• Categories

  • Traffic

Алексей Баталов: Амьдрал нулимсанд дургүй киноноос эротик хэсгүүдийг нь хасч гаргасан

 

2013 оны 11-р сарын 12

 

Алексей Баталов: Амьдрал нулимсанд дургүй киноноос эротик хэсгүүдийг нь хасч гаргасан

Орос-Зөвлөлтийн кино урлагийн амьд домгуудын нэг Алексей Баталовтой уншигч та бүхнийгээ уулзуулж байна.

Энэ жил 85 нас шүргэж яваа тэрбээр “7 өдөр” сэтгүүлийн сурвалжлагч Анжелика Пахомовад дэлгэрэнгүй ярилцлага өгчээ. Сонины зай талбайгаас болоод ярилцлагыг бүтнээр нь оруулж чадаагүйдээ хүлцэл өчье.

-Алексей Владимирович, та “Амьдрал нулимсанд дургүй” киноны Гошад тоглож байхдаа агуу бүтээл, үзэгчдийн сэтгэлд шингэсэн дүр болно гэдгийг нь мэдэж байсан уу?
-Юу ч мэдээгүй. Зураг авалтын үеэр намайг “үнэхээр мундаг тоглож байна” гэж орилж хашхирах ч юм уу баярлаж, бахархсан зүйлгүй болохоор арга ч үгүй юм. Гоша үзэгчдийн сэтгэлд илүү ойр байдгийн шалтгаан бол эмэгтэй үзэгчдийн ихэд таашаадаг тэрхүү “аз жаргалтай төгсгөл”-ийг оруулж өгсөн кино зохиол нь өөрөө юм болов уу.

Дашрамд дурьдахад, би энэ кинонд анхнаасаа тоглох бодолгүй байсан юм шүү дээ. 70-аад он бол би жүжигчний карьераа дуусгахаар шийдээд байсан үе. Улс төрд орох бодолтой байсан юм. Намын байгууллагад нарийн бичгийн даргаар ажиллах санал ирсэн болохоор Кино урлагийн их сургуулийн ажлаа ч ерөнхийдөө болих тийшээ хандаж байв. Тийм болохоор В.Меньшовыг анх утасдахад татгалзсан. Гэвч мань хүн цөхрөлтгүй хөөцөлдсөөр, натурт олон хоногоор гарахгүй , сургуулийн захиргаанаас бүх зөвшөөрлийг авчихна хэмээн ятгасаар байсан юм.

Мөн Гошагийн дүр бол миний өмнө нь тоглож байсан “Нэг жилийн есөн өдөр” киноны эрдэмтэн Герасимов, “Өнөр гэр бүл” киноны Алексей нарын аль, алиных нь шинж чанарыг агуулсан “алтан гартай” ажилчны дүр гэж хэлж билээ. Түүний хичээл зүтгэл үр дүнд хүрч би зөвшөөрсөн. Тухайн үед энэ кино миний жүжигчний амьдралд ямар итгэмээргүй том эргэлт гаргахыг мэдээгүй.

-Александрагийн найз хөвгүүнийг өмөөрч гудамжны танхай залуустай зодолддог хэсэгт би их дуртай. Байдал бишдэж байхад Гоша гэнэт гарч ирдэг тэр хэсэг…
-Тэр зураг авалтын үеэр хоёр ч удаа маш хүчтэй цохиулж билээ. Меньшов зураг авалтад туслуулахаар урьд өмнө нь нэг ч удаа кинонд тоглож байгаагүй, цохилтын хүчээ бууруулахыг мэддэггүй мэргэжлийн самбочдыг авчирсан байлаа. Тэр үеийн жүжигчид орлон тоглогч авалгүй бүхнийг өөрсдөө хийхийг хичээдэг байсан болохоор би ч гэсэн чанартай бүтээл гаргахын тулд сайн дураараа хохирогч болоход бэлэн байв.

Үр дүн ч үнэхээр та бүхний үзсэнээс илүү сайн болсон юм шүү. Даанч дэндүү их хасч танасан. /В.Меньшов 2007 онд өгсөн нэгэн ярилцлагадаа энэ талаар “Гурван цаг орчим л гардаг бүтээлээс 40 гаруй минутыг хасч танана гэдэг аймшигтай хэрэг” хэмээн өгүүлж байжээ/. Тухайлбал киноны гол баатар маань Олег Табаковтой амрагладаг хэсэг байна. Бас Николай Гоша дээр ирж ярилцдаг хэсгийг хассан. Николайг орж ирэхэд Гоша нүцгэн, нэлээд архичин шинжиндээ орчихсон сууж байдаг юм л даа. Иймэрхүү үйл явдлыг харуулах нь Зөвлөлт орны нэр хүндэд муугаар нөлөөлнө гэж үзсэн юм.

Барууны үзэгчид Зөвлөлтийн хүмүүс бүгдээрээ тийм гэж төсөөлнө гэж айсан хэрэг биз. Гэхдээ тэгтлээ хассан ч гэсэн кино итгэмээргүй амжилт гаргаж чадсан л юм даа. Алдар нэр ард түмний талархлыг хүлээсэн бүтээл болсны ихэнх гавьяа нь В.Меньшовт оногдох учиртай. Тэрбээр тухайн үед ихэд түгээмэл байсан танк, эх орны дайн, байлдаангүй дандаа аж байдлын кино хийж нэрд гарсан нь үнэхээр гайхалтай. Би тэр үеэс хойш одоо болтол түүний шүтэн бишрэгч болсон. -

Та хамгийн анхны кинондоо хэрхэн тоглож байснаа санадаг уу?

-Дунд сургуульд байхад манай ангийнхан бүгд Зоя Космодемьянскаягийн тухай киноны олны хэсэгт тоглож байлаа. Бид түүний ангийн хүүхдүүд болж гардаг юм. Надад хэдхэн үг хэлдэг маш жижиг дүр ногдсон ч тоглоход их хэцүү байсан. Дараа нь ээж аавдаа зэмлүүлээд кинонд тоглохоос өмнө сайн суралцах ёстой юм байна гэдгийг ойлгож билээ.

- Та багадаа авьяастай хүмүүсийн дунд, урлагт их ойр өссөн гэж сонссон юм байна. Анна Ахматоватай ч танил байсан гэдэг?
-Намайг таван настай байхад манайх Нащокинскийн зохиолчдын байранд нүүж очсон юм. Тэгэхэд утга зохиолын луухгарууд болох Мандельштам, Ильф, Светлов, Олеша нар манай хөршүүд байсан. Зочдын өрөөний гол хэсэгт хүндэт зочдод зориулсан том буйдан байрлуулчихсан, тэнд нь зохиолчид голдуу сууж байдаг сан. Хүүхдүүд бид бол тийшээ ойртох ч эрхгүй. Анна Ахматова нүүж ирснээсээ хойш энэ буйдангийн гол эзэн нь болсон. Кофе уугаад л, хүмүүстэй ярилцаад л. Тэр их өвөрмөц хүн байсан. Чёлктой, дээр үеийн бошинз өмсөнө. Удаан хөдөлгөөнтэй.

Түүний талаар сайн мэдэхгүй ч ямар ч байсан Ленинградаас ирсэн гэдгийг нь санаад байдаг юм. Дайнаас өмнө ээж Анна хоёр намайг тийш нь авч явж байлаа. Тэр буцаж ирээд бидэнтэй байнга л ойр амьдарсандаа, хөөрхий. Эхлээд зохиолчдын байранд, дараа нь хожим миний аав болсон зохиолч Виктор Ардовын амьдарч байсан байранд нүүж очсон.

Ээжийн минь гар дээр бурхан болсон юм шүү дээ. Өглөөний цайны дараа ээжтэй минь хамт юм ярьж сууж байгаад “түр явчихаад ирье” гээд маш тайван босч угаалгынхаа өрөө рүү орсон гэдэг. Ирэхгүй болохоор нь хойноос нь ортол шалан дээр хөдөлгөөнгүй хэвтэж байсан гэсэн. Түргэнийхэн ирээд инфакт болсон гэж оношилсон байдаг.

Х.Сайхан

http://news.gogo.mn/r/131257

http://stat.gogo.mn/news/2012/10/31/mongoliinmedee1031.jpg

Нийт сэтгэгдэл(16)
  • Зочин      202.179.27.32

    2013 оны 11-р сарын 12

    гайхалтай кино. Гайхамшигтай жүжигчид. Өөр хэлэх юм байхгүй

    [ Хариулах ] 25 0
  • Зочин      112.72.13.226

    2013 оны 11-р сарын 12

    элит жүжигчин

    [ Хариулах ] 11 0
    • Зочин      202.72.245.170

      2013 оны 11-р сарын 12

      uneheer goy kino shuu

      [ Хариулах ] 9 0
  • Зочин      202.72.245.123

    2013 оны 11-р сарын 12

    гарчигтай холбоотой хэсэг огт алга

    [ Хариулах ] 3 0
    • Зочин      202.70.46.200

      2013 оны 11-р сарын 12

      Porn baisan gej bodoo yu chi

      [ Хариулах ] 8 2
      • Зочин      202.5.196.86

        2013 оны 11-р сарын 12

        ene nuguu buten orchuulaagui gej anhandaa bichsen.

        [ Хариулах ] 0 0
    • Зочин      203.91.119.18

      2013 оны 11-р сарын 12

      sain unshaach

      [ Хариулах ] 0 0
  • zochin      180.149.78.26

    2013 оны 11-р сарын 12

    Москва нулимсанд дургуй.

    [ Хариулах ] 2 1
  • Зочин      103.26.194.52

    2013 оны 11-р сарын 12

    Москва нулимсанд итгэдэггүй

    [ Хариулах ] 2 1
    • Зочин      112.72.13.58

      2013 оны 11-р сарын 12

      москва слезам не верит

      [ Хариулах ] 1 0
  • Зочин      202.21.106.167

    2013 оны 11-р сарын 12

    Нөгөө анх удаа оскар авсан зөвлөлтийн кино болчихоод найруулагч нь улс төрийн шалтгаанаар шагналаа очиж гардаж чаддаггүй кино чинь энэ мөн үү?

    [ Хариулах ] 1 0
    • Зочин      112.72.13.58

      2013 оны 11-р сарын 12

      1981 онд оскар авсан

      [ Хариулах ] 0 0
  • zochin      103.11.195.32

    2013 оны 11-р сарын 12

    Ix olon udaa ene kino g uzsen.nadiig baga bxad ch ene kino gardag bsan.xeden ch udaa uzsen uidaxgui uzdeg.jinxene uran buteel gj ene kino g l xelex bx.gol duriin emegtei jujigchin(uildveriin darga boldog) ix saixan goyo xun shuu.odoo amid mend baidag boluu?

    [ Хариулах ] 1 1
    • Зочин      112.72.13.58

      2013 оны 11-р сарын 12

      хамгийн гол нь зүгээр л амьдралыг байгаагаар нь харуулснаараа хүмүүсийн сэтгэлд ойр дотно санагддаг мөнхийн бүтээл юм лав л ноднин гол дүрийн эмэгтэй жүжигчин катя нь гарч байсан маш сайхнаараа байна лээ 2 ч сайхан охидтой чинээлэг сайхан амьдралтай сайхан амьдардаг юм билээ огт хөгшрөөгүй вера алентова гэдэг жүжигчин уул нь 1942 онд төрсөн хүн юм билээ

      [ Хариулах ] 1 0
  • dim      103.10.21.106

    2013 оны 11-р сарын 12

    vnheer goe kino mundag jvjigchid shvv

    [ Хариулах ] 1 0
  • zochin      202.131.247.23

    2013 оны 11-р сарын 13

    heleh uggui mundag kino. jujiglelt, nairuulga, zurag avalt ooloh zuil neg ch ugui. hed ch uzsen uidahgui

    [ Хариулах ] 1 0

Монголын утга зохиол судлалын төв болон Төрт ёс хаадын сангийн тэргүүн, утга зохиол судлаач, орчуулагч Д.Гүн-Үйлс: Чадахгүй байж ном гаргаж өөрсдийгөө алах юм

 

 

2013-11-15 09:57:33

 

Т.БАТСАЙХАН

 

Монголын утга зохиол судлалын төв болон Төрт ёс хаадын сангийн тэргүүн, утга зохиол судлаач, орчуулагч Д.Гүн-Үйлстэй ярилцлаа.

 

 

 

-Та сайхан өвөлжиж байна уу. Хавхаа эргэнэ гэж зохиолч орчуулагчид ярьдаг. Та эргэдэг үү. Эвсэл энэ ойлголт танд хоцрогдсон ч юм уу, жаахан доогуур зиндаанд сонсогдож байна уу?

 

- Би өөрийн биеэр явж хавхаа эргэхээ больсон. Манай номнууд ямар үнээр зарагдаж байгааг ч мэддэггүй. Миний үүрэг бол ширээний ард суугаад  орчуулга судалгаагаа хийх байдаг.  Менежерүүд мааньАлдагдалтай байна, болохгүй байнагээд байдаггүй. Тийм болохоор бидний ном дажгүй зарагдаад байгаа бололтой. Зохиолч, орчуулагч хүн яг уран бүтээлдээ анхаарлаа хандуулвал чанарын хувьд ч сайн бүтээл гарна.  Түүнээс биш өөрөө номоо бичлээ, хэвлэх үйлдвэрээс гаргаад дэлгүүрүүдэд аваачиж өгнө. “Миний хэдэн ном зарагдсан байнагээд л өнжөөд нэг хавхаа эргэх ч юм уу. Энэ асуудлыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

 

-Гэхдээ манай зохиолч, орчуулагчдын ихэнх нь энэ замаар уран бүтээлээ туурвиж байна. Тэд болоод л байгаа.  Харин бүтээлийн чанарын тухайд та юу хэлэх вэ?

 

-Санхүүгийн асуудал ярих ёстой зүйл мөн. Гэхдээ түүний дээд талд чанар байх нь зүйн хэрэг. Бусдын бүтээлийг чанарын хувьд муу гэж шууд хэлж чадахгүй. Өөрсдөө номоо сайн болсон гэж бодсон болохоор  дэлгүүрийн лангуун дээр аваачиж тавьж байгаа. Тэр болгоныг уншиж, шүүгээд суух завгүй л явна. Миний хийх ажил ч биш. Уншигчид гэж том шүүлтүүр байна. Түүгээр л бүх зүйл хэмжигдэж, тэдэнд хүлээн зөвшөөрөгдөх хэрэгтэй. Түүнээс надад хүлээн зөвшөөрөгдөх  сонин биш байх л даа. 

 

-Та бол уншигчдад хүлээн зөвшөөрөгдөж чадсан хүн гэж боддог. Энэ хүртэл ямар замыг туулав?

 

-Хамгийн анхны бүтээлээ 1990 онд өлгийдөж байлаа.  Тэнгэрийн охиннэртэй өгүүллэгийн ном байсан. Одоо түүнийгээ харахаар сайхан мэдрэмж төрнө.  Тэр номоороо уран зохиолын  ертөнцөд нэвтрэх гэж оролдсон байдаг.  Нэг хэсэг завсарлаад 1994 оноос эхлэн тасралтгүй ажиллажээ. Төлөвлөгөө, даалгавар биелүүлэх гэж номнуудаа яаран  гаргасангүй.  Чамгүй зүйл хийснийг бүтээлүүд маань гэрчилнэ. Хэл яриа гэдэг хүний бодол санааг агуулсан өндөр эрэмбийн бүтэц байдаг.  Тэгэхээр  өөрийгөө яг хаана явааг сайн мэдэхгүй. Надад алдаа дутагдал бий. Сурах судлах зүйл олон үлдсэн нь ойлгомжтой. 

 

-Та уншигчдад хүлээн зөвшөөрөгдөх тухай ярьсан.  Тэгвэл уншигчдын хайрыг ямар бүтээлүүд татаад байна вэ?

 

-Хэн сайн бүтээл гаргаж, түүнийгээ олон түмэнд сурталчилж, түгээж чадаж байна,  тэр хүнд энэ салбараас хоолоо олж идэх боломж бий.  Түүнээс болсон болоогүй ном гаргаад хэрэггүй.  Номын дэлгүүрт ороод далай шиг олон номноос сонголт хийхэд чанаргүй номыг уншигчид сонгоно гэж байхгүй. Хүлээн авч байгаа хүрээлэл бага ч гарч байгаа ном олон байна. Тэгэхээр дахиад хэлье.  Сайн бүтээл гарга.  Яагаад муу ном гардаг гэвэл зарим хүн  Тэр ном их сайн зарагдаж байна. Яг ийм ном гарганагэсэн хандлагаар ханддаг. Эхнийхээ өгүүлбэрийг ч бичээгүй байхдаа ашгаа тооцчихдог.  Мөн нэг хэсэг нь нэр төрийн төлөө ном хийж байна.  Хамгийн харамсалтай нь тэд чадахгүй байж ном гаргаад нэр төрөө өргөх биш алаад байгаа юм. Түүнийгээ мэдэхгүй байгаа нь бүр тэнэг. Тэгж гарсан номыг тэнгэр ч таалахгүй дээ.

 

-Энэ салбарт тантай мөр зэрэгцэн уран бүтээл хийж яваа олон хүн байна. Та бүхний дунд өрсөлдөөн байдаг уу.  Тэдэнд хэрхэн ханддаг вэ?

 

-Саяхан нэг эрдэмтэн ном хэвлэлийн салбарт Баабар, “Эдмон”-ий Б.Энхбат, Г.Аюурзана, Д.Гүн-Үйлсийн фракц байдаг гэж бичсэн байсан.  Үнэний ортой байж мэднэ. Санаа нийлдэг хүмүүс уран бүтээлүүдээ ярилцаж, хүсэл сонирхлоо хуваалцсаар яваад нэг мэдэхэд фракцархуу юм болчихож.  Гэхдээ улс төрийнхөн шиг хоорондоо хэрэлдэж явахгүй нь лав. Зах зээлийн зарчмаараа л ажиллаж байна.

 

-Та Монголын утга зохиол судлалын төв болон Төрт ёс хаадын сангийн тэргүүн, утга зохиол судлаач, орчуулагч гээд олон албатай юм. Аль нь таны чин хүсэл юм бэ?

 

-Бүгд миний хүсэл сонирхлоос урган гарсан. Би О.Дашбалбар, Р.Чойном, Б.Урианхай нар  шиг уран бүтээлийнхээ өмнө үнэнчээр сууж чадсангүй.  Ийм хүн өнөөгийн нийгэмд ховор болсон.  Зохиол бичих, орчуулах бол миний ажил. Үүний цаана миний амьдрал яваа. Талхаа олж идэж байна. Аль болох олон зүйл амжуулах нь миний чин хүсэл юм. 

 

-Та  олон  цагаар юм бичиж суудаг байх.  Зарим хүн  чимээ шуугианыг тэвчдэггүй. Уран бүтээлийн идэвхитэй үедээ ямар орчинг таалдаг вэ?

 

-Хүмүүс биднийг өдөр шөнөгүй л юм бичээд суудаг гэж боддог. Бид чинь энэ ертөнцөөс ангижирсан улс биш. Энэ миний ажил нөгөө талаас хобби минь юм. Зарим хүн ярьж байхдаа сэтгэдэг бол би бичиж байхдаа сэтгэдэг. Ямар нэгэн зүйл хийхдээ хүмүүс өөртөө зав, орчин бий болгох гээд байдаг. Би тэгдэггүй. Хүмүүс шуугиж байсан ч бичээд л сууж байдаг. Тэднээс өөрийгөө тасалж чаддаг. Тэгэхээр чимээн шуугиан надад хамаагүй. 

 

-Манай орчуулагч нар номын зохиолчоос нь зөвшөөрөл авахгүйгээр ажлаа хийгээд байх шиг. Зөвшөөрөл авах хэн хэндээ амар биш үү. Хүндрэлтэй байдаг уу?

 

-Зөвшөөрөл авах хэрэгтэй. Би ч зөвшөөрөл авдаг. Энэ хэцүү ажил биш. Зохиолч руу нь саналаа интернэтээр явуулна.  Хариу ирдэггүй юм.  Тэгэхээр нь хэсэг байж байгаадМанай монголчууд дуугүй байна гэдэг зөвшөөрсний тэмдэг гэж үздэг. Танд баярлалаа. Номыг тань сайн орчуулна. Амжилт хүсьегэчихнэ. Энэ залийг ашиглах  хэрэгтэй. Харин дэлхийд борлуулалтаараа нэгдүгээрт яваа бүтээлүүдийг  орчуулахдаа номын яармагаас зөвшөөрөл авна. Тэр нь харьцангуй үнэтэй.  Сайн номыг ашгийг нь олно гэж бодож байгаа бол албан ёсны зөвшөөрөл аваад орчуулах л хэрэгтэй байна.

 

-Яг одоо таны анхаарлыг ямар бүтээл татаж байна. Ер нь орчуулах бүтээлээ хэрхэн сонгодог вэ?

 

-Би түүх, уран зохиол, орчуулга гээд олон зүйл хийж байна.  Гадаад хэлний толь, хэл зүйн бүтээлүүд цөөнгүй гаргасан. Одоогоор энэ төсөлдөө цэг тавьсан. Миний энэ бүтээлүүдийн хажуугаар энэ зэрэгцэх нь үнэндээ байсангүй. Сүүлдээ буян хийгээд байна уу нүгэл хийгээд байна уу гэдгээ ойлгохгүй байлаа. Саяхнаас залуу үедээ зам тавьж өгье гэж бодох болсон .Одоо түүхийн талаар түлхүү ажиллана. Бүх урамсарт амьдралаа их түүх, их хаадынхаа амьдралыг судлахад зориулна. “Улс үндэстнийг мөхөөе гэвэл эх түүхийг нь мартуулгэж хэлдэг. Тиймээс түүхээ эргэн сэргээх, түгээн дэлгэрүүлэхээр ажиллах хэрэгтэй гэдгээ ойлгосон.  Хаадынхаа тухай судлан гүнзгийрэх тусам хийморь цог золбоо бадарна гэж боддог. Харин хаадаа мэдэхгүй тэднийг дурсахгүй бол өөрсдөө гундан доройтно. Ийм л бодолтой явдаг.

 

-Танай төвөөсИх хаадгээд 13 боть ном гаргасан. Хүмүүс их сайхан хүлээн авсан шүү?

 

-Энэ бол энэ цаг үеийн хамгийн сүр жавхлантай бүтээл.   Улс бүхэн хаантай. Тэр хаадынхаа тухай ном хэвлээгүй гүрэн гэж байсангүй. Манай улс сүүл мушгиж байлаа.   Тэр том орон зайг нөхөж бүтээлээ гаргасандаа баяртай байдаг.  Энэ миний долоон үед тохиохгүй аз завшаан юм. Мөн Монголын утга зохиол судлалын төв ахмад зохиолч ӨлзийсүрэнгийнШихихутаггэдэг номыг удахгүй гаргах гэж байна. Энэ бас их сонин бичигдсэн бүтээл. Энэ түүхэн хүний нэр дурьдагдсан уран бүтээл олон гарч байснаас яг өөрийнх нь тухай бүрэн хэмжээний ном гарч байсангүй.  Шихихутаг болМонголын нууц товчоо”-г зохиоход их үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. Үүнтэй би санал нэг байдаг.

 

-Түүхэн бүтээл, Монголын хаадын тухай ухамсарт амьдралаа зориулна гэлээ.  Саяхан дуучин С.ЖавхланХамаг Монголтөсөл хэрэгжүүллээ. Та түүнийг дэмжиж байв уу?

 

-Сайхан хэрэг. Бид цус нэгтэй. Нэг туурга, тулгатай байсан хүмүүс. Морин дэл дээр сэлэм эргүүлж явсан сүнс нэгтэй ахан дүүс.  Хамтдаа дэлхийг талыг эзэлж явлаа. Далдын их хүч мөнх тэнгэрийн ивээлээр бидэнд хилийн дээс байхаас сэтгэлийн дээс байхгүй. Хайрлан, дэмжиж байх хэрэгтэй. Тиймээс энэ төслийг би 100 хувь дэмжиж суулаа.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=3082

Н.Баасандорж: Төв шуудангийн хажууд 17 жил ном зарж байна даа

Нийтлэгдсэн огноо: Өнөөдөр 16 цаг 43 минут

eccbc22662b1a261big

http://resource.time.mn/review/photo/2013/11/7efe9a522043e461/eccbc22662b1a261big.jpgЭнэ хүнийг Н.Баасандорж гэдэг. Төв шуудангийн буланд ном зардаг, “Дээлтэй ах” гэвэл хүн бүр андахгүй гэх. Хэсэг хором саатаж түүнтэй ярилцлаа.

-Юуны өмнө өөрийгөө танилцуулна уу. Ном зараад хэдэн жил болж байгаа вэ?

-1989 оноос эхэлж ном зарж байна. Харин яг энэ байрандаа 1996 оноос эхэлж зогсох болсон. Нийтдээ ном худалдаад 24 жил, яг төв шуудангийн энэ байрандаа зогсоод 17 жил болж байна даа. Ах нь номоор л амьдралаа залгуулж байна. Үүнээс өөр ажил хийх гэж оролдож ч үзээгүй дээ.

-Та байнга үндэсний хувцас, дээл өмссөн байгаа харагддаг. Үүнийхээ талаар тайлбарлах уу?

-Эхнэр маань үндэсний хувцас урладаг юм. Би Монголоо гэсэн сэтгэлээрээ л байнга дээлээ өмсдөг дөө. Сүүлийн таван жил би дээлээрээ гоёж энд зогсч байна. Төв шуудангийн энэ хавь бол хамгийн их хөл хөдөлгөөнтэй, гадаадын жуулчид их явдаг газар. Тиймээс би үндэсний дээлээ өмсөөд зогсч байгаа нь Монголоо сурталчлах бас нэгэн хэлбэр гэж боддог. Хааяа дээлээ угаачихаад европ хувцастай зогсч байхаар хүмүүс гайхдаг. Та дээлээ өмсвөл илүү гоё харагддаг шүү гэж хүртэл хэлж байсан.

-Танд энд үйл ажиллагаа явуулах зөршөөрөл гэж бий юу. Ер нь хуулийн байгууллагаас хөөж туух асуудал байдаг уу?

-Надад зөвшөөрөл байхгүй ээ. Монгол хүн хөдөлмөрлөх эрхтэй гэж Үндсэн хуулинд заасан байдаг. Анхандаа ч их хөөдөг байлаа. Хор биш оюуны хоол зарж байгаа болохоор сүүлдээ ч хөөхөө байж дээ.

-Цаг үеэ дагаад хүмүүс цаасан ном унших биш цахим ертөнцөд л байх нь илүүтэй болжээ. Энэ талаар таны бодол?

-Ном бол мэддэггүйд эрээн цоохор, мэддэгт эрдмийн оргил юм. Орчин үеийн хөгжил, телевиз, интернэт байлгүй л яахав. Гэхдээ тунг нь тааруулахгүй бол болохгүй юм шиг санагддаг. Телевиз үзэхээр улстөр, фэйсбүүк, твиттерт хов жив л ярьдаг юм шиг байна лээ.

Харин 2010 оноос ном унших нь эргэж сэргэж байгаа юм уу даа гэж боддог. Ном зарж байгаа хүний хувьд надад илт мэдрэгдэж байгаа. Ном асуусан, ховор ном сурагласан хүн олширч байгаад би баярладаг. 2010 оноос өмнө ном цуглуулагч нарыг ер нь харж байгаагүй. Харин сүүлийн үед ховор нандин ном цуглуулдаг хүмүүстэй их таарах болсон. Би арваад хүнд номын цуглуулга бэлдэж өгсөн дөө.

-Хүмүүс ямар төрлийн ном илүүтэй худалдаж авч байна вэ?

-Сүүлийн үед голдуу түүх, 90-ээд оноос өмнөх зохиолын номнуудыг худалдаж авдаг. Түүхийн ном бол ерөнхий мэдлэг олгохоос авахуулаад ач холбогдол ихтэй. Харин хуучны уран зохиолын номнууд бол монгол хэлний найруулга, уран зохиолын өнгө аяс их сайхан байдаг л даа. Яг үнэнийг хэлэхэд сүүлийн үеийн зохиолчид, зохиолын номнууд гэж утга учраа алдсан зүйл байна шүү дээ.

-Худалдан авагчдын олонхи нь ямар хүмүүс байдаг вэ?

-Ихэнх хүмүүс нь зорьж ирж авдаг даа. Ном хайсан хүмүүс шууд нэрийг нь хэлээд асуудаг. Хажуугаар өнгөрч байгаа хүмүүс ном авах нь цөөн. Нийгмийн ухаанаар ард иргэдийг хэд ч хувааж үздэг юм бүү мэд. Миний хувьд хүмүүсийг зургаа хувааж үздэг. Үүний доод гурван үе л ном их авдаг. Хэт баян, баян, дундаж, дундаас доогуур, ядуу, хэт ядуу гэж би хувьдаа үзээд байдаг юм. Энэ хүмүүс маань твиттер жиргээнд байнга ороод байдаг хүмүүс биш байх. Мөн мөнгө цагаа үрж элдэв фэйсбүүк, твиттерт орохоосоо илүүтэй, нэг ном худалдаж аваад оюун мэдлэгээ дээшлүүлсэн нь дээр гэж үздэг бололтой.

-Яг одоо энд хичнээн ном байна. Хэдий хүр үнэтэй байх вэ?

-Маш олон төрлийн ном байгаа. Өнөөдөр шинэ ном авчрахад оройдоо зарагдах гэх мэтээр орж гараад л байдаг. Ерөнхий дөө номын сан, цуглуулга маань арвин. Уран зохиолын болон, түүхийн номнуудын анхны хэвлэлийн ховор номнуд бол үнэтэй. Би хувь хүнийхээ үүднээс ном авах гэж байгаа хүнийг хараад, тухайн номыг хэр их сонирхож байгаа, өөрийн мэдлэг боловсрол зэргийг анзаарсны үүднээс номоо үнэрхэхгүй өгөхийг боддог.

-Ховор нандин номыг хаанаас олж авдаг вэ. Тэднээс хамгийн үнэтэй нь ямар ном байв?

-Хамгийн өндөр үнээр зарсан ном маань Ренчин гуайн алтайн аялгууны толь хэмээх номыг 2.5 сая төгрөгөөр зарж байлаа. Ховор номыг олон найз нөхөд, танил талаараа л олно доо. Би ч 24 жил ном зарсан гэдэг чинь нэлээд хүн танина шүү. Хайсан номоо ер нь олчихдог доо.

-Ном бол ертөнцийг харах цонх гэдэг шүү дээ. Ном худалдан авагчдыг харж байхад бас нийгмийг тольдож болох юм шиг санагддаг. Таны бодлоор өнөөгийн нийгэм хаашаа явж байна?

-30-аас доош насны хүүхдүүд нийгэмшил их муу байна. Алаан хядаантай, насанд хүрэгчдийн, гэмт хэрэг, зодоон зэргийн тухай ном худалдаж авдаг. Гэхдээ бүгд тийм биш л дээ. Худалдан авагчдын 30 хувь нь түүх, уран зохиолын ном худалдан авдаг. Нийгэм маань солонгосын сериал кино их үзэх болсонтой холбогдуулж ном уншихаа больж байгаа юм шиг санагддаг. Сайн сайхны тухай ном уншиж байх хэрэгтэй.

Б.Бат

http://review.time.mn/content/37601.shtml

зохиолч, судлаач, багш, нийтлэлч Пүрэвхүүгийн Батхуяг. “Дэлхийд дулаарал, хүнд хүйтрэл харанга дэлдлээ”

Өнөөдөр 12 цаг 16 минут
Жижиг үндэстэнд том бодлого хэрэгтэй.
Монголчууд гадаадаар “уйлдаг” болоод уджээ. Эх хэлээрээ харин нэвтэрхий ярьж, монголоор сэтгэж, монголоор инээж, уйлж чадаж байна уу гэх асуултыг  түүнд тавилаа. “Лав л хотод бараг үгүй дээ…” гэх товчхон хариултыг түүний амнаас сонсов.

Соёлын довтолгоонд зэрэмдэглэгдсэн Монгол сэтгэхүй улам бүр харьжиж буйг зөвтгөх эс бөгөөс буруутгах байдлаар ямар нэгэн хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байгаа төрийн үйлдэл хамгийн аюултайг аль болох олон нотолгоогоор ойлгуулахыг хичээх нь эрхгүй анхаарал татна. Бидний өдрийн ихэнх хугацааг өнгөрөөх болсон цахим ертөнц, тэр дундаа facebook, twitter, мессэнжер гээд өөрийгөө илэрхийлэх зэвсэг болсон хэрэгцээ маань эцэстээ эх хэллээ үгүйрүүлэхэд алгуурхан хөтөлж буйд эмзэглэн санаа алдах эрхэм бол Пүрэвхүүгийн Батхуяг. Түүнийг зохиолч, судлаач, зарим нь багш, уншигчид бол нийтлэлч гэж мэднэ. Манай сайтаар дамжуулан өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлсэн ““Фракц”-гүй Монгол” нийтлэлээс нь дүгнэсэн уншигчдад бол тэр шагналд төдийлөн дургүй нөхөр. Харин зарим зохиолчдын бол “эсэргүү савдаг”. Тиймээс олон улиглалаа орхиод түүний ярилцлагыг сийрүүлэх нь зүйтэй гэж найдна. Бидний эхний яриа дууны яруу найрагтай холбоотой.

-Хэн хүнгүй шүүмжлэх болсон дууны үгс монгол хэлэнд заналхийлж байна уу. Ямар ч яруу тансаг хэллэггүй. Логикийн алдаатай. Хэлбэр хөөсөн худал үгсийн цуглуулгыг бичээд байгаа нь хэлний боловсролтой холбоотой юм уу. Орчинтой нь холбоотой юу?

-Би бол гурван өнцгөөс хараад байгаа юм. Нэгдүгээрт, бидний амьдралын хэв маяг хоёр хүчинтэй тулчихсан. Нэг нь хотын суурин амьдралд өссөн хүмүүсийн хүмүүжил, сэтгэлгээтэй холбоотой. Одоогийн хүүхэд, залуусын сонсч байгаа дууны шүлгийг хэлэхэд дууны шүлэг л гэх юм даа. Зүгээр л үг. Гадаадын алдартай хамтлагийн дууны аяыг хулгайлаад, тэр пентатоник биш аялгуундаа монгол үгийг тохируулах гээд байгаа юм. Ингэхээр ямар гажуудал гараад байгаа вэ гэхээр аялгуунд тохирох үгс чинь өөрөө бидний дууны яруу найраг гэж ойлгодог уламжлалт тогтсон тааллаас тэс ондоо. Тэнд ямар ч мөр, толгой холболт байхгүй.

-Эв хавгүй цуглуулга гэх нь үү?

-Аялгуунд тохирсон үгсийн тавилт. Дуугаараа илэрхийлэх гэсэн санаагаа гаргаж ирэх үгсээ л аялгууныхаа хэмнэлд тохируулаад тавьчихаж байгаа юм даа. Энийг шүлэг гэж үзэхэд хэцүү. Нэг утга санааг илэрхийлэхийн тулд сонголтоор л сонгогдчихсон үгс гэж ойлгоно. Эсвэл үгсийн бөөгнөрөл. Нөгөөдөх нь мэргэжлийн хүрээнд дууны үг бичиж байна гэж өөрсдийгөө боддог яруу найрагчдын хэсэг. Мэргэжлийн хүрээ гэдэг чинь тийм гээд тогтчихсон зүйл үгүй. Харин бидэнд хүчтэй уламжлал байсан уу гэвэл тийм. Хүн болгон л ярьдаг шүү дээ. 1960, 1970-аад оны дууны үг гээд л, тийм үү?

-Алтан үеийн дуунууд ч аргагүй л сайхан үгтэй дээ…

-Тэр бол аялгуу, үгний зохицол юм. Энэ зохицол нийлж байж үнэ цэнэтэй урлагийн бүтээл гэж юм бий болдог. Аялгуу нь сонсголтой байв чиг үг нь учир дутагдалтай бол тэнд зохицол байхгүй болсон гэсэн үг. Үгийг нь сайн бичсэн байв чиг тэнд аялгууных нь нийц таац үгүй бол зохицлын хувьд алдаатай болчихож байгаа юм. Яг утга зохиолын мэргэжлийн хүрээнд бол нэг ийм ойлголт байдаг. Дууны үгийг хэн бичээд байна вэ гэхээр муухан яруу найрагчид хийгээд байна гэж би боддог. Муухан гэдэг үгэнд хүмүүс их эмзэглэдэг.

-Өт хүртэл хатгахаар атирдаг шүү дээ?

-Тэгэлгүй яах вэ. Чи ямар яруу найрагчийг муу гэдэг юм. Сайн яруу найрагчид нь тэгвэл юу хийгээд байна гэдэг. Энэ асуултын хүрээ хязгаарыг бодоод үзвэл дууны зах зээлийг ашиг хонжоо болоод амьдрах арга хэлбэр гэж харсан хэсэг бол бий. Зөвхөн дууны шүлэг бичдэг, хөгжмийн зохиолчтой найз. Ийм зүйлээр өөрсдийнхөө уран бүтээлийг тодорхойлдог хэсэг бий болсон. Яруу найраг гэдгийг өөрийнхөө мөн чанар, дотоод ертөнцийн илэрхийлэл юмаа гэж ойлгодог хүмүүс заавал ямар нэгэн бодлогоор ч юм уу эсвэл тэр ертөнцөд хүчээр оршихын тулд хүсээгүй, зориогүй хүмүүс бол дууны шүлгийг бичихгүй байгаа юм. Зарим сайн хөгжмийн зохиолчид бол дуунд зориулсан биш зүгээр л өөрийгөө илэрхийлсэн шүлгээс нь аваад дуу хийж байна. Гэтэл нөгөө талын нөхдүүд бол заавал дуу гэдэгт зориулаад шүлэг бичээд байгаа юм. Дууны шүлэг гэдгийг мэргэжлийн хүрээнд хэлбэл мөр бадаглал чанд, их нарийн давтамжаар хийсэн, хайрцаглал их сайтай тийм шүлгүүд гэж ойлгодог. Одоо энэ ойлголт хотын амьдралын хэв маяг, үзэл санаа, жинхэнэ хөдөө адуугаа адуулж, гол мөрнөө санагалзаж байгаа хүмүүсийн сэтгэлгээ хоёрын хоорондох зөрүүг өнөөгийн дууны шүлэг гэж үзээд буй ойлголт л тодорхой харагдаад байгаа юм. Бид түүнийг нь нийтийн дуу гээд байгаа шүү дээ. Би бол алийг нь мундаг вэ гэдгийг хэлж мэдэхгүй л дээ. Аль аль нь л нийтэд зориулагдсан. Нийтэд зориулагдсан зүйл гэдэг чинь тэдний анхаарлыг, дурыг, сонирхлыг татахын тулд л бичнэ шүү дээ. Нарийндаа бол энд хоёр юм алдагдаад байна. Нэг нь яруу найргийн мөн чанар. Нөгөөх нь монгол хэлний мөн чанар. Асуудал энэ хоёр дээр л эргэлдээд байгаа юм. Ийм монгол хэлээр дууныхаа үгийг бичээд дуулаад яваад байх юм уу. Үгүй эсвэл яруу найраг гэдэг нь дуундаа зориулагдаад буюу хам болж буй урлагтаа зориулагдаад өөрчлөгдөөд байх юм уу гэдэг асуудал гарч ирж байна.

– Аль нь чухал юм, юу нь хэрэгтэй вэ?

-Би үүнийг тодорхойлж байгаа болохоос аль нь хэрэгтэй вэ гэдгийг хэлж чадахгүй. Явж буй нөхцөл байдлыг тодорхойлж байгаа болохоор маргааш, нөгөөдөр зүй тогтлоороо ямар хэлбэршил бий болохыг хэлж мэдэхгүй.

-Гадны аяыг хулгайлаад байна гэж та хэлсэн. Өрнө, дорнын ертөнцийг үзэх үзэл, ахуй соёл, сэтгэлгээ тэс ондоо. Тэгэхээр эндээс болоод гажаад байна уу?

-Үндэс нь хэт соёлын довтолгоо. Соёлын довтолгоо давамгайлж, хүмүүсийн амьдрал, оюун санаанд нөлөөлөхөөс гадна сэтгэлгээнд аймаар нөлөөлж байна. Аймаар шүү. Одооны 16, 17 настай хүүхдүүдэд дууны үг гэдэг бол аянд таацуулж тавьсан үгсийн цуглуулга. Гэтэл нийгэмд олон давхарга байна. тэдний амьдрал, таашаал, үзэл бодол өөр. Тэгэхээр тэр олон талт сонирхол л бидэнд гажуудал үүсгээд байна. Энэ сайн уу гэвэл сайн. Муу юу гэвэл муу.

 -Яагаад ийм бөөрөнхий хариулж байгаа юм. Сайныг нь аваад саарыг нь хаяад цааш алхая л даа?

-Тэр гадаад аялгуутай дуундаа үг цуглуулаад, тэрийгээ дуулж яваа хүүхдүүдэд монгол хэл бол өөрсдийнх нь тийм түвшинд л төсөөлөгдөж байгаа юм. Дууны үг гэдэг бол “чи минь”, “сайн уу”, “нутаг минь”, “намрын салхи”, “аав минь”, “ээж минь” гэсэн цөөхөн сэдэвт эргэлддэг ядмаг зүйл гэсэн ойлголттой болчихлоо. Энэ л ойлголт чинь гажуудлыг үүсгээд байгаа юм.

-“Хайр аа” гэдэг үг их сонсогдох боллоо. Авобусанд, гудамжинд, албан газарт, киноноос, дуунаас олж сонч болно. Нэг ёсны хамгийн “моод”-ны үг болчихлоо. Бид чинь ингэж хайр сэтгэлээ илэрхийлдэг хүмүүс бил үү. Өмнө нь ямар байдлаар илэрхийлж байсан юм. Эсвэл энэ нөгөөх соёлын довтолгооны “шок” уу?

-Орчуулгын киногоор дамжиж буй ядмаг хэл байна. Үнэхээр хүүхдүүдэд айхтар нөлөөлдөг. Орчуулгаар дамжиж буй ядмаг хэл чинь чиний хэлдгээр “Хайр аа” л байхгүй юу. Энэ үгийг өөрийнхөө талтай, сэтгэлтэйг илэрхийлэх гол үг болгочихлоо. Энэ нь дууны үгэнд ороод ирсэн.

-“Өө, миний хайр аа” гээд л дуулаад хит болгосон доо…

-Сүүлдээ байчихаад залуу зохиолчдын шүлгэнд ороод ирсэн. Энэ үгийг бол би муу, муухай үг гэж хэлэхгүй. Гэхдээ их л ядуу үг.

-“Сайн уу, найз аа” шиг л болчихлоо шүү дээ. Охидууд биенээ ингэж дууддаг болсон. Мэдэхгүй хөгшчүүлд бол яасан ч олон хүнтэй хайр сэтгэлийн холбоотой юм бэ гэж бодмоор. Бид чинь хал нь гаднаа хайр нь дотроо хүмүүс гэдэггүй бил үү?

-Магадгүй энэ үгийг сэтгэлтэй хүндээ хэлж байгаагүй насныханд бол энэ үг цаанаа хуурамч, байнга л хайртай гэдэг үгийг давтдаг. Хайртай гэж хэлэх мөртлөө цаанаа хайргүй асар олон алхамыг хийдэг хүмүүсийн сэтгэл зүй илэрч байгаа юм шиг надад санагддаг. Манайхан чинь олон хэлбэл улиг, цөөн хэлбэл билэг гэж ярьдаг. Үг хэтэрхий олон давтагдах тусмаа үнэ цэнэ нь аймаар алдагддаг. Аймаар гэдэг үгийг сонгож хэлээд байна шүү дээ. Олон хэрэглэгдэх тусмаа үгийн үнэ цэнэ, өөрийнх нь энерги, орон зай тодорхой хэмжээгээр хумигдаж, алдагддаг. Үгийн зүй тогтлыг ярих юм бол бид маш олон үгийг өөрсдийнхөө ядмаг хэл ярианыхаа харилцаагаар үгүй хийж байна. “Хайр аа” гэдэг үгийг чинь мянга, түм давтасны дараа энэ үгнээс татгалзах хэсэг, энэ үгийг хамгийн үнэ цэнэгүй үгээр хүлээж авах хэсэг гараад л ирж байгаа юм. Яагаад үгтэй болгоомжтой харьцах ёстой. Үг үнэтэй гээд байдгийн учир юу вэ гэхээр хилээ хамгаалах, хэлний ариун дагшин байдлыг боддог хэсгийн үзэл санаа түүнд оршдог. Нөгөө талаас орчуулгын киногоор дамжин орж ирсэн олон ядмаг үгнээс гадна техник технологийн харилцаагаар дамжин ирсэн олон үг бий.

-Яруу найраг хэлэнд ямар зүй тогтлоор орших ёстой юм. Тэр зүйл тогтол нь байна уу?

-Яруу найраг бол тухайн хэлнийхээ яруу сайхны хамгийн том дархлаа. Зүгээр шүлэг бичиж байгаа арван жилийн банди гэхэд л индэр дээр илтгэл тавьдаг даргаас илүү монгол хэлтэй байгаа шүү. Яагаад вэ гэхээр яруу найраг нь өөрөө тийм зүй тогтолтой уран зохиолын төрөл. Хүүрнэл зохиол, жүжигт дундуур нь юу ч оруулж болно. Харин гадаад үг оруулсан яруу найраг бол тун цөөн шүү. Үндэсний сэтгэлгээний юм тэр дотор нь яваад байгаа юм. Хэлнийх нь өөрийнх нь загварчлал тэр дотор сонгодог хэлбэрээр байршиж байгаа учраас тэр. Нийгмийн эд эсүүд хэдий чинээ яруу найраг сонирхоно тэр хэмжээгээр тухайн хэлний ариун байдал хадгалагдана. Ингэж ярихаар мэргэжлээ магтаж байна гэж ойлгож магадгүй. Гэхдээ шүлэг бичдэг хүн ер нь заазуур бариад хүн илдэхгүй шүү. Хүмүүст хэтэрхий таалагдахыг хүсдэг, хичээдэг салбарын хүмүүс их цэвдэг, хатуу болчихсон байх юм…

Дөрвөн уулынхаа дунд дөрвөлжин хананд хашуулсан орчин үеийн хүмүүс бидний амьдралын хэв шинж бүхэлдээ өөрчлөгдөн буй. Бид “сайн уу” гэх мэндийг “hi”-аар сольж, зөвшөөрсөн үгийг “ок”-оор орлуулсан. Facebook-ээр сайхан янзалсан зургаа оруулж, сайн хүн болохын тулд элдэвийг “тоншино”. Ttwitter-ийн 160 тэмдэгтэд зориулж аль болох олон үгийг багтаан ухаантай хүн болохыг хичээн товчлол хийж, ингэхдээ үсэг багатай гадаад үгээр ярих болжээ. Дэлхийг хавтгай болгож, цаг хугацааны хэмжээсийг үгүй болгосныхоо хариуд интернэтийн асар уудам ертөнц бага багаар бидний амьд харилцааг төлбөр болгон авч буй мэт. Хажууд суугаа ойр дотныхондоо хайрласан, халуун дотно үгсийг хэлэхийн оронд “social” ертөнцөд постолж байна. Ээж нь охиндоо, аав нь хүүдээ, хүү нь өвөөдөө, хань нь ханьдаа амьдралдаа хэлж үзээгүй тэр л үгсээ интернэтээр илэрхийлнэ. Хэлэх гэж биш хүмүүст таалагдахын тулд бичнэ. Улам бүр хөндий, хоосон харилцаа руу хүн төрөлхтөн яаран алхалж явна. Европд хүний “IQ” сармагчныхтай адил болсон талаар эрдэмтэд эмзэглэж байна. Үүний шалтгаан нь техникийн дэвшил сэтгэн бодох чадварыг үгүй хийж буйтай холбоотой гэсэн. Бидний тархи өөрсдийнхөө зохиосон “бяцхан тархи”-аас ч бяцхан, ухаантай утаснаасаа ухаангүй болохоор аажим аажмаар агшсаар… 

Энэ ертөнцийн хэл, яриа, цэг таслалын тухайд тэр сая цухас дурдлаа. Харин одоо үргэлжлүүлэн ярилцая.     

-Мессэнжер, твиттер, пэйсбүүкчдийн тухай та ярих шиг боллоо. Тэр үгийг та юу гэж боддог вэ?

-Тийм. Цаад техникийнхээ боломжинд баригдаад тухайн үгсийг товчлох. Утга санаагаа ганц нэгхэн үгээр илэрхийлэх тийм сэтгэл зүй рүү биднийг шахаж байна, техникийн зуун.” Би чамд хайртай”, “амраг хайрт минь” гэдэг тэр олон үгээр илэрхийлэгддэг сэтгэлийн өнгө аяс ганцхан “хайр аа” гэдэг үгэнд багтаж байна. Яагаад гэвэл хүссэн ч эс хүсэвч цөөн тэмдэгтээр илэрхийлэх шаардлага, техникийн боломж чинь хүний хэлний сэтгэлгээг яг тийм зүйл рүү шахаж байна. Бид маш ядуу сэтгэдэг болж байгаагийн илрэл нь ядуу ярьдаг болсонтой холбоотой. Яриандаа цөөхөн хэдэн үг л ашигладаг болсон гэсэн үг. Ингэхээр хүний мөн чанарт хүртэл техникийн дэвшил нөлөөлж байна. Судалгаа бий л дээ. Цэндийн Дамдинсүрэн, Бямбын Ренчин гуайн хүүрнэл зохиолууд… “Үүрийн туяа” бол бүр сонгодог жишээ. Тэдний зохиолд нэг өгүүлбэр 70-80, бүр 100 үгтэй байх бол хэвийн үзэгдэл. Түүнийг тухайн үед уншигч уншаад өгүүлбэр эхлэхэд явсан санааг өгүүлбэрийн төгсгөлд нь дуусгахыг хүлээж авдаг байсан. Гэтэл мессэжний хэлтэй болчихсон нийгмийн энэ хэсэгт тийм олон үгтэй өгүүлбэр бичээд уншуулбал ойлгохгүй.

-Та энэ талаар судалгаа хийсэн гэсэн. Түүгээр тэгэж тогтоосон хэрэг үү?

-Оюутнуудад туршилт хийсэн юм. Анхны учрал, хайрынхаа тухай хэр чадлаараа олон үгтэй нэг өгүүлбэр найруулан бичээд өг гэж. Гэтэл мэргэжлийн ангийн буюу хэл судлаач, зохиолчийн ангийн оюутнуудаас хамгийн хэл, ярианы баялаг сайтай, авъяастай гэсэн хүүхдүүдээр бичүүлэхэд дээд тал нь 30 үг оруулаад л цаашаа өгүүлбэрээ дуусгахаас өөр ямар ч гарцгүй болж эхэлж байгаа юм. 30 үгтэй гэдэг бол өнөө цагт маш баялаг өгүүлбэр шүү дээ. Дундажлаад үзэхэд бидний өгүүлбэр 10-13 үгэнд л эргэлдэж байна. Зохиолчдын маань өгүүлбэр ч ийм болчихсон. Шалтгаан нь техникийн боломж аажимдаа биднийг ийм ядуу үгийн сантай болгосон. Нөгөө талдаа утга зохиолын хэл рүү ярианы үгс маш хүчтэй нэвтэрч байгаа. Одоогийн залуучуудын дотор “явсийн” гэж хэлээд “явсан юм” гэж бичдэг хүн байхгүй. Ний нуугүй хэлэхэд сэтгүүлчдийн дунд ч энэ үзэгдэл бий. Утга зохиолын хэлээр бол “явсан юм” гэж бичих ёстой. Яах гэж утга зохиолын хэлний хэм хэмжээ байгаа юм бэ? Бид ярьдаг шигээ бичих тийм зүйл рүү яваад байгаа юм. “Байсийн, гэсийн, явжаагаан, гэжийнаа” ч гэх шиг. “Байсан юм, гэсэн юм, явж байгаа юм, гэж байна” гэсэн үг шүү дээ. Тэрийг нь нөгөө хүн нь уншаад тэгэж бичдэггүй юмаа гэдгийг олж харахгүй байгаа нь л бидний хэл ярианы соёл, боловсрол ямар доошоо унасны хамгийн том илрэл. Хүүхдүүдээр аливааг бичүүлээд хурааж аваад харахад “шок”-онд ордог. Ярианы хэлээр бичдэг. Бичгийн хэлний сонгодог зарчим бидний амьдралын хурдаас шалтгаалаад алдагдаж байна. Гурав дахь өнцгийг нь юу гэж би хардаг вэ гэхээр, хүний амьдралд бий болсон энэ их хурд чинь аажимдаа хүмүүсийг цөөхөн үгээр өөрийгөө илэрхийлэх тэр зүйл рүү шахаад эхэлчихсэн.

-Энэ тэгээд юугаараа хортой юм?

-Асар хортой. Ярианы хэл утга зохиолын хэл рүү нэвчээд л эхлэх юм бол үндэстний хэл, яриа ямар нэгэн байдлаар асуудалд орно. Судлаачийн хувьд үүнээс л эмзэглэдэг. Бүх судлаач эмзэглэдэг л дээ. Хэл соёлоо яах юм бэ. Энийг авч үлдэх бодлого байх юм уу, үгүй юу. Ер нь бидэнд огтоос бодлогогүй зүйл маш олон байна. Жишээлэхэд, үндэсний боловсролын бодлого гэж алга. Саяхан 40-45 насны 120 хүнээс түүвэр сонголтоор судалгаа авсан юм. Нэгдүгээр асуулт нь “Танай хүүхэд ерөнхий боловсролын сургуульд сурдаг уу?”. 94 нь “тийм” гэсэн хариулт өгсөн. “Танай хүүхэд өндөр боловсрол эзэмших бол кембрижийн боловсролоор явах уу эсвэл үндэсний өөрийн гэсэн боловсролын тогтолцоо байх уу?” гэсэн асуултанд судалгаанд оролцсон хүмүүсийн 94 хувь нь “кембрижийн боловсрол”-ыг сонгож байгаа юм. Энэ юуг харуулж байна вэ гэхээр бид хоёрын ярианы эхлэл юм. Нөгөөх л соёлын довтолгоо. Гадны юм бүхэн гарцаагүй сайн гээд бидний тархийг угаачихаж. Эцэг, эхчүүд бол хүүхдээ өндөр боловсролтой болгохын тулд англи ч юм уу, ямар нэгэн гадны боловсролын тогтолцоог авчирч тавиад, хүүхдүүд нь кембрижийн боловсролоор явна гэсэн ойлголттой. Тэр хүүхдүүд нь Монголд амьдрахгүй юм уу. Англид амьдрах хүмүүс бэлтгээд байгаа юм уу.

Үндэсний боловсролын тогтолцооны бодлого байхгүйтэй адилхан үндэсний хэл, соёлын бодлого байхгүй.

-Соёлын яам чинь бодлого гаргахгүй юм бол тэгээд юу хийх ёстой байгууллага юм бэ?   

-Би энэ яамыг ганцхан зүйлээр тодорхойлж байгаа,” Соёл, динозаврын яам” гэж… Энэ яамд хийх ажил маш их байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд хоёроос гурван Засгийн газар дамжаад 11 боловсролын үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн. Тэр хөтөлбөрийн 4-т нь хөөмий, морин хуур, уртын дууны хөтөлбөр, язгуур урлагийн хөтөлбөр гэж бий. Энэ бол зөв өө. Болж байна. Дэлхий ертөнцөд байхгүй ховор үндэснийхээ соёлын өвийг хадгалж үлдэх нь зөв. Үнэт зүйл ч мөн. Гэтэл…, гэтэл цаана нь нэг том зүйлийг орхичихсон. Энэ сэтгэлгээг яах юм бэ. Үндэсний боловсролын тогтолцоонд монголчуудын амьдралд, байгальд, нийгэмд, ертөнцөд, бусаддаа хандах энэ сэтгэлгээг бид яаж боловсролоор олгох вэ гэдгээ хаячихсан. Баахан хүнийг морин хуур тоглодог, хархираа хөөмийлдөг, баахан хүмүүсийг язгуур урлагийн мэдлэгтэй болгоно гээд байгаа боловчиг цаанаа европ сэтгэлгээтэй болчихвол яах уу. Хөөмийлөөд “хаа-уу, хаа-уу” гэдэг мөртлөө солонгос сэтгэлгээтэй, тэдэн шиг амьдралд, бие биедээ, хайр дурлалд ханддаг болчихвол яах уу. Энэ чинь л асуудал. Тэгэхээр хэлээ яах юм. Үүнд төрийн бодлого хэрэгтэй юм уу. Үүнийг нийгэмд бүр хурцаар тавих хэрэгтэй. Нуулгүй хэлэхэд хө, үлгэр ярьдаг өвөө, эмээ олдохоо байчихсан шүү.

-Тэрийг нь сонссонооc телевизээр хүүхэлдэй үзсэн нь дээр ч гэж боддог байх л даа. Нэгдүгээр ангиас нь гадаад хэл заадаг болчихлоо. Эх хэлээ гадны хэлтэй зэрэгцүүлж сурахаар заримдаг амьтан болохгүй юу. Тэр сэтгэлгээ хэцүүхэн юм болно доо. Адаглаад дунд боловсрол дүүргэсэн болдог. Их сургуульд чинь эх хэлний шалгалтыг цөөхөн мэргэжлийн ангид л авч байна шүү дээ. Ингээд дээд боловсролтой болсон ч Монголоороо зөв бичиж чадахгүй л гарч ирж байна. энийг яах вэ?

-Гэхдээ би наад асуудлыг чинь арай өөрөөр хардаг. Эх хэл тухайн хүнд уламжлагдаж буй хамгийн том орон зай нь гэр бүл. Сургууль дараагийн асуудал. Эцэг, эх яаж ярьж байна. Хүүхэд яг тийм хэлтэй болдог. Манайхан чинь “Монгол хэлийг эхийн сүүтэй хамт хөхсөн” энэ тэр гээд л ярьдаг. Үгүй шүү. Гэр бүлийнхээ орчинд л сурч байгаа юм. Тэгэхээр өвөө, эмээ, аав, ээжийн хэл ядуу учраас хүүхдийн хэл ядуу байхаас өөр яах юм. Үүний горыг би энэ нийгмээс биш өнгөрсөн нийгмээс олж хардаг.

-Оросын соёлын довтолгоотой холбоод уу?

-Тийм. Яасан бэ гэхээр хэт оросжсон. Эмээ, өвөө нар халтар, хултар орос хэлтэй болсон. Монгол хэлээ мартаа! Монгол үлгэрийн сайхан найруулга эмээ, өвөө, аав, ээжээр дамжаагүй. Аав, ээж ч англи, орос, хятад, солонгос гээд баахан хагас дутуу хэлний цуглуулга. Мэддэг ч юм шиг. Үгүй ч юм шиг. Ингээд гэртээ холимог хэлний үгнүүд сонсч байгаа хүүхдүүд сургуульд ороод ирнэ. Өөрийн чинь асуугаад байгаа үнэн. Би Африкийн хүртэл боловсролын тогтолцоонд ажиглалт хийсэн юм. Ер нь юм боддог үндэстэн бол зургадугаар ангиас доошоо нэг ч гадаад хэл оруулдаггүй. Ингэж хэлнийхээ дархлааг бодлогоороо хамгаалдаг. Арван хэдэн нас хүртэл нь ёстой баялаг хэлээ заадаг. Эх хэлний баялаг суурьтай хүн бол дараагийн хэлийг сурлаа ч гэсэн холимогждоггүй. Сэтгэлгээ ч хэлээрээ дамждаг.

-Дархлааг тогтоохын тулд эцэг, эхээс гадна бодлого байх ёстой юм биш үү. Явцуу хүрээнд л асуудал маань яваад байна даа?

-Судлаачид ярьж байна. Монгол хэлний төлөө сэтгэл зовинож байгаа хүмүүс бий. Гэхдээ тэдний дуу хоолой нийгэмд хүрч байна уу. Энэ бүхнийг өгүүлсэн үзэл бодлоо хүргэх гэхээр хэвлэл, мэдээллийнхэн зай талбай гаргаж байна уу. Хоёрдугаарт, аливаа тулгамдсан асуудлыг чимээгүй мартагнуулах гэдэг муухай арга байна. Тэрний талаар төр юу ч хийхгүй, хэлэхгүй. Хэдэн судлаач өөрсдийнхөө хүрээнд “аан, уун, аан уун” гээд л мартагддаг.

-Зөв ч гэхгүй, буруутгах ч үгүй. Зөнд нь хаячихдаг гэж хэлээд байна аа?

- Зөв ч гэхгүй, буруутгах ч үгүй. Чимээгүй мартагнуулна гэдэг мундаг арга байгаа юм. Ингэхээр “Хэл маань хэцүүдээд байна аа” гэж явсан хүмүүс цөхөрдөг юм байна. Би олон эрдэмтдийг ажигласан. Яагаад хүчтэй дуугарч байсан том эрдэмтэд чимээгүй болов. Яагаад Монгол сэтгэлгээний талаар ярьж байсан судлаачид чимээгүй болов. Тэд дуугарсан ч ялгаагүй. Чимээгүй байсан ч ялаагүй. Энэ бол хамгийн муухай харилцаа. Тэгэхээр таны асуултын уг үндэс нь ингэж яваад байгаа юм. Хэлийг багш нар эсвэл хэсэг хүмүүс санаатайгаар бузарлаж байгаа юм биш ээ. Хэн ч өөрийнхөө эх хэлийг зэрэмдэглэе гэж бодохгүй.

-Төрөөс бас бус юм хийгээд байх шиг байна аа. Радио гэж бичээд аражив гэж уншина аа гээд. “Үсэг гээж бичнэ. Үгүй ээ, гээхгүйгээр бичихээр боллоо шүү”. “Одоо ингэнэ ээ” гээд байн байн нэг юм хийгээд л байх юм. Хэл нь, үг нь солигдоогүй байхад бичилтийг нь солиод байгаа чинь зөв юм уу?

-Ээнэгшсэн үгнүүдийн хувьд бол буруу биш. Монголжсон үгс шүү дээ. Жижүүр гэж л ярина уу гэхээс дежур гэж ярихгүй. Энэ бол хэлнийхээ зүй тогтолоор нутагшсан л үг. Мэргэжлийн эрдэмтэд бол аливаа хэлэнд аяндаа цэгцрэх тогтолцооны онолоор өөрийгөө хамгаалах дархлааны систем байна гэж тайлбарладаг. Монгол хэлнийх нь зүй тогтлоор хувьсаад байна гэсэн үг. Харин орчуулж болох атал орчуулахгүй хэрэглэж байгаа үгнүүд бол асуудал. Нэг үе гадаад үгийг аль болох олонг өгүүлбэрт оруулаад ярьчихвал боловсролтой хүн болж харагддаг сэхээтний давхаргын балайрал байлаа. Энэ өөрөө хүмүүст үлгэр болчихсон. Нөгөөхийг дуурайж орос, монгол үгний цуглуулга хийж ярьдаг хүмүүс бий болоод энэ нь нийгмийн сэтгэл зүйд юу гэж хадгалагдсан бэ гэхээр боловсролтой хүн бол хэлтэй байх юм байна гэж. Заваан байгаа биз. Балиар нь энэ. Өнгөрсөн нийгэмд орос хэлтэй, одоо англи хэлтэй бол боловсролтой хүн юм байна гэж томьёолоод нийгэмд арвай будаа шиг цацчихсан. Энэ нь нийгмийг бүрдүүлэгч хувь хүнд нөлөөлөөд хүрээ хязгаар нь томорсоор байгаад нийгмийн оюун санаанд нөлөөлчихсөн. Яруу сайхан Монгол хэлээрээ аятайхан ярьсан хүн “хөдөөний амьтан” гэж харагдаад байна. Хэдэн малаа бараад хот руу орж ирсэн нөхөр байна даа гэж боддог. Энийг арилгалгүйгээр, оюун санаанд тогтсон хэв загварыг эвдэлгүйгээр хичнээн ч өнгө нэмээд яг хэвээрээ л үлдэнэ. “Тв5” телевизээр гурван өгүүлбэр хэлэхэд 11 удаа “бас” гэж хэлсэн залууг хүмүүс ердөө анзаарахгүй байгаа юм. Хэлний боловсрол нь тэр залуутай адилхан “бас” болохоор анзаарахгүй байна л даа.

 …Үнэхээр түүний хэлсэнчилэн бидний хэлний мэдлэг, боловсрол дундарчээ. Саяхнаас хэлний шинэчлэлийг хэсэг эрдэмтэд ярих болсон. Хуучин бичиг шигээ гийгүүлэгчийг эгшигээр жийрэглэн бичдэг болъё гэх саналыг тэд гаргаад буй. Харин түүнийг шүүмжилсэн нэгэн сайтад яруу найрагт Зундуйн Доржийн “Хэл, хил, мал гурав”-ыг “Хил, хөл, мал…” гэж бичсэнийг олж хараад ихэд гайхав. Энд үсгийн алдаа гэхээсээ илүүтэй мөнөөх сэтгэлгээний гажуудал нь нөлөөлөөд байхыг үгүйсгэхгүй. Харин Пүрэвхүүгийн Батхуяг Монголын хамгийн чухал үнэт зүйлийг “хэл” гэж бодож яваа хүн…

-Хэлний боловсролоо сайжруулахын тулд бид юу хийх ёстой юм. Магадгүй үүнд алдаатай бичихийг хориглосон журмаас эхлээд албадлагын зүйл хэрэгтэй юу?

-Жижиг үндэстэнд том бодлого хэрэгтэй гээд дээр хэлсэн дээ. Тэр бодлого нь хууль, эрх зүйн ямар нэгэн зохицуулалттай байх ёстой. Өмнө нь би нийгмийн соён гэгээрүүлвэл болох юм байна гэж бодоод байсан. Үгүй юм байна. Заавал ямар нэгэн механизм хэрэгтэй юм байна. Жишээ нь, Монгол хэлийг алдаатай бичсэн байвал тухайн албан газартай хариуцлага тооцдог ч юм уу. Ингэхийн тулд тэрийг журмалсан зохицуулалт хэрэгтэй. Ер нь жижиг үндэстэн гэдэг хүн амынх нь тоо нь ч цөөхөн. Тэдний оршин тогтнох гол зүйл нь юу байдаг юм бэ гэхээр хамгийн түрүүнд хэлтэй байх ёстой. Тэр хэл нь өөрөө амьд, хэрэглээний орчинтой байх ёстой. Манай судлаачид “Монгол хэл орчинтой” гэж ярьдаг шүү дээ. Өвөрмонгол, Буриад, Монгол Улс гээд хэдэн сая хүн байна. Орчинтой л гээд байдаг. Харамсалтай нь энэ худлаа тоо. Хэл өөрөө хэрэглээний орчинтой байж оршин тогтнодог. Хэлээр юу дамждаг юм бэ гэхээр үндэстний сэтгэлгээ дамждаг. Сэтгэлгээ байхгүй бол үндэстэн байхгүй. Батхуяг европ хувцас өмсөнө гэдэг асуудал биш. Тэр нөхөр дээлтэй байна аа гэдэг ч нэг их мундаг юм биш. Батхуяг харин Монгол хүн шиг сэтгээд эх хэлээрээ ярьж байна уу гэдэг бол асуудал. Гуравдугаарт газар нутаг. Жижиг үндэстэн оршин тогтнох нууц нь хэл, сэтгэлгээ, газар нутаг юмаа л гэж би харсан. Энэ гурав хамтаа цуг байхгүй бол оршихгүй. Эхнийх нь байхгүй бол нөгөө хоёр нь байхгүй л дээ. Монгол хүн газар нутаг орондоо үеийн үед амьдарна аа гэж бодож байгаа бол хамгийн түрүүнд хэлэндээ анхаарах хэрэгтэй. Түүнээс хөөмий, морин хуур биш. Монгол сэтгэлгээтэй хүн бол хүссэн хүсээгүй хөөмийгөө хөөмийлнө, морин хуураа хуурдана…

…Яриа үүгээр өндөрлөв. Монголчуудын өнөөгийн байдал, хэлний боловсрол дутмаг байдал магадгүй хүчирхэг гүрэн болгоод гаргаад ирэхийг үгүйсгэхгүй байгаагаа тэр хуучилсан. Бид энэхүү яриагаараа олныг айлгаж, ичээх гэсэнгүй. Харин анхаарах ёстой үнэт зүйл бол эх хэл маань гэдгийг харуулахыг хичээлээ. Үнэхээр түүний хэлсэнчилэн бид уншихаа байжээ. Гадны хүчирхийлэл, аллагаар дүүрсэн кино сэлтийг ирээдүй маань үзэж, түүгээр хүмүүжин хүн болохоор өндийж байна. Тэд хэн болох бол гэх асуултыг уншигч танд үлдээе.

Л.НАРАНТӨГС
Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Ц.Лоохууз: Миний гол зарчим бол үнэн

Хаяа нь үгүй тэнгис

Алс баруун хязгаарт бараг нэгэн зууны өмнө мэндэлж, авто машиныг амьтан хэмээн санахдаа сонирхон харахаар араас нь хөөн намрын хүйтэнд өдөржин хөл нүцгэн таваргаж явсан Лоохууз гуай нас биед хүрээд эрдэм номын мөр хөөж, хот хүрээнээс эхлээд хойд хөршид ч хөл тавин суралцаж, сайшаагдан магтуулахаас эхлээд хэлмэгдэн зүхүүлэхийн аль алийг нь үзсээр эдүгээ цагтай золгожээ. 1964 оны МАХН-ын VI бүгд хурал дээр тухайн үеийн нам төрийн үнэмлэхүй удирдагч Ю.Цэдэнбалыг шүүмжилснийхээ төлөө нутаг заагдан цөлөгджээ. Ингээд ч бүх зүйл төгссөнгүй, цөллөгт байхдаа амьдрахын эрхээр эрхэлсэн ажил хөдөлмөрийг нь дамын наймаа хэмээн буруутгаж, түүнийг зургаан жилийн хорих ялаар шийтгэсэн байдаг. Гэвч саад бэрхшээлийн өмнө сөхрөхийг мэддэггүй тэрбээр хувь заяаны цохилтыг түвэггүй даван гарч чаджээ. Түүний амьдрал бүхэлдээ тэмцэл, дэвшлийн түүх байсан гэлтэй…

-Та энэ жил нас сүүдэр 90 хүрч байна. Зуун жилийн өмнө малчин монголчууд үр хүүхдээ хэрхэн хүмүүжүүлдэг байсан нь миний сонирхлыг их татдаг юм…?
-Ах эгч нарын амнаас сонссоноор бол би 1923 оны зургадугаар сарын 15-нд төрсөн юм гэсэн. Ардын хувьсгалаас хоёр дүү. Би Монгол Улсын баруун урд хязгаар Гичгэний нуруу, Хүрэмтийн хяр, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Чандмань сумын нутагт малчин ардын хүү болж мэндэлсэн. Манайх сарлаг, бог мал малладаг байсан. Манай нутаг бол Алтайн өндөр уулсыг хормойдон оршдог, зуны цагт гол горхио даган сайхан ширэг зүлэг ургадаг, хангай газрынх шиг мод ургамалтай, өвөлдөө цас их орж шуурга шуурдаг, ширүүн догшин уур амьсгалтай газар. Тэр л байгалийн хүнд хэцүү нөхцөлтэй тэмцэлдэн малаа онд мэнд оруулдаг тийм л ажил төрөлтэй улс байлаа. Ийм орчин нөхцөлд төрж өссөн болохоор малтайгаа л тоглож, ярилцаж өссөн, магадгүй мал гэж хэлд орсон болов уу гэж санадаг юм. Тэр үеийн малчид үр хүүхдээ хэлд орсон цагаас нь худал хэлэх, байгаль орчин сүйтгэн бузарлахаас жигшүүлж, ахмад хүний үгнээс зөрж болохгүй гэж сургадаг байлаа. Аав маань хүний юмыг үнэ төлбөргүй авч хэрэглэхийг цээрлэж, хийсэн хөдөлмөрийнхөө үр шимээр амьдрахыг сургасан даа. Монгол малчин айлын үр хүүхдээ хүмүүжүүлэх үйл явцад хөдөлмөр маш чухал үүрэгтэй. Бага байхад нь ишиг хурга, жаахан томрохоор нь нас гүйцсэн бог мал, нас биед хүрэхээр нь сарлаг, адуу гээд хүч тэнхээ шаардсан мал маллуулах зэргээр хүүхдийнхээ өсөлтөнд таарсан хөдөлмөр эрхлүүлж, амьдралд сургадаг байлаа.

Манай нутгийнхан шашин шүтлэг багатай тул сүм хийд гэж байгаагүй. Хятад тариачид ч байхгүй, доншуур наймаагаар шинжаан уйгар руу малын гаралтай түүхий эдээ аваачиж зараад, зөрүүлээд гурил будаа, чихэр боов, цай тамхи авчирч хэрэглэнэ. 1921 онд Ардын хувьсгал ялсаны дараа Монгол Улс хил хязгаараа хааж, хэрэгцээтэй бараа таваараа шинэ анд нөхөр Орос улсаас татах болсон. Гэтэл орос бараа хятад бараанаас амт, чанар муутай, хэрэглэж заншаагүй тул ард түмэнд таатай байгаагүй. Үүнийг мэдсэн оросууд алт шиг шармал өнгөтэй ээмэг, бөгж гэх мэтийн зүйлсийг цай, тамхи зэрэг бараан дотроо хийж худалдаалах болсон. Үүнээс нь болоод охид хүүхнүүд орос бараа аваач гэж эцэг эх, эр нөхрөө ятгана. Манай эгч нар ч бас аавыг шална. Охин хүүхдийнхээ сэтгэлийг бодсон аав маань нөгөө барааг нь хоршооноос авч ирээд задалж, ээмгийг нь аваад барааг нь хаяж байлаа. Ингээд нэгэнт өмнөдтэй хилээ хаасан учраас доншуур наймаа, хилийн худалдаа үгүй болж, аажимдаа орос бараанд дассан даа.

1921 онд Ардын хувьсгал ялсаны дараа 1923 онд I арван жил байгуулагдаж байсан бол манай хязгаарт 1935 онд таван сумын дунд анхны бага сургууль байгуулагдаж байлаа. Тэр сургуульд би 14-тэйдөө орж байсан юм.

-Тэр үед монголчууд үр хүүхдээ сургуульд өгөх тийм ч дуртай байгаагүй гэдэг. Та харин яаж яваад сургуульд оров?
-Миний ах хот руу цэрэгт яваад, осолд орж эндсэн юм. Ээж маань охин дүүг төрүүлсний дараа бие нь тэнхрэхгүй байсаар 45 насандаа хорвоог орхисон. Хоёр эгч маань хэдийнэ тусдаа гарчихсан байсан. Ингээд аав маань охин дүүг нэг эгчид өгч өсгүүлэхээр болоод, харин намайг шинэ цагийн бичиг үсэг сур гээд тэнхимд өгсөн. Том хүү нь цэрэгт яваад эргэж ирээгүй болохоор цэргийн албанаас жаахан жийрхсэн юм болов уу. Манай хязгаар нутагт айлууд мал маллуулах гээд хүүхдээ сургуульд өгөх дургүй байлаа. Сургуулийн багш нар айл айлаар ороод л хүүхдээ өгөөч гээд явна. Би бага сургуульд орж дөрвөн жил сураад 18 настайдаа төгсөж байсан юм.

-Та нэрнийхээ утгыг мэдэх үү?
-Лоохууз гэдэг нь лонх, лонхгор гэсэн үгнээс үүсэлтэй юм. Архины шилийг лонх гэдэг дээ. Би багадаа тарган цатгалан, тагдгардуу хүүхэд байсан болохоор үүнд тааруулж Лоохууз гэж нэрлэсэн юм билээ.

-Та хүүхэд байхдаа ирээдүйгээ хэрхэн төсөөлдөг байв. Тэр үеийн хязгаар нутгийн малчин монголчууд юу хүсч мөрөөддөг байсан бол?

-Тэр үед манай хязгаарт мал аж ахуйгаас өөр амьдралын хэлбэр байдаг гэдгийг мэдэх ч арга байсангүй. Тийм болохоор малаа сайн маллах, олон малтай болох л хүсэл эрмэлзэл байлаа. Хонь, ямаа, адуу, сарлаг, тэмээ гээд төрөл бүрийн малтай байвал сайхан шүү дээ. Тийм л айл болохыг бүгдээрээ хүснэ. Ийм айл болоход хэрэгцээтэй хөдөлмөрч зан чанарыг аав ээжээсээ сурна. Тэрний дараа хөөрхөн авгай аваад, олон хүүхэдтэй өнөр өтгөн айл болохыг хүснэ. Чулуугаар гэр барьж, шовгор чулууг авгайгаа, олон жижигхэн чулууг хүүхдүүдээ болгож мөрөөдөж тоглодог байлаа.

Манай аав их хөдөлмөрч, малын ноос үс, арьс шир, сүү саалийг гэрийн нөхцөлд боловсруулахдаа гарамгай хүн байсан. Олон ч малтай байлаа. Бидийг бага байхаас эхлэн арьс шир нухах, зөөллөх, нэхий элдэх ажлуудыг хийлгэнэ. Модоор гэрийн тавилга хийлгэнэ. Энэ бүхэн хожим миний амьдралд маш их хэрэг болсон. Ажил хөдөлмөр хийдэггүй айлын хүүхдүүд юм хийх дадалгүй байдаг бол бид багаасаа ажилд дадсан болохоор юмны эвийг олохдоо ч авхаалж самбаатай болж өссөн юм.

-Хотод орж ирсний дараа хүсэл мөрөөдөл тань нэлээд өөрчлөгдсөн байх даа?
-Би сургуулиа дүүргээд сумынхаа эвлэлийн үүрийн даргын ажлыг хэдэн сар хийсэн юм. Тэр үед Говь-Алтай аймаг гэж байгуулагдаагүй, Завхан аймаг л гэж байлаа. Завхан аймгийн санхүүгийн хэлтсийн дарга Гончиг гэдэг хүн манай суманд ажиллахаар ирэхэд нь би хэд хоног дагаж явсан юм. Тэр хүн намайг сургуульд явахыг зөвлөж, Санхүү эдийн засгийн техникумыг зааж өгсөн. Энэ нь тухайн үед Улаанбаатар хотод байсан таван техникумын нэг юм. Ингээд би тэр хүний буянаар хотод ирж суралцсан. Тухайн үед Монгол Улсад сэхээтэн гэж байсангүй. Урьдын нийгэмд лам нар нь сэхээтэн анги байсан юм. Айл бүр оюун ухаан тунгалаг хүүгээ лам болгодог байлаа. Гэтэл ардын засаг бий болсноор лам болохыг хязгаарлаж, ардын болон мэргэжлийн сургуулиудыг байгуулсан. Үүнээс гадна бичиг үсэг мэддэг цэргийн болон төрийн албаны сэхээтнүүд, Чингисийн угсааны цагаан ястнуудыг коминтерний заавраар эсэргүү хэмээн хоморголон устгасан. Ингэснээр Монголд үндэсний сэхээтэн гэж үгүй болсон юм. Зөвлөлт улс Монгол Улсыг номхон дуулгавартай болгохын тулд шашин шүтлэггүй, үндэсний үзэлгүй болгосон нь энэ. Үүнийхээ дараа зөвлөлтийн заавар зөвлөгөөг үг дуугүй дагах социалист коммунист боловсон хүчин бэлтгэх сургууль байгуулсан нь одоогийн Удирдлагын академи буюу тухайн үеийн Намын дээд сургууль юм. 1941 онд Намын дээд сургууль байгуулагдахад техникумыг сурлага сайтай төгссөн хүүхдүүдийг анхны элсэгчдээр сонгож авсан юм. Би тэдний тоонд багтаж тэр сургуульд орж байлаа.

-Та намын сургуульд орохдоо хэр дуртай байсан бэ?
-Сургууль л юм хойно дуртай оролгүй яах вэ, тэнд хоёр жил гаруй суралцсан. Намын сургууль төгссөн хүн намын гишүүн байх ёстой тул манай ангийн 47 хүүхэд бүгдээрээ МАХН-ын гишүүн болж байлаа. Сургуулиа төгсөхөд намайг Улаанбаатар хотын намын төв хорооны суртлын хэлтэст лекторын ажилд томиллоо. Би тэнд зургаан жил ном судалж, судалсан номоороо лекц уншсан даа.

-Тэр үед ямар ямар ном уншдаг байв?
-Өө, их олон ном уншина. 1940 оноос өмнө манай хуучны улс төрийн сурах бичгүүд, “Найман шаргын түүх”, “Монголын хөх туг” гээд Чингис хааны түүх намтар, цадигууд их өргөн дэлгэр уншигддаг байсан юм шүү дээ. Бас А.Амарын “Монголын түүх” номыг уншиж, шалгалт өгдөг байлаа. Харин 1940 оноос “Оросын коммунист намын түүх” орчуулагдсан. Ингээд эх орны дайны үеэс эхлэн зөвхөн тэр номыг л судлах болж, Чингисийн тухай, монголын түүхийн тухай ярихаа больсон юм. Монголын түүхийн гэгээтэй бүхэн мартагдаж, орос европын соёлыг сурталдаж, даян дэлхийг улаан өнгөөр будах тухай сургах болсон.

-Даян дэлхийг улаанаар будах тухай коммунизмын сургаалд та хэр итгэдэг байв?
-Их итгэлтэй байсан шүү, эхэндээ. Ямар ч тогтолцоогүй, замбараагүй байсан бүхэн зохион байгуулалтанд орж байлаа шүү дээ. Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн болгох үйлдвэрүүд байгуулагдаж, ажилгүй хүмүүс ажилд орж, цалингаараа амьдардаг боллоо. Ажилчин анги бий болж, тэдний хөдөлмөрийг өндрөөр үнэлж, идэвхтэйгээр дэмжиж эхэллээ. Ийм зүйлд дургүй хүн гэж хаана байх билээ.

-Монголд хувьсгалаас өмнө бичиг үсэгт тайлагдсан хүмүүс хэр олон байв?

-Цөөхөн шүү дээ. Би бага сургуульд орж л сурсан. Эхлээд хуучин монгол бичиг үзээд, дараа нь хэсэг хугацаанд латин бичиг заалгаад, эцэст нь кирил үсэг хэрэглэх болсон юм.

-Хэзээнээс латин бичигт шилжсэн юм бэ?
-1935-1936 онд латин үсэгт шилжих хөдөлгөөн өрнөсөн. Гэвч төдийлөн амжилттай хэрэгжээгүй. Ингээд 1940 оны үед Ц.Дамдинсүрэн гуайг чихдэж аваачиж байж, шинэ үсгийн дүрмийг маш яаралтай зохиолгосон юм. Шинэ үсгийг монголчууд маш хурдан сурсан юм шүү дээ. Монгол орон даяар дугуйлангууд зохион байгуулагдсан. Малчид хонь малаа саачихаад л орой нь ирж дугуйландаа сууж бичгээ үздэг байсан. “Үнэн” сонин гэх мэт тогтмол хэвлэлийг шинэ үсгээр гаргахаар хүмүүс их амархан сурдаг юм билээ. Ердөө 2-3 сарын дотор л шинэ үсэгт шилжиж дууссан байх. Хэрвээ бид ийм маягаар монгол бичгээ сэргээвэл хэцүү биш санагддаг юм. 

А.А. Та юуны тухай илтгэл уншдаг байв?
Ц.Л. Би олон улсын байдал хариуцсан лектор байлаа. Дэлхий дээр орос улсын коммунист ёсыг дагасан 11 социалист орон байлаа. Эдгээр улсуудад болж буй үйл явдлуудын талаар ярина. Ф.Кастрог магтана. Тэр үед Англи, Франц, Герман гээд капиталист орнуудад ч коммунист нам, хөдөлгөөн маш хүчтэй өрнөж, капитализмын эсрэг тэмцэж байлаа шүү дээ. Тэдгээр нам, хөдөлгөөний удирдагчдын хэлсэн ярьсан үгсийг бас ярина. Дэлхийн II дайны үед Зөвлөлт улсыг дэмжиж, монголын ард түмнийг Зөвлөлт улсад урамтайгаар тусламж үзүүлэхэд уриалсан илтгэл хийж ухуулдаг байсан.

-Та хойшоо сургуульд явж ирээд юу хийв?
-Арван мянга гаруй оюутан сурдаг Оросын коммунист намын дээд сургуульд сурах найман хүний тоонд миний нэр орсноор би Орос явсан юм. Бид тэнд орлогч сайдын цалинтай, маш сайн хангамжтайгаар сурдаг байсан болохоор гадагшаа ч гарах шаардлага гардаггүй байлаа. Гол зорилго бол маш сайн сурах. Үүний тулд орос хэлийг сайн сурах хэрэгтэй. Гэлэг, Дагвасүрэн бид гурав ярилцаад, орос хэл сайн сурах хамгийн шилдэг арга бол орос бүсгүйтэй танилцах юм гэсэн шийдэлд хүрсэн. Ингээд гурвуулаа орос бүсгүйчүүдтэй болсон. Орос хэлээ ч сайн сурсан. Сургуулиа ч сайн төгссөн. Тэр үед Орос руу Монголоос дандаа уух дуртай улс очдог байсан юм. Тийм ч болохоор тэдний ихэнх нь урт наслаагүй. Ойдов, Гайтав, Чимэд гээд миний үеийн мундаг сэхээтнүүд бүгд л залуугаараа өөд болсон. Би архи, тамхийг хар багаасаа жигшдэг байсан болохоор огт хэрэглэдэггүй байлаа.

-Монголчууд угийн л архи дарсанд дуртай хүмүүс байсан юм уу, эсвэл сүүлд тогтсон муу зуршил уу?
-Хувьсгалаас өмнө монголчууд тэгж их уудаггүй байсан юм. Нэрмэл архиа л ууна. Нэрмэл архинд ороод донтоно гэж бараг байхгүй. Нас биед хүрсэн, тулхтай томоотой айл гэрийн эзэд л нэрмэл амсана. Нас бие гүйцээгүй залуус, эмэгтэйчүүд бол огт уудаггүй байсан. Хувьсгалын дараа хоршоогоор Монопол гэж орос архи тарсан юм. Малынхаа ноос үсийг хоршоонд тушааж мөнгө авсан улс тэрийг авч уудаг болсон. Ингээд л монголчууд архинд орсон юм даа.

Би сургуулиа төгсөж ирээд Намын төв хорооны Марксизм, ленинизмийн товчоонд тасгийн дарга боллоо. Хуучин лекторын товчоо нэрээ ингэж сольсон хэрэг л дээ. Манай товчооны дарга Ч.Лодойдамба, Үзэл суртлын хэлтсийн даргаар Н.Лхамсүрэн, Намын төв хорооны үзэл суртал хариуцсан нарийн бичгийн даргаар Б.Ширэндэв гуай ажиллаж байсан юм. Тэд бүгд өндөр боловсролтой мундаг хүмүүс. Х.Чойбалсангийн үед Намын төв хороо, Засгийн газарт дандаа л боловсролтой хүмүүс ажилладаг байлаа. Харин түүний дараа эрх мэдлийг гартаа авсан Ю.Цэдэнбал тэдгээр эрдэм мэдлэгтэй улсыг бүгдийг нь зайлуулж, оронд нь боловсролгүй, дүрвэд голдуу хүмүүсийг албан тушаалд дэвшүүлсэн юм. Ю.Цэдэнбалын үед орос эхнэртэй л бол албан тушаал дэвшдэг ёс тогтсон юм даа. Энэ алдаа монголын улс төрд сүүлийн 20 жил ч үргэлжилж байна.

-Та яагаад тэр орос хүүхэнтэйгээ гэрлээгүй юм бэ?

-Энд ирсэн орос хүүхнүүд орон гэрийг нь худалдчихаад арилаад өгч байсан түүх ч бий. Ихэвчлэн хариугүй юмнууд орж ирээд л тэр дороо томорч аваад буцдаг байсан. Ширэндэв энэ тэр гээд манай дарга нар чинь бүгд л орос хүүхэнтэй байлаа шүү дээ. Гэхдээ бүгдээрээ хаягдаад дууссан даа. Миний хувьд гэвэл аав, эгч, дүү нар маань бүгд хөдөө амьдарч байсан. Тэдний дунд гэнэтхэн орос хүүхэн дагуулаад орно гэдэг амаргүй ажил шүү дээ. Тэрнээс эмээгээд л гэрлээгүй юм.

-Х.Чойбалсан ямархуу хүн байв?
-Би Х.Чойбалсангийн албан өрөөнд хоёр ч удаа очиж байсан юм. Одоогийн багшийн дээд сургуулийн II давхарт Засгийн газар байрладаг байлаа. Х.Чойбалсан тэнд сууна. Харин одоогийн Тусгаар тогтнолын ордны орчимд, хоёр давхар байшинд Намын төв хороо байрладаг байсан.

Намын төв хорооны үзэл суртал хариуцсан нарийн бичгийн дарга Ширэндэв “Үзэл суртал хариуцсан байгууллагуудыг улсын хэмжээнд зохион байгуулах тухай төлөвлөгөөг Х.Чойбалсанд хүргэж өгөөд, танилцуулаад ир” гэж надад үүрэг өглөө. Би ч нэлээд эмээсээр Х.Чойбалсангийн өрөө рүү орлоо. Д.Сүхбаатар, В.И.Ленин хоёрын зургаас өөр юу ч үгүй ихээ том хоосон өрөөнд нэг том ширээний ард Х.Чойбалсан сууж байна. Намайг яваад ортол “Ширэндэв чамайг явуулав уу” гэж асууж байна. Би “Тийм ээ” гэлээ. Тэгтэл “За наад авч ирсэн юмаа ширээн дээр дэлгэ” гэж байна. Би дэлгэлээ. “За наадах чинь ямар учиртай юм, тайлбарла” гэж байна. Би ч тайлбарлалаа. Х.Чойбалсан намайг айгаад байгааг мэдсэн бололтой. “Зүгээр тайван ярь, чи юу хийж байна, Ч.Лодойдамбатай лекторын төвд ажиллаж байна уу, цаадах чинь уран зохиол гээд алга болж мэдэх хүн шүү. Та хэд сайн ажиллах хэрэгтэй. Манай ард түмэн марксизм, ленинизмийг сайн ойлгохгүй байна. Үүнийг ард түмэн ойлгоогүй цагт ажил явахгүй” гэж хэлээд толгойг минь иллээ. Би ч маш их баярлаад гарч байлаа. Х.Чойбалсан бол харахад барзгар цоохор нүүртэй намхан хүн. Хүмүүс түүнээс маш их айна. Гэвч хэрэг дээрээ тэр загнаж зандчаад байдаггүй, их энгийн хүн байсан. Өөрөөсөө доогуур түвшний хүмүүстэй эцэг ёсоор харилцана. “Хөдөө гадаа явж ард түмэнтэй уулзаж бай. Тэдний юу хүсч байгаа нь маш чухал шүү” гэж захидаг байсан. Маршал бялдууч, долигонуур хүнд их дургүй байсан. Хэрэв хэн нэг хүн өөр нэгнийгээ муу хэлээд орж ирвэл “Чи өөрт нь хэлсэн юм уу? Өөрт нь хэлээгүй байж яагаад надад хэлж байгаа юм бэ?! Ахиад ингэвэл чамайг ажлаас чинь хална шүү” гэж загнадаг байлаа. Ийм бялдууч, долигонуур зангаасаа болоод ажлаасаа халагдсан хүмүүс ч байсан. Маршал сургууль дөнгөж төгсөөд ирсэн залуусыг хэзээ ч төв суурин газар суулгадаггүй байлаа. Өөрөө дагуулаад ч хамаагүй хөдөө гадаа явна. Тэгж л залуусыг дадлагажуулдаг байсан. Аливаа нэг багийн ажлыг тэргүүний болгосон хүнийг сумын дарга, сумын ажлыг тэргүүний болгосон хүнийг аймгийн дарга, аймгийн ажлыг тэргүүний болгосон хүнийг яамны сайд, яамыг амжилттай удирдсан хүнийг Намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга, сайд нарын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга болгоно гэсэн зарчмаар тэр ажилладаг байлаа. Х.Чойбалсангийн үед 10 гаруй яам байсан. Яамдын сайд нар бүгдээрээ удирдаж байсан аймгаа тэргүүний болгосон хүмүүс байсан юм.

-Та МАХН-ын VI бүгд хурал дээр Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй тухайн үеийн нам төрийн удирдлагуудыг шүүмжилснийхээ төлөө хэлмэгдэж, амьдралынхаа 30 гаруй жилийг хавчлага, гадуурхал дунд өнгөрөөсөн. Тэр шүүмжлэлийг хэрэггүй ч тавив уу даа гэж харуусах үе байсан уу?
-Би бялдуучилж, хэлэх гэсэн үгээ дарж, нууж байж л ажил албандаа тогтож үлдэх ёстой байлаа. Хүн өөрийнхөө араншинг өөрчлөнө гэдэг хэцүү шүү дээ. Дэмий ч зүйл хэлсэн юм болов уу, арай хэтрүүлчихсэн юм биш байгаа гэх бодол толгойд орж ирэх үе байсаан. Гэхдээ, хэлэхгүй өнгөрсөн нь дээр байж гэж хэзээ ч бодож байгаагүй. Х.Чойбалсангийн үед МАХН маш хатуу зохион байгуулалттай, шүүмжлэл идэвхтэй явагддаг байсан юм. Намын гишүүдийн зүгээс дээд удирдлагынхаа ажлын дутагдлыг олны өмнө илрүүлж хэлсэн шүүмжлэл байдаг л байсан. Тэр л уур амьсгалаар би Ю.Цэдэнбалын дутагдлыг олны өмнө ил гаргаж хэлсэн юм. Гэвч тэр хүн өөрийнх нь эсрэг хандсан шүүмжлэлийг гуйвуулж, засаг төрийг булаан авах гэлээ хэмээн гүжирдэж, ганц намайг төдийгүй намын доторх шударга хүмүүсийг хавтгайруулан хэлмэгдүүлсэн юм. Нам төрийн алдаа дутагдлыг илрүүлэх нь бидний гол зорилго байснаас биш удирдлагыг өөрчилж солих тухай бодоогүй. Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй тэдгээр хүмүүсийг бидний хэлсэн шүүмжийг хүлээн авч, засарч өөрчлөгдөнө гэж найдаж байсан юм. Хэлсэн нь л бид болохоос биш, хэлж чадалгүй ухарсан хүмүүс ч байсан.

-Коммунизмд итгэх итгэл үнэмшил тань хэзээнээс үгүй болсон юм бэ?

-Д.Төмөр-Очир 1978 онд хэлмэгдэн хороогдохынхоо урьд жил Өвөрхангайн Хужиртад ирсэн юм. Тэр үед би Хархоринд байлаа. Түүнийг ирснийг дуулаад монгол архи, тарваганы мах бариад би очсон юм. Ингээд бид хоёр Шунхлай уулын бэлд нэг шөнөжин ярьж суулаа. Би анх намын сургуульд түүний лекцийг сонсож, түүнд итгэж хөтлөгдөн коммунист үзэл сурталд үнэмшсэн юм. Д.Төмөр-Очир маш өндөр боловсролтой хүн. Гэм нь биеийн хөдөлмөрт тааруу байсан. Д.Төмөр-Очир бол анх Монголд философийн тухай ярьж эхэлсэн хүн. Ингээд тэр орой бид хоёр “Энэ коммунист үзэл бол будда, христ, лалын шашин шиг хоосон зүйл юм. Аллага таллагаар хүмүүсийг айлгаж, нийгмийг ядуучуудаар удирдуулах гэсэн онол юм. Хүн ухаан муутай, тэнэгээсээ болоод л ядуу байгаа юм. Ухаантай улс нь баян тарган капиталист болж байна. Тэгэхээр коммунизм бол оюун ухааныг жигшсэн нийгэм юм” гэж ярилцсан. Тэр болтол итгэл минь ерөөсөө бөхөөгүй байсан. Айхавтар гүнзгий орсон юм билээ л дээ.

-Та цөллөгт байх үедээ монгол гутал, эмээл, дээлийн товч гээд хийж болох бүхнийг урласан байдаг. Сүүлийн жилүүдэд юу хийж байна?

-Өө, тэгсэн тэгсэн. Эмээл, гутал, товчноос эхлээд бурхан шүтээн гээд хийгээгүй юм байхгүй. Сүүлийн таван жил дунайский салат их хэмжээгээр хийж, Засгийн газрын ордон, Бөхийн өргөөгөөр явж борлуулдаг байлаа. Саяхнаас эмгэн маань ядарч, би ганцаардаад энэ ажлаа орхисон. Мөн, урьд нь надтай хамт ажиллаж явсан, намайг мэдэх хүмүүсийн миний тухай дурсамжуудаас бүтсэн 10 гаруй ном сүүлийн хэдэн жилд хэвлэгдсэн. Миний хэлсэн, хийсэн бүхэн эдгээр номд үнэн мөнөөрөө байгаа. Одоо дөрвөн ном зарж, амьдарч байна. Үнэнд дуртай улс авч л байна. Би хөдөө цөлөгдөхдөө мах, сүү, ногоо гээд хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг гэрийн нөхцөлд боловсруулж, бүтээгдэхүүн гарган авах тухай нэг орос ном аваад явсан юм. Энэ номыг сүүлийн 25 жил өвөртөлж явна. Дунайский салат хийх арга технологийг ч эндээс л сурсан. Ноднин жил ХАА-н бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх ассециоци намайг зөвлөхөөр авч ажиллуулсан юм. Гэтэл хурал дээр нь хэлэх үг байдаггүй. Тэгээд би тэр номыг орчуулуулж, хэвлүүлж өгье гэсэн юм. Удахгүй хэвлэлтээс гарах байх. Одоо “Алтайн нуруунд төрж өсөөд, Хангай, Хэнтий, Соёны нуруунд хатуужлыг олсон мину” гэдэг нэртэй нэг ном гаргах санаатай сууж байна. Миний тухай өмнөх номууд бол дандаа бусдын үгээр гарч байсан. Харин энэ ном маань миний өөрийн зүгээс хойч үедээ зориулан бичсэн, саад бэрхшээлийг хэрхэн давж туулах тухай зарчим дэглэмийг сануулсан өнгө төрхтэй ном байх юм.

-Та үр хүүхдүүддээ юуг захиж сургадаг вэ?
-Засаг төрийн ажилд оролцох хэрэггүй. Мөрөөрөө хөдөлмөрлөж, шударга хөдөлмөрийнхөө үр шимээр амьдрах хэрэгтэй гэж их хэлдэг дээ.

-Монгол хүнийг залхуу гэж ярьдаг. Энэ залхуу зан бидний хувьд уугуул юм уу, суугуул юм уу?

-Монгол хүмүүс угийн залхуу бишээ. Ажил хөдөлмөрт дургүй хүн мал маллан амьдрах аргагүй юм шүү дээ. Мал маллахад эрт босох, орой унтах шаардлага тулгарна. Хувьсгалын дараагаас сум, багууд байгуулагдаж нүүдэлчин Монголд суурин амьдралын анхны хэлбэрүүд бий болсон юм. Малчин өрхүүд сургуульд хүүхдээ өгөхийн хэрээр сум суурин бараадаж, малаасаа хөндийрч эхэлсэн. Гэтэл тэр сум сууринд нь үйлдвэрлэл гэх зүйл үгүй. Ингээд л хийх ажилгүй болчихоор залхуурахаас өөр яах билээ.

-Та амьдралдаа ямар зарчим баримталсаар ирсэн бэ?

-Миний гол зарчим бол үнэн. Худал муухай бүхэн заавал илэрдэг юм. Үнэнээ хэлчихсэн байхад түүн шиг сэтгэл тайван юм гэж үгүй. За тэгээд биеийн хөдөлмөр. Амьдрал бол хөдөлгөөн юм. Явган яв, гар хөлөө хөдөлгөж юм хий. Оюуны хөдөлмөрөөс илүү биеийн хөдөлмөр хүнд хэрэгтэй.

Гоодаль. А.Амармэнд

Огноо: 2013-10-16

http://www.bookstore.mn/newsmore/68

Дэлхийн дунд сургуулиудын сурагчдын “Хятад хэлний гүүр” зургаа дахь удаагийн тэмцээний аварга, 23 дугаар сургуулийн 11 дүгээр ангийн сурагч Х.Цэрэндолгор: Хэл сурах нь чиний хамгийн том давуу тал

1 өдөр 5 цагийн өмнө.

Дэлхийн дунд сургуулиудын сурагчдын “Хятад хэлний гүүр” зургаа дахь удаагийн тэмцээн БНХАУ-д өнгөрсөн сарын 20-оос энэ сарын тавны хооронд  болсон. Тэмцээний тэргүүн байрыг Монгол Улсаа төлөөлөн оролцсон 23 дугаар сургуулийн 11 дүгээр ангийн сурагч Х.Цэрэндолгор эзэлсэн юм. Ингээд түүнтэй ярилцлаа.

5

-“Хятад хэлний гүүр”  тэмцээнд тэргүүн байр эзэлсэнд баяр хүргэе. Энэ тэмцээнд оролцоход ямар  шалгуур тавьдаг вэ?

-Баярлалаа. Энэ тэмцээнд оролцохын тулд эхлээд Монголдоо шалгаруулалтад ордог. Монголд хятад хэл  сурдаг бүх сурагчдын дунд дөрвөн шаттай тэмцээн зохион байгуулдаг. Эхний хоёр шат нь бичгийнх, үлдсэн шат нь нь илтгэх урлаг, асуулт хариулт мөн авъяасаа үзүүлэх байдаг. Тэндээсээ шигшигдээд хамгийн сүүлийн шатанд 23 хүүхдээс нэгдүгээр байранд орсон. Хоёрдугаар байранд нь н.Мөнхбадрал гэж хүүхэд орсон. Бид хоёр улсаа төлөөлж тэмцээнд оролцох эрхтэй болсон. Харин гурав, дөрөвдүгээр байранд орсон хүүхдүүд тэмцээнийг үзэх эрхтэй болсон.

5

-Хятадад болсон тэмцээнд хэдэн орны хүүхдүүд оролцсон бэ?

-Тэмцээнд 63 орны 300 хүүхэд ирсэн. 124 хүүхэд нь тэмцээнд оролцоод үлдсэн нь тэмцээнийг үзсэн. Хувь хүний шалгаруулалтаар би нэгдүгээр байранд, н.Мөнхбадрал хоёрдугаарт орсон. Зургаа дахь жилдээ зохион байгуулагдсан энэ тэмцээнд анх удаа монгол хүүхэд түрүүлсэн.  Тэргүүн  байр нь гурван хүүхэд шалгаруулдаг. АНУ, Бангладеш улсын хүүхдүүд мөн нэгдүгээр байранд орсон. Хоёрдугаар байранд нь зургаан хүүхэд орсон. Тэдний нэг нь н.Мөнхбадрал. Бас багийн тэмцээнд манай баг дэд байрт орсон.

5

-Чиний хувьд тэмцээний шалгаруулалт хэр хүнд санагдсан?

-Өөрөө гоц сайн хичээхгүй бол байр эзэлнэ гэдэг хэцүү гэж багш маань хэлж байсан. Эндээс явахад багш биднийг маш сайн бэлтгэсэн. Бэлтгэж байсан тестүүдээс ирсэн болохоор тийм ч хүнд байгаагүй.

5

-Өөрөө хятад хэлийг хэр хугацаанд судалж байна вэ?

-Гуравдугаар ангиасаа 23-р сургуульд ороод хятад хэлийг судалж байна. Гэхдээ хятад хэлний гүнзгий анги мөртлөө тухайн хэлний хичээлийг 3-4 цагаар заадаггүй. Өдөрт 40 минут л ордог.

Урьд хятад хэлийг сайн судлахгүй, урсгалаараа л явдаг байлаа. Хэл сурахад багшийн үүрэг маш их. Багш яаж зааж байгаагаас их зүйл шалтгаалдаг. Манай хятад багш хичээлээ маш сонирхолтой байдлаар заадаг байсан. Өөрийн эрхгүй хятад хэлэнд татагддаг болсон. Өглөө болгон 6 цагт босоод ханзаа цээжлээд, том болох тусам өөртөө үүрэг өгдөг болсон. Хэрэв сурахыг хүсч байгаа бол хамгийн сайнаар нь сур гэж өөртөө хэлээд сурсан.

5

-Хятад хэл сурахад хүнд шүү дээ. Маш их ханзтай. Түүнийг нэг бүрчлэн цээжлэх болдог. Чи өөртөө хэвшүүлсэн зөвхөн чиний л гэх арга барил байгаа юу?

-Би бичиж байгаа юмаа нүдэндээ сайн тогтоодог. Хятад ханз утгатайгаа их дөхөм, зураг шиг байдаг. Тийм болохоор эргээд сайн санадаг. Нэг харахад тогтоогдчихдог гэсэн үг л дээ.

6

-Танай сургуулийн сурагчдын хятад хэлний  мэдлэгийн түвшин жигд үү, харилцан адилгүй юу?

-Хувь хүнээс л шалтгаална. Бүгдэд л адилхан зааж байгаа. Хичээвэл хэн ч сурна. Зарим хүүхдүүд ээж аавынхаа шахалтаар сурдаг. Тэгж сурч байгаа үед өөрөө сонирхолгүй учраас багш хичнээн сайн заасан ч доогуур түвшинд байдаг. Сайн хүүