцээнд манай баг дэд байрт орсон.

5

-Чиний хувьд тэмцээний шалгаруулалт хэр хүнд санагдсан?

-Өөрөө гоц сайн хичээхгүй бол байр эзэлнэ гэдэг хэцүү гэж багш маань хэлж байсан. Эндээс явахад багш биднийг маш сайн бэлтгэсэн. Бэлтгэж байсан тестүүдээс ирсэн болохоор тийм ч хүнд байгаагүй.

5

-Өөрөө хятад хэлийг хэр хугацаанд судалж байна вэ?

-Гуравдугаар ангиасаа 23-р сургуульд ороод хятад хэлийг судалж байна. Гэхдээ хятад хэлний гүнзгий анги мөртлөө тухайн хэлний хичээлийг 3-4 цагаар заадаггүй. Өдөрт 40 минут л ордог.

Урьд хятад хэлийг сайн судлахгүй, урсгалаараа л явдаг байлаа. Хэл сурахад багшийн үүрэг маш их. Багш яаж зааж байгаагаас их зүйл шалтгаалдаг. Манай хятад багш хичээлээ маш сонирхолтой байдлаар заадаг байсан. Өөрийн эрхгүй хятад хэлэнд татагддаг болсон. Өглөө болгон 6 цагт босоод ханзаа цээжлээд, том болох тусам өөртөө үүрэг өгдөг болсон. Хэрэв сурахыг хүсч байгаа бол хамгийн сайнаар нь сур гэж өөртөө хэлээд сурсан.

5

-Хятад хэл сурахад хүнд шүү дээ. Маш их ханзтай. Түүнийг нэг бүрчлэн цээжлэх болдог. Чи өөртөө хэвшүүлсэн зөвхөн чиний л гэх арга барил байгаа юу?

-Би бичиж байгаа юмаа нүдэндээ сайн тогтоодог. Хятад ханз утгатайгаа их дөхөм, зураг шиг байдаг. Тийм болохоор эргээд сайн санадаг. Нэг харахад тогтоогдчихдог гэсэн үг л дээ.

6

-Танай сургуулийн сурагчдын хятад хэлний  мэдлэгийн түвшин жигд үү, харилцан адилгүй юу?

-Хувь хүнээс л шалтгаална. Бүгдэд л адилхан зааж байгаа. Хичээвэл хэн ч сурна. Зарим хүүхдүүд ээж аавынхаа шахалтаар сурдаг. Тэгж сурч байгаа үед өөрөө сонирхолгүй учраас багш хичнээн сайн заасан ч доогуур түвшинд байдаг. Сайн хүүхдүүд ч их бий.

5

-Энэ тэмцээнд орсноор ямар боломж нээгдсэн бэ?

-Нэгдүгээр байрын шагнал нь Хятад улсад дөрвөн жил сурах тэтгэлэг өгдөг. Тэрэнд нь байр, хоол, сарын тэтгэлэг, сургалтын төлбөр, ирж очих онгоцны тасалбар нь хүртэл багтсан байдаг юм билээ. Сурах сургуулиа өөрөө сонгох боломжтой. Хоёр, гуравдугаар байр нь нэг жилийн тэтгэлэгтэй.

5

-Чиний хувь ямар чиглэлээр сурахаар төлөвлөж байна вэ?

-Хуулийн чиглэлээр суралцах бодолтой байгаа. Манай аав хуульч хүн. Хятад улсад бакалавраа хуулийн чиглэлээр хамгаалаад, магистраа Европын оронд хамгаална гэж бодож байгаа. Монголд хятад хэлтэй хуульч ховор. Тийм болохоор гаднаас маш өндөр үнэ ханштайгаар хуульчдыг  авч ажиллуулдаг. Тийм болохоор ирээдүйтэй.

5

-Үе тэнгийнхэндээ хандаж юу хэлмээр байна вэ?

-Хэлтэй бол хөлтэй гэдэг. Хятад хэл сурдаг гэхээр хятад хүн болчихгүй. Хэл сурна, хэлтэй байна  гэдэг чиний хамгийн том давуу тал болно гэж хэлмээр байна.

5

Ц.Зол

http://www.shuud.mn/?p=299007

Судлаач, философийн ухааны доктор С.Молор-Эрдэнэ: МУИС гэмт хэрэг үйлдэж байна, хаалгыг нь бүр мөсөн цоожлох хэрэгтэй

 

Нийтэлсэн: 2013-11-08 12:44:20

Судлаач, философийн ухааны доктор С.Молор-Эрдэнэ тэй ярилцсанаа хүргэж байна.
-Та бид хоёр урьд өмнө дандаа улс төрийн сэдвээр ярьж байжээ. Харин энэ удаад арай өөр сэдэв рүү хандуулж, бичиж байгаа номоос тань яриагаа эхлэе.
-Би нэг хэсэг улс төр рүү орлоо. Яахав, хүмүүс миний талаар улс төрийн ойлголттой болсон учраас одоо нэг их улстөржихгүй гэж бодож байна. Ер нь хүмүүс хэт их улстөржиж болохгүй. Би өөрөө хэтэрхий их улстөржихгүй гэж бодож байна. Нөгөө талд би өөрийн гэсэн том зорилготой хүн. Энэ нь мэдээж Монгол орноо хөгжүүлэх юм. Монгол орон зүгээр л нэг түүхий эдээ нийлүүлж байдаг тийм ядарсан орон байж болохгүй.
Гадаадын том том компаниудад худалдагдаад Африкийн нэг орон шиг болчихож болохгүй. Үүний эсрэг л үйл ажиллагаа явуулна. Энэ ажлын зөвхөн нэг хэсэг нь л энэ улс төр байгаа юм. Цаана нь ард түмнээ соён гэгээрүүлэх, ард түмнээ ухааруулах хэрэг байна. Миний бичиж байгаа ном бол Монголын хөгжлийн асуудалд зориулсан олон асуудлыг гаргаж тавьж байгаагаараа онцлог юм. Монголд олон асуудал байна.
Үүний зөвхөн нэг хэсэг нь улс төр шүү дээ. Бас монгол хүнд өөрт нь их асуудал байна. Үүнийг л зөв ойлгуулах хэрэгтэй. Түүнээс биш зүгээр л нэг улстөржөөд байвал чөтөрийн тойрог болно ш дээ.Сонгуулиас сонгуулийн хооронд амьдарч байна. Сонгуульгүй бол болохгүй мэт аашилж байна. Үүний цаана чинь монгол юмаа монголоор нь авч үлдэх хэрэгтэй. Бидний зорилго бол улстөр биш шүү гэдгийг л энэ номоороо би тайлбарлаж байна. Нийгмийн дунд яваа мухар сүсгээс эхлээд юу эс байх вэ бүгдийг л бичсэн.
-Мухар сүсэг гэснээс манайд бүхий л шашны урсгал ороод ирчихжээ. Энэ талаар юу гэж бодож байна?
-Манайд олон шашин орж ирснээс гадна ерөөсөө шашны диктатур бий болчихсон. Төр нь үүнийгээ зохицуулж чадахгүй байна. Парламент нь ч парламент биш юм байна. Үндсэн хууль нь ч үндсэн хууль биш юм байна гэдгийг өнөөдөр хүмүүс олоод харчихсан. Энэ Монголд ерөөсөө болж байгаа юм нэг ч алга.
-Одоо тэгээд энэ олон болохгүйг яаж цэгцлэх вэ? 
-Хамаг муу муухайгаа харчихсан , гутраад суугаад байж болохгүй. Өнгөрснөө эргэж хараад одоо цаг дээр алдаа оноогоо шүүгээд ирээдүйгээ харчих хэрэгтэй. Миний номонд энэ бүгдийг тодорхой өгүүлсэн байгаа.Энэ бол нийгмийн филорсофийн шүүмжийн ном байгаа юм. Одоо бид нар алийн болгон түүх дурсамжаа ярьж түүний хооронд амьдрах вэ. Одоо үүнийгээ хаяад урагшаа явах хэрэгтэй.
-Уучлаарай, түүх дурсамжгүйгээр явна гэвэл бас өрөөсгөл биш үү?
-Түүх заншил бол бидний дурсан санах, биднийг хэн бэ гэдгийг харуулдаг баримт бичиг юм. Энэ бол өнгөрсөн хуучин зүйл. Гэтэл нийгмийн хөгжил гэдэг чинь шинэ зүйлийг шаарддаг байхгүй юу. Тэгэхээр өнгөрсөнтэй зууралдах хэрэггүй.
-Уламжлалгүй бол яах вэ.Нийгмийн нэг үнэт зүйл мөн биз дээ?
-Бид амралт чөлөөт цагаараа уламжлал дурсамжаа яриад суулгүй яах вэ. Гагцхүү бидний өмнө маш том бүтээн байгуулалт хүлээж байгааг мартаж болохгүй. Маш их зүйл хүлээж байна шүү дээ.
-Гэхдээ хуучнаа хаяна гэж байхгүй биз дээ ?
Хуучин дурсамж гэдэг бол биднийг зөвхөн баярлахад л хэрэгтэй. Дурсан санахад л хэрэгтэй. Хуучнаар бид юуг ч бүтээн босгож болохгүй. Тэр чинь өнгөрчихсөн. Хэдэн зууны өмнө өнгөрсөн зүйл. Гагцхүү улс орон чинь хөгжих ёстойг л санах хэрэгтэй. Гэхдээ хөдөө гараад хуучинсагаараа амьдарч болно. Хуучинтайгаа үргэлж зууралдаад амьдарч болно. Энэ бол хувь хүний асуудал.
Түүнээс биш нийгэмд ийм хуучинсаг байдлаар хандаж болохгүй. Нийгэм чинь өөрөө үргэлж шинэ зүйлийг шаарддаг. Энэ Улаабаатар чинь зан заншлын, уламжлалын хот болчихож болохгүй. Шинэ цагийн хот байх ёстой. Гэрэл гэгээ гээд л бүгд л шинэ зүйлийг шаардаж байна. Хуучнаараа, уламжлалтайгаа байна гэж байгаа бол гэртээ хамаатан саднаа цуглуулаад уламжлалаа хийж болно ш дээ. Харин нийгэмд хэзээ ч ингэж хандаж болохгүй. 10 жилийн сургууль , их дээд сургууль ерөөсөө ийм байж болохгүй.
-Нийгэм ийм тийм байна л гэнэ. Энэ яах вэ. Харин энэ ертөнц өөрөө хаашаа яваад байна?
-Ертөнц яг  манай Монгол шиг бас л хөлөө олох гээд байна шүү дээ. Ертөнц дээрх хуучин бүх юм нуран унаж байна. Хуучин бидний сайн гэж хэлж байсан зүйл өнөөдөр хэрэггүй болжээ. Энэ байдалд л бид нар өөрсдийгөө шинээр тодорхойлох болчихоод байна. Ертөнц бас л шинэ зүйл рүү явж байна. Хүн гэж ер нь эмнэлгийн бүтээгдхүүн юм уу,эсвэл бие даасан бодьгал юм уу. Эсвэл санхүүгийн эх үүсвэр бүрдүүлдэг обьект юм уу гээд нэг тодорхойлмоор байна ш дээ.
-Хүн гэдэг амьтан нийгмийн чухам ямар бүтэгээгдхүүн юм. Та юу гэж тодорхойлох вэ?
-Хүн хэрэгтэй үед хэрэглээд хаячихдаг тийм багаж хэрэгсэл байж болохгүй. Хүн гэдэг чинь их эрхэм зүйл. Хүн чинь өөрийн гэсэн намтар түүхтэй, адал явдалтай, аав ээжтэй тийм эрхэм зүйл. Өнөөдөр траншейнд байгаа хүн, компанийн захиралтай адилхан л мөрөөдөж суудаг. Нийгэм тэр хоёрыг хоёр өөр газар аваачаад тавьчихсан хэрэг.
Түүнэс биш тэр хоёр хоёулаа адилхан эхээс нүцгэн ирсэн, буцахдаа адилхан л нүцгэн буцах болно.Хүн гэдэг амьтан энэ хоёр нүцгэний дунд л хоолтой ундтай, хувцастай явдаг юм байна.Энэ хооронд нэг нь өндөр байшинд амьдарч нөгөө нь намхан байшинд амьдардаг юм байна. Зарим нь траншейнд амьдардаг юм. Харин хэн нь аз жаргалтайг мэдэхгүй.
Траншейнд байгаа хүн ч аз жаргалтай л байгаа шүү. Их хөрөнгөтөй гэдгээрээ хүн аз жаргалтай биш шүү. Харин ч түүндээ шаналж явдаг. Шөнө унтаж чадахгүй хүйтэн хөлс нь цутгаад унтаж чаддаггүй нөхдүүд ч бий. Тэгэхээр бид нар өнөөдөр амьдралыг шинээр тодорхойлох, хэнийг аз жаргалтай гэх юм, хэнийг мундаг гэх юм гээд асуудал байна шүү.
-Нэгэнт л нийгмийн хөгжил,түүний философийн талаар ярьж байгаа болохоор өнөөдрийн оюутнуудын сургалтын чанар багш нараас эхлээд зөндөө зүйлийг хөндөж ярих хэрэгтэй болно.
-Багш гэдэг хүн тэнд сурч байгаа оюутнуудад номчирхоод заагаад байхдаа гол нь биш. Тэр хүнд ямар авьяас байна,юу чадах юм, ямар салбарт амжилт гаргах уу, гэдгийг олж нээдэг байх хэрэгтэй. Ерөөсөө л бие даасан хүнийг бий болгох хэрэгтэй. Түүнээс биш массаар нь машиндаад диплом өгөхдөө гол нь биш.
Хоёрдугаарт тэр багш гээд байгаа тэр хүмүүс хаанаас тэр мэдлэгээ олж авсан юм. Үнэхээр тэр хүний яриад байгаа зүйлийн баталгаа нь хаана байна эгдэг асуудал бий. Манай багш нарт нэг аюул бий. Их сургууль дээр жишээ авахад тэдний ярьж байгаа зүйл нь мэдлэг мөн үү биш үү гэдгийг ялгахад хэцүү. Өөрийнхөө санаанд орсон зүйлийг ярьдаг байхгүй юу. Өөри йнхөө үнэмшчихсэн алдаатай үнэмшлүүдээ ярьж байж магадгүй. Их осолтой.
Сүүлийн 20 жилд Их сургуулийн багш нарт мэдлэг боловсролоо дээшлүүлчих боломж байсангүй. Өнөөдөр социализмын үеийн хэдэн хуучин номоо барьчихсан л зогсож байгаа биз дээ. Аливаа улс орны мэдлэг боловсрол, соён гэгээрэл бол Их сургуулиас гарах ёстой. Гэтэл манай Монголын Их сургууль чинь мэдлэг гаргадаг сургууль биш болчихсон байхгүй юу. Нийгмээсээ хоцрогдчихсон.Их сургуулийн багш нар оюутнуудаасаа хоцорчихсон байна .Ийм л аюулд орчихоод байна.
-Тэгэхээр яах вэ?
-Харин яах вэ? Их сургуулийг хаагаад төр өөрөө мөнгө өгөөд гадагшаа сургах л зам бий. Түүнээс биш бид нар энд нэг их сургууль нэртэй байшинд ийм бантан хийж болохгүй. Ямар ч утгагүй. МУИС-ын хаалгыг ерөөсөө өнөөдөр хаагаад оюутнуудад мөнгийг нь өгөөд гадагшаа сургах хэрэгтэй. Ингэж залуучуудын тархийг угааж алаад яахав ээ. МУИС гэмт хэрэг үйлдэж байна. Хайран залуусыг үрж байна даа. Эд нар гэмт хэрэгтэнгүүд шүү.
Ялангуяа Их сургуулийн хоёрдугаар байр бол аюултай. Түүх, социологи, улс төр шашнаар өөрсдийгөө нэрлэсэн тэр нөхдүүд үнэн аюултай. МУИС-ын байрыг бүр өнөөдөр хаалгыг бүр мөсөн цоожлох хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол эндээс хагас дутуу мэдлэгтэй нөхдүүд гараад төрийн чухал албан тушаалд очиж байна.
Ингээд сургаж байгаа нь ч гэмт хэрэгтэн, сурч байгаа нь гэмт хэрэгтэн болж байгаа юм. Ингээд л Монгол чөтгөрийн тойрогт орчихож байгаа юм.Тэгэхээр манай төрд тэр чигээрээ гэмт хэрэгтэнгүүд сууж байна. Эд нар аврах биш ална шүү дээ .Балла гэж диплом өгөөд байхад өөр яах вэ дээ.
-Ерөөсөө оюуны үүр уурхай байх ёстой сургуулиас ийм тахир дутуу мэдлэгтэнүүд гарааад байхад яаж улс хөгжих вэ. Чухам ямар арга хэмжээ авбал зохилтой юм бол ?
-Уг нь энэ асуудлыг бүр УИХ-аар оруулах ёстой юм. Их сургуулийн хэдэн захирлуудыг авчирч шалгах хэрэгтэй. Гэтэл тэнд сууж байгааа нөхөд  нь юун шалгах вэ, өөрсдийнх нь бүтээгдхүүн болчихоод байна. Х.Тэмүүжин гэхэд л С.Нарангэрэлийн бүтээгдхүүн. Тэгэхээр яаж гэмт хэрэгтэнгүүд гэмт хэрэгтнээ шалгах билээ.
Ийм л байдалтай байна .Ийм байхад яагаад ч урагшлахгүй л дээ. Харин нэг хаантай л байх хэрэгтэй. Тэр хүн гарч ирж байж л энэ бүгдийг цэгцэлнэ үү гэхээс өөр арга алга. Бидэнд одоо диктатур хэрэгтэй. Диктатуртай ерөнхийлөгч гарч ирж байж сая цэгцэрнэ.
-Бид хоёр уг нь улс төр ярихгүй гэж байсан. Өөрийн эрхгүй энэ сэдэв рүү орчихлоо. Тэгэхээр улс төрийн одоо байгаа нөхцөл байдлаас дурьдах уу ?
-Тэр хоёр танхимтай болгоно гэдэг асуудал үнэн тэнэг асуудал шүү. Бүр данхайсан толгойтой болох гэж байна шүү дээ. Тэр их цалин мөнгө эрх мэдлийн хүрээ тэлэх гэж байна. Энэ аюултай шүү. Юу гэсэн үг вэ, бүр цөөлөх хэрэгтэй.Парламентийн гишүүдийг 76 биш бүр 36 болгох хэрэгтэй. Монголын ард түмэн 76 гишүүнээ заримыг нь танихгүй шүү. Заримыг нь танихгүй байхад ахиад хүн нэмнэ гэж юу гэсэн үг вэ. Таньдаг хэдээ үлдээгэээд бусдыг нь явуулах хэрэгтэй.
-Монгол Улсын хөгжлийг урагшлуулах шаардлага зүй ёсоор тулгарч буй. Чухам яг юунаас эхэлж цэгцэлбэл дээр вэ?
-Юуны өмнө хүн бүр иргэн болох ёстой. Иргэн байна гэдэг чинь хоолтой, гэр оронтой, ажилтай байх ёстой. Үүнийг өнөөдрийн парламент хийж чадахгүй. Одоогийн төр, компаниуд хийж чадахгүй. Үүүнийг хатуу гараар л хийнэ. Яг л социализмд хийж байсан шиг л хийх хэрэгтэй. Хүчээр байртай, ажилтай болгох хэрэгтэй. Энэ хэдэн луйварчдаас хурдан салах хэрэгтэй.
-Луйварчдаас сална гэдэг амаргүй байх.Тэд нар чинь тийм ч амар байр сууриа тавьж өгөхгүй ш дээ.Тэгэхээр буудалцах уу яах вэ? 
-Зориудаар биднийг хөгжлөөс холдуулж, өлсгөж зовоож байгаа улс шийтгэлээ хүлээх хэрэгтэй. Сая тэр Америкчууд Бен Ладенг хөөж очоод дэлбэлчихлээ шүү дээ. Яг л үүн шиг дэлбэлэх хэрэгтэй. Гэмт хэрэгтэнгүүдийг ёсоор нь болгох хэрэгтэй. Монголын эрмэлзлэлд хэн саад болж байна. Тэр баяртай.
-Өнөөдөр гудамж талбайд жагсаж тэмцэж байгаа ч үр дүн гарахгүй байна.цаашид яах вэ?
-Бид тодорхой нэг зорилгын төлөө тэмцэж байна. Тэгэхээр энэ зорилгод нэгэнт хүрэхээс л хойш тэмцлийн бүх хэлбэрийг сонгох хэрэгтэй болно. Зорилго аливаа зүйлийн хар бурууг цагаатгадаг юм.
-Таныг МУИС-д багшилж байсан гэдгийг хүмүүс мэдэх байх.Харин тэнд их хавчигдаж байсан тухай сонссон юм байна.Энэ талаар? 
-Мэдээж мэдлэггүй хэдэн улс бантангаа хутгаад сууж байхад нь гэнэт мэдлэгтэй хүн ороод ирэхээр хэцүү биз дээ. Тэгээд бантан хутгагчид дээр очоод цэцэг навч гээд дээгүүр юм яриад эхлэхээр бантан хутгагчдаа оюутнууд тоохоо байдаг юм. Хичээлийг нь сонсохоо болиод над руу хуйлраад хэцүү шүү дээ.Намайг байхад зүгээр сууна гэж байхгүй шүү.Зөвхөн тэр МУИС дээр байгаа багш нар ч биш ерөөсөөө тэр чигээр нь эвгүйтүүлнэ шүү. Төрд орох юм бол би төрийг ч эвгүйтүүлнэ, парламентад орох юм бол парламентийг ч эвгүйтүүлнэ.
-Таны хувьд улс төрд орж ирэхэд маш ойрхон байна. Ерөөсөөө босгон дээр нь хаачих вэ гээд зогсож байна гэхэд болно.Хэрвээ танд эрхийг нь өгчихвөл яах вэ.Юунаас эхлэх вэ?
-Ерөөсөө л цэвэрлэгээнээс эхэлнэ. Саад болж байгаа бүгдийг зайлуулна, цээрлүүлнэ. Тэгээд улс орноо өндийлгөнө дөө.
-Таныхаар ирээдүйд юу харагдаж байна?
-Хоёр л зам бий. Даварч байгаа нөхдийг таслан зогсоох, таслан зогсоож чадахгүй бол уул уурхайн нэг жижиг л орон болох хоёр зам харагдаж байна. Ерөөсөө эрсдэлгүй амжилт байхгүй шүү дээ. Тэмцэх л хэрэгтэй.
Ярилцсан С.Ууганбаяр
Эх сурвалж:

Ш.Болд: 5000 жилийн өмнө гавлын ясанд хагалгаа хийж байсан

2013 оны 11-р сарын 7. 08:38

Академич Ш.Болд “Монголын анагаах ухааны түүх” дөрвөн боть бүтээл болон “History and Development of Traditional Mongolian Medicine” англи хэлээр бичсэн нэг боть номоо хэвлүүлэн гаргажээ. Тэрээр сүүлийн 20 гаруй жилд 458 бүтээл туурвиснаас 47 нь ном, сурах бичиг бөгөөд 15 нь англи, япон, монгол-төвд хэлээр, монгол бичгээр тус тус хэвлэгджээ. Ингээд түүнтэй Монголын анагаах ухааны талаар сонирхолтой яриа өрнүүлснээ хүргэе.

-Монголын анагаах ухааны түүх аль үеэс эхлэх вэ?

-Монголын анагаах ухааны түүхийн бичлэг саяйхан болтол 1921 оноос хойш 90 гаруй жилийн түүхийг өгүүлж,түүнээс өмнөх анагаах ухааны түүхийг 16-р зууны үеэс Монголд Төвдөөс нэвтэрсэн гэх буюу, Чингисийн үе болон Юань гүрний үед өөрийн онцлогтой анагаах ухаан бий болсон талаар ерөнхий төсөөлөл төдий судалгааны цөөн өгүүллээр хязгаарлагдаж байсан.

-Харин одоо өөрчлөгдсөн гэж үү?

-Харин би энэхүү дөрвөн боть бүтээлээрээ Монголын анагаах ухааны түүхийг 5000 жилийн өмнөөс нааш хөөн гаргах баримт,нотолгоог олж тогтоосон нь хамгийн гол үр дүн юм. Өөрөөр хэлбэл шинэ чулуун зэвсгийн сүүлийн 3000 жилийн үеэс анагаах ухаан хөгжиж эхэлсэн талаарх баримтуудыг манай анагаах ухаанд анх удаа судалгааны түвшинд гаргаж ирсэн явдал нь үндэсний анагаах ухааны түүхийг одоогоос даруй 5000 гаруй жилийн өмнөх үе рүү хандуулж байгаа юм.

- 5000 жилийн тэртээ Монголын анагаах ухаан үүссэн гэдгийг нотолсон гэлээ. Яг ямар нотолгоогоор ингэж дүгнэж байгаа юм бэ?

-Зарим нэгэн хүмүүс эргэлзэж байгаа байх. Үүнд эргэлзэх зүйл байхгүй. Хүн төрөлхтөн үүссэн цагаасаа эхлэн эмчилдэг, чаддаг байсан гэдэг нь археологийн судалгаагаар нотлогдсон зүйл. Манай археологичдийн олж тогтоосон баримтууд бий. Жишээ нь төмөр зэвсгийн үеийн , МЭӨ 7-3-р зуун үеийн трифцинацийн олдвор. Трифинаци гэдэг нь гавлын ясанд хийсэн хагалгаа гэсэн үг. Ийм хагалгаа хийсэн гавал манай улсаас гурван ширхэг олдсон. Төвд болон монгол эх сурвалжаар олж тогтоосон. Бас халбаган толгойтой, эмний тунг тааруулдаг халбага, ясан зүү, хүрэл шөвөг гэх мэт олвдорууд олдсон. Энэ бүхнийг Хятад, Төвд сурвалжуудтай хооронд нь харьцуулж судалж гаргаж ирсэн. 5000 жилийн өмнөөс ч урагшаа явах боломжтой. Одоогоор олдсон олдвор нь 5000 жилээр хязгаарлагдаж байгаа юм.

-Хөдөө орон нутгаар их явах уу?

-Энэ судалгааны номоо бичихийн тулд би найман аймгийн 34 сумаар явсан. Гадагшаа бол Шинжаан Уйгур, Төвд, ӨМӨЗО, Энэтхэг, Дарамсала, Япон, Солонгос зэрэг орноор явж зөвхөн судалгаатай холбоотой материалууд цуглуулсан. Японоос л гэхэд 14-р зууны үеийн Шатмас гэж монгол хүний бичсэн хятад хэл дээр бичсэн номын зарим хуулбарыг олж авсан. Манай олдвор Японд явж байх жишээтэй.

-Монголын анагаах ухааны онцлог нь юу вэ?

-Нүүдэлчдийн гэдгээрээ онцлог. Монголын анагаах ухаан нүүдэлчдийн дом засал дээр суурилсан байдаг. Бас Энэтхэгийн, Хятадын, Төвдийн анагаах ухааны үндсэн гол тулгуур ойлголтуулыг өөртөө шингээснээрээ онцлог.

-Хүмүүсийн одоо мэдэхгүй эмчилгээний ямар анагаах жорын манай Монголчууд хэрэглэж байсан юм бол?

-Архаг өвчнийг маш сайн эмчилдэг байсан. Эмэгтэйчүүдийн хий цус бүрэлдсэн өвчин, судасны оношлогоо, шээсний оношлогоо, таван цэцгийн оношлогооны арга гэж гайхамшигтай арга байна. Энэ бүхэн шинжлэх ухааны түвшинд судлагдаад гарчихсан аргууд. Судсыг нь бариад л тухайн хүний эрүүл үедээ өөрчлөлт орсон эмгэгийг тогтоогоод эмчлэх арга зарчмаа боловсруулна. Гол нь шинж тэмдэг биш шалтгааныг нь барьж эмчилдгээрээ Монголын уламжлалт анагаах ухаан онцлогтой. Судасны оношлогоогоор би 1998 онд Анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.

-Судлаачдад төр засгийг дэмжлэг их дутагддаг юм шиг ээ?

-Судлаач хүнд шагнал тийм чухал биш. Судлаач хүнд тулгуур санхүүгийн дэмжлэг л чухал. Нэг шагнал өгөөд мартах уу, насан туршид нь судалгааг нь хийлгэх санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх үү гэдгийг төрийн бодлого барьдаг хүмүүс бодох л асуудал. Олон сайн судлаач, мэргэд санхүүгээс болж сайн сайн бүтээлээ олон түмэнд хүргэж чадахгүй байгаа. Бид өнөөдөр санхүүгийн дэмжлэггүй байгаа учраас дэлхийд судалгааны бүтээлээ гаргаж чадахгүй байгаа.

-Хvн тєрєлхтєн vvсч бий болсон vедээ анх хэрэглэж байсан дом заслыг хэлэхгvй юу?
-Хvн, амьтан шархадвал ямар ч юм бодолгvйгээр хамгийн тvрvvнд шархаа долоодог шvv дээ. Гэтэл шvлсэнд нь цус бvлэгнvvлэх бодис хадгалагдаж байдаг бєгєєд энэ нь хурдан эдгэхэд нєлєєлдєг. Vvнийг анхны домын засал гэж болно. Мєн эртний хvмvvс хєл гараа юманд цохиод хавдчихвал хурц ирмэгтэй хадны vзvvрт зvсээд идээ бээрийг нь гоожуулж євчнєє илааршуулдаг байсан байгаа юм. Мєн гал байна.

-Галыг яаж хэрэглэх гэж?
-Эртний хvмvvс чулууг гоньдын тосоор тослоод цогон дээр халааж євчтэй газраа тавьдаг байж. Vvнээс тєєнvvр засал vvссэн. Хятадын эртний з-хиол болох “Хуанди Ми”-д энэ талаар бvр дэлгэрэнгvй тэмдэглэсэн байдаг. Vнэндээ 2000 жилийн ємнєх энэ сударт тєєнvvр эмчилгээг Монголоос гаралтай гэж тэмдэглэсэн нь євєг дээдсийг маань анагаах ухааны салбарт ямар их хувь нэмэр оруулж вэ гэдгийг харуулсан явдал юм. Гэхдээ ихэнх нь бичиг vсгээр тэмдэглэгдээгvй зєвхєн ам дамжин ярьж ирсэнд байгаа юм.

-Домын заслыг дотор нь хэд ангилдаг вэ?
-Хар, цагаан, алаг дом гэсэн гурван дом байдаг. Харыг нь хvнд хэрэглэдэг бол цагааныг нь малын гаралтай. Харин алаг нь хоёуланг нь нийлvvлсэн байх жишээтэй. Энэ тухай XIII зууны vеэс худам монгол бичгээр тэмдэглэн vлдээсэн байдаг. Монголоос 30 гаруй домын судар олдсон. Гэхдээ ихэнх нь хар домынх байсан.

-Хятадын анагаах ухаанд дом засал байсан болов уу?
-Би Євєрмонголд очихдоо домын судар хайсан л даа. Олддоггvй юм билээ.

-Баавгайн сарвуугаар домнох нь бий. Энэ бvхэн засалд орох уу?
- Чоно, тарваганаас хаях юм байдаггvй гэдэг шvv дээ. Энэ бvхэн дом. Бvр vнэгний дvрс хайчилж хvvхдийнхээ дээрээс єлгєх хvртэл дом шvv дээ. Иймээс домыг бие даасан тогтолцоо гэж ойлгодог. Гэхдээ хvнд хэрэгтэй ч юм байна, хэрэггvй юм ч байна.

- Хvнд хамгийн хэрэгтэй бас єдєр тутмын хэрэглээ болгочихмоор энгийн аргаас нь хэлэхгvй юу?
-Монголын уламжлалт анагаах ухаан биш Монголын анагаах ухааны тvvх л байхгvй юу. Бид гаднаас эрvvл амьдрах аргыг импортолсноос євєг дээдсээс бидэнд vлдээсэн эрvvл амьдрах ухаанд суралцах ёстой. Єдєр тутмын хэрэглээ болгох хамгийн энгийн зvйл гэвэл хvн болгон єєрийн аягатай байх ёстой. Хэрэв тэгж чадвал амьсгалын замын янз бvрийн євчинд єртєхгvй. Бидний євєг дээдэс саяхныг хvртэл vvнийг хэвшvvлж байсан. Энэ бол хаа ч байхгvй цэвэр ахуйн соёл байсан юм шvv дээ. Гэтэл Монголд энэ євчин гамшиг болж байна. 2006 онд Австралийн хоёр эрдэмтэн хеликобактерийг нээж Нобелийн шагнал авсан. Тэд ходоодны хавдрын 80, нарийн гэдэсний хавдрын 90 хувь нь хеликобактериас vvсдэг гэдгийг нотолсон байгаа юм. Гэтэл хамгийн хачирхалтай нь манай євєг дээдэс энэ євчнийг урьдчилж мэдээд бvр урьдчилан сэргийлэх аргыг нь хvртэл гаргачихсан байдаг. Хvн бvр хувийн ариун цэврийг чанд сахиж єєрийн аягатай бай гээд. Энэ євчний vvсэл нь бохир гар, чанаргvй хvнс, хувийн ариун цэвэр сахиагvйгээс л vvсдэг байхгvй юу.

-Манайхан ариун цэвэр чанд сахиж чаддаг болов уу?
-Булангаар нэг тарсан гуанзны аяга таваг, дээр нь архины жороо, идэж ууж байгаа зvйл гээд энэ бvхэн євчин vvсэх шалтгаан байлгvй яахав. Євєг дээдэс vvнийг мэдээд хувийн ариун цэвэр сайн сахидаг байсан. Шvлсээ хамаагvй хаяж болохгvй, амны хаалт зvv гээд.
Мєн усны ариун цэвэр маш сайн сахьдаг байж. Жишээ нь, худгийн ус хамгийн адгийн, горхины, голын ус дунд, хурын ус дээд гээд. Хэрэв ус бохирдсон гэж vзвэл зэс хийж цай хоолоо чанадаг байж. Vнэндээ манай цэвэрлэх усны байгууламж хэр сайн ажилладагыг бид мэдэхгvй шvv дээ. Иймээс анхаарах л ёстой.

-Сvvлийн vед нийгмийн бухимдал их байгаагаас хүмүүс мэдэх мэдэхгvй євчнєєр євчлєх нь их болчихож?
-Тийм шvv. Уйгагvй зvтгэвэл эмчлэгдэхгvй євчин гэж байхгvй. Элэгний хорт хавдар л гэнэ. Vvнийг эмчилж болно. Гэтэл сударт тэмдэглэсэн нэг танг гаргая гэхэд манайхан шиг эдийн засаг дорой улс мєнгє санхvvгээсээ болоод хэцvv болж байгаа юм. Дом заслын сударт тэмдэглэсэн элэгний хорт хавдар эмчлэх нэг танг гаргая, судалъя гэхэд маш их зардал ордог. Уг нь бид vvнийгээ судалж дэлхий дахинд таниулаад тvvгээрээ мєнгє олох ёстой байхгvй юу. Даанч тийм боломж алга, домын сударт vс, сормуус, хємсєг ч ургуулах тухай ч тэмдэглэсэн байдаг.

-Монголчуудын эрvvл амьдрах нууцаас дахиад нэгийг хэлэхгvй юу?
-Зєв хооллох хэрэгтэй. Манайхан чинь зуны халуунд хонины махаар хорхог боодог хийж идээд дээрээс нь архи ууна. Энэ бvхэн євчний эх vvсвэр шvv дээ. Одоо vед хvнсний аюулгvй байдал гэж хэцvv зvйл бий боллоо. Химийн бордоогоор ургуулсан vр жимс идэж байна. Бас хvмvvс явдал мєр буюу хєдєлгєєний хомсдолд ороод таргалж байна. Япон, Солонгост явж байхад манай эрчvvд шиг тарган хvмvvс байдаггvй. Гэтэл манайхан vvнтэйгээ эвлэрсэн шүү дээ.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Б.Бурмаа

http://www.bataar.mn/10015863

С.Эрдэнэболд: Монгол ахуй, уламжлал, зан заншлаа хадгалж үлдэх нь чухал

20 цаг 45 минутын өмнө

Монгол ахуй, түүх соёл, зан заншил, уламжлалын тухай өгүүлэх “Эзэнт Гүрний Туульс” ном хэвлэгдсэн даруйдаа олны анхаарлыг татаж эхэллээ. Уншигчдын гарт очоод удаагүй ч олон хүн хэдийнэ уншиж амжжээ.

Зарим нь орчин цагийн “Монголын Нууц Товчоо” хэмээн дүгнэлт хийсэн бол нөгөө хэсэг нь өнөө цагт хэрэгтэй, чанартай, чансаатай бүтээл болсон гэж магтах.

Хуульч мэргэжилтэй хэр нь тэртээ 800-гаад жилийн өмнөх Монголчуудын түүх соёлыг судалж, орчин цагийн хүмүүнийг өв соёлоо мартаж болохгүйг сануулсан чансаатай бүтээл туурвисан зохиогчоор бахархах сэтгэл төрнө. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хэвлэлийн төлөөлөгч, судлаач С.Эрдэнэболдтой ярилцсанаа уншигч танд хүргэе.

-Ном хэрхэн бүтсэн талаар хоёулаа яриагаа эхлэх үү?
-Юуны өмнө “Ардчилал” сонины уншигчдад энэ өдрийн мэнд хүргэе. Би энд нэг зүйлийг зориуд онцолж хэлмээр байна.
Найман зууны тэртээ Монголчууд хүчирхэг байж, дэлхий дахинд дэглэм журам тогтоож, хууль ёсыг сахиулж явсны гол нууц нь бидний өвөг дээдэс хүний заяамал эрхийг зөвшөөрдөг байсанд оршиж байгаа юм.

Энэ эрхийн төлөө хууль дүрмээ тогтоодог байсан нь ялалтад хүргэсэн байдаг. Тухайн үедээ шашин шүтэх эс шүтэх, эрх чөлөө, эмэгтэйчүүдийн асуудал, чөлөөт худалдаа, хүмүүсийг язгуур гарвалаар нь бус эрдэм чадал, авьяас билгээр нь албан тушаалд дэвшүүлдэг байсан нь Чингис хааны үед ардчилал байсныг илтгэнэ. Монголын төр хүчтэй байсан нь ардчиллын үнэлэмж болсон дээрх шинж чанарууд оршин байсантай холбоотой байж. Тэр ч байтуйгай АНУ-ын Үндсэн хуулийн тухай хэлэлцүүлэг XVIII зуунд явагдаж байхад тэд өмнөх төрт улсуудын хамгийн хүчирхэг байсан нууцыг хайсан юм билээ. Тэгэхэд Томас Жефферсон “Монголын Эзэнт гүрний, Чингис хааны төрийн хүчтэй байсан нууц нь шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөг дээдэлсэнд байжээ” гэдгийг олж мэдсэн нь тэдний Үндсэн хуульд тусгалаа олж, орсон. Ном маань 1008 бадаг 4042 мөрөөс бүрдэх шад шүлэгтэй. Туульсын хэлбэртэй гэж судлаачид дүгнэсний дагуу “Эзэнт Гүрний Туульс” гэдэг нэр өгсөн. Миний туурвисан номонд хэд хэдэн онцлог бий.
Тухайлбал, Монголын түүхийн гажуудсан зарим зүйлийг үнэн зөв байр суурьт буулгах зорилго өвөртлөн энэ чиглэлийн судлаачдын сүүлийн үеийн бүтээлүүдийг үндэслэн хийсэн. Мэдээж гол эх сурвалж нь бид бүхний оройн дээд шүтээн болсон Монголын нууц товчоо байв.

-Таны номд маш олон хүний хүч хөдөлмөр шин­гэ­сэн нь харагдаж байна. Со­нин содон хайчилбар зу­раг ч харагдаж байна лээ.
-Энэ цаг үед амьдарч байгаа маш олон хүний хөлс хүч, авьяас чадвар, сэтгэлийн дэм, эх оронч сэтгэл, эрч хүч номонд маань шингэсэн. Уг бүтээлд зориулж Монголын урчуудын эвлэлийн шагналт С.Төрбурам гуай 300 гаруй хайчилбар бүтээж өгсөн. Мөн калиграфын мастер гэгддэг, үсэгзүйч Т.Жамъянсүрэн гуай XIII зууны үеийн Монголын их байлдан дагууллын үеийн үсгийн хэвийг программчилсныг, номынхоо хавсралтад Монгол бичгээр оруулсан. XIII зууны үед Монголчууд монгол бичиг хэрэглэж байсан нь тодорхой ч чухам ямар бичиг хэрэглэдэг байсныг эндээс харж болно. Түүнчлэн одоо хэрэглэхээ больсон монгол ахуй, зан заншилтай холбоотой үгсийг номондоо түүж оруулсан. Энэ бүтээлийг хэр чансаатай болсон бэ гэдгийг Монголын ард түмэн, цаг хугацаа харуулах байх. Монголынхоо түүх соёл, хэл заншил, бахархал, өв уламжлалыг байгаа цаг хугацаандаа мөнхлөх зорилгоор уг номыг бүтээлээ. Сонсдог ном нь дөрвөн CD-тэй. Төрийн соёрхолт, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Д.Сосорбарам гуай сонсдог номыг маань уншиж, олонд сонордуулсан. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүх “Монголын нууц товчоо”, “Алтан ураг” симфонуудаа энэ номд зориулан бичиж, Улсын филармонийн удирдаач Н.Бүтэнбаяр гуайн удирдлага дор тоглосон.

-Дараагийн ботиуд хэзээ хэвлэгдэх вэ. Нэгдүгээр дэвтрийг бүтээхийн тулд хэр их хугацаа зарцуулсан бол?
-Энэ номыг бүтээхийн тулд хийж байсан судалгаа шинжилгээнийхээ ажлыг сүүлийн гурван жил эрчимжүүлсэн. Би төрийн албан хаагч. Татвар төлөгчдийн төлөө үйлчлэх ёстой жирийн албан хаагч хүн. Ажлын өдрүүдийг үндсэн ажилдаа бүрэн дүүрэн зарцуулж, амралтынхаа цагийг ашиглан шөнө дөл хүртэл суудаг байсан. Хоёр, гуравдугаар дэвтрийг гаргахаар төлөвлөөд байгаа. Гэхдээ ажил амьдралаа зохицуулж байгаад ямар ч байсан гаргана. Цаг хугацааны хувьд оройтуулалгүй нэгдүгээр дэвтрийнхээ үнэ цэнийг бууруулахгүйгээр туурвихыг зорино.

-Түүхийн ухаанаас тэс өөр хуульч мэргэжилтэй хэр нь өөр салбар руу орж, ийм ном бүтээсэн тань бахархмаар байна шүү.
-Хүүхэд байхаасаа түүх сонирхдог байсан. Түүхийн судалгаа маань гурван зүйлээс бүрдсэн. Би одоо үед хэвлэгдсэн ном, сурах бичгүүдийг судлахын зэрэгцээ түүхэн үйл явдлын гэрч болсон зарим орон руу очиж судалгааны ажлаа үргэлжлүүлсэн. Афганд хүртэл очиж судалгааныхаа материалыг цуглуулж байлаа. Мөн өнөө цагт амьдарч, аж төрж байгаа Монгол хүн бүр монгол ахуй, монгол бахархал, байгаль, өдөр тутмын уулзан учрах агаад зөрөн өнгөрөх хүмүүс, үйл явдлын үргэлжилсэн их өрнөл зэрэг нь энэ зохиолыг бичих шалтгаан болсон доо. Монголчууд эдийн засаг, улс төрийн маш том сорилт, бэрхшээлийг даван туулаад явж байгаа. Үүний хажуугаар монгол сэтгэлгээ, уламжлал, ахуй, хэл соёлын бэрхшээл явагдаж байна. Хөдөө талд малчид мотоциклиэр малаа хариулаад эхлэхээр чөдөр, ногт, хазаар, богчоо гэдэг үг гээгдэх гээд байгаа нь мөн үүнийг бичих шалтгаан болсон.

-Номоо зарим орны хэл дээр орчуулна гэж байсан. Энэ хэзээ ажил болон хэрэгжих вэ?
-Энэ бол мөрөөдөл. Мөрөөдөл биелдэг. Номоо хэвлүүлж уншигч, сонсогчдын хүртээл болгох нь хоёр жилийн өмнө миний мөрөөдөл байсан. Харин одоо хэвлүүлээд олны хүртээл болгочихлоо. Тиймээс цаашид олон улсын хэл дээр орчуулах бодол байна. Би энд нэг зүйлийг зориуд онцолж хэлмээр байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж эхний бүрэн эрхийнхээ хугацаанд дэлхий дахинд тарсан Монголын түүх соёлыг цуглуулахын тулд маш олон ажил хийсэн. Наад захын жишээ хэлэхэд, монгол бичгийн хэрэглээг зарлигаар баталлаа. Шинээр төрсөн хүүхдийн төрсний гэрчилгээг монгол, кирилл бичгээр бичдэг болсон. Мөн гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ерөнхийлөгч гадаад, дотоод руу явуулж байгаа бичиг хэргүүдээ монгол бичгээр үйлдэж байгаа. Энэ цаг үед амьдарч байгаа хүмүүс улс төр, нийгмийн соёлоо өмгөөлөх хамгаалах гэсэн манлайллыг эрвийх дэрвийхээрээ дэмжих хэрэгтэй. Энэ бүхэн намайг ном бичихэд зоригжуулж өгсөн гэж хэлж болно.

 

Үүнээс илүү гоё мэдээ уншихыг хүсвэл LIKE дараарай

http://www.bataar.mn/10015948

Д.Базаржав: Архи уудаг ч гэсэн эх орныхоо төлөө цохилох зүрхтэй хүн зөндөө байдаг

 

Нийтэлсэн: 2013-11-06 11:00:18

50 гаруй жил архи ууж, архинаас гаргах олон эмчилгээнд хамрагдаад гарч чадалгүй явсаар “Гоё амьдрал” ТББ-д эмчлүүлэн архинаас гарсан инженер, эдийн засагч мэргэжилтэй Д.Базаржавтай хэсэгхэн хугацаанд ярилцсан юм.
-Та хэдэн жил архи уусан бэ
- Архи гэдэг хорийг би хагас зуун жил хэрэглэсэн. Ах нь 67 настай. Архинаас гараад гурван жил гаруй хугацаа өнгөрч байна. Архи бол хүний амьдралыг үгүй хийдэг албин шүгэлсэн идээ гэдэг нь үнэн. Хүн эхлээд нэг пиво ууна, сүүлдээ хоёр, гурав гээд л цаг хугацаа өнгөрөх тусам нэмэгддэг.
Нэг л мэдэхэд архи, пиво уухгүй бол байж сууж чадахгүй болдог. Архи уудаг хүмүүс өөрийгөө архинд донтож байгаа гэдгээ хэзээ ч хүлээн зөвшөөрдөггүй. Би бусдын адил л ууж байгаа. Надад илүү уусан юм байхгүй гэх мэтээр гэр бүлийнхэндээ уурлаж, хэрүүл хийж, хүчирхийлэл үүсгэж эхэлдэг.
Архи уусан 50 жилд нийгэм их өөрчлөгдсөн. Дорой буурай орон үсрэнгүй хөгжилтэй болтлоо хөгжсөн байна. Энэ хугацаанд архи уугаагүй байсан бол хэчнээн их зүйлийг бүтээх байсан бэ гэдгийг л сайн ойлгосон. Их харамсч явдаг даа.
-Нийгэмд архинаас гаргах эмчилгээ хийдэг олон газар байдаг. Яагаад заавал “Гоё амьдрал” ТББ-ыг сонгосон бэ?
-Энэ олон жил архи уух хугацаанд манай гэр бүлийнхэн намайг архинаас гаргадаг гэх бүх газар дагуулан очиж эмчилгээнд хамруулсан. Надад очоогүй газар байхгүй. Гадаад улсад хүртэл очсон. Лам, үзмэрч, албадан эмчилгээ гээд яваагүй газар үгүй. Шар хадны эмнэлгийн Наркологийн тасагт хэвтэн эмчлүүлсэн.
Архинаас гаргах эмчилгээ нь тухайн хүнд таарах, таарахгүй гэж байдаг юм билээ. Миний насны архинд живж, аргаа барсан хүмүүс Москва явж эмчилгээ хийлгээд огт амсахаа байсан. Эмчилгээнд хамрагдсан ,хүмүүс үр дүн сайн, архи уухаа болиод удаж байна гэсэн.
Тэгээд судлаад үзсэн чинь хүний сэтгэхүйд нөлөөлдөг эмчилгээ байсан. Ингээд Монголдоо эмчлүүлж чадахгүй болж, аргаа бараад ОХУ-ын Москва хотын Сэтгэцийн эмгэг судлалын төвийн зөвлөх эмч А.Л.Воронцовоор эмчлүүлэхээр явсан. Очсон чинь манай улс уруу явчихсан байсан.
Манай улсад “Гоё амьдрал” ТББ байгуулагдаж, А.Л.Воронцов эмч хамтарч ажиллаж байгааг сонсоод энэ төвд хандаж, эмчилгээ хийлгэснээр хар бараан амьдралын тоосноос салсан даа.
Архи уух хугацаандаа ар гэрийнхэн болоод охиноо их зовоодог байсан. Миний архинд донтсон гаслант он жилүүдийн ард галын шугам дээр үргэлж миний төлөө зүрх сэтгэлээ зориулж, намайг харанхуй амьдрал уруу түлхээгүйд баярлаж явдаг.
-Олон жил архинд донтоод гарахгүй байсан хүн гэнэт гарчихаар хүмүүс гайхсан байх даа.
-Архичин хүний зовлон юу ч биш, ард нь байгаа гэрийнхэн биднээс хэдэн мянга дахин зовж шаналдаг. Орой болгон согтуу, солиотой нь мэдэгдэхгүй хүн орж ирээд гэр бүлийн халуун уур амьсгалыг эвдээд, сэтгэлийн шаналалд оруулдаг. Архи уух хугацаандаа олон хүнийг зовоосон.
Аливаа зүйлийг хүн өнгөрсөн хойно нь ойлгох юм даа. Зүрх сэтгэлээрээ архинаас гарна гээд тэмцвэл гарч болно. Сүүлийн үед арван жилийн хүүхдүүд архи уусан харагдах юм. Эцэг эх, багш сурган хүмүүжүүлэгч нар нь анхаармаар байна. Нэг хүн ч гэсэн архи гэх хорноос хол байгаасай гэж л бодох юм даа.
-“Гоё амьдрал” ТББ-ын кодлох эмчилгээг яаж хийдэг юм бэ. Хэр удаан хугацаанд хамрагдаад архинаас гарав ?
-Кодлох эмчилгээ нь хүний сэтгэхүйд нөлөөлдөг. Биеэ цэвэрлээд, ой ухаан нь эрүүл саруул байхад эмчилгээ тухайн хүнд шууд нөлөөлж, үр дүнгээ өгдөг Хоёр, гурав түүнээс дээш сар архи уухгүй байж байгаад эмчилгээнд хамрагдвал илүү сайн нөлөө үзүүлдэг.
Энэ хугацаандаа биеэ сайн бэлтгээд, архи уухгүй, сэтгэл санаагаа тайван байлгаад, ой ухаанаа цэгцлэх хэрэгтэй. Нэг үгээр хэлэхэд архи уух дуршлыг үгүй хийж байна гэсэн үг л дээ. Энэ эмчилгээний бодит жишээ бол би өөрөө. Хамгийн гол нь тухайн хүн өөрөө л хичээх хэрэгтэй.
Архинаас гарах дургүй хүнийг албадан авчраад эмчлүүлэх хэрэггүй. Буцаад л архи ууна. Тиймээс өөрөө хүсвэл нэг өдрийн дотор архинаас гарах боломжтой. Би бол нэг их цаг хугацаа зарцуулаагүй ээ. Одоо миний хажууд архи байхад уух хүсэл төрдөггүй.
Ингэхээр кодлох эмчилгээ хүний ой ухаанд хэр нөлөөтэй гэдэг нь ойлгомжтой. Энэ эмчилгээг зөвхөн Орос, Монголд хийж байгаа юм биш дэлхийн улс бүрт хийгдэж байна.
“Гоё амьдрал” ТББ-ын хамт олон надад архинаас гарсан, муу муухай зүйлээс салсан гээд өргөмжлөл, мөнгөн шагнал гардуулсан. Архинаас гаргачаад, дараа нь шагнаж байдаг хүний төлөө сэтгэлтэй ажилладаг байгууллага гэдгийг мэдэрсэн. Олон залуусыг архинаас гаргаж байгаа энэ хүмүүстээ баярлаж явдаг юм.
С.Ичинхорлоо
Эх сурвалж: 

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (2)

2 сэтгэгдэл харуулж байна

    1. Энэ кодлох арга уг нь сайн. Гэхдээ хуний сэтгэл зуйд нелеелдег бололтой юм билээ. Зарим хумуусийн зан ааш нь еерчлегдеж жожиг байдалтай болдог.

      Зочин, 2013-11-06 17:28:27, 195.93.129.114Хариу бичих

  1. hymyysee!!!ta nar erdenet hymyynii byeiig olj tersen ni ynen l yum bol hort idee arhinaas garzgaa?tyynd tarhian tysaagaad yabj baigaa bol?tanii hybi tabilan bis yum syy.setgelgeenii chini gajigaar ilerhiilegdej arhi anh yysan baij taarna?teheer gajigiig chini zeberlebel ta eryyl saryyl bolj arhian yyhaan bolij airag yydag boloh bailgyi dee.

    arhnaas hyrdan garzgaa?eryyl sogtyy ni medegdehgyi, 2013-11-07 03:31:33, 85.68.130.171

    http://sonin.mn/news/culture/21470

бүжиг дэглээч Б.Батжаргал: Тэр тоглолтыг Цэдэнбал Филатова гуай үзээд, намайг их тоосон

 Залуусын хот хэмээдэг байсан Дарханд 1983 онд “Залуус” нэртэй бүжгийн чуулга байгуулагдаж байжээ. Энэ чуулгыг үндэслэсэн хүн нь бүжиг дэглээч Б.Батжаргал. Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийг бүжигчин, Москва хотын театр урлагийн дээд сургуулийг бүжиг дэглээч мэргэжлээр төгссөн тэрбээр “Аянгын жимээр”, “Гүег хаан”, “Чиполино”, “Дурлалын дууль” зэрэг бүжгэн жүжгийг дэглэж байснаас гадна заримынх нь цомнолыг бичжээ.

Тэрбээр 1992 оноос гадаадад амьдарч байгаа бөгөөд өнгөрсөн сард “Залуус” чуулгынхаа 30 жилийн ойн баярыг тэмдэглэхээр Монголд ирсэн юм. Хийсэн, бүтээснээрээ бахархаж, хуучны дурсамждаа хөглөгдөн, эх орондоо эргэн ирэх хүсэл тээсэн түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-“Бүжгээр амилсан гайхамшигт үдэш” хүндэтгэлийн арга хэмжээ болон тоглолтын бичлэгийг онлайнаас үзлээ. Эрч хүчтэйгээр гарч ирж, Дарханд төдийгүй эх орон даяар алдаршиж байсан чуулга бол “Залуус”. Нэг ангийн сурагчдыг багш нь ахалж Дарханд очоод бүжгийн чуулга байгуулсан гэхээс өөрийг би сайн мэдэхгүй. Та энэ тухай дурсамжаасаа манай уншигчидтай хуваалцана уу?

-1971 онд би Хөгжим бүжгийн дунд сургууль төгсөөд Дуурь бүж гийн эрдмийн театрт орж, Б.Жамъяндагва гуайн дэмжлэгтэйгээр Москвад бүжиг дэглээчийн мэргэжлээр сурсан. Москвагийн театр урлагийн дээд сургуулийг улаан дипломтай, Сүхбаатарын цалинтай төгсөж байлаа. Ирээд 1981-1983 онд ХБК-д багшилсан. Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн сурагчид тухайн үед бүжгийн тайлан тоглолт хийдэггүй байсан юм. Би 1982 оны хавар бүжгийн бие даасан тоглолт хийхээр шийдээд, ихэвчлэн өөрийнхөө дэглэсэн бүжгүүд болон К.Караевын “Аянгын жимээр” балет тоглосон. Өмнөд Африкийн зохиолч Питер Абрахамсын энэ зохиол их алдартай л даа. Өгүүлэмж сайтай учраас үзэгчдийн сэтгэлд хүрч, хүмүүс танхимаас нулимс дуслуулан гарч байсныг санаж байна.

Тэр тоглолтыг Цэдэнбал Филатова гуай ирж үзээд, намайг их тоосон. Тэр хүн тухайн үед урлаг соёлыг их дэмждэг байлаа. Намайг тусгайлан дуудаж уулзаад, сургууль төгссөнөөсөө хойш дипломын ажил хийгээд амжаагүйг минь дуулаад надад тусалснаар би ДБЭТ-д “Аянгын жимээр” жүжгээ тоглосон юм. Тэр үед долоо хоногт 40 цагийн хичээл заахын зэрэгцээ, оройн цагаар ДБЭТ-д ирж бүжгэн жүжиг дэглэх амар гүй байсан ч тэгж ажиллаж чадсанаа раа одоо ч бахархдаг. Ингээд бүжгийн чуулгатай болох саналыг Филатова гуай гаргаж, би төлөвлөгөө гаргасан юм. Гэтэл нэг өглөө гэнэтхэн дуудаад хавар сургуулиа төгсөх нэг ангийн сурагчдаа урьдчилан төгсгөөд Дархан руу явах үүрэг өгсөн. Бид гуравдугаар сарын 1-нд орчин үеийн бүжгийн “Залуус” чуулгаа байгуулахаар, Дархан руу нүүж байлаа. Тэгэхэд манай анги 23 сурагчтай байсан юм. Дээр нь Дарханы бүжигчдийг нэмээд 36 бүжигчинтэй чуулга байгуулсан. Очсон жилийнхээ зургадугаар сард нь Улаанбаатар хотод Залуучуудын эвлэлийн XYIII их хуралд оролцлоо. Бид “Цаг үе урагшаа”, “Товшуурт”, “Залуус” бүжгээр хурлын тоглолтод оролцож Тэргүүний залуу алтан медаль хүртсэн дээ.

-“Залуус” чуулгаас төрсөн алдартнууд гэвэл хэн хэнийг нэрлэх бол?

-Гавьяат жүжигчин С.Соёл-Эрдэнэ, “Мандухай” бүжгийг бүжиглэдэг, гавьяат жүжигчин Т.Баттуул байна. Би тэр хурлын концертод оролцсоныхоо дараа “Бүжгийн ертөнц” нэртэй тоглолт хийсэн. Бид зөвхөн орчин үеийн бүжиг бүжиглэдэг чуулга биш, ардын олон сонгодог бүжгийг мэргэжлийн ур лагийн байгууллагын бүжигчдээс дутуугүй хийдэг, орчин үеийн бүжгийг өөрсдийнхөөрөө бий болгох зорилготойгоор ажиллаж байсан. Байгуулагдсаныхаа дараа жил нь К.Хачатуряны “Чиполино” хүүхдийн бүжгэн жүжиг, 1986 онд “Дурлалын дууль” хоёр бүлэгт бүжгэн жүжиг тоглосон. 1989 онд Монголд анх удаа “Ромео Жульетта” балет тавьсан.

-Таны хувьд уран бүтээлээ хийж байхад тохиолдсон хамгийн хэцүү бэрхшээл нь юу байв?

-1991 хүртэл бид сайхан ажиллаж байсан. Нийгэм өөрчлөгдөж орон нутгийн театр уран бүтээлээ хэвийн хэмжээнд үргэлжл үүлэх амаргүй болсон. Бүх зүйл нээлттэй болсон учраас уран бүтээлчид хаана ажиллах, амьдрахаа сонгож, зарим нь ажлаасаа гарсан. Би явж байгаа хүмүүсийг хориглож чадаагүй. Хүний л амьдрал учраас сайн сайхныг эрэлхийлэн тэд минь явсан. Мэдээж байгууллага удирдаж байгаа хүнд мэргэжилтнүүдээ явуулах амаргүй шүү дээ. Ингээд байж байтал Цэргийн ансамбльд бүжиг дэглээ чээр ажиллах санал ирсэн. 1991 онд хотод ирж, тэнд ажиллахын зэрэгцээ “Варьетта” чуулгад Монголын анхны рок дуурийг тавьсан. Дэндэвийн Пүрэвдоржийн цомнол, Нямдоржийн хөгжим “Бижирок” гэдэг бүжиг, дуу хослуулсан шинэ уран бүтээл тухайн үедээ үзэгчдийн сонирхлыг их татсан. Мөн 1992 оны зун ДБЭТ-д Д.Төрбатын цомнол, Ц.Нацагдоржийн хөгжим “Гүег хаан” балетийг дэглэн найруулсан. Тэгээд л Польш руу явсан даа. Манай эхнэр уламжлалт анагаах ухааны эмч хүн л дээ. Польшт мэргэжил дээшлүүлэхээр болж, бид гэр бүлээрээ явсан юм.

-Польшт мэргэжлээрээ ажилласан уу?

-Варшавын бүжгийн сургууль, Быдгощ, Шчечин, Лодз, Вроцлав зэрэг хотын театрт багшилж байсан. Гэхдээ би тэнд мэргэжлээрээ ажиллахаас илүүтэй кино, рекламанд их тоглосон. Мөн тэнд амьдарч байсан монголчуудаа жүжигчин болгочихсон. Английн нэгэн найруулагч надаас байнга ази төрхтэй хүн авдаг байсан учраас Ази жүжигчдийн товчоо, мөн загварын дамжаа хичээллүүлсэн. Хэд хэдэн уран сайхны, олон ангит болон сурталчилгааны богино хэмжээний кинонд тоглосон. Тэндхийн Замын цагдаа нар хүртэл намайг таньдаг болчих сон байсан шүү. Жаахан хурдлах дуртай болохоор үе үе цагдаа зогсооно. Тэгээд “Та чинь хэн билээ” гэхээр нь “Би жүжигчин” гээд тоглосон кинонуудаа нэрлэхээр бүр гайхширч, гарын үсгийг минь аваад “Дахинин гэж болохгүй” гэж сануулаад явуулдаг байсан.

-Одоо та Лондонд амьдарч байгаа гэсэн үү. Бас л кино, рекламанд тоглож байна уу?

-Үгүй ээ. Англид тиймгүй л дээ. Огт өөр ажил хийж байна. Хааяа сурталчилгааны бичлэгт ордог л доо. Тэнд “Оросын балетийн сургууль” нээж ажиллуулах гэж оролдоод бүтэлгүйтсэн. Байр түрээслэх өртөг өндөр учраас болохгүй юм билээ. Мэргэжлээрээ ажиллах хүсэлтээ хэд хэдэн байгууллагад тавьсан ч “Та Оросын шилдэг сургуулийг дүүргэсэн юм байна. Гэсэн ч бид Хатан хааны академи төгссөн хүнийг л ажилд авдаг” гэсэн хариу өгдөг юм. Эхнэр маань одоо тэндээ мэргэжлээрээ ажиллаж байгаа.

-Монголд ирээгүй хэр удсан бэ?

-Хааяа ирж байсан. Энэ удаа шавь нарынхаа дуудлагаар чуулгынхаа ойд оролцохоор ирсэн. Сайхан л байлаа. Сэтгэл их хөдөлсөн шүү. Бид сайн үйлс хийж байжээ. Хийж бүтээсэн минь цагийн аясаар улам тодрохыг харах сайхан байна.

-Нэг үеэ бодоход монголчуудын амьдрал өөрчлөгдөж байна. Хэцүү бүхэн ард хоцорно гэдэгт итгэлтэй байна. Та эх орондоо эргэн ирэх тухай бодож байв уу?

-Тийм ээ. Их зүйл өөрчлөгджээ. Ямар ч гэсэн энэ удаа ирснийх “Гүег хаан” балетаа сэргээн тоглуулах талаар ДБЭТ-ын удирдлагууд болон ССАЖЯ-ны албаны хүмүүстэй ярилцлаа. Миний бодлоор “Гүег хаан” минь сайхан жүжиг болж байсан санагддаг. Тухайн үед гол дүрд нь тоглож байсан Бат-Эрдэнэ надтай “уралдаад” гадагшаа явчихсан учраас дахин тоглоогүй байх. Тухайн үед бүжигчид ховор байсан болохоор дөнгөж 12 хос бүжигчин тоглож байлаа. Одоо бол өргөн бүрэлдэхүүнтэй тоглох боломжтой. Заримдаа бүр хадуураад эргэж ирээд Дархандаа “Залуус” бүжгийн чуулгаа сэргээн байгуулдаг ч юм бил үү гэж бодож байна. Шавь нарын минь олонх бүжгийн багшаар ажиллаж байна. Болохгүй зүйл байхгүй л дээ.


 Ж.СОЛОНГО

Л.Балхжав: Магтаалаас өөрийгөө хазаарлаж, шүүмжлэлээс айхгүй урагшилсандаа урамшдаг

2013 оны 11-р сарын 6
Л.Балхжав: Магтаалаас өөрийгөө хазаарлаж, шүүмжлэлээс айхгүй урагшилсандаа урамшдаг

Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч, UBS телевизийн ерөнхий захирал Л.Балхжавыг олж уулзана гэдэг амаргүй.

Тэрбээр хэвлэлийнхэнтэй тэр бүр уулздаггүй, тэр дундаа сэтгүүлчдэд амархан олддог “олз” биш. Түүнтэй ярилцаж суугаа мөч миний хувьд ховор аз завшаан байлаа.

Тэрбээр “Миний дуунууд” тоглолтынхоо 20 жилийн ойг сайхан хийнэ гэж бодож байгаа. Түүнээс хойш телевизийн маань уран бүтээлчид үргэлжлүүлээд авч явах биз ээ. Сайн уран бүтээл олны дунд ардын дуу шиг мөнхөрч үлддэг. Уран бүтээл минь цааш хэчнээн жил үргэлжлэхийг харин би таашгүй. Үзэгчид надаас өөр, өөр зүйл байнга шаарддаг. Тиймээс тоглолтоо өмнөхөөсөө өвөрмөц онцлогтой толилуулахыг хичээдэг” хэмээн өгүүлсэн юм.

-Хүмүүс тоглолтыг чинь үзэх гэж жил бүр хүлээдэг болжээ. Таны сэтгэл хэр догдолж байна?
-Наадамд олон жил уралдсан морь өөрийгөө сойгоод эхэлдэг гэдэг дээ. Үүнтэй адил би уран бүтээлийнхээ уяа сойлгыг олон жил тааруулж ирсэн. Гэтэл энэ жил ажилдаа түүртсээр байгаад олон юм руу зэрэг ханцуй шамлаж байна. UBS телевиз “Дэлхийн хот Улаанбаатар”, “Ногоон ирээдүй” төсөл хэрэгжүүллээ, мөн “Содура” уран сайхны киноны зураг авалтыг Хөвсгөлийн тайгад хийсэн.

Одоо “Загасан нүд” наадмын техникийн уулзалт Монголд болж буй. Энэ мэтчилэн ажил ар араасаа ундарч байгаа тул уран бүтээлийнхээ уяа сойлгыг энэ жил санаандаа хүртэл тааруулж чадсангүй. Сүүлийн хэд хоногт өөрийгөө болоод өрөөлийг “зовоон”, үүнийгээ там бус аз жаргал болгож амьдраад 15 жилийг үджээ. Би дуртай зүйлийнхээ төлөө ажиллаж, амьдарч яваа. Уран бүтээлчид “Таны тоглолт дөхчихл өө, энэ жил ямар бүтээл хамтарч хийх вэ. Ийм жүжгийн дуу, тийм ч киноны дуу хэрэгтэй байна” гэж санал тавьж, нэг нэгийгээ хөглөн, шинэ уран бүтээлээр үзэгчдэд бэлэг бариад сурчихжээ.

Энэ жил 20 шинэ дуу төрүүлж, тоглолтын тайзан дээрээс үзэгчидтэйгээ уулзах гэж байгаадаа баяртай байна. Би урлагийн тайз, уран бүтээлч, үзэгчдээ хүндэтгэдэг. Монголын рок попын босго өндөр, дэлхийн хэмжээнд байх ёстой гэж бодож, уран бүтээлээ туурвидаг.

-Та жил бүр толилуулдаг тоглолтынхоо дараа тухтай амарч чаддаг уу?
-Миний тоглолтын дараа “Загасан нүд” наадам болдог. Өнгөрсөн жил Японд болсон. Энэ жил БНСУ-д болох гэж байна. Үнэнийг өгүүлэхэд би өөртөө ч амрах зав гаргаж чаддаггүй л хүн дээ.

-Өнгөрсөн зун аяллынхаа маршрутыг хаанаас эхэлсэн бэ?
-Сүүлийн таван жил дараалан UBS телевизийн хамт олон бүрэн хэмжээний уран сайхны кино хийж байгаа. Киноны натур дээр очиж, хамт олныхоо авсан материалыг харна, өглөө нь залуусаа зурганд гаргаад, киноныхоо хөгжмийг бичиж суух надад сайхан амралт болдог. Энэ зун Хөвсгөлийн тайгад аялал хийж, цаатнуудын дунд нэг хэсэг амьдарлаа.

-Хөвсгөлийн тайга танд ямар сэтгэгдэл төрүүлэв?
-Хөвсгөл сэтгэл татсан сайхан нутаг юм. Цаа маллаж амьдардаг дархад хүм үүстэй танилцаж, тэдний ёс заншил, амьдралын хэв маягийг сонирхлоо. Цаатнуудын амьдрал их сонирхолтой юм билээ. Тэд уламжлалт амьдралаа жинхэнэ утгаар нь хадгалж үлджээ. Автомашинаар хол зам туулж ядрахдаа “Ер нь би ингэж явах ямар шаардлагатай юм бэ.

Хөвсгөлчүүд нутагтаа ядаж засмал зам тавьчихгүй дээ” гэж бодож явлаа. Гэтэл тэдний амьдралын гүнд орсон хойноо л энэ нутагт хөгжлийн салхи сэвэлзэх хэрэггүй юм байна гэж бодсон. Өнөөгийн нийгмийн хөгжлийн их түүчээ амьдралынх нь хэв маягийг тэр чигээр нь өөрчлөх юм шиг санагдсан. Хэний ч нөлөөнд автаагүй цаатнуудын өвөрмөц амьдрал надад юугаар ч солимооргүй эрдэнэ шиг санагдсан. Хөвсгөл нутгийн онгон сайхан байгалийг олз эрсэн шуналтнууд хөндөж сийчсэнд сэтгэл их эмзэглэсэн шүү.

Ийм сайхан өвөрмөц ёс заншилтай ард түмнийг байгальтай нь хэрхэн аварч үлдэх вэ гэж их бодсон. Олон жилийн өмнө Америкийн жуулчид UBS телевизийн урилгаар ирж, нүүдэлчдийн амьдралыг сонирхохоор хөд өөг зорьсон юм. Тэд бидэнд “Та нар эх орноо хөгжүүлнэ гэж битгий яар. Монголоо онгон дагшин энэ чигээр нь авч үлдээрэй. Хээр тал, говь нутаг чинь энэ чигээрээ л байхад сайхан” гэж хэлэхэд нь ихэд гайхаж, “Юу гэсэн үг вэ, эх оронд минь хөгжил хэрэгтэй байхад ийм сонин юм ярих гэж дээ” гээд эгдүүцэнгүй бодож байлаа. Бид авч үлдэх юмаа авч үлдэж, хөгж үүлэх зүйлээ хөгжүүлэх хэрэгтэй юм байна гэдгийг Хөвсгөлд очоод их ойлгосон шүү.

-15 жилийн өмнөх тоглолтыг өнөөдөр эргээд нэг харвал?

-Анхны тоглолт үнэхээр таашгүй таавар байлаа. Дуучид дууг маань хэрхэн дуулах бол, үзэгчид тоглолтын тасалбар худалдаж авах болов уу, концертийн танхим үзэгчдээр дүүрэх үү, хүмүүс дууг маань сонсоод алга таших болов уу гээд түмэн зүйл бодож, тархиа чилээсэн дээ. Зориглоод хийсэн тоглолтоосоо гайхмаар үр дүн, үзэгчдийн халуун алга ташилтаас төсөөлж байгаагүй мэдрэмж, онгодыг авсан. Тэр эрчээрээ урагшилсаар 15 дахь жилтэйгээ золголоо. Одоо миний тоглолтыг ард түмэн маань хүсэн хүлээдэг болжээ.

-Аливаа бүтээлийг магтаал, шүүмжлэл сүүдэр шиг дагадаг. Үзэгчдээс шүүмж сонсож байсан уу?

-Тариачин хүн ургац арвин хураахыг боддог шүү дээ. Дуу хэмээх үрийг хөрсөнд тарьж, бүтээл гэх ургацыг дуучид усалж, ургуулдаг. Тиймээс би туурвихгүй байхын аргагүй юм. Уран бүтээлийн чанартай, чанарг үйг бид бус, ард түмэн шүүдэг. Гэхдээ ургац ахиу хураана гээд тооны хойноос хөөцөлдөх бус чанарыг эрхэмлэх хэрэгтэй. Аливаа зүйл цөөн, чанартай байх тусмаа үнэ цэнэтэй. Уран бүтээлч хүн урлагийн тайзнаас унахаа ирвэл өөрөө л зогсдог. Үүнийг цаг хугацаа харуулдаг юм шүү дээ.

Уран бүтээлийн чанарын тухай ярьдаг урлаг судлаач, шүүмжлэгч Монголд хэрэгтэй байна. Шүүмжлэгч байхгүй учраас манайд урлаг дур зоргоороо хөгжиж байна шүү дээ. Нийслэлд нийтийн дуу бууриа засаж, хэдэн жил тасралтгүй эгшиглэлээ. Тэр үед “Мy songs” тоглолт байгаагүй бол “Пентатоник”,”Алтан микрофон” наадам ч сураггүй л болох байлаа. Монголын ард түмэн нийтийн дуугаар амьсгалчихсан байх үед жил бүр эгшиглэж, олны сонорыг мялаадаг байсан тоглолтоороо би бахархдаг.

Монголд дэлхийн хөгжмийн бүх урсгал хөгжих хэрэгтэй байна. Би эх орондоо хайртай. Хүүхэд насаа эмээ өвөө дээрээ өнгөрүүлсэн болохоор хөдөөгийн эгэл амьдралыг сайн мэднэ. Тиймээс уран бүтээлийн минь наян хувь нь эх орны сэдэвтэй байдаг. “Амин нутаг”,”Өнө мөнх эх орон”, “Өглөө шиг эх орон” гээд нэрлэвэл олон.

-Та хөдөө өссөн гэж үү. Надад ийм бодол өмнө нь ер төрж байсангүй?

-Би Улаанбаатар хотод төрсөн ч өвөө, эмээ дээрээ хүүхэд насаа өнгөрүүлсэн. Төв аймгийн Алтанбулаг суманд өвөө, эмээгийн маань ах дүү, төрөл садан амьдардаг. Ээж маань Алтанбулаг сумаас Улаанбаатар хотын Шувуун фабрикийн сургуульд суралцахаар ирсэн байхдаа аавтай танилцсан гэдэг. Тэр үед аав маань цэргийн алба хааж байсан юм билээ. Ээж оюутан байсан болохоор намайг өвөө, эмээ дээр минь үлдээсэн. Хүүхэд байхаасаа хөдөөгийн амьдралыг туулж, мал хариулах, унага татах, хадлан өвс авах гээд хар, бор ажил хийж өссөн. Миний уран бүтээл морин хуураас эхтэй.

Би хүүхэд байхдаа хөгжим бүжгийн сургуулийн морин хуурын ангид сурдаг байлаа. Аав маань цэргийн ангид хөгжимчин байсан. Жолооч хийж байхдаа ч сурсан эрдмээ орхихыг хүсэлгүй хөгжмийн багшаар ажилласан. Аав, ээж минь эд хөрөнгө гэхээсээ илүү өөртөө буй авьяасаа надад өвлүүлсэнд баярладаг.

-Таны уран бүтээлийн алдаа, оноотой хамт гэр бүл тань урагшилжээ. Хань, үр хүүхдүүдийнхээ тухай яриач?

-Миний уран бүтээлд ханийн минь үүрэг, оролцоо их бий. Бид ханилаад 33 жил болж байна. Манайх хоёр хүүтэй. Том хүү найруулагч, бага хүү олон улсын харилцааны чиглэлээр Америкт сурдаг. Олон жил амьдарсан болохоор бид одоо нэг хүн шиг болчихжээ. Сэтгэл догдлоод баярласан, эсвэл бухимдан цухалдаж байгааг эхнэр харц, хөдөлгөөнөөс хараад мэддэг болсон. Хань маань миний стилист, гэрийнхээ дизайнер, урлаг судлаач гээд Балхжав гэдэг айлын бүх ажлыг зэрэг амжуулж яваа. Дууг маань сонсчихоод шүүмжилнэ, зөвлөнө, бас урам хайрлана. Одоо “Аллегро” хөгжмийн сургалтын төвд захирлын алба хашдаг. Би ханийнхаа хийж буй ажилд дуртай. Манай гэр бүл урлагтай салшгүйгээр холбогдсон.

-Та өвөө болчихсон бил үү?

-Тийм ээ. Ач хүүтэйгээ өдөр бүр уулзаад байдаггүй ч хааяа эрхлүүлж, тоглох зав гаргадаг. Манай ачийг худууд маань сайхан өсгөж байгаа. Бидний ачтайгаа уулзаж буй уулзалт халуун дулаан уур амьсгал дунд өрнөдөг. Гэрийн нэг хэвийн уур амьсгалыг эвдэж, баяр хөөр мэдрүүлдэг хүн бол ач маань. Манай ач “Өвөө хоолоо сайн идээрэй, биеэ сайн бодоорой” гэж захидаг. Уг нь өвөө нь ачдаа ингэж захимаарсан. Ачийнхаа захиасыг тоглолтынхоо дараа хэрэгжүүлэхээр шийдсэн шүү.

-Гэр бүлийн аз жаргал гэж юу юм бэ. Үүнийг залуус нэг л үнэгүйдүүлээд байх шиг санагддаг?

-Хүний амьдралд гэр бүлээс үнэтэй зүйл байдаггүй юм. Залуу байхдаа “ханилсны эцэст нэг хүн шиг болдог юм даа” гэж хөгшчүүлийн ярихыг нэг их ойлгодоггүй байжээ. Одоо л нэг хүн шиг болж, нэг зүг рүү харж амьдрахын утга учрыг ойлгож сууна.

-Та гэр бүлдээ хэр халамж тавьдаг хүн бэ?

-Би гэр бүлээ бусдаас дутахааргүй авч яваа монгол эрчүүдийн нэг. Хааяа ажлын ачааллаас болоод гэрийнхээ ажилд гар бие оролцож чаддаггүй тал бий. Би ханьтайгаа олон жил амьдрахдаа гурил зуурч байснаа ч санадаггүй юм. Ажлыг маань сэтгэл тайван хийлгэж, уран бүтээл туурвих бололцоо олгодог ханийнхаа халуун сэтгэлд баярлаж явдаг. Хэрвээ би хөгжим бол хөглөдөг эзэн нь эхнэр маань шүү ээ.

Энэ гэрийн гурван залуу Ариунааг байхгүй бол амархан гундана шүү. Гэрийнхээ ажлыг хаанаас нь эхлэхээ мэдэхгүй нөхөд цонхны дэргэд зогсчихоод л хэзээ ирэхийг нь хүлээнэ. Гэртээ ороод ирэхээр нь бөөн баяр болж угтдаг. Байгаа үедээ шүүмжилж зэмлээд, байхгүй үед нь үгүйлэгдээд эхэлдэг эмэгтэй хүн ер нь таагдашгүй өвөрмөц ертөнц юм шиг ээ. Би ханийнхаа халамжийг ямар нэгэн зүйлтэй зүйрлэх дургүй.

Халамж, хайр нь агуу болохоор тэр. Хаана ч очсон ханийн минь хийсэн гарын хоолыг гүйцэх хоол байдаггүй л юм даа. Би гадагшаа ажлаар явахдаа гэр, эхнэр, бас хамт олноо саначихсан ирдэг.

-Та эхнэртэйгээ анх хэрхэн танилцаж байсан бэ?
-Царайлаг, цагаахан сэтгэлтэй, юмыг дандаа гайхаж асуусан жаахан охин миний сэтгэлийг соронзон адил татсан. Бид арваннэгдүгээр сарын 26-нд танилцаж байлаа. Тэр үед Элчин сайдын яам оюутнуудтай уулзалт зохион байгуулж, баяр тэмдэглэдэг байсан. Дөрвөн сар үерхээд л Балхжав хэмээх айл Монгол Улсад өрхийн тоог нэгээр нэмж, гал голомтоо бадрааж байлаа. Эхнэр бид хоёр Ленинград хотод мэргэжил эзэмшсэн.

Энэ хотод том хүү маань мэндэлсэн болохоор эх орноос минь өөрцгүй санагддаг. Залуу насныхаа нандин сайхан дурсамжийг бодож “Цагаан шөнө” дуу зохиож, тоглолтоо энэ нэрээр нэрлэсэн. Тэр үеийн дурсамжийг эргээд сөхөхөд саяхных юм шиг санагдаж байна. Би Нийслэлийн өдөр, Улс тунхагласны баярын өдрийг их бэлгэшээдэг юм. 2004 оны Нийслэлийн өдрөөр Ерөнхийлөгч Н.Багабандиас Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цол хүртэж билээ.

-Арваннэгдүгээр сарын 26 танай гэр бүлд сайхан дурсамж үлдээсэн өдөр байна шүү дээ?
-Ард түмэн маань тусгаар улс болсноо дэлхийд зарласан тийм сайхан дурсгалт өдөр бид танилцаж, амьдралынхаа гал голомтыг бадраах хувь тавилантай байж дээ гэж боддог юм.

-Та дотоод ертөнцтэйгээ хэр зөрчилддөг вэ. Өөрийгөө үнэнээр нь тодорхойлооч?
-Хэтэрхий их магтаал хүний мөн чанарыг эвддэг. Магтаалаас өөрийгөө хазаарлаж, шүүмжлэлээс айхгүй урагшилсандаа урамшдаг л юм. Би тийм ч тайван, сайхан зантай хүн биш ээ. Уурлах үедээ уурлаж, баярлах үедээ баярлаж, уярах үедээ уярдаг л хүн. Бидний үеийнхнийг эвсэг, хүлээцтэй, ахмадуудаа хүндэлдэг зан амжилт руу хөтөлсөн болов уу.

-Та найз нөхдийн хүрээллээр өргөн биз?
-Би улс төр, урлаг, ангийн, цэцэрлэгийн гээд олон найзтай. Жинхэнэ найз байхыг он жил, цаг хугацаа харуулдаг. Саяхан “Найз минь” шинэ дуунд аялгуу зохиолоо. Шүлгийг нь “Харанга” хамтлагийн дуучин Х.Лхагвасүрэн бичсэн. Надтай олон жил үй зайгүй нөхөрлөсөн найз Ж.Баярыгаа бодож энэ дууныхаа аялгууг хийлээ. Анд минь намайг хаана ч явсан хамт л байсан.

Он жилүүдийн нугачаанд нэг нэгийнхээ баяр гуниг, зовлон жаргалыг хуваалцаж өдий хүрлээ. Сайн найз гэдэг бол амьдралын хором бүрт дэргэд минь байж, он цагийн урсгалд зангаа хувиргалгүй нөхөрлөж ирсэн хүнийг хэлдэг байх. Цагийг эзэлсэн алдартай дуучин энэ дууг маань амилуулж байгаад баярлаж байгаа шүү.

Г.Батцэцэг

http://news.gogo.mn/r/130982

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.