• Categories

  • Traffic

Д.Пүрэвдорж. Хар цас /Найраглал/

/Найраглал/

Эхлэл

….Энэ дайний эхэнг зурвал

Эрх чөлөөний эрлэг болж

Хар өдрийн халуун булшинд

Хасан дээр суусан хэрээ байна

1

Гучуулаа бид гучин ээжтэй

Гучуулаа бид гучин аавтай

Гучуулаа бид гучин нэртэй

Гучуулаа бас гучин гэртэй

Гучуулаа дөчин нэгэн онд

Гучуулаа дөнгөж  найман насандаа

Сурагчийн цүнхийг хоёрдугаар дайнтай

Сургууль руугаа үүрч явсан юм

Тэр цагт, манай нутаг

Тэнгэр цэлмэг нартай байсан ч

Амьтны царайг шөнийн үүл шиг

Алсын дайны сүүдэр дарсан юм

Гучуулаа бид ийм л үед

Гучин шувуу шиг ижилдэн дасаж

Амьдралаараа энэ найраглалын

Анхны мөрийг бичсэн юм даа

Өглөөн нар руу нэгэн цонхтой

Өөрийн нар руу хоёр цонхтой

Гурван цонхоор манай ангид

Гучин дэвтэрт нар тусна

Эх орноо түүгээр үзэж

Энх орчлонг түүгээр хүсэж

Гурван цонх минь тэр ангидаа

Гурван сайхан мэлмий байлаа

Тэгээд ч би түүгээр туссан

Тэргэл нарны сайхан туяанд

Эрдэнийн зургаан үсэг хэлхэж

“Эх орон” гэж бичсэн билээ.

 

2

Энд монголийн гучин хүүхэд

Энх нарны сайхан туяанд

Эрдэнийн зургаан үсэг хэлхэж

“Эх орон” гэж бичиж байхад

Улаан арми газар дээр

Улаан арми тэнгэр дээр

Улаан арми усан дунд

Улаан арми цусан дунд

Хорвоо ертөнцийн хувь заяаг

Хоёр миллиард хүн ардтай нь

Хойч үе, хожмын маргааштай нь

Хоёрдугаар дайнд үүрч орсон юм.

Орос цэрэг өнөр олуулаа

Ой мод шиг өндийн босож

Бохирч сөхрөх өвдөггүй юм шиг

Босоогоороо үхэж байсан юм

Бод л доо тэр дайны талбарт

Борооны дусал газарт уналгүй

Шивээлсэн жадны үзүүрт бутарч

Шинелийн хормойд хатаж байсан юм

Өвс ногоо тэр газар

Өлмий дороос өндийх завгүй

Хаврын цэцэг зуур хатаж

Халуун зунаар шувуу буцсан юм

Өрнө европыг шир шир хийтэл

Өлмий дороо хэрчиж байсан

Гурав дахь рейхийн төмөр цэргийн

Гутлийн ул улаан байсан юм.

Хар арми, фашистийн арми

Хар үхлээр тугаа тахиж

Дайзтай сумаа амиар солин

Дайсан тэгэхэд давшиж байсан юм

Хад хүртэл хайлж шатсан

Халуун төмрийн үер дунд

Хаалга бүхнийг үхэл балбасан

Харанхуй тэр аймшигт шөнө

Эрсдэн унасан орос цэрэг

Эрэлхэг Брестийн  хананд харин

“Эх орныхоо төлөө” гэж

Эцсийн цусаараа бичиж билээ.

3

Эрсдэн унасан орос цэрэг

Эрэлхэг Брестийн ханан дээр

“Эх орныхоо төлөө” гэж

Эцсийн цусаараа бичиж байхад

Анги минь буун дуугүй ч

Алсийн нэгхэн фронт болж

Гучин хонгор зүрхэндээ бид

Гуниг хорсол тээж явлаа

Хар дайн харагдахгүй мөртлөө

Харандаа цаас гараас булааж

Шилэн савтай бэх хуурайлж

Ширээн дээрээс дэвтэр хураалаа

Дайн бас дайралдахгүй мөртөө

Даавуу дээлийн өнгө хуулж

Улаан хүнс, ногоон цайны

Уутыг хүртэл эргүүлж гөвлөө

Хорвоогын өнгө ч хав хар

Хоол унд ч хав хар

Хүнд хэцүү тэр цагт

Хүний сэтэл л цагаан байлаа.

Дэрээ мартан гучин ээж

Дэнгийн гэрэлд нойроо хулжааж

Өлгийн арьсаар бэлгийн бээлий

Өндгөө шивэн оёж суулаа

Адуугаа хураасан гучин аав

Агтныхаа манлайд амгай хүргэлгүй

Хань нөхдөдөө ялалт ерөөн

Хадгаа дэлгэн барьж байлаа

Монгол хүний сэтгэл санаа

Морио хөлөглөн фронтод дайрч

Улаан армийн хадааж байсан

Уриан дунд хангинаж байлаа

Ангийн минь гурван цонх

Арван хоёр нүдтэй байлаа

Арван хоёр шилэн гэгээвчээр

Алтан нар тусдаг байлаа

Наймыг нь тэгтэл дайн хагалж

Наамал мод цаас хадлаа

Дөчин гурван оны нарыг

Дөрөвхөн гэгээвчээр туссан

Тэнгэрийн нарны туяан дээр

Бид мөн гучин дэвтэртэй

“Бид ялна” гэж бичиж билээ.

4

Наймыг нь алдсан дөрвөн гэгээвчээр

Нарнаас олдсон төдхөн туяанд

Биднийг харин гучин дэвтэртээ

“Бид ялна” гэж бичиж байхад

Улаан арми газар дээгүүр

Улаан арми тэнгэр доогуур

Улаан арми усан дээгүүр

Улаан арми урагшаа давшлаа.

Хар армийн савхин гутлын

Ханзархай хоншоор цаашаа харж

Өрнө дорны өргөн фронтоор

Өсгий нь харин гялалзаж байлаа

Оросын гуталчин олон ч гэлээ

Харин тэдний гутлын ханзархайг

Хатгаж суух зав байсангүй

Дайн дайндаа энэ дайнд

Далай бараг буцалсан биш үү

Хорьдугаар зууний бүх төмрөөр

Хоёрдугаар дайн буудсан биш үү

Уулыг тал болтол дайтаж

Улаан арми дайтсан бус уу

Усыг гал ноцтол дайрч

Улаан арми дайтсан бус уу

Хамгаар оросын уудам нутгаас

Харийн дайсныг урсгаж байсан

Уулын тэр их үер дунд

Улсын минь давалгаа байлаа

Оросын тэнгэрээс дайсныг намнасан

Огторуйн түмэн далавчин дунд

Ардын минь овог нэр

Алдрын нэгэн жигүүр байлаа

Дайсныг бүх замаар элдсэн

Дайны их хүрдэн дугуйнд

“Хувьсгалт монгол” танкийн цувааны

Хуягт гинж эргэж байлаа

Дээлтэй хүн тэсэмгүй эулаанд

Дэлтэй сум шиг монгол морьд

Эр цэргийн алтан амийг

Эмээл дээрээ өргөж явлаа

Тэгэвч дайны хамгийн хүндийг

Тэнд хэн үүрч явлаа?

Давших ухрах хоёр замдаа

Дайсан дайсагнаж чухам яалаа

Үнээн, фронтын ганцхан алхам

Үхэл амьдралын гацаа байлаа

Дайзанд байгаа сум бүхэн

Дайсантай солих барьцаа байлаа

Тэнд хүн яаж явсныг

Тэнд хүн яаж  зовсныг

Олон жилийн дайн туулсан

Орос цэрэг л сайн мэднэ

Тэгээд ч Брестэд улаан армийн

Тэргүүн анги тэврэлцэн уулзахад

Цэрэг бүхэн нууцаа алдаж

Цэнхэр нүдэндээ нулимстай байсан юм

Тэр шөнөдөө дарга цэрэггүй

Тэмдэглэлийнхээ дэвтрийн дараагийн хуудсанд

Брестийг улаан харандаагаар дугуйлж

Берлин хүртэл улаан сум татсан юм

5

Гучуулаа бид гучин ээжтэйгээ

Гучуулаа бид гучин аавтайгаа

Гучуулаа бид гучин нэрээрээ

Гучуулаа бас гучин гэрээрээ

Гучуулаа дөчин нэгэн оноос

Гучуулаа дөрвөн жилийн турш

Хүчирхэг улаан армитай хамт

Хүний дайсантай тулалдсан юм

Энэ дайн хар дарины

Хав хар цас байлаа

Энэ дайн хас мэсний

Хав хар цас байлаа

Таван сарын есний нарыг

Улаан арми авчраагүй бол

Тас хар энэ цас

Уужим орчлонг дарах байлаа

Ангийн маань гурван цонх

Арван хоёр нүдтэй байлаа

Арван хоёр шилэн гэгээвчээр

Алтан наран тусдаг байлаа

Энэ нь цонхны гэрэлд бид

Эх л нутгаа  харж, хайрлаж

Эрдэнийн зургаан үсэг хэлхэж

“Эх орон” гэж бичсэн байтал

Арван хоёр шилэн гэгээвчнээс

Арван нэг нь харанхуй болж

Дөчин таван оны хавар

Дөнгөж ганцхан үлдсэн юм

Үнэндээ түүнийг улаан арми

Үлдээж бидэнд өгөөгүй бол

Хав харанхуй болох байсан юм.

Хар цас булах байсан юм

Тэгээгүйн их заяа түшиж

Тэр ганцхан гэгээвчээр тусаж

Гадаа гэртгүй мишээж байсан

Гал улаан нарны туяанд

Дайсан дарсан цэрэг эр шиг

Дарвисан сэтгэл зэрэг хөөрч

“Бид ялав” гэж бичсэн юм

Бид үнэхээр ч ялсан юм

Ялгуусан баатар зөвлөлтийн армийн

Яруу алдарт ялалтын баярыг

Алсын нэгхэн фронт байсан

Ангидаа бад бас хийсэн юмаа

 

Төгсгөл

….Энэ дайны эцсийг зурвал

Эвдэрсэн хас уландаа гишгэж

Элгэндээ олон хүүхэд тэвэрсэн

Эрэлхэг улаан цэрэг байлаа.

 

 

Guide боловсролын төвийн захирал Ч.Буянбадрах. Гадаад хэл сурахад юуг анхаарах вэ.

Гадаад хэл сурахад юуг анхаарах вэ.

Guide боловсролын төвийн захирал Ч.Буянбадрах: Миний багш бол Хятад хэлний нэрт орчуулагч Доржсүрэнгийн Болдбаатар. Тэр хүн л надад гадаад хэл сурах арга барилыг ойлгуулсан юм. Багшийнхаа зааж сургасныг амьдралдаа хэрэгжүүлэн маш богино хугацаанд япон хэлнийхээ мэдлэг чадварыг олж авсан билээ. Одоо ч гэсэн өөрийнхөө сурагчдад энэ л арга барилаар хичээлээ зааж сургадаг. Ингээд эрхэм уншигч залуус та бүхэнд гадаад хэлийг хэрхэн сурвал амжилтанд хүрэх вэ гэдэг зөвлөлгөөг хүргэж байна.

 

ГАДААД ХЭЛ СУРАХАД ЮУГ АНХААРАХ ВЭ.

 

Гадаад хэлийг манай оюутан залуучууд маш олон жил үзэж байна, гэвч ярьж сурахгүй юм, ерөөсөө толгойд тогтохгүй юм гэх мэтчилэнгээр ярьдаг. Яагаад амжилт олдоггүй юм болоо? Үүнд ганцхан л учир шалтгаан байдаг. Энэ бол өдөр тутмын зорилгоо болгож чадахгүй, байнга өөрийгөө дайчлахгүйд байгаа билээ. Амжилттай сурч чадахгүй олон шалтгаан байгаа боловч хамгийн гол нь буруугаа бусдад тохож өнгөрсөн цаг үеэрээ амьдарч харуусдаг, эсвэл одоо л хийгээд авъя гэдэг хий бодлоор өөрийгөө тэжээн ирээдүйд хөвж явдагт байдаг.

Гадаад хэлний гүнзгий бат суурийг олж авахад хамгийн том алхам, шат, суурь болж өгөх зүйл нь “анхан шатны хичээл” юм. Тухайн хэлнийхээ анхан шат нь хаа хүртэл, хэдэн цагийн хичээлийн хөтөлбөр байдгийг, ямар сурах бичиг хамгийн сайн бэ гэдгийг судлахгүйгээр хичээл эхэлж болохгүй. Ганцхан сар анхан шатны хичээл үзэж ирчихээд одоо дунд шатанд суралцах гэсэн юм гэж ирэгсэд бий. Анхан шатыг хэзээ ч ганцхан сард сурчихна гэж байхгүй. Тухайн сурах гэж байгаа хэлнийхээ талаар ямар ч ойлголтгүй байгааг харуулж байгаа хэрэг юм.

 

Амжилттай сурч чадахгүй байгаа учир шалтгаан:

Анхан шатны суурь мэдлэгийг туршлага багатай, бага залуу, өөрийгөө илэрхийлэх  чадваргүй, дуу хоолой нь тод биш амандаа бувтнасан багш нараар заалгадаг. Ойлгож байгаатай нь харьцаад ойлгохгүй байгааг нь хаяад явчихдаг. Хичээл дээр гэрийн даалгавар шалгаж хамаг цагийг бардаг.

Зарим сургалтын байгууллага эрчимжүүлэх нэрийдлээр хэт хурдан заадаг. Эсвэл “амар хялбар сурах арга” гэх мэт ухуулга сурталчилгаа хийж толгойг нь эргүүлдэг. Ам дамжсан айдас бий болгож, англи хэл 26-хан үсэгтэй байтал, япон хэлний хирагана катакана нийлсэн 208 үсэгтэй гэнэ үү, “пээ ямар олон юм бэ” гээд бараг ухаан алдчих шахна. Оролдож үзээгүй мөртлөө шантарч эхэлнэ.

Англи хэл мэдэхгүй л бол амьдрах арга байхгүй, төгсөөд ажил олдохгүй, бараг цэвэрлэгч манаач хүртэл англи хэлтэй байхгүй бол ажилд орж чадахгүй хэмээн хариугүй үхэх гэж байгаа хүн шиг шахаанд орж “дургүйд хүчгүй” гэгчээр хичээл хийсэн болдог.

Аливаа хэлний ярианы, бичгийн үг хэллэг харилцан адилгүй өөр өөр байдаг. Дүрмийн талаар ялгаж салгаж заадаггүйгээс яг таг ийм гээд ямар ч хөдөлгөөнгүйгээр толгойдоо автоматаар цээжлээд тухайн үгний хөрвөх чадваруудыг ашиглаж мэддэггүй. Орчуулга хийхэд хамгийн чухал зүйл бол толь бичиг байтал толь бичгээ таньж олж чаддаггүй суралцагч олон байдаг.

 

 

Ямар байдлаар хичээллэвэл гадаад хэлийг маш сайн сурах вэ.  

Өдөр бүр давтах хэрэгтэй. Тэр давтлага 2 цаг байхад л хангалттай. Нэг л өдөр давтахгүй алгасвал хэрэггүй болно. Алгассан өдрөө нөхөж байна гэж дараа өдөр нь 4 цаг сууж болохгүй.

Давтлагынхаа 2 цаг дээр олигтой юм хийж амжаагүй байсан ч санаагаар унаж болохгүй. Гагцхүү хийх нь л чухал байдаг. Өдөр болгон 2 цаг давтсаар байгаад 1, 2 сарын дараа өөрийнхөө яаж ахисныг бахархалтайгаар мэдрэх болно.

Анхан шатны хичээлийг “бага” гэж басаж болохгүй. Энэ сэвдийг “би мэднэ” гэж сагсуурч онгирч болохгүй. Харин тэр сэдвээ ямар ч түгжрэл гацаагүйгээр, яг л хурдны зам дээр давхих машин шиг донслохгүйгээр уншиж чадаж байна уу үгүй юу гэж шалгаад үз. Уншихдаа байнга чанга дуугаар уншиж, юу уншиж байгаагаа ойлгож уншиж сурах хэрэгтэй.

Өдөр бүр гэр орны ажлаа хийж байхдаа л нүдэндээ харагдсан, гартаа баригдсан бүхнийг тухайн гадаад хэл рүүгээ хөрвүүлж бод. Гурил зуурч байхдаа гурилын мод, элдүүр гэх мэтийн үгсийг, төмс арилгаж байхдаа хальслагч, төмсний булцуу гэх мэт үгс, утас цэнэглэж байхдаа залгуур, нарийн бүдүүн оролт, гурван сэрээтэй залгуур, уртасгагч гэх мэт үгсийг,  шал угааж байхдаа шалны алчуур, шалны мод гэдгийг яаж хэлвэл болох вэ гэдгийг бодож бай.

Гэрээсээ өөр газар явж байхдаа гудамжны самбар, байгууллагын хаяг дээр байгаа үгс, сурталчилгааны хуудсан дээрхи үгсийг тухайн хэл рүүгээ хөрвүүлэн бодож сур. Ирмүүн, Гялбаа, Алтан гадас, Сэрсэн говь гэх мэт ном сэтгүүлийн гарчигийг шууд орчуулан бодож үзэх хэрэгтэй.

Энд тэнд байхад чинь ямар нэгэн чимээ шуугиан гарсан ч, хэн нэгэн хүн хаалга шагайхад хүртэл толгой руугаа орж ирсэн бодлыг шууд орчуул. Мөн хажуу дэргэдэх хүмүүсийн яриа, хэрүүл уруулд ч гарч байгаа үгийг хүртэл хөрвүүлэн бодоод үз. Тухайлбал, яадаг муу хар шаар вэ, муу бууны нохой чинь, бурхан өршөөг, чөтгөр ав, ээ халцгай халцгай гэх мэт уулга алдсан үг байсан ч утга дүйцүүлэн хөрвүүлэх гэж оролдох хэрэгтэй. Ингэж чадвал та тухайн суралцаж буй гадаад хэлээрээ маш амархан чөлөөтэй сэтгэж, чөлөөтэй ярьж чаддаг болно.

Телевизийн сувгийг сайн ашиглаж сур. Үсэг цээжилж хэдхэн үг тогтоож эхэлсэн тэр л мөчөөсөө тухайн хэлний гадаад сувгийг үзэж дуудлага ярианд дасаж, өөрийн хэлийг сонсож байгаа мэт хүлээн авах сэтгэл зүйг бий болгох хэрэгтэй. BBC, Bloomberg, NHK, KBS зэргийг байнга сонсож хэвших хэрэгтэй. Сонсох явцдаа ойлгохгүй байгаадаа гутрах хэрэггүй, гагцхүү миний сурсан шинэ үг гарч байна уу гэж сонсох хэрэгтэй. Тэгээд тэр урсаад өнгөрч байгаа яриан дотроос сурсан үгээ шүүрдэн олж авч чадаж байвал том амжилт юм шүү. Уйгагүй ингэж сонсоод байвал 1-2 жилийн дараа миний мэдэхгүй үг яригдаж байна уу хэмээн сонсох хэмжээнд хүрэх болно оо.

Нэг том роман барьж авч унших хэрэгтэй. Тэр романыг уншиж дуусгахад хичнээн цаг хугацаа зарцуулсан ч хамаагүй. Уншихдаа хажуу дэргэдээ цаас, үзэг харандаа барих хэрэггүй, өөрөөр хэлбэл цаасан дээр ч, номон дээрээ ч тэмдэглэгээ хийж болохгүй. Гагцхүү толь бичиг байхад л болно. Эхлээд уншихад эхний нүүрэн дээр таны мэдэхгүй 80 аас илүү үг, 2 дахь нүүрэн дээр тэрнээс ч илүү үг, 3 дахь хуудсан дээр арай арав хориор бага үг, романы голын хуудсанд ирэхэд мэдэхгүй дөрөв тавхан үг, хамгийн арын нүүрэнд хүрэхэд мэдэхгүй нэг ч үг байхгүй болно. Саяхан хоёр гурав тольдсон үг нь  гурав дөрөвхөн мөрний дараа дахиад гарч ирэхэд санахгүй бол хичнээн их уур хүрдгийг мэдэх үү, тэгэж уурласан үг хэзээ ч мартагддаггүй билээ. 

Дүрэм тогтоохыг хүсвэл хуулан бичлэг хий. Бичиж байх явцдаа юу бичиж байгаагаа байнга анзаарч байх хэрэгтэй. Өгүүлбэрт үйл үг хамгийн чухал амин сүнс нь байдаг. Тухайн үйл үг хэрхэн яаж хувирч байгааг анхаарах хэрэгтэй. Манай монгол хэлэнд нэг үйл үг 56 хүртэл хувирдаг. Жишээ нь, явна, явдаг, явлаа, явангуут, явангаа, явмагц, явахаар, явтал гэх мэт.. Тэгвэл гадаад хэлний үйл үг хамгийн ихдээ 15-16 хувирна. Ийм цөөхөн хувирлыг толгойдоо маш сайн цээжлээд авах хэрэгтэй.

Цаасан дээр бодол санаагаа бичиж чадахгүй хүн хий бодоод ярьж сурна гэж байхгүй. Уран цэцэн, хурдан түргэн ярьж сурахыг хүсвэл янз бүрийн өгүүлбэр орчуулах, бодол санаагаа хөрвүүлэн бичих, тухайн гадаад хүнд хэрхэн хэлвэл ойлгох вэ гэдэг өнцгөөс харж орчуулах давтлага хийх хэрэгтэй. Жишээ нь, “Урьхан хонгор салхи нь уулын моддыг ганхуулна, уяхан гол шиг хүүдээ удам тусмаа л дасна” хэмээх уртын сайхан дууны үг байлаа гэхэд яаж хөрвүүлбэл тухайн гадаад хүн ойлгох вэ гэдгийг тунгааж орчуулах хэрэгтэй. Манай Монгол үгэнд тухайн гадаад хэл рүү шууд орчуулагдахгүй, тайлбар орчуулгаар гарах үг маш их байдаг.

 

Эцэст нь хэлэхэд гадаад хэлний мэдлэг эзэмшинэ гэдэг нь цэцэг тарьж ургуулахтай адил байнгын арчилгаа хэрэгтэй. Тухайн 2 цагийн давтлагадаа анхаарлаа төвлөрүүлэн өөр юманд сатааралгүйгээр хичээх хэрэгтэй. Маш сайн толь бичигтэй найзлах хэрэгтэй.

http://www.mongolianguideschool.com/mn/NewsMore.aspx?NewsID=60

Соёлын гавъяат зүтгэлтэн Г.Аким: Надаар эхэлж Монголын оюунлаг сэхээтнүүдийг намнах гэж байгаа юм биш биз

2011 оны 3-р сарын 16
Соёлын гавъяат зүтгэлтэн Г.Аким: Надаар эхэлж Монголын оюунлаг сэхээтнүүдийг намнах гэж байгаа юм биш биз

“Тал засаагүй яриа” булангийн энэ удаагийн зочноор Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, доктор, профессор, Хатагин Г.Аким уригдлаа.

-Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч хүн Монголын түүх, соёлын үнэт ховор дурсгалыг гадаадад нууцаар гарган үнэ хүргэж зарчихаад тансаглаж явна гэсэн мэдээлэл гарсан. Энэ хэрэгт эрүү үүсгэн таныг шалгаж байгаа гэх юм. Үнэн бол тийм зүйлийг мафийнхан л авдаг байх, тэдэнтэй холбогдож хэрэг хийсэн хүн энд чөлөөтэй алхаж явмааргүй гээд олон асуулт гарч байна. Бодитой хариуг өөрийн тань амнаас сонсъё?

-Олон түмэн намайг хэр үнэлдэг нь эндээс харагдана. Намайг тийм зүйл хийх үү, үгүй юу гэдэгт итгэж ядаж байгаа бол тун харамсалтай. Яагаад намайг тийм зүйл хийчихнэ гэж хардаад, дайрч давшилж байгаад гайхаж эмзэглэж байна. Идэвхгүй дүрээр дайрч давшилж байгаагийн ард бүлэг хүн байна гэж би ойлгож байгаа. Нөгөөтэйгүүр намайг хэзээ ч тийм юм хийхгүй гэдэгт итгэдэг олон хүн бий.

-Юу болсныг жаахан тодруулахгүй юу?

-“Монголын мэдээ” сонин намайг 334 боть “Ганжуур”, “Данжуур”-ыг ОХУ-ын хил давуулаад худалдчихсан. Эрүүгийн хэрэгт шалгагдаж байгаа мэтээр бичсэн. 334 боть номыг Үндэсний төв номын сангаас гаргаж хоёр улсын хилээр нэвтрүүлэхийг жирийн нэг номын сангийн захирал хийдэг эд биш байх. Намайг зүгээр л оргүй гүтгэсэн. Эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн тухайд би амьтан хүнээс нуугаагүй шүү дээ.

Намайг Ланжоугийн их сургуульд нэг сар хичээл заагаад ирэхэд АТГ “Ганжуур”, “Данжуур”-ын дижитал хэлбэрт оруулсан DVD-г Энэтхэгийн талд албан тушаалаа урвуулан өгч улсад асар их хэмжээний хохирол учруулсан гэсэн үндэслэлээр шалгаж байсан.

-DVD-г яагаад өгчихсөн юм бэ, Энэтхэгийн талд?
-Өгөхгүй яах юм. 1991-1992 онд Энэтхэгийн Засгийн газар манай Засгийн газар хооронд Монголын эртний номуудыг дижитал хэлбэрт оруулах хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан юм билээ. Асуудал тухайн үед сунжирч байгаад намайг Үндэсний төв номын сангийн захирлаар ажиллах үед хэрэгжсэн. Би ч хэрэгжүүлэхийн төлөө хөөцөлдсөн. Монголын устаж үгүй болох гэж байгаа, хатаж будаг нь арилан тоос шороонд дарагдан устахад хүрсэн номуудыг дижитал хэлбэрт оруулан компьютерээр уншигчдадаа хүргэж нандин эхээ цааш хадгалж үлдэнэ гэдэг номд, Монголын соёлд тустай юм.

Тухайн үед хэлэлцээрийн мөрөөр Засгийн газраас комисс томилогдсон. Энэхтхэгийн олон мэргэжилтнүүд манайд ирж ажилласан. Манайхан ч ажлын хэсэг байгуулсан шүү дээ. Энэтхэгийн тал DVD-нийхээ нэг хувийг авъя гэсэн санал тавьсан нь Засгийн газрын комиссын хуралдаан дээр яригдаж шийдвэр гарсны дагуу өгсөн. Тэгээд ч өгөхгүй, болохгүй гэх юу байгаа юм бэ, тэнд.

Өнөөдөр дэлхий даяаршиж байна. Дэлхийн номын сангууд вэбээрээ холбогдож үнэт ховор номуудаа дижитал хэлбэрээр өөр өөрсдийн санд хадгалъя, тэгэхгүй бол үер ус, гал түймрийн аюулд номын сангууд хэлмэгдэхэд их амархан байна. Тиймээс хүн төрөлхтөний оюуны өв соёлын нэгээхэн хэсэг болсон өөр, өөрсдийн санг хадгалж үлдэхийн тулд ингэж шийдэх нь зүйтэй гэсэн асуудал 2008 онд Японд болсон Ази-Номхон далайн орнуудын номын сангийн захирлуудын чуулга уулзалтаар хөндөгдсөн. Хятадын Сичуаньд болсон газар хөдлөлтийн үеэр тэнд байсан бүх ном устаж үгүй болсон. Тиймээс бид номоо аварч, ядаж дижитал хэлбэрээр авч үлдэх энэ үүднээс DVD-г Энэтхэгийн талд өгсөн. Нөгөөтэйгүүр тэр номуудыг дэлхий уншиж судлаг л дээ. Хуучин нийгэмд байсантайгаа адил нэг ном байсан ч дараад суугаад байх уу. Яаж ч бодсон тэгж болохгүй биз.

Номыг фондод хадгалаад байх бус уншиж, уншуулахын тулд бүтээдэг шүү дээ. Тухайлбал, та нэг ном бүтээлээ гэхэд аль болох уншуулахыг хүснэ. Түүнтэй л адил. Уншуулахын тулд байхаас бус номыг дараад байж болдоггүй л байхгүй юу. Тэр тусмаа манай мэргэдийн бүтээсэн самгард, төвд, нанхиад гээд олон хэлнээс орчуулсан эртний ховор ном олон. Түүнийгээ цоморлиг болгож хадгалсан. Үгүй энэ чинь манай мэргэд тийм мундаг, 334 боть ном орчуулаад цоморлиг болгоод гаргачихсан байна шүү дээ. Түүнийг дэлхий мэдэг л дээ, яагаад болохгүй гэж. Ингэлээ гэж надад эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн байгаа юм.

-Гэм буруутай, эсэхийг тэд л тогтоох байх. Мөрдөх, шалгах ажил ямар шатандаа яваа бол?
-Уг нь гэм буруутай, эсэхийг аль эрт тогтоогоод хариуг нь гаргачихсан юм билээ. Албан тушаалаа урвуулан ашигласан болон улсад асар их хохирол учруулсан нь тогтоогдсонгүй тул хэргийг хэрэгсэхгүй болголоо гэсэн бичгийг надад саяхан өгсөн. Гэхдээ аль хоёрдугаар сарын 16-нд гарсан мэдэгдэх хуудсыг надад 21 хоногийн дараа өгч байгаа юм. 21 хоногийн дотор намайг сонин хэвлэлээр дарамталж, тэр бүү хэл гэр бүлээр чинь хүйс тэмтэрнэ гэж хэчнээн бичив. Тэгэхэд тэд нар дуугүй байж байгаад намайг ил захидал бичиж, Энэтхэгийн Элчин сайдын яаманд хандангуут мэдэгдэх хуудсаа өгч байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр цаана нь юу байгаа нь ойлгомжтой.

-“Акимийг олны өмнө цаазалж, гэр хотлоор нь хүйс тэмтрэхийг санаархагчдад өгөх хариу” гэж та бичсэн байсан. Таны хэлээд байгаачлан гэр хотлоор чинь хүйс тэмтрэхийг санаархагчид юуны төлөө таныг гүтгэсэн гэж?
-Тэр бичээд байгаа хүмүүс Монголын соёлын өвийн төлөө санаа зовох хэмжээний боловсролтой биш. Үнэхээр аймаар юм болчихоод Акимийг алахсан гэж хэлээгүй. Аким гэж хэн байтугай, миний нэрийг ч мэдэхгүй, “Ганжуур”, “Данжуур” гэж юу болохыг ч ойлгохгүй хүмүүс “Сохор нохой дүйвээнээр” гэгчээр Аким гэж болдоггүй хүн байна, түүнийг алахсан гэж бичиж байгаа нь харамсалтай. Үүний цаана нэлээн дээрээс гаралтай олон жилийн атаа жөтөө, Монголын эртний болоод орчин үеийн соёлын өвийг хамгаалахын төлөө явж байгаа хүмүүстэй барьцаж атаархаж явдаг үл бүтэх нөхөд байгаа учраас тэдний гар хөл, хумснууд ажиллаж байгаа нь тэр.

-Өөрийг тань гүтгэсэн тэр хүмүүсийг шүүхэд өгсөн үү?
-Надад шүүх рүү гүйж явах зав алга. Шүүхэд хандлаа гэхэд адгийн зарга арав хоног гэгчээр хэчнээн хугацаа алдана. За тэгээд бичүүлсэн хүмүүс шүүхэд мөнгө өгч таарна. Тэр бичээд байгаа хүүхдийг би “Морь унасан толгойгүй хүн” гэж бичсэн. Юу ч мэдэхгүй, ямар ч боловсролгүй амны нь салиа арилаагүй жулдрайтай ноцолдож суух зав алга. Би өөрийгөө түүнээс арай том гэж бодоод байгаа шүү дээ /инээв/. Би МҮОНРТ, зарим сайтаар үгээ хэлсэн. Тэр маань болно доо.

-Сүүлийн үед ном орчуулав уу, ямар уран бүтээл туурвиж байна?

-Үндэсний төв номын сангийн захирлын ажлыг өгч тэтгэвэртээ сууснаас хойш уран бүтээлийн ургац гайгүй. Уран бүтээлдээ цаг гаргахад чөлөөтэй сайхан болсон. Тэнд таван жил ажиллахад би ганцхан ном бичсэн юм. Тэтгэвэртээ гарснаас хойш гурван ном орчуулж хэвлүүлсэн. Одоо нэгийг гараас гаргах гэж байна. Би Яны “Сүн далайн хөвөө тийш” номыг орчуулсан. Энэ бол Яны “Чингис хаан, Бат хаан” гэсэн гурван цувралын хамгийн сүүлчийнх нь. Дараа нь Э.Хэмингуэйн “Өвгөн тэнгис” гэж Нобелийн шагналтай тууж бий, түүнийг англи хэлнээс орчуулж уншигчдын гар дээр тавьсан. Мөн Баабар, н.Гомбосүрэн нартай хамтарч “Хэний ч мэдэхгүй Мао” гэдэг номыг орчуулалцлаа. Их том ном л доо, гурвуулаа орчуулахад нэг нь нэг ном орчуулсантай тэнцэх хэмжээний юм. Сүүлийн үед би Нобелийн шагналт А.Камюгийн “Тахал” гэдэг романыг орчуулаад нэлээн аядуулж байна. Гүн ухааны ном учраас жаахан төвөгтэй, нэлээн учрыг нь олохгүй бол шууд биччихэж болохг үй юм. Одоо 50-иад хуудас үлдсэн, сарын дотор орчуулчих байх.

Үүнийхээ хажуугаар Монголын эх орончдын дөрөв, таван хөрөг нийтлэл бичлээ. Мөн Монголын түүх, соёлын улбааг мөшгиж явсан газраараа замын тэмдэглэл бичсэн. Үүнээсээ санаа авч Монголын том уулсын тухай ном бичих бодолтой өнгөрсөн зун судалгааны ажлаар нэлээн явлаа. Увсад очлоо, Ховд орлоо, Хэнтийгээр явлаа. Урагшаа Дорноговийн Шувуун Шандад очлоо. Энэ бүхэн миний бичих зүйлийн судалгааны материал болох юм. Энэ мэт нэлээн юм бүтээж явна, Монголынхоо соёл, газар усны төлөө. Гэтэл намайг юу ч хийдэггүй, зөнөг, луйварчин, дамчин гэх зэрэг хүний амнаас гарч болох муу үг болгоны бай болж хувираад байна. Гэхдээ тэгж хэллүүллээ гээд муу болчихгүй л дээ.

-Маркесийн “Зуун жилийн ганцаардал” номыг орчуулсан, ямар мундаг юм бэ гэж олон хүн уулга алдахыг сонсч байсан. Түүнийг орчуулсан хүний хувьд өнөөгийн нийгмийг хэрхэн хардаг вэ?
-Тэр бол хүн төрөлхтөний түүх юм шүү дээ. Хүн гээч амьтан мөс гэдгийг мэдэхгүй, өндөг гэж юу болохыг мэдэхгүй явсаар хүн төрөлхтөний мөхөл, тухайн үеийн Колумбын үүсэл, хөгжлийг харуулсан. Манайд ч байж л байна шүү дээ, тэр үзэгдэл. Монголчууд “Оюуны хомсдол болчихлоо” гэж сонин, хэвлэлээр байнга ярьж байна. Гэтэл тэнд оюуны хомсдол болж байгаа байхгүй юу. Зүгээр ярьж чадахаа байгаад бүгдийг цаасан дээр бичиж байж санадаг тийм нийгмийн ухаан үүсч байгаа тухай бичсэн байдаг.

Өнөөдөр Монголын нийгэмд тэр явдал давтагдаж байна. Агуу их зохиолчид бол агуу их байдгийг би ном орчуулах явцдаа олж мэдсэн. А.Франсийн “Ундаассан бурхад” номыг орчуулахад тэнд Францийн хувьсгал болоход болсон үйл явдал манайд 1990-ээд онд давтагдсан. А.Камюгийн “Тахал” гэдэг номд манайд уржнан жил гарсан гахай ханиадын үеэр тохиосон явдлуудыг яг байна лээ. Агуу их уран зохиолчид, агуу их сэтгэгчид зөвхөн өөрийн орны тухай бус дэлхийн түүхэнд болсон хийгээд болох зүйлийг билгийн нүдээр хардаг юм байна.

-Та ер нь Маркесийг хэдийнээс мэддэг болсон юм бэ. Манайд нэгэн үе хаалттай байсан шүү дээ, барууны уран зохиол?
-Тухайн үеийн Орост барууны мундаг номуудыг орчуулаад гаргачихдаг байсан. “Зуун жилийн ганцаардал” 1980-аад оны сүүлчээр Орост хэвлэгдсэн. Тэр үеэр би олж авсан, дэлхийн уран зохиол ийм болчихож гэж мэдэрсэн. Тухайн үед манайд социалист реализм ноёрхож, уран зохиолыг хайрцаглаж байсан цаг. Тийм зохиолууд ч ундарч байсан. Үлгэрт гэхэд л заавал нэг сайн эр гардаг, тэгээд тэр нь нэг сайхан бүсгүйд дурладаг. Гэтэл тэр бүсгүйг нь хятад булаагаад авчихдаг. Сайн эр уурандаа хувьсгалд ороод партизан болчихдог. Тэр үеийн ихэнх зохиол тийм байгаа /инээв/. Бүтээн байгуулалтын үеийн зохиолуудыг харвал нэг сайн намын дарга, бас нэг нэгдлийн дарга, мөн нэг панзчин гардаг, нэгдлийн дарга нь аж ахуйн тал руу орж мөнгө төгрөг хөөцөлдөхөөр нь намын дарга нь засч залруулдаг, өөрөөр хэлбэл тэр хүн нь сайн хүн байвал нам авардаг. Ийм л уран зохиол байсан шүү дээ.

Хүний сэтгэлгээг хайрцаглачихаж байгаа учраас чөлөөтэй сэтгэж чадахаа байчихаж байгаа юм. “Зуун жилийн ганцаардал”- ыг уншчихаад би дэлхийн уран зохиол ийм болжээ гэж зохиолчиддоо ч, уншигчиддаа ч, нийгэмд ч ойлгуулъя гэж бодоод орчуулсан. Тэр үед орчуулах зохиолынхоо нэрийг зөвлөлтөөс авдаг байсан. Орчуулж болно гэсэн зохиолын дотор оруулсан байсан учраас орчуулахад хэл ам гараагүй. Ардчилал ч залгаж байсан болохоор энэ ном 5-6 мянган хувь хэвлэгдээд дороо алга болсон.

“Цаазын тавцан” ч гэсэн тэр үед л орчуулсан юм шүү дээ. Өөрчлөлт, шинэчлэлийн үед гарсан зохиол. Орчуулчихаад эхлээд “Цог” сэтгүүлд цувралаар нийтлүүлсэн юм. Тэгэхэд “Цог” сэтгүүлийн захиалга 31 мянга хүрсэн. Дараа нь ном болгож хэвлүүлэхэд 30 мянган хувь хэвлүүлсэн. Нийтдээ 61 мянган хувь хэвлүүлсэн, одоо ганц ч үлдээгүй. Тэр үед уран зохиол, үзэл санааны хайрцагнаас гарах гэсэн нэлээн том давалгааны илрэл тэр.

-Тэр үед нийгэм ч, уран зохиол ч тэр ёстой давалгаалж байж, Өнөөдөр ямар байгаа гэж та үзэж байна?
-Тэр үед хайрцагаа зад татсан боловч өнөөдөр ямар ч эмх замбараагүй болсон. Юу ч хийсэн, тухайлбал хүн алж, худал хэлж, хулгай хийсэн ч хамаагүй, баяжихын тулд юу ч хамаагүй хийх ийм л байдалд хүрчихсэн байна. Хууль, дүрэм журам гэж бий. Өнөөдөр хүний сэтгэх үйг барих бус үйлдлийг нь хязгаарлаж өгөхгүй бол хэцүү болчихлоо.

-Хаалттай болгоныг ил болгосон “Ил товчоо” сониныг эрхлэн гаргаж байсныг санаж байна. Яагаад чимээгүй болчихсон юм бэ. Зарим нь Аким чимээгүй байна, төр, засаг болоод байгаа юм байлгүй гэцгээсэн. Авлигачид хүүг нь алчихсан учраас сэтгэл санааны дарамтад орсон гэсэн мэдээлэл ч дуулддаг?
-Би чинь нэг муу бичгийн сэхээтэн санаатай юм шүү дээ. Тэр сониныг эрхлэн гаргаад 36 удаа хүчний байгууллагад дуудагдаж байцаагдсан. Тэр үед МАХН надаас 83 сая төгрөг нэхсэн, Тагнуулын төв газар гурван жилийн ял оноосон гээд болсон үйл явдлыг яривал их юм бий. Тэр болгонд хүн гүтгээг үй, надад баримт байсан учраас би унаагүй юм. Хамгийн гол нь би хайчин галд өртлөө гэдэг шиг хоёр том намын завсар хавчуулагдсан. МАХН-ыг ч, АН-ыг ч шүүмжилж, булхайг нь илчилж байсан.

Сонины амьдрах арга реклам сурталчилгаа байдаг. Нэг бизнесмэн дээр очиход “Би юу гэж чамд өгөх вэ, намдаа өгнө шүү дээ” гэдэг нөгөө дээр нь очихоор “Ардчилалдаа өгнө” гэнэ. Түүнээс гадна манайхан шар сонин руу хошуурч шударга дуу хоолой, улс төр, эдийн засгийн мэдээллийг сонирхохоо больчихсон. Иймэрхүү давалгаанд цохиулаад нөгөөтэйгүүр би зүгээр нэг бичгийн сэхээтэн учраас сониноо авч явах мөнгө олох менежментийн хувьд ухаан дутсан тал бий.

-Уучлаарай, хүүгийнхээ тухай та хариулсангүй?
-Сониноо хаасныг янз бүрээр бичсэн дээ, тэр үед. Улс төржүүлсэн, зарим нь ч муу хэлсэн. Гэхдээ би жаахан сэжиглэдэг юм аа. Цаад талд нь урт гар байсан болов уу гэж. Гэхдээ түүнийг батлах баримт байхгүй. Би цаад эзнийг нь илрүүлээрэй гэж холбогдох байгууллагуудад хандсан, олж өгөөгүй. Тэр байтугай хүүг минь хутгалсан нөхрөөс энэ талаар асуугаа ч үгүй байдаг юм, хавтаст хэргээс үзэхэд. Хүүгийнхээ араас хохирогчоор хавтаст хэрэгтэй танилцаж явахад надад тохой хэрийн том хутга үзүүлж байсан. Түүгээр гэдэс рүү нь дүрчихсэн юм билээ. Хүү минь их ч тарчилсан даа. Би хоёр ахыг нь, хөгшнийгөө шүүх хуралд оруулаагүй. Зовлон өөрөө л үүрч гаръя гэж бодсон. Тэр аймаар хутгыг тэдэнд харуулбал сүйд болно шүү дээ.

Харин тэрнээс айгаад сонингоо гаргахаа больсон гэвэл эндүүрэл. Түүнээс хойш би хоёр жил сонингоо гаргасан. Ганц нэг ном орчуулаад мөнгийг нь сониндоо оруулж байсан ч яваандаа эдийн засгийн бололцоогүй болсон юм. Нэг л мэдэхэд би халцархай нэхий, маажгий гуталтай харайлгаж явсан. Би эх орноо соён гэгээрүүлж байна, шударга ёсыг Монголд дэлгэрүүлж байна гээд хөөрч давхиж байгаад нэг эргээд хартал тийм байсан. Ингээд л болъё гэж бодсон. Түүний дараа Соросын сан намайг шинжээчээр авч ажиллуулсан, “Хорьдугаар зууны Монголчууд” гэдэг номыг надад 3000 ам.доллар өгч орчуулуулсан. Тэр мөнгөөр амьдрал ахуйгаа өөд татаж, тэгээд л би муу нэхийгээ маажиг гуталтайгаа сольсон шүү дээ. Одоо тэгээд дажгүй ээ, орчуулгаа хийгээд явж л байна.

-Одоо танайх хаана амьдарч байна. Амьдрал хэр байна?

-Манайх хоёр өрөө байранд 40 жилийн өмнө орсон. Одоо ч тэндээ байгаа. Хүмүүс мэднэ ээ, андахгүй.

Ч.Үл-Олдох

http://news.gogo.mn/r/84712

Д.ЧОЙЖИЛ: Намайг зарим нь Чейз Чойжил гэдэг байсан гэдэг

Д.ЧОЙЖИЛ: Намайг зарим нь Чейз Чойжил гэдэг байсан гэдэг

Огноо: 2006-11-01 11:24:59

Бvрэнханы Доржпаламын Чойжил. Манай нэртэй орчуулагчдын нэг гэдгийг ном зохиолд ойрхон хэн бvхэн мэдэх биз.

Тэрээр Ю.Семеновын “Хаврын 17 учрал”, “Амьд vлдэх тушаалтай”, И.Плиевийн “Говь Хянганд тулалдсан нь”, П.Чеховын “Сээхэлзvvр”, В.Шукшины “Ийм нэгэн залуу” Л.И.Брежневийн “Бага газар”, “Дурдатгал”, “Атар”… гэхчилэн олон ном зохиолыг орчуулж, орчуулахад нь оролцож байсан нэгэн. Мєн Англи, Америк, Франц, Итали, Герман, Японы нэртэй зохиолчдын номыг орчуулан Монголын уншигч олондоо єргєн барьсан гавьяатай хvн. Ерээд оноос хойш Ж.Х.Чейзийн адал явдалт зохиолууд энэ хvний орчуулгаар уншигч олонд хvрсэн. Нийтдээ 100 гаруй ном орчуулан, бас єч тєчнєєн номыг хянан тохиолдуулсан аж. Сонсголгvй хэрнээ бие дааж орос хэлийг сурч, ийм олон бvтээл хийсэн орчуулагч Монголд тvvнээс єєр vгvй л болов уу. Саяхан нас сvvдэр 80 хvрсэн євгєн гvvштэй хєєрєлдсєнєє толилуулж байна.

-Таны бага насны тvvхийг сонирхмоор байна. Тэр тусмаа орос хэлийг яаж сурсан тань их сонин санагдаж байна?
-Би багын л ном унших дуртай байв. Хорин настайдаа дvлий болчихоод номноос єєр нєхєр vгvй болов. Тэгэхэд уран зохиолын ном ховор байлаа. “Арван таван наст капитан”, А.С.Пушкины “Дубровский” гэхчилэн арав гаруйхан номтой байсан. Тэрийг юу байхав, дор нь уншаад дууссан. Тэднийгээ дахин дахин уншина. Заримыг нь бvр арваад удаа уншсан. Надтай хамт гэрэл зургийн дугуйланд сурдаг Абмэд гэдэг найз маань дандаа л том том орос ном сугавчилчихсан явах. Тэгээд л орос хэл сурвал ийм сайхан олон ном уншиж болох юм байна гэж бодоод оролдож эхэлсэн хэрэг. Тэр vед аятайхан сурах бичиг ч байхгvй. “Родная речь” хэмээх хоёрдугаар ангийн ном олоод vзэж эхэлсэн. Єдєрт 15 vг цээжилнэ. Мартчихна. Дахиад таарахаар нь эргэж санана. Овоо тогтооно. Арваад жил оролдож байж ойр зуурын юм орчуулахтай болсон.

-”Yнэн” сонинд орчуулагчаар ажиллаж байсан гэж сонссон. Тэр vед тєр засгийн тєв хэвлэлд айхтар шалгуураар авдаг байсан байлгvй?
-“Yнэн” сонины хоёрдугаар эрхлэгч намайг “Манай гадаад мэдээний хэлтэст ажилд ор” гэсэн. Тэр том сонинд мань мэт нь юм орчуулж барах болов уу гэж дотроо их л айж байсан. Сахал Банзрагч, Дашдорж, Самбуугийн Бадраа нарын хvмvvс ажиллаж байв. Тэр vеэс л миний орчуулагч болох зам мєр эхэлсэн.

-Самбуугийн Бадраа гэж том гvvштэй та тохой залгаж сууж байжээ. Тэр хvнтэй холбоотой сонин сайхан дурсамж танд их бий дээ?
-Бид хоёр нэг ширээний хоёр талд єєд єєдєєсєє хараад сууна. Бадраа надад орчуулгыг “А”-гаас нь эхэлж заасан ачтай хvн. Тийм хvмvvсийн дэргэд тэгээд єдєр бvр орчуулга хийгээд байхаар дороо дээшилдэг юм билээ. Бадраа бид хоёр нэг насаараа нєхєрлєсєн. Миний орчуулгын багш. Их тусч, нийтэч хvн. Бадраагийн эхнэр манай эхнэртэй танилцаад бас нєхєрлєсєн. Бид гэр бvлийн анд нєхєд. Зєвхєн орчуулагч тєдийгvй сэтгvvлч зохиолч… Лут амьтан байсан даа. Утга зохиол орчуулах арга барилыг би Бадраагаас л vлгэр жишээ авч сурсан..

-Та бол уран зохиолын олон ном орчуулсан хvн. Хамгийн анх ямар бvтээл орчуулж байв даа. Анх орчуулсан тууж єгvvллэг санаанд тань тодхон байдаг болов уу?
-1956 онд байна уу даа. Дэлэг эрхлэгч намайг дуудаад “Огонёк” сэтгvvл єглєє. “Эндээс Энэтхэгийн Чандрагийн нэг бvтээлийг орчуул. Уран зохиол орчуулахгvй юм бол ямар орчуулагч байх вэ” гэлээ. Тэр нь “Алыча” нэртэй єгvvллэг байсан. Тэр єгvvллэгийг нь бариад автал “Алыча” гэдэг нэрийг нь орчуулж мэддэггvй ээ. Хамт ажиллаж байгаа улс маань ч бас мэддэггvй. Бадраа гуай намайг дагуулаад Б.Ринчен гуай дээр орлоо. Тэр vед Ринчен гуай “Yнэн” сонины дэргэд орос хэлээр гардаг сэтгvvлийн хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга байв. Тэрбээр хэсэгхэн бодож байснаа “Халуун дулаан газар ургадаг нэгэн тєрлийн жимсний нэр. Жимснээс арай том исгэлэн амттай жимс байдаг юм. “Бадриун лисээ” гэхэд болох байх гээд Ринчен гуай єєрєє надад бичиж єгсєн. Тэр ёсоор гарчгийг нь тавиад дэргэдээ толь бичиг дэлгэж тавьж байгаад л орчуулж дууссан. Тэр нь “Yнэн” сонинд гарсан. Тэр миний уран зохиолын анхны орчуулга байв. Тvvнээс хойш том жижиг 100 гаруй ном орчуулсан.

-Орчуулгынхаа ажлыг ямар vед хийдэг байв. Танаас єєр 100 гаруй номтой орчуулагч манайд бий болов уу?
-Тэр бvх номыг би дандаа ажлын бус цагаар хийсэн. Yнэн сонин, МОНЦАМЭ агентлаг, “Энхтайван социализмын асуудал сэтгvvл” гэхчилэн хэвлэл мэдээллийн байгууллагад насаараа ажилласан хvн дээ, би. Орой ажлаасаа ирж жаахан амарч байгаад нєгєє орчуулгаа нухдаг байв. Надаас єєр 100 гаруй ном орчуулсан хvн байхгvй байх. Г.Амар 100 гаруй ном редакторлосон гэдэг. Редакторлох нь орчуулахаас арай амар л даа. Би орчуулагчаа хийж байгаад л 1991 оны намар тэтгэвэрт гарсан.

-Зах зээл эхэлж, дээр доргvй бужигнаж байх vед та тэтгэвэртээ суусан юм байна. Тэр vед юм юм ховор тарчиг, амьдрал барзгардуу байсан. Тэтгэвэрт дєнгєж гарсан хvмvvсийн амьдрал бvр ч тvвэгтэй байсан болов уу?
-Хэцvv байсан. Тэр тусмаа оюуны vнэлгээ муу, ялангуяа орчуулгын ажлыг тоож хэрэгсдэг хvн ховор байв. Тэр vед би Чейзийн адал явдалт зохиолуудыг орчуулж хоолоо залгуулж байв. Орчуулгынхаа буянаар талхан дээрээ тvрхэх масло, сvvтэй цайтай байж дєнгєдєг байсаан, тэр хэцvv цагт. Тэр vед зарим нь намайг “Чейз Чойжил” гэдэг байсан гэдэг. Би Английн зохиолч Ж.Х.Чейзийн 20 гаруй романыг орчуулсан. Энэ хvнийг Америкийн зохиолч гэж хvмvvс бодоод байдаг юм. Америкийн тухай бичдэг болохоор нь тэгж боддог байх. Английн зохиолч шvv дээ.

-Анхны ном гэдэг тухайн уран бvтээлчид их урам зориг хайрладаг байх. Таны анхны ном хэн гэдэг хvний, ямар зохиол байсан бэ?
-И.А.Гончаровын “Жирийн нэг явдал” гэдэг сонгодог зохиол байсан юм. Тэр vед сонгодог зохиолыг тєдий л орчуулдаггvй байсан юм. Хамт ажилладаг байсан Ш.Доржготовт хэлсэн чинь “Чи бид хоёр л орчуулахгvй юм бол єєр муу хvн аваад муу орчуулга гарна шvv дээ” гэхээр нь зориг ороод орчуулсан. Мэдээж тааруухан болсон байх. Одоо орчуулах юм бол нэлээд єєр болох байх.

-”Хаврын арван долоон учрал” номыг гарахад уншаагvй хvн ховор байсан биз ээ. Тэр зохиолын vргэлжлэл дараагийн хэсгийг нь ч та бас орчуулсан гэл vv?
-Тэр номын дараагийн хэсэг “Амьд vлдэх тушаалтай” номыг орчуулсаан. Хэвлэх газар олдохгvй, гар бичмэл ноорог нь надад одоо байж л байна.

-Орос, Зєвлєлтийн уран зохиолоос олон ном орчуулсан байх. М.Шолоховын зохиолуудаас орчуулж байв уу?
-Би Шолоховыг орчуулаагvй. Харин С.Бадраагийн “Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь” романы хоёрдугаар дэвтрийг редакторлосон. Тэр маань надад шулуухан сургууль болсон.

-Шинэ нийгэмд шилжсэнээс хойш Америкийн зохиолчдын олон номыг орчуулжээ, та. Энэ номыг залуус маань заавал уншаасай гэмээр зохиол олон бий биз?
-Байлгvй яахав. Уран зохиолд чинь хэн хvнд заавал хэрэг болохоор юм гарна шvv дээ. Америкийн зохиолч Сидни Шелдоны зохиолуудыг залуус уншаасай гэж бодож явдаг. Америкийн орчин vеийн сонгодог зохиол.

-Таныг ямар ч зохиолыг шууд барьж аваад орчуулчихдаг гэж сонссон юм байна?
-Тэр бол худлаа. Ямар ч орчуулагч тийм биш болов уу гэж бодож байна. Би орчуулах номоо дор хаяж хоёр удаа уншдаг. Эхлээд жирийн уншигч шиг уншдаг. Дараа нь цаас vзгээ бэлдэж байгаад зориуд тэмдэглэгээ хийдэг. Арав гаруй уншиж байж орчуулсан ном ч бий. Италийн их бичгийн хvн Жованни Боккачогийн “Декамерон”-ыг бол арваад уншиж байж орчуулсан. Эхлээд орчуулгаа гараар бичдэг байсан. Дараа нь бичгийн машин дээр хийдэг болсон. Одоо бол компьютер дээр шивдэг болсон.

-Хvний орчуулсан номыг хянан тохиолдуулж байхад эх зохиолынх нь утга санаанаас тэс єєрєєр орчуулчихсан тууж явсан тохиолдол бий юу?
-Янз бvрийн алдаа мадаг таарахыг алийг тэр гэхэв. Хэлний мэдлэг, ерєнхий боловсрол дутсанаас болж алдах явдал бас л багагvй байдаг даа. Нэг залуу орчуулагч “Маленькие крепкие груди” гэснийг “Бяцхан бадриун цээж” гэж орчуулсан байв. Энэ гурван vгэнд найруулгын нэг, утгын нэг, алдаа байна. Бяцхан бадриун цээж гэсэн нь жижигхэн том цээж гэсэн огт утгагvй vг болчихож байгаа хэрэг. Хоёрт груди гэсэн нь хэрэглэсэн утгаараа цээж бус, хєх, мээм гэсэн утгатай нь маленькие крепкие груди гэж олон тоон дээр хэрэглэснээс ч тодорхой байна. Yvнийг зvй нь “Чийрэг бяцхан хєх /эсвэл мээм/” гэх ёстой байж. “Прогресс” хэвлэлийн газрын захиалгаар “Хvмvvжлийн тухай харилцан яриа” номын орчуулгыг хянан найруулж байтал “Ребенок кричал что ест мочи” гэснийг “Хvvхэд шээс хvрээд байна гэж хашгирав” хэмээн орчуулсан байж билээ. Хєх инээд хvрмээр. Энд мочь гэдэг vгийг моча буюу шээс гэдэг vгтэй андуурсан байв. Уг нь орчуулагч залхууралгvй толь сєхєж vзсэн бол “мочь-II”-ыг чадал тэнхээ гэж тайлаад “хар тэнхээгээрээ хашгирах” гэж орчуулах ёстой байв. Орчуулгад нэг vгийн оноолт буруу болбол тэр єгvvлбэр, улмаар уг зохиолын утга санаа ч буруу болох осолтой.

-Таны аав ээж хот хvрээний сэхээтэн улс байсан уу. Та єєрєє яг хаана єсч єндийсєн хvн бэ?
-Мал малладаг хєдєєний жирийн л ардууд байсан даа. Харин євєг эцэг маань монгол бичигтэй хvн байсан. Намайг долоотойд нас барчихсан юм. Аав ээж бол “А” ч vгvй, насаараа мал дагасан улс байв. Би 1939 онд Сэлэнгээс эцэгтэйгээ vхэр тэрэгтэй жин тээж хотод анх орж ирсэн.

-Москвад олон удаа очиж байв уу. Гадаад улс орноор хэр явж байв?
-Би 1950 онд бичээч байхдаа сурах бичиг хэвлvvлэх ажлаар анх Москвад очсон. Дараа нь 1956, 1957 онд бас сурах бичиг хэвлvvлэх ажлаар очиж байсан. 1967-1971 онд Москвагийн радиогийн Монгол нэвтрvvлгийн хэлтэст орчуулагчаар ажилласан. Дараа нь 1985-1988 онд Лениний 15 ботийг хэвлэх гэж “Прогресс” хэвлэлийн газар бас ажилласан. Нийтдээ Москвад 10 жил амьдарсан. Хуучин социалист системийн орнуудад бараг бvгдэд нь очсон доо. Би нэг хэсэг Хараагvй дvлий иргэдийн нийгэмлэгийн орлогч дарга байв шvv дээ.

-Оросуудтай хамт ажиллах урамтай сайхан байдаг байв уу?
-Би дvлий болохоор олон хvнтэй нєхєрлєж байсангvй. Ганцхан хvнтэй их дотно байсан. В.В.Генеразов гэж орчуулагч байв. Монгол бичгийн хэлийг монгол хvн шиг эзэмшсэн. Тvvн шиг тэгж сурсан хvн цєєн байх. “Энэ л муу хvн” гэхээр хvн таарч байгаагvй. Орос хvн, оросын ард тvмэн ч лут мундаг ард тvмэн шvv дээ.

-Та Монгол Улсын Соёлын гавьяат зvтгэлтэн гэсэн эрхэм цолыг 1970-аад оны эхээр хvртсэн байх аа. Тэр цолыг хvртэж байхдаа мэдээж их баярлаж догдолж байсан байх. Мэдээж баярт vйл явдал олон тохиож байсан биз. Тэр дундаас сэтгэлд их тод vлдсэн дурсамжаа хэлнэ vv?
-Гавьяат болоод баярлах бус, харин балмагдаж байсан. Харин орос хэлний дээд сургууль дээр нэг удаа тvргэн орчуулгын уралдаан болоход тvрvvлээд гавьяат болсноосоо ч илvv баярласан санагддаг. Ном гарах, номыг минь хvн уншаад сууж байх, орчуулгынхаа тухай хvнээс баяртай vг сонсох бас сайхан байдаг. Уншигч олноосоо урмын vг багагvй сонсч байсаан.

http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=38926

Олимпийн хүрэл медальт, ДАШТ-ий хошой хүрэл медальт, Монгол Улсын гавьяат тамирчин У.Мөнх-Эрдэнэ: Нэр алдарт хүрсэн хоёр боксчин надаар оролдоод байна

 

2013-11-15 12:22:5112:22:51

Олимпийн хүрэл медальт, ДАШТ-ий хошой хүрэл медальт, Монгол Улсын гавьяат тамирчин У.Мөнх-Эр­дэнэ дуулиантайгаар энэ жилийн дэлхийн авар­гад явсан. Мон­голын боксын орчны цөөнгүй хүн түүний эс­рэг байсан нь сонин. Энэ тухай нь хийгээд хэдхэн хоногийн өмнө дэлхийн аваргад хэрхэн тулалдаж амжилт гар­гасан талаар нь түүн­тэй ярилцлаа.

-Танд баяр хүргэе. Та багагүй дуулиантай энэ удаагийн дэлхийн авар­гад оролцлоо. Хэвлэ­лийн хурал хийл­гээд л, сорилго тулаан хийгээд л… ер нь юу юу ч болов?

-Юм юм л болсон. Гэвч яваад ирлээ. Са­насан­даа бол хүрсэнгүй. Хүрэл медалиа ядаж нэгээр ахиул­сан бол.

-Түрүүн бэлтгэл дуусаад уулзъя гэж байсан. Долоо хоног сайхан амарчихаад бэлтгэлдээ орж болдоггүй юм уу?

-Тийм өндөр ачаалалтай бэлт­гэл хийж байгаад огцом бууж бо­лохгүй л дээ. Ядаж л зүрхээр хатгуулаад болохгүй юм. Тэгэхээр бэлтгэлээ аажмаар буулгана даа.

-Таныг Өвөрхангайн тө­вийн тавдугаар хорооны хүүхэд гэж ойлгож байгаа?

-Нутаг усаа ярих юм бол би өөрийгөө Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус сумын уугуул хүүхэд гэж хэлнэ. Миний өвөө Д.Нэргүй гэж тэр сумын хүн байсан юм. Аргуйн голын хөвөөн дээр зуныг үддэг байлаа. Гэхдээ дунд сургуульд байхдаа хотод шилжиж ирсэн юм. Ер нь миний хүүхэд насны мөрөө­дөл бол бөх болох байлаа. Өвөө бүр багад маань зодог шуудаг аваад өгчихсөн үеийнхэнтэйгээ ноцолдоод явж байдаг байлаа. Аймагт манай хажуугийн хашаанд улсын заан том хэмээх Санжаа гуайнх байсан юм. Өвөөгийн найз л даа. Санжаа гуай хотод шилжиж ирээд Спортын төв ордонд жижүүр хийдэг байв. Өвөө намайг Санжаа гуайд бөх болгож өг гээд авчирч өгч байлаа. Санжаа гуай намайг дагуу­лаад хоёр давхар руу нь гарч хаалга бүрийг татсан ганцхан самбо бөхийн заал онгорхой ажил­лаж байсан. Ингээд Цогтгэрэл багш дээр самбо бөхөөр хичээл­лэж эхэлсэн дээ.

-Тэр чинь хэдэн он байх уу?

-1996 оны хавар юм байна.

-Хэдийд нь бокс руу яв­чихсан юм бэ?

-Удахгүй сурагчдын амралт болоод Өвөрхангай руугаа явсан. Буцах болтол холер гэдэг өвчин гараад нам хорьсон доо. Нутагтаа байж байж 11 дүгээр сард ирээд секцэндээ хичээллэхээр иртэл хаалттай байсан. Гайхаад спортын ордны хаалгануудыг сөхөж явтал бокс хичээллэж байсан. Би басчиг тулааны спортод дуртай байсан болохоор орж очоод төлбөр нь ямар вэ гэсэн чинь Батмөнх багш “Чамайг сайн явбал авахгүй” гэсэн.

-Ер нь бол та бага хүүхэд байхдаа гудманд зодолдож өс­сөн байх. Яагаад гэвэл чи бусад хүүхдээс огт өөр ца­рай зүстэй байж таарна. Тийм болохоор янз бүрийн өдсөн сөдсөн үг их ирдэг байсан байх. Боксчин болсон чинь үүнээс эхтэй юу?

-Хүүхдүүд хоорондын гэм хор­гүй зодоон байлгүй яахав. Ний нуугүй хэлэхэд зодооны 90 хувь нь, бараг 100 хувь нь намайг “Кубын хар” гэж хочилдгоос  болно. 15, 16 нас хүртэл тийм хандлага байсан байх.

-Энэ л хор шараараа та сайн боксчин болж л дээ?

-Хэнд ч дээрэлхүүлэхгүйн тулд боксын спортоор эрчимтэй хи­чээллэсэн. 16 нас хүрэхэд хэдүйн амжилт гаргаад басчиг нэр алдар­тай болчихсон. Тэр үед хэн надтай зүс царайны юм ярихав дээ.

-Гудамжинд үздэг байх­даа хэр байв?

-Муугүй байсаан. Дандаа дийл­­­­дэг юм гэж байхгүй л дээ. Гэхдээ л дийлэнхийг нь наачихдаг байсан. Би ганцаараа тэд олуулаа болоод ирэхээр харин арга байхгүй нүдүүлчихнэ. Тэрнээс ганц хоёроороо байгаа нөхдийг бол үзэхгүй л дээ.

-Та хотод ирээд хороо­лолд байсан уу?

-Би хорооллын 13 дугаар сур­гуу­лийг төгссөн шүү дээ. Тэр ха­вийнхан маань одоо хүртэл надтай холбоотой байдаг юм. Сая дэл­хийн аваргаас медаль аваад ирэ­хэд бүгдээрээ намайг тосч байна лээ.

-Хүүхдүүд хүүг нь элд­вээр хэлээд гоочлохоор ээжид чинь хүнд байсан даа?

-Манай ээж тийм юмыг нэг их тоодоггүй байсан. Гэхдээ наана чинь дан ганц буруу ойлголт яв­чих вий дээ. Хүүхдүүд “хар”-аар нь дуудаад байхаар хор шараараа боксчин болжээ гэсэн. Би ер нь хүүхэд байхын спортод чин сэт­гэлээсээ дуртай гүйж харайж явдаг хүүхэд байсан юм. Энэ сэтгэл зүй маань бас нөлөөлсөн нь мэдээж шүү дээ.

-Бөх удамшдаг гэдэг шиг бокс ч бас удамшдаг юм болов уу гэж бодож байна?

-Монголд боксын спортыг хөг­жүүлэхэд том үүрэг гүйцэтгэсэн гавьяат дасгалжуулагч Олзод гэдэг хүн чинь миний өвөөтэй ах дүүсийн хүүхдүүд. Таныг тэр хүнийг хэллээ гэж ойлголоо.

-Таны олонд танигдаж эхэл­сэн үе гэхээр хэдэн оноос эхлэх вэ?

-1998 оны Мексикт болсон өсвөр үеийн дэлхийн аваргаас хүрэл медаль авснаар л мэддэг болсон байх. Уг нь тэр үед миний үеийн авьяастай олон хүүхэд бок­соор хичээллэж байсан ч цаг үе ямар байлаа, дийлэнх нь орхисон юм. Надаас илүү амжилт гаргах хүүхдүүд тэр дунд байсан. Тэд­нийхээ төлөө харамсдаг. Эхнээсээ Азийн аваргаас медаль авч эхэлж байсан ч мэргэжлийн бокс хөөгөөд Англи Америк руу цөөнгүй нь гарсан. Жаахан хүлээчихсэн бол улс орны амьдрал сайжраад эх орондоо сайхан амьдрахаар бай­сан.

-Саяын дэлхийн аваргад ам­жилт муу гаргалаа гэж хүмүүс дүг­нэж байгаа. Сая явсан багийнхан юун дээр алдав. Туршлагагүй тамир­чид байц­гаав уу?

-49 кг-ын жингийн тамирчнаас бусад нь олон улсын болоод тив дэлхийн аваргад тоглочихсон сайн баг байсан. Дундаж нас нь 26 байсан. Бараг бүх тивд тог­лочих­сон маш туршлагатай баг.

-Тэгээд яав, үнэндээ ад үзэгдээд байсан та л нэг юм тахалж ирлээ шүү дээ?

-Тухайн үедээ би зөвхөн өөрийн­­хөө тоглолтуудад төв­лөрөөд бусдадаа тусалж үнэндээ чадсангүй. Мэдээж ямар ч тамирчин тэгнэ байх. Манай 81, 75 кг-ын жингийн боксчидтой маань цуг бэлтгэл хийх хүн алга. Хүнд жингийн партнёр алга. Үнэхээр тэдний бэлтгэлийг хангах хүн алга, бүгдээрээ бөх рүү явчихаж. 69, 60 кг-ын жингийн хүүхдүүд бол өмнө нь дэлхийн аваргад орж байсан. Туршлагатай тамирчид. Энэ хоёр тамирчны бэлт­гэл­жилтийг зөв тохи­руулж чадсангүй. Бэлтгэлийг ихдүүлж болохгүй, багадуулж бо­лохгүй. Үүн дээр нь алдаа гар­гачихлаа. Харин Төгс­цогтын хувьд 52 кг-д тоглодог байхдаа маш хүчтэй, бярдаж тоглодог байсан. Гэтэл сая жин өгсөөд 56 кг-д тог­лолоо. Жингийн ялгаа гэж байдаг. Төгсцогт 52 кг-д тоглодог шигээ өрсөлдөгчөө бяр­даж тоглож чадаагүй.  Төгсцогтыг өгссөн жинд нь амжилт гар­гуулахын тулд техник, тактик, ур чадварынх нь тал дээр багш нар нь анхаарах ёстой байсан юм. Харин 49 кг-д тоглосон хүүхэд бол манай багийнхнаас олимп, дэл­хийн аваргын медальд хамгийн ойрхон байгаа, хамгийн авьяаслаг хүүхэд. Энэ хүүхдээс цаашид том амжилт хүлээж болно. Гэхдээ энэ бүхэн дээр багш нар л ажиллана шүү дээ. Ажиллах ур чадваргүй бол тэгээд л дуусцгаах биз дээ.

-Та өнөөдрийн шигшээ багийн багш дасгалжуулагч нартаа сэтгэл жаахан дун­дуур байгаа юм байна?

-Гадаадад сургууль төгссөн, өөрсдөө сайн тамирчид байсан чадварлаг багш цөөнгүй байна. Тэднийхээ үгийг сонсож багаар ажиллах ёстой. Тэрнээс бид хэд л найз нөхөд гэсэн байдлаар ажил­лаж болохгүй. Төмөр бол төмөр, мод бол мод, шударга байх хэ­рэгтэй. Бокс бол хатуу ширүүн спорт. Найз нөхдийн хүрээнд нялц­ганаад байх хэрэг байхгүй. Тамирч­ныхаа алдааг хамт үүрэлцэх ёстой. Бүх зүйл бэлтгэл сургуулилтаас шалтгаална. Саяын баг бол үнэ­хээр амжилт дүүрэн үзүүлж чадах байсан даа.

-Сая бол та дэлхийн авар­гын бэлтгэлээ өөрийн­хөөрөө хийсэн үү, өөрийн туршлага дээрээ тулгуур­лаж, өөрийн мэдрэмжээр хийв үү?

-Сая дэлхийн аваргад намайг яаж нервтэж явсныг монголчууд харсан. Энэ жил Олон улсын нэг ч тэмцээнд явуулсангүй. Азийн аваргыг эс тооцвол. Манай ба­гийнхан олон улсын хамтарсан бэлтгэлүүдэд олон удаа явсан Кубад гэхэд хоёр гурван ч удаа. Намайг явуулаагүй. Надтай сая мөнгөн медалийн төлөө тоглосон Кубын тамирчин шиг тийм өндөр түвшний тамирчидтай өнгөрсөн хугацаанд би ядаж ганц хоёр удаа хамтарсан бэлтгэлд гарчихсан бол гэж бодогдож байсан. Азийн авар­гаар би мөнгөн медаль авсан. Азийн аваргаар миний ард зогссон тамирчид бүгдээрээ саяын дэлхийн аваргаар медалийн төлөө гарч ирж байна. Сугалааг эрэмбэлж сугална гэсэн. Мэдээж би дээгүүр эрэм­бэтэй шүү дээ. Бүх юм ийм то­дорхой байхад яагаад энэ хүүхэд өөдөөс юм ярьдаг гэх мэт шалт­гаанаар буланд шахаж байдаг юм. Үүний оронд багш нар маань тооцоогоо зөв хийгээд, намайг дэмжээд, бэлтгэл сургуулилтыг минь тайван хангуулаад, бүгдээрээ боксын дэлхийн аваргынхаа тоог нэмье гээд багаараа зүтгэсэн бол миний тоглолт илүү гарах байсан. Намайг дэмждэггүй тэр хүмүүс надтай цуг дэлхийн аваргад явлаа. Зөвхөн Монгол Улсаа бодож тэнд очих ёстой байсан юм. Ухамсар, холын хараа, эр хүний жудаг гээд бүх зүйл дутсан.

-Ер нь яагаад танд ингэж хандаад байгаа юм бэ?

-Яахав дээ, намайг ийм бай­далд үргэлж оруулж байгаагийн цаана монголчуудын  хайр хүнд­лэлийг хүлээсэн, нэр алдарт хүр­чихсэн, боксын хоёр тамирчин л байдаг юм.

-Тантай нэг багт тэмцээн уралдаанд оролцож явсан уу?

-Тийм ээ, гэхдээ би тэр хоёрт муу санадаггүй. Үндсэндээ арав­хан хоногийн бэлтгэлтэй дэлхийн аваргад очсон тамирчин надаас өөр байгаагүй байх. Саяын дэл­хийн аваргад оролцсон 100 гаруй орны тамирчид дунд шүү. Гэхдээ би гоншгонохгүй ээ.

-Та дэлхийн аваргаас хоёр хүрэл авлаа. Хана­чихаад байдаг юм биш биз?

-Та яаж тэгж хэлж чадаж байна. Би ингэж тэмцэж явчихаад уу. Намайг тэд яаж ийж байгаад хүрэл дээр л зогсоолоо шүү дээ. Би үнэхээр хичээсэн, хүсч байсан, алтан медаль авахыг. Бэлтгэлээ л сайн хийх байлаа. Надад үнэхээр бо­ломж олдсонгүйг бүгд харсан шүү дээ. Би 1-д эрэмбэтэй байсан шүү дээ. Дэлхийн аварга эхэлдэг сард харин Бразилын тамирчин 1-д орсон. Яагаад гэвэл би олон улсын тэмцээнүүдэд оролцоогүй учраас. Би бэлтгэлээ ханатал базаагаад гол өрсөлдөгчидтэйгээ яаж тоглох тооцоогоо багш нартайгаа хийгээд аваргын төлөө урагшаа гээд ба­гаараа явах байсан тухай л түрүү­нээс хойш ярилаа шүү дээ. Одоо энэ сэдвээ больё, хүмүүс залхах байх. Би өөрөө зардлаа олоод ганц ч болтугай олон улсын хам­тарсан бэлтгэлд чинь явъя гэж гуйж хүртэл байсан юм шүү.

-Хүрэл медалийн төлөө рингэнд гарсан, буусан тэр мөчийг эргээд дурсаач?

-Хоёр багш намайг аваад гар­сан. Мэдээж би ганцаараа гарч болохгүй. Дэлхийд Монгол Улс инээдтэй харагдана биз дээ. Хүрэл медалийн болзол хангаад бууж ирэхэд хоёр багш маань надад баяр хүргэх нь бүү хэл, юу ч дууга­раагүй. Баяр хүргэх алба ч үгүй л дээ. Хамгийн эмгэнэлтэй нь багийн маань хүүхдүүд багш нараас нууг­даж ирцгээн баяр хүргэсэн. Манай боксын холбооны хоёр ерөн­хийлөгч бас баяр хүргэсэн. Харин Монголын ард түмэн надад баяр­лаж байгааг би мэдэрсэн. Өрөөн­дөө орж байгаад ганцаараа нэг сайн орилж аваад тэгээд мөн­гөн медалийн тоглолтондоо төв­лөрө­хийг хичээсэн дээ.

-Таныг тэгээд дэлхийн аваргад хэн дасгалжуулсан юм бэ?

-Гавьяат дасгалжуулагч Оюун­болд багшийг би өөрөө урьж дас­галжуулалт авсан. Монголд хийл­гэсэн. Азийн аваргын өмнө Мөнх­сайхан, Батсүрэн багш нар минь хийлгэсэн. Сая бас “солгой” Баяраа багш минь тодорхой тус болсон. Кубын мэргэжилтэн багш минь ч байна. Би ч бас ганцаараа энэ бүхнийг бүтээчихсэн юм биш шүү. Би биеэ зөв авч явсан. Намайг энэ хэрийн болгоход Монголын боксын үе үеийн сайхан багш нар, боксын холбооны үе үеийн ерөнхий­лөгчид, дарга нарын хичээл зүтгэл оролцоо ямар их байсныг би сайн ойлгодог. Сайхансамбуу, Цогт­баатар, Ган­зориг, өнөөдрийн удирдлагууд бүгд намайг ойлгож дэмжиж байгаа. Тийм болохоор миний урам хугараагүй ээ. Дараа дараагийн тэмцээндээ амжилттай тулалдана даа.

Ярилцсан П.ХАШЧУЛУУН

http://www.dnn.mn/publish/?vid=47949

Энэ удаа “Хань” сониныг үүсгэн байгуулагч, “Согоонцэцэг, “Үнэнч хайрын золиос” романуудаараа уншигчдын танил болсон зохиолч, сэтгүүлч Д.Батсүх: Хэвлэл мэдээллийн салбар нь оюуны томоохон бизнес

 

Нийтэлсэн: 2013-11-19 09:52:53

Үндэсний өдөр тутмын “Өглөөний сонин” Монголд чөлөөт хэвлэл үүссэний 25, Монголын сонины холбоо байгуулагдсаны 15 жилийн ойд зориулан чөлөөт хэвлэлийн анхдагчдын яриаг цувралаар хүргэж байгаа. Энэ удаа “Хань” сониныг үүсгэн байгуулагч, “Согоонцэцэг, “Үнэнч хайрын золиос” романуудаараа уншигчдын танил болсон зохиолч, сэтгүүлч Д.Батсүхийг урин оролцуулж чөлөөт хэвлэлтэй холбогдсон сонирхолтой түүхийг нь уншигч тантай
хуваалцаж байна.
-Уншигчид “Хань” сониныг  Д.Батсүх гэдэг хүн эрхлэн гаргадаг юм байна гэдгийг дуулсанаас биш өөрийн тань тухай  бараг л мэдэхгүй. Та ер нь ингэхэд хэвлэл мэдээллийн салбартай  амьдрал, хувь заяагаа хэрхэн холбосон хүн бэ дээ?
-Бүгдийг нь  яривал  сонины  нэг  нүүр хүрэл­цэхгүй.Би Сэлэнгэ аймгийн Орхон суманд төрсөн хүн. Хялганатын ойн техникумыг ойжуулалтын мэргэжлээр 1986 онд төгссөн. Сурч байхдаа дунд нь цэрэгт яваад долоон жилийн дараа төгссөн. Төгсөөд ЗХУ-ын Минск хотод сурахаар явсан. Ойжуулалтын мэр­гэжилтэй хүнийг мод боловсруулах үйлдвэрийн суурь машины засварын инженер, механикийн ангид явуулчихаар яаж ч дуртай байх вэ дээ.
 Ер нь социализмын үед чинь хүний авьяас билгэ, хүсэл сонирхол, ур чадварыг огт анхаарч үзэлгүй  шууд тулгаад л сургуульд явуулдаг байснаас маш олон хүний амьдралыг үрэн таран хийсэн дээ. Сурч байгаа мэргэжилдээ дургүй хүн чинь ирээдүйд яаж амжилт гаргах вэ дээ. Ингээд 1990 он хүртэл хэсэг хугацаанд гудамж метрлэсэн. Тэгээд Монголд Ардчилсан хувьсгалын салхи сэвэлзэнгүүт жинхэнэ утгаар нь дэмжин тэмцэлдэж эхэлсэн гэж байгаа. Гэхдээ хэн нэгний заавар зөвлөлгөө, ятгалга огтхон ч байгаагүй юм шүү. Би ер нь төдийгөөс өдий хүртэл хэн нэгнийг дагаж юм уу, бусдын үгээр ажил, амьдралаа зохицуулж үзээгүй хүн. Өөртөө л зөв гэснээ хийсээр өнөөдөртэй золгосон. Ардчилсан хүчний хамгийн анхны цуглааныг мэдээгүй учраас очиж чадаагүй. Бусад бүх цуглаанд нь оролцсон. Жагсаал цуглааны эхний эгнээнд нь явдаг хамгийн идэвхтэй оролцогч, тэмцэгч нь байлаа. Тэр үеийн цэл залуухан Батсүхийн зургууд Ардчилсан хөдөлгөөний он дарааллын түүхэн гэрэл зурагнуудад ямагт эхний эгнээнд зогсож байгаагаар үлдсэн.
- Таныг тэр үеийн “Залуучуудын үнэн” сонинд ажиллаж байсан гэдэг…
- Энэ тухай ярьвал их урт түүх болно. Хамгийн анх “Нэрийн тухай бодол” гэдэг сонины нэг нүүр нийтлэл бичээд “Залуучуудын үнэн” сонинд өгчихсөн байсан юм. Хэвлэгдэхгүй сар гаруй болж байгаад 1990 оны хоёрдугаар сард жанжин Д.Сүхбаатарын төрсөн өдрөөр хэвлэгдэж байлаа. Би тэр нийтлэлдээ Оросоос хуулбарласан Улаанбаатар хотын дөрвөн дүүргийн нэрийг дөрвөн хайрханыхаа нэрээр солих, түүнчлэн тэр үед Сэлэнгэ нэртэй байсан одоогийн Чингис зочид буудлын нэрийг солих нь зүйтэй гэх мэтээр их л зоригтой шүүмжлэн бичсэн юм. Нийтлэл гарсаны дараахан тэр үеийн Улаанбаатар хотын дарга байсан Л.Энэбиш гуайн шууд оролцоотойгоор дүүргүүдийн дөрвөн хайрханаар нь, хорололуудыг Өнөр, Сэлбэ, Сансар, Нарлаг гэх мэтээр нэрлэсэн түүхтэй. Түүгээр ч зогсохгүй “Спортын гавьяат мастер” гэдэг байсныг “Монгол улсын гавьяат тамирчин” хэмээн нэрийдье гэсэн миний санал дэмжигдэж тэр үеэс хойш ингэж нэрлэдэг болсон.
- Сэтгүүлч биш атлаа “Залуучуудын үнэн” сонинд ажилд орсон чинь сонин санагдлаа. Тэр үед мэргэжлийн дипломгүй хүнийг ажилд авдаггүй байсан гэдэг. Ингэхэд та яаж сэтгүүлч болсон юм бэ? 
- Ер нь бол их сонин түүхтэй. Минскт оюутан байхад өвлийн амралтаар манай сургуулийн хэдэн охид Монголд амрахаад явж байхдаа онгоцон дотор Төрийн шагналт, зохиолч Д.Мягмар гуайтай зэрэгцээ суудалд таарсан юм билээ. Тэгээд тэр охидууд зохиолч гэдгийг нь мэдмэгц яриа өрнүүлж “Манай сургуулийн Батсүх гэдэг хүүхэд зохиол бичдэг” гэж л дээ. Би Минскт сургуульд явахдаа “Хөдөлмөр” сонины нэг дугаарыг аваад явсан юм. Тэр сонины арын хуудсанд МҮЭ-ийн 60 жилийн ойд зориулсан уран бүтээлийн томоохон уралдааны зарласан байсан. Тэгээд бараг таван жил нухсан нэг өгүүллэгээ арай чуу гэж нэг юм дуусаад Монгол руу явсан нэг оюутанд дайж өгөөд бүр марчихсан байж. Тэгтэл жилийн дараа уралдаанд байр эзлэсэн мундаг зохиолч болсон.
- Нөгөө онгоцон доторх яриа юу болсон бэ?
-Аа тэнд ийм яриа өрнөсөн юм билээ. Д.Мягмар гуай, “Тэр уралдаанд хоёрдугаар байр эзлэсэн “Гэрэлт-Од өгүүллийг бичсэн хүүхэд танай сургуулийнх юм уу. Би тэр уралдааны шүүгчийн хувьд яваандаа юм дуулгаж мэдэх, жинхэнэ зохиолч болох хүүхэд байна гэж ихэд дэмжиж Үйлдвэрчний Эвлэлийнхэнтэй үзэлцэж байж хоёрдугаар байранд оруулсан юм. Уг нь нэгдүгээр байранд оруулах гэсэн чинь Үйлдвэрчний эвлэлийн тухай огт тусгагдаагүй зохиолыг байр эзлүүлэхгүй” гээд халгаадаггүй. Тэнд орсон зохиолууд бүгд л Үйлдвэрчний  эвлэлийг хуурай хоосон магтсан, сүржиндүү юмнууд байсан юм.
Тэгэхээр нь энэ хүүхдийн бүтээлийг байр эзлүүлэхгүй бол би энэ уралдааныг чинь шүүхгүй гэж байж хоёрдугаар байранд оруулсан” гэж хэлсэн гэдэг. Би 1982 оноос өнөөг хүртэл уран бүтээл оролдохдоо тавхан өгүүлэг л бичсэн хүн. Тэр таван өгүүллэгээрээ “Сэтгэлийн үнэр” гэдэг нэртэй ном гаргсан. МҮЭ-ийн 60 жилийн ойн уралдаанд хоёрдугаар байр эзлэсэн “Гэрэлт”Од” өгүүллэг маань миний хамгийн анхны өгүүлэг байсан. Тэр өгүүллэг маань намайг, урьд өмнө уулзаж байгаагүй, огт танихгүй Д.Мягмар гэдэг гайхалтай сайхан хүнтэй танилцуулж өнөөдрийн амьдралын минь зүг чигийг тодорхойлж өгсөн дөө.
- Ганц өгүүллэгээр амьдралынхаа замыг шийдсэн гэхээр сонирхолтой санагдаж байна шүү?
- Яах аргагүй тийм л юм болсон юм. Д.Мягмар гуай манай охидүүдад, “Тэр хүүг зун амралтаараа Монголдоо ирвэл Зохиолчдын хороон дээр намайг сураад очоорой” гэж хэлүүлсэн байсан. Би тэр ч захиасаар нь 1989 оны намар сураад очсон. Д.Мягмар гуай, “Чамд өөр өгүүллэг байна уу” гэсэн. Байна гээд “Сүүлчийн өдөр” өгүүллэгээ өгтөл намайг С.Дашдооров гуай дээр дагуулж ороод “Дооров оо хө чи энэ хүүхдийн юмыг нэг хар даа. Би их тоогоод байгаа юм” гэж хэлчихээд л гараад явчихсан. Д.Мягмар гуай бол хачин нямбай, илүү дутуу зангүй, хэн нэгнийг зусардах, бялдуучлах гэдгийг мэддэггүй онцгой хүн байсан. Дашдооров гуайд өгсөн “Сүүлчийн өдөр” өгүүллэг маань нэлээд удсаны эцэст “Цог” сэтгүүлийн 1990 зургаадугаарт нийтлэгдэж байлаа. Тэр л үед Д.Мягмар гуай “Залуучуудын үнэн” сонины эрхлэгч байсан, Төрийн соёрхолт яруу найрагч Д.Нямаа гуайд хэлж захиснаар би гэдэг хүн сонин хэвлэлтэй холбогдож өнөөдрийг хүртэл бичиж, туурвиж явна. 1989 оны намар болсон Зохиолчдын хороон дээр болдог “Залуу зохиолчдын гурав хоног”-ийн үеэр нэрт сэтгүүлч  “Алмас” Батбаяр, “Сэрүүлэг”-ийн Баярмөнх, Ч.Энхээ, Н.Сүхбат гээд олон залуустай нартай танилцаж байлаа.
- “Алмас” Батбаяр гэхээр Дамбадаржаагаас алмас барьсан гайхалтай эрийн түүх нүдний өмнүүр жирэлжээд өнгөрч байх чинь. Энэ тухай жаахан тодруулж ярихгүй юу?
- 1990 оны дөрөвдүгээр сард болсон МХЗЭ-ийн онц их хурлаар сонины коллеги тэр аяараа өөрчлөгдөж “Залуучуудын үнэн” сонин маань “Монголын залуучууд” нэртэй болж эрхлэгчээр нь яруу найрагч С.Батмөнх томилогдож ирсэн юм. С.Батмөнх эрхлэгч шижигнэсэн сайхан залуучуудаар редакциа бүрдүүлсний дотор “Алмас” хэмээх Ц,Батбаяр, Х.Бүрэнтогтох бид хэдийг “Ардын хүүхэд ардын хүүхдэдээ хайртай. Би та нартай л адилхан ардын хүүхэд. Долоон буудалд төрж өссөн хүн” гэж хэлээд авч “Монголын Залуучууд” сониндоо сурвалжлагчаар авч байлаа. “Алмас” Ц.Батбаяр маань үнэхээр багтаж ядсан авъяастай хүн байлаа шүү дээ. Хачин цэгцтэй, богинохон бас их донжтой нийтлэл бичнэ. 1991 оны дөрөвдүгээр сарын нэгний дугаарт “Дамбадаржаагаас алмас баригдав” гэж бичээд ёстой жинхэнэ “од” болж  байлаа. Жинхэнэ шуугиан, сенсаци гэдэг л тэр байсан. “Залуучуудын үнэн” сонины захиалга тэр үед 120 мянга гараад явчихлаа гэж яригдаж байсан юм шүү. “Шохоорхлоос цаашхи ганц алхам буюу асуултыг тэмдэг” гэдэг нийтлэлээрээ тэр үед нийгэмд дөнгөж дэлгэрч эхэлж байсан биеэ үнэлэлтийн талаар гайхамшигтай бичсэн.
- Анхны хувийн сонингоо хэзээ гаргасан бэ. Сонирхолтой нэртэй сонин байсан санагдах юм. Би андуурч байна уу?
-“Монголын Залуучууд” сонинд 1993 он хүртэл ажиллаад бүх хүн наймаанд шогшиж, хувийн юм хийж эхлэнгүүт ерөөсөө бие даагаад сэтгүүл гаргая гэж зориглоод хамгийн анх 1993 оны өвөл “Цонх” гээд сэтгүүл гаргасан. Тэр сэтгүүлээ 15 мянган хувь хэвлүүлээд 50 төгрөгөөр зарахад пижигнээд л алга болж байлаа. Тэгээд хоёр дахь дугаараа хийх гэсэн чинь Улсын хэвлэх үйлдвэр цаасгүй болчихоод бүтээгүй. Үүнээс хойш  арай хямд цаас ордогоор нь сонин хийе гэж шийдсэн. Тэгээд “Ы” нэртэй хамгийн эхний сонингоо гаргасан. Хүмүүс “Жаран нэгийг И” сонин л гэдэг юм. Нэг хэсэг “Жаран нэгийн И”-ийн Батсүх нэртэй байлаа. Одоо ч “Ханийн Батсүх” нэртэй болж дээ.
- Ер нь өнөөдрийг хүртэл сониноо өөрийн гараар редакторлаж засдаг, өөрийн биеэр хэвлэх үйлдвэрт хүргэж өгдөг, шөнө дөл хүртэл ажилладаг ерөнхий эрхлэгч гэвэл та л байгаа байх шүү?
- Нээрээ би л байгаа байх. Би хийх ажилгүйдээ юмуу, сониныхондоо итгэд­эггүй болоод энэ бүхнийг өөрөө хийдэг юм биш. Сэтгүүлч хүн ажилдаа сэтгэл зүрхээ зориулахгүй бол сонин нь хүмүүст хүрэхгүй, хүмүүс ч уншихгүй. Би “Хань” сониноо сэтгэлээ гаргаж хийдэг болоод л өнөөг хүртэл өөрийн гэсэн тодорхой тооны уншигчидтай яваа гэж ойлгодог. Би улсын хэвлэх үйлдвэрийн хашаан дотор 10 гаруй жил зогсож сониноо тарааж хуваарилах ажлыг хийсэн. Сонины эрхлэгч нараас хамгийн сүүлд би л хэвлэхийн хашаанд үлдсэн байх. Гэхдээ сонины бизнес надад хэрэгтэй бүхнийг маань хангалттай өгсөн. Би 16 настай гэрээсээ гараад 20 жил тэнэж гучин зургаатайдаа, “Жаран нэгийг И” сониныхоо орлогоор гурван өрөө байр худалдаж авч анх удаа өөрийн гэсэн орох оронтой болж билээ.  Тавих тавилгагүй хоосон гурван өрөөнд ганц гудас хаяад унтана. Гэхдээ тэр хоосон өрөөнүүдээс хэн ч намайг хөөж гаргаж чадахгүй  гэж бодохоор үнэхээр амьдралын минь хамгийн аз жаргалтай мөчүүдийн нэг нь тэр үе байсан шүү. Одоо ч би сониноо хэвлэл үйлдвэрт өөрөө аваачиж өгдөг. Сониныхоо бүх нийтлэлийг ёстой л үг үсэггүй засаж хянасаар 23 жил болж байна. Өнгөрсөн бүх хугацаанд миний гар хүрээгүй хэвлэгдсэн сонины ганц ч дугаар байхгүй. Сонины бизнесээр л амьдрал минь өөдлөн дэвжиж, өнөөдөр хүн шиг амьдарч яваа болохоор би ажилдаа бүх сэтгэл зүрх, оюун ухаанаа зориулдаг. Хийж байгаа ажилдаа чин  үнэнч сэтгэлээ зориулж, өдөр шөнийг умартан зүтгэсэн хүн заавал амжилтанд хүрдэг гэдгийг биеэрээ амссан хүн шүү би.
- Тэр үед нийгмийн шилжилтийн үе байсан болохоор ард түмэн шинэ соргог, дуулиантай мэдээллээр үнэхээр цангаж, өлсөж байсан байх тийм үү?
- Ёстой л “шар” сонины алтан үе байлаа шүү дээ. Миний гаргасан “Ы” сонин голдуу сенсацитай орчуулгын материал нийтэлж байсан ч шууд амжилт олсон юм. Сонины нэрийн талаар одоо ч зарим нэгэнд нь тайлбарласаар л яваа. Би бол улиг болтлоо хэвшиж тогтсон ойлголтыг эвдэхийн төлөө явдаг хүн. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалын дараа монголчууд жинхэнэ утгаараа мэдээллийн өлсгөлөнд автсан байлаа. Тэр үед ямар ч сонин гарсан шуураад л алга болдог байсан. Энэ зах зээлийг анх олж харсан хүмүүс өнөөдөр их сайн яваа. Би тэдний л нэг нь би. Анх чөлөөт хэвлэлийн салбарт олон хүн идэвхтэй гарч ирсэн. Одоо шигшигдсээр цөөхөн болж дээ. Тэр тусмаа, өнөөдөр ч сонингоо гаргасаар л байгаа анхны шар хэвлэлийн партизанууд гэвэл надаас гадна, гарын таван хуруунд багтах тооны хүн үлдэж дээ. Тэр үед сонин гаргах зөвшөөрлийг Хууль зүйн яаман дээр ороод нэг түшмэлээр гарын үсэг зуруулаад л авчихдаг байлаа. Гарч эхлээд удаагүй байсан Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонины эхний нүүрний “Хоёр нарны хооронд” гэдэг мэдээллийн булан дээр “Монголд анх удаа “Ы” буюу, нэг үсгээр нэрлэгдсэн сонины анхны дугаар хэвлэгдэн гарлаа” гэсэн мэдээ гарч байсан. Манай сонин гаж нэртэй болоод ч тэрүү гарангуутаа үнэхээр гайхалтай түргэн борлогддог байлаа.
-Тэр үед сониноо, сонин борлуулах цэгээр  худалддаг байсан уу?
-Үгүй. Тэр үед сонин борлуулдаг цэг гэж байгаагүй. Сониноо цүнхэнд хийж үүрээд автобусаар Улаанбаатарыг өдөртөө гурав тойроод энд тэнд булан тохойд юм зарж байгаа хүмүүс дээр очоод “Манай сонинг зараад өгөөч, хувь өгье” гэдэг байлаа. Тэр үед ямар ч сонин сайн зарагддаг байсан болохоор хүмүүс дуртай авч зардаг байсан.
-Таныг “Хань” сониноос салгаж ойлгох боломжгүй. Энэ сонинг хийх санаа анх хэзээ бүрэлдэж ажил хэрэг болсон бэ?
- “Хань” сонинг гаргахаас  өмнө  “Супер үгийн сүлжээ” гэдэг сонин хүртэл гаргасан. Энэ сонины бүх сүлжээг амжилттай бөглөсөн таван хүнд 100 мянган төгрөгийг хувааж өгдөг байаа. Түүний дараа “Тэнгэрлэг бөхчүүд” гэдэг сонин гаргасан ч сүйдтэй амжилтанд хүрээгүй. Бөхчүүд чинь яг тулаад ирэхээр ихэнх нь ярилцлага өгөх дургүй, зарим нэг нь ерөөсөө ойлгодоггүй юм билээ. Тэгээд удалгүй тэр сониноо больсон.
- Тэгэхээр ороо бусгаа нийгмийн амьдралыг өөрч¬лөхөд “Хань” сонин их үүрэг гүйцэтгэсэн байх, тийм үү?
- 90-ээд онд хачин жигтэй явдал, элдэв гэмт хэргийн тухай, сенсаци хөөцөлдсөн сонинууд их сайн борлогддог байсан. Энэ үед гэр бүлийн бүх гишүүдэд зориулсан гэгээлэг сонин гаргавал амжилтанд хүрнэ гэсэн санаа 1990-ээд оны дундуураас л толгойд орж ирсэн юм. Тэгээд бодож явсаар 1998 онд “Хань” сониныхоо анхны дугаарыг  гаргасан. Тэр өдрөөс хойш “Хань” сонин маань 17 дахь жилдээ гарч байна даа.
-Сүүлийн үед Хань” сонины танин мэдэхүйн талын мэдээлэл нь ихдээд уншууртай материал нь бага болсон гэх хүмүүс байдаг. Энэ талаар та юу бодож явдаг вэ?
-Нийгмийн хөгжил, хотжилт за тэгээд янз бүрийн шалтгааныг дагаад монголчуудын гэр бүлийн талаарх уламжлалт ойлголт үндсээрээ өөрчлөгдөж байна. Одоо аль ч салбарын амжилттай яваа нэг хүнтэй уулзаад гэр бүлийн чинь талаар ярилцлага авъя гэхээр ихэнх нь хоёр дахь, гурав дахь амьдралтай болчихсон байдаг. Зарим нь, “Би ханьгүй юм чинь юу гэж “Хань” сонинд ярилцлага өгөх юм бэ” гээд дургүйцдэг. Тэр хүмүүс чинь нуух юмаа нуух ёстой биз дээ. Одоо ч гэсэн хүмүүс хувийн амьдралаа олон нийтэд дэлгэх дургүй байдаг. Ихэнх сайн сайхан яваа хүмүүс гэр бүлийн талаар ямар нэг асуудалтай болчихсон байх юм. Гэтэл уншигчид маань олны танил хүмүүсийн тухай унших гээд байдаг. Хаа хамаагүй Дорж, Долгор хоёрын ярилцлагыг тавихаар сонин борлогдохгүй. Хэдийгээр нийгмийн асуудал хөндсөн гэгээлэг сонин ч гэлээ орлого олж түүгээрээ амьдрах ёстой биз дээ. Тэгээд ч арван зургаа долоон жилийн турш сайн сайхан амьдарч яваа гэр бүлийн гишүүдтэй ярилцаж ярилцлага нийтлэсээр байгаад үнэндээ дууссан. Монгол маань жаахан шүү дээ. Таны асуултын хариу ийм л учиртай юм.
- “Хань” сонин нийтлэлийн бодлогоо өөрчилсөн гэсэн үг үү?
- Өөрчлөөгүй. Харин, дотроо зөрчил маргаантай гэр бүлийг, аз жаргалтай сайн сайхан яваа мэтээр худлаа хөөрөгдсөн ярилцлага нийтлэхээ больсон. Нэг удаа, олны танил нэг хүн “Хань” сонинд ярилцлага өгөхдөө эхнэртэйгээ маргалдаж ч үзээгүй гэж ярьсан байсан. Гэтэл байрных нь оршин суугчид манай сонин руу утасдаад “Яагаад худлаа юм нийтлээд байгаа юм бэ. Наад хоёр чинь шөнөжин зодолдоод унтуулдаггүй юм. Ярилцлага авчихаар өөр аятайхан хүн олддоггүй юм уу?” гэж загнасан. Ингээд л “аз жаргалтай” амьдарч байгаа хуурамч хосуудын ярилцлага нийтлэхээ больсон. Энэ мэт шалтгаанаар “Хань” сонины нийтлэлийн бодлого жаахан өөрчлөгдсөн. Одоо манай сонин “Гэр бүл, эмэгтэйчүүд. эрүүл мэндийн сонин” гэсэн тодотголтой. Гэхдээ гэр бүлийн болоод эрүүл мэндийн зөвлөлгөөтэй нүүрүүдийг хэрэг болгож уншдаг хүмүүс маш их байдаг. Тэр байтугай нэг гэр бүлийн эр эм хоёрын сексийн харилцааны талаар нийтэлж өгөхийг хүсч олон хүн манай сонинд ханддаг. Тэр дагуу “Гэр бүл, амьдрал, секс” буланг нээгээд арав гаруй жил ажиллуулж байна. Тэгэхээр хүмүүст хэрэгтэй, уншигчдад хүсч байгаа болоод л “Хань” сонин маань өнөөдрийг хүртэл тогтмол хэвлэгдсээр байна. Захиалгад орсон анхны жилдээ 10 мянган захиалагчтай болж шилдэг сониноор шалгарч байлаа. “Хань” сонин маань оргил үедээ 23 мянган захиалагчтай байлаа.
- Сонины бизнест ийнхүү амжилттай ажиллах завсараа “Согоонцэцэг”, “Нүгэлт орчлонгийн хяслан”, “Үнэнч хайрын золиос”, “Торгуудай” зэрэг нийгмийг байлдан дагуулсан романуудаа хэдийд нь бичиж амжуулав аа?
- Би ер нь шөнө их бага унтсаар байгаад хэвшил болжээ. Би таван өгүүллэгтэй нэг өгүүллэгийн ном, тус бүр нь хоёр дэвтрээс бүрддэг дөрвөн роман бичсэн хүн. 2005 онд “Нүгэлт орчлонгийн хяслан”, 2007 онд “Согоонцэцэг” тэгээд 2009 онд “Үнэнч хайрын золиос” хамгийн сүүлд нь “Торгуудай” романуудаа хэвлүүлсэн. “Согоонцэцэг” роман маань уншигчдын зүгээс дахин хэвлээч гэсэн удаа дараагийн хүсэлт ирж хоёр дэвтрийг нь гурав гурван удаа хэвлүүлж байсан. Ойролцоогоор долоо найман мянган ширхэг хэвлэгдсэн байх аа. “Согоонцэцэг”, “Торгуудай”  романууд маань надад 2013 оны Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн нэрэмжит шагнал шагнал авч ирсэн шүү.
-Ингэхэд танд улсаас авсан ямар гавъяа шагнал байгаа вэ?
-Хувийн хэвшилд, тэр дундаа чөлөөт хэвлэлд амьдралынхаа 23 жилийг зориулсан надад төр засаг маань өндөр дээд шагналуудаа харамгүй хайрласанд баярладаг. Зөндөө л шагнуулсан. 2008 онд Алтангадас одонгоор шагнуулж байсан. 2012 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон гардаж авсан. Бас, “Алтан үзэг” сэтгүүл зүйн дээд шагнал авсан хүн шүү.
- Таны романуудыг яг л бодит амьдрал өрнөөд байгаа юм шиг их үнэмшилтэй бичигддэг гэж хүмүүс ярьдаг. Энд ямар нэгэн нууц байгаа юу. Аль эсвэл дандаа бодит түүхээс ургуулан бичдэг үү?
- Би ерөөсөө зохиож үзээгүй. Зохиож бичвэл худлаа болно биз дээ. Амьдралаас тасарна. Зохиол гэдэг зохиолч хүний үзсэн харсан, дуулсан, уншсан бүх юмны цуглуулга. “Согоонцэцэг” гэдэг роман гэхэд л тийм амьдралтай хэд хэд бүсгүйн амьдралыгн түүхийг судалж бичсэн.
- Бид хоёрын 25 жилийнх нь ойн тухай ярилцаж суугаа Монголын сонины холбооны талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
-1996 оноос өмнө хуучны МАХН-ынхан төр засгийн эрх барьж байхдаа чөлөөт хэвлэлүүдийг их шалгадаг, торгодог байсан. Гэхдээ хэмжээ хязгаартай байсан юм билээ. Гэтэл 1996 онд М.Энхсайханы Засгийн газар гарч ирээд чөлөөт хэвлэлүүдийг шалгаж эротик голдуу олон сонинг хаасан. Тэгээд ганц нэгээрээ яваад байвал увайгүй улстөрчдийн хоол болоод дуусах юм байна гэж харицан ярилцаад 1998 онд Монголын сонины холбоог байгуулсан түүхтэй. С.Баярмөнх, Р.Хадбаатар зэрэг хүмүүс төдийгөөс өдий хүртэл энэ холбоог маш амжилттай авч яваад миний хувьд үнэхээр их талархаж явдаг. Ийм л байна даа.
Д.Энхтүвшин
Эх сурвалж: 

П.Батхуяг: ”Монгол хэлний дүрэмд өөрчлөлт оруулах нэрээр алдагдсан төсвөө нөхөх гэж байж мэднэ”

Нийтэлсэн: 2013-11-19 09:44:22

-Гаднынхны нөлөөлөл, алсын бодлого ч байж болзошгүй-
Кирилл монгол бичгийг журамлаж, дүрэмд нь өөрчлөлт оруулах, толь бичиг гаргах тухай Засгийн газрын 37 дугаар тогтоол энэ оны хоёрдугаар сард гарсан. Уг тогтоолын дагуу БШУЯ-аас зохион байгуулан Төрийн хэлний зөвлөл, Олон улсын Монгол судлалын холбоо, ШУА болон МУИС, МУБИС-ийн багш, хэл шинжлэлийн эрдэмтдээс бүрдсэн ажлын хэсэг монгол хэлний зарим дүрэмд өөрчлөлт оруулахаар төсөл боловсруулж байгаа.
Тэд гээгдэх эгшгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулаад зогсохгүй онцгой дөрөв буюу “ъ, ь, й, щ” гэсэн үсгүүдийг хасахаар зэхэж байна. Ахмад эрдэмтдийн боловсруулж буй энэхүү төсөлтэй олон хүн санал нийлэхгүй байгаа юм. Энэ талаар Утга зохиол шүүмжлэгч, судлаач П.Батхуягтай ярилцлаа.
-Хэл бичгийн ахмад эрдэмтэд монгол хэлний дүрэмд өөрчлөлт оруулахаар төсөл боловсрууж байгаатай олон хүн санал нийлэхгүй байна. Харин та санал нийлж байгаа юу? 
-Хувь хүнийхээ байрь сууринаас би маш шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Яагаад гэвэл аливаа зүйлийн шинэчлэлд цаг хугацааны өөрийн гэсэн тохироо гэж бий. Тэр зүйл нь бүрдсэн цагт хүссэн хүсээгүй шинэчлэгддэг. Гэтэл өнөөдөр нийгмийн сэтгэл зүйд нэг хүчтэй зүйл нөлөөлөөд байх боллоо.
Тодруулбал, шинэчлэлийн Засгийн газар ч гэх шиг. Шинэчлэлийн гэхээр хүмүүс “Ерөөсөө энэ нийгмийн амьдралын бүхий л тогтолцоог шинэчлэх ёстой юм байна” гэж ойлгоод байна. Гэтэл шинэчлэгдэх, хувьсч өөрчлөгдөх зүй тогтолтой юм бол цаг нь ирэхээр л шинэчлэгдэнэ.
Тэгэхээр би хэлний шинэчлэлийн, тэр тусмаа дөрвөн үсгийн асуудалд санал нийлэхгүй байгаа. Хүчээр, механикаар хийж болохгүй. Харин тэр хэл шинжлэлийн мэргэд олон нийтийн санаа бодлыг анхаарах ёстой. Монгол хэлний дүрмийг өөрчлөх шаардлагатай ч цаг нь болсон уу, үгүй юу.
Цаг нь болоогүй зүйлийг хүчээр хийх гээд байгаа юм биш үү гэж тэднээс асуумаар байна. Хүчээр хийх гээд байгаа үйлдэл нь шинэчлэлийн гэгдэх Засгийн газрынхаа мундаг бодлогын нөлөөнд ороод, тэр сэтгэл зүйдээ автаад бүгдийг л өөрчлөх юм байна гэж ойлгоод байгаа юм биш үү.
Урьдчилсан бэлтгэлтэй, үе шаттай хийх ёстой ажлыг дур зоргоороо гүйцэтгэх гээд байж болохгүй. Аливаа зүйл бол хоёр талтай. Сайн сайхан зүйлийн эсрэг муу муухай, буруугийн эсрэг зөв л оршиж байдаг. Энэ ёсны үүднээс авч үзвэл бид ямар нэгэн хэмжээгээр өөрсдийнхөө монгол хэлэнд анхаарал тавих цаг болсон.
Гэхдээ дөрвөн үсэг солих, хасахын хэмжээнд анхаарал тавих уу, эсвэл эх хэлнийхээ бодлогын хэмжээнд анхаарал хандуулах уу гэдэг л гол асуудал. Түүнээс биш дөрвөн үсгээр тоглосноороо хэлний хувьд шинэчлэл хийгээд, монгол үндэстэн аман аялгууны хувьд шинэ төвшинд гарна гэдэгт итгэхэд эргэлзээтэй байгаа юм.
-Зарим хүн энэ эрдэмтдийг өөр зорилго агуулан монгол хэлээр оролдож байж болзошгүй гэж хардаж байна? 
-Цаана нь юу нуугдаж буйг тааж мэдэхгүй ч шинэчлэл гэдэг үгээр далимдуулаад өөрсдийнхөө амьдрах орон зай, өвөр түрийг зузаатгах гэсэн хэсэг бүлэг улстөрчин хүмүүсийн бодлого гэдэг нь харагдаж байна. Тэр бодлогыг нь хэрэгжүүлэх гэж яваа хөөрхий хэдэн эрдэмтэн байгаа байхгүй юу.
Гэхдээ энэ эрдэмтдийг буруутгах нь бас хаашаа ч юм. Харин өөрчлөх, шинэчлэх ёстой гэсэн ойлголтыг нийтийн дунд үр тариа шиг цацаад буй нь цаанаа асар том шалтгаантай байх. Би тийм их хартай хүн биш ч эх хэлнийхээ төлөө хардаж байна. Ер нь надаар ч зогсохгүй нийгэм даяараа хардаж байна шүү дээ.
Энэ дөрвөн үсгийн цаана надад гурван том айдас байна. Төлөвлөж буйгаараа солилоо гэхэд нэгдүгээрт, төрийн хэлний бодлого, бүх харилцаа, мөн хувь хүмүүсийн харилцаанд зөв бичих дүрмийн асуудал гарч ирнэ. Өөрөөр хэлбэл, олон хүний, мөн албан байгууллагуудын нэр өөрчилнө.
Монгол хэлний багш нарыг давтан сургалтад хамруулах шаардлагатай болно. Хууль, тогтоомж, төрт ёсны бичиг баримт, сурах бичиг, ном зохиол гээд бүх л зүйлд энэ дөрвөн үсгээс болж маш том өөрчлөлт орно. Энэ бүхний цаана асар их мөнгө эргэлдэнэ биз дээ. Тэгвэл тэр их мөнгө хэнд хэрэгтэй юм бэ.
Энэ бүхний цаана өнөө алдагдалтай төсвөө нөхөх гэсэн төрийн бодлого явж байх вий. Үүнийг үгүйсгэх аргагүй. Нэг үгээр хэлбэл, тэд ажилтай болж байна. Нийгэмд хэвийн явж байсан зүйлийг өөрчлөх нэрээр шинэ ажил бий болгоод, зүгээр л хүмүүсийн тархийг өнгөц дөрвөн үсгээр угааж байна.
Гэтэл цаана нь их том хор хохирол бий. Хоёрдугаарт, улс үндэстний маань оршин тогтнох хувь заяаны асуудал явж байгаа юм. Бид хэлнийхээ тогтолцоогоор хэдий чинээ оролдоно тэр хэмжээгээр хэлний соёл, боловсрол дахиад л утгаа алдана.
-Тэгвэл дөрвөн үсгээр оролдохгүйгээр монгол хэлэнд ямар өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж? 
-Одоо нийгэмд зөв бичдэг хүн байхгүй болсон шүү дээ. Хүн бүр дураараа бичиж байгаа. Ийм байтал дөрвөн үсэгтэй зууралдаж байхаар монгол хэлний журамласан толь гаргаж, суурь боловсролдоо анхаар л даа. Монгол хэлний багш нарыг улам чадваржуул л даа. Хийх шаардлагатай ажил их байна.
Сурах бичгүүдэд байгаа хүүхэд бүү хэл эцэг эх нь ч ойлгохоо байсан энэ их өгүүлбэр зүйн зурлага, гол өгүүлбэр, гол бус өгүүлбэр, өгүүлэхүүн, байц гэсэн хэрэгтэй хэрэггүй онолын зүйлүүдээс татгалзаж болно. Монгол хэлнийхээ сургалтад хүүхдүүдийг өгүүлбэрийн гишүүдээ ялгаж зурдаг биш, харин өргөдөл бичиж чаддаг болгон төгсгө л дөө.
Энэ мэт хийх ажил өчнөөн байхад дөрвөн үсэг яриад байх юм. Үүний цаана эдийн засаг, улстөр, тэдээд улс орны оршин тогтнох хувь заяа бий. Бид хэнтэй адилхан аялгуутай ярьдаг болох гээд байгаа юм бэ. Үүнд хэн мөнгө хаяад байна вэ. Хэний бодлогоор, хэний оролцоотойгоор төрийн хэмжээнд хийгдэх гээд байна вэ.
Энэ бол маш том асуудал. Ингэж гаднын нөлөөнд автаж байхаар монгол ёс заншил, өв уламжлалаа хүүхдүүдэд ойлгуулдаг хичээлийн хөтөлбөртэй больё л доо. БШУ-ны сайдад хувь судлаачийн үүднээс хэлэхэд маш том ажил өмнө нь байна.
Морин хуур, хөөмэй, уртын дууны, мөн монгол бичгийн үндэсний хөтөлбөр нэг, хоёр гэж хэрэгжсэн. Одоо энэ хөтөлбөр ирэх онд дуусна. Харин дараагийн хөтөлбөрөө хоёрын хооронд цаасан дээр хийхээ больё. Хэдхэн хүн хуурдаж, хөөмэйлдэхдээ гол нь биш нийт иргэдийн үндэсний боловсролд анхаарах хэрэгтэй.
Аяндаа монголоороо сэтгэдэг, боддог, дээдэлдэг болчихвол хүссэн хүсээгүй морин хуур тоглож, хөөмэйлдэж, хэл бичгээ сурна. Гэтэл хэлбэр төдий юм хийгээд байна. Одоо өнгөн хэлбэр бус гол арга уруугаа шилжих цаг болсон. Ингэхийн тулд эрдэмтэн мэргэдээ цуглуулаад үндэсний боловсролын хөтөлбөр гэж хийх хэрэгтэй.
Энэ хөтөлбөрөөс хүүхдүүд “Би монгол хүн шүү дээ” гэж мэдрэх мэдрэмжийг авдаг болгоё. Япон Улсын дунд сургууль төгсч буй охид нь цайны ёслолыг хийж сураад, хөвгүүд нь сэлэмний урлагийг эзэмшээд төгсдөг. Гэтэл манай хүүхдүүд 12 жил суралцаад үндэсний гэсэн юуг таньж, сураад төгсч байна вэ.
Юу ч байхгүй шүү дээ. Үндэсний боловсролын хөтөлбөртөө монгол хүн өв соёл, ёс заншлаасаа юуг сурсан байх ёстой, юуг эзэмшсэн байвал түүнийг боловсролын стандартад нийцсэн гэж үзэх асуудал бидэнд ус, агаар шиг хэрэгтэй байна. Харамсалтай нь эрдэмтэд нь гаднын соёлын нөлөөнд автсаар байтал бүх өв соёл устаж үгүй болох нь.
-Тантай санал нэг байна. Гэтэл эрдэмтдийн одоо боловсруулж буй төслийг төрөөс дэмжиж тогтоол гаргах магадлалтай байгаа. Хэрэв батлагдвал хүн бүр шинэ дүрмээр журамласан толийг нь хуулийн дагуу худалдаж авах үүрэгтэй гэсэн? 
-Уг нь төр гэдэг чинь эртнээс монголчуудын хувьд үнэт зүйл нь байж ирсэн. Үеийн үед бид цайныхаа дээжийг “Төрийн сүлд минь өршөө” гэж өргөж байсан. Америк, Англи, Япон гээд аль ч улсад энэ заншил байхгүй. Бидний үзэл, оюун санаанд төрийг дээдлэх үзэл маш эртний суурьтай.
Харин энэ их үнэлэмжийг 1990-ээд оноос хойш төр баригчид өөрсдөө үгүй хийсэн. Тиймээс одоо төрийн үнэлэмж ард иргэдийн дунд газар унасан шүү дээ. Хэрэв эрдэмтдийн энэ завхарсан төслийг төр дэмжиж тогтоол гаргаад, толь бичгийг нь “Энэ дүрмийг сониндоо баримтлах ёстой” гээд тулгавал ажлын эрхэнд чи авч магадгүй. Харин ард түмэн хүлээж авахгүй.
Яагаад гэвэл төрд итгэх итгэлгүй болсон. Аливаа хууль тогтоолыг иргэд ёсчлон биелүүлдэг, хүндэтгэн үздэг чанарыг өөрсдөө үгүй хийсэн. Тэгэхээр улстөрчид дээрээ ажлаа хийж л байхад түмэн олон амьдралын мөрөөрөө, ажлаа хийдэг зүй тогтлоороо, бичдэг хэвшлээрээ бичээд л явж байна. Хэзээ ч хэрэгжиж нэг мөр болохгүй.
-Монгол бичгийг эргээд ашиглаж, төрийн хэл болгох хэрэгтэй гэж олон хүн үзэж байна? 
-1990-ээд оны дунд үед ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангийг монгол бичиг рүү шилжүүлээд эргэж болиод хүүхдүүдийг “алсан” шүү дээ. Уг нь тэр үед төр өөрийн гэсэн бодлоготой, ой санамжтайсан бол улам үргэлжлүүлэх ёстой байсан юм.
Тэгсэн бол өдийд монгол бичгийг нэлээд өндөр төвшинд сурсан хэсэг бүлэг бий болох байлаа. Гэтэл манай төрийнхэн нийгэмд хэрэгтэй, хийх ёстой зүйлээ орхиж, огт хэрэггүй, шаардлагагүй зүйлүүдийг маш том ажил болгон сурталчилдаг. Үүгээрээ ажил хийсэн болж харагддаг.
Магадгүй энэ үйлдлээрээ төрийн хэсэг бүлэг хүмүүс цаашид цалинтай байх эх үүсвэр нь бий болдог байх л даа. Тиймээс л ийм асуудалд анхаарлаа хандуулцгаагаад байгаа болов уу.
-Ц.Өнөрбаян доктор “Ц.Дамдинсүрэн гуай монгол хэлний дүрмийг сайжруулаарай гэж хэлсэн” гээд байгаа? 
-Ц.Дамдинсүрэн гуай “сайжруулаарай” гэсэн болохоос “өөрчлөөрэй” гэж хэлээгүй л байхгүй юу. Гэтэл энэ нь сайжруулах биш харин ч муужруулалт. Ц.Дамдинсүрэн гуай “Би үгийн гарал, дүрэм дээр алдсан байна. Үүнийг хожмын мэргэд улам боловсронгуй болгох байх” гэж хэлснийг энэ хүмүүс гуйвуулж байна.
Тэгээд ч олон нийт хүлээж авахгүй байна шүү дээ. Засгийн газар аливаа зүйлийг ард түмэнтэйгээ хэлэлцэж шийдвэрлэнэ, ойр байна гэдэг болсон. Тэгвэл дөрвөн үсэг хасах, гээгдэх эгшгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулах, эсэх талаар яагаад асуухгүй байна аа. Замын түгжрэл бууруулах, машины дугаар хязгаарлах энэ тэр гээд асуудаг хэр нь хамгийн чухал зүйлийг ямар шалтгаанаар асуухгүй байна гэдэг л учиртай байгаа биз.
-Төрийн хэлний зөвлөлийн ажлын албаны дарга, хэл бичгийн ухааны доктор Б.Магсаржав гуай “Хэл бичигт өөрчлөлт оруулж буй бид ард түмний төлөөлөл” гэж хэлсэн. Тэгэхээр ард түмнээс асуух шаардлагагүй гэсэн үг юм болов уу? 
-Аливаа мэргэжил, салбарын хүмүүс ямар ч тохиолдолд ард түмний цөөнх л байдаг. Чи бид хоёр утга зохиолын хүмүүс байж “Бид хоёр ард түмний төлөөлөл. Тиймээс ард түмний өмнөөс шийдвэр гаргана” гэж хэлж болохгүй биз дээ. Өөрөөр хэлбэл, бид ард түмэн гэдэг том модны нэг л нахиа.
Гэтэл төр ард түмнээсээ асуулгүй, гүйцэтгэж буй цөөнх нь өөрсдийгөө “Ард түмний төлөөлөл” гэж яриад буйд л би гайхаад байна. Манай төрд нэг арга байх шиг. Би дахиад хэлье. Дээр хэлсэнчлэн олон нийтийн анхаарлыг татах, эрхэнд нь халдах, өөрсдөдөө ашигтай далайцтай зүйл гүйцэтгэхийн тулд наана нь сатааруулах юм хийдэг байх.
Хэл бичгийн дүрмийг өөрчлөх гэдэг улстөржсөн, асар их мөнгө эргэлдэх ажлынхаа наана нь зүгээр л дөрвөн үсэг орхиж байна. Харин ард түмэн дөрвөн үсгийг байх, байхгүйн тухай маргалдаж байхад цаана нь том ажлууд нь хийгдэж л яваа. Тэгээд үнэнч, шударга, өөрийн байр сууриа илэрхийлсэн хүмүүсийн дуу хоолойг шууд хавчиж эхэлдэг.
-Хэл шинжлэлийн залуу эрдэмтэд энэ асуудалд яагаад анхаарал хандуулахгүй, дуугарахгүй байгаа юм бол? 
-Чадвартай, залуу эрдэмтэд энэ дөрвөн үсэг болоод цаанаа их ухвартай асуудлын талаар яагаад үг дуугарахгүй байна вэ. Ер нь нийгмийн чөлөөт дуу хоолойг хааж, боосон үйлдлийг төр өөрөө яагаад хийгээд байгаа юм. Тийм биз дээ. Ардчилал гэдэг зүйлээс өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд лав хоёр алхам ухарсан гэж би хараад байгаа.
ССАЖ-ын сайд нь үндсэн ажлаа мартаж нэг Батаар л ярьдаг болсон. Уг нь би Соёлын яам байгуулагдахад баярласан юм. Гэтэл эцэстээ нөгөө яам маань Соёл Батаарын яам болсон. Одоо харин БШУ-ны яамыг битгий л Боловсрол дөрвөн үсгийн яам болоосой гэж хүсч байгаа. Эх хэлний боловсрол гэхээр л дөрвөн үсэг яриад байдаг болох шинжтэй.
За яахав, тэд хувь хүнийхээ өнцгөөс төрийн ажил хийдэг байж болно. Харин би залуу эрдэмтдээс нэг л зүйлийг олж харахгүй байгаа. Хүн юм чинь олон гадаад хэл сурч, өндөр боловсрол хаа нэг газар эзэмшиж болно. Хамгийн гол нь таны сурсан бүхэн чинь эцсийн эцэст юунд зориулагдах ёстой юм бэ.
Гадаадынханд уу, үгүй биз дээ. 1.5 сая хавтгай дөрвөлжин газар нутагтай, 2.7 сая үндэстнийхээ хөгжил, оюун санаанд зориулагдах ёстой. Тэгэхээр шинэ цагийн залуу эрдэмтдэд би хатуу л үг хэлнэ. Та нар эрдэм боловсрол, хэл соёлыг өндөр төвшинд эзэмшсэн байж болно. Харин эх орноо гэх сэтгэл даанч алга.
Ийм завхарсан асуудал нийгэмд өрнөөд байхад нүдэн балай, чихэн дүлий сууж байгаа чинь гэмт хэрэг шүү. Та бидний үр хүүхэд ирээдүйд хаана амьдрах гээд байгаа юм бэ. Монгол харилцаа, ёс заншил, оюун санааныхаа ертөнцөд л үр хүүхэд маань амьдрах ёстой биз дээ.
Үр хойчийнхоо төлөө дуугарах цаг болоогүй юу. Өнөөдөр халаасанд чинь хэдэн төгрөг байх чухал биш ээ найзуудаа. Ирээдүйнхээ оюун санаанд монгол хэл, өв уламжлал, зан заншлаа авч үлдэх, ургуулан хөгжүүлэх л бидний гол ажил гэдгийг сануулъя. Би ер нь олон зүйлээс айж байна.
Тухайлбал, далайн шуурга болоод буй Зүүн Өмнөд Азийн орнууд эх газаргүй болвол хаана ирэх вэ. Төв Азийн өндөрлөгт, хүн амын сийрэгшилтэй бүс хаана байна. Ингээд бодохоор зөвхөн Монгол Улс шүү дээ. Тэд магадгүй өөрсдийнхөө ирээдүйг харсан бодлогыг бидэнд хэрэгжүүлдэг байхыг үгүйсгэх аргагүй.
Алсын бодлогынх нь эргүүлгэд манайхан яваад орчихсон юм биш биз дээ. Хэл бичиг өөрчлөх, түүх соёлыг мартуулах нь алсын бодлого юм шиг санагдаж байна. Энэ шинэчилсэн дүрэм нь батлагдвал бичиг үсэг анхлан сурч буй бидний хойч үе хүссэн хүсээгүй “мори, хони, хани, өвөлийн, хаварийн” гэж аялгаар нь дууддаг болно.
Энэ нь хэнд ашигтай вэ. Бодоод үз л дээ. Эх хэл бол улс үндэстний оршин тогтнох, аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой. Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан зэрэг бичгийн мэргэдийнхээ өвлүүлж үлдээснийг ингэж үргэлжлүүлэхгүй шүү найзуудаа. Ингэснээрээ түүхэнд үлддэггүй юм гэдгийг ч одооны энэ эрдэмтдэд хатуухан хэлье.
М.Наранболд
Эх сурвалж: 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.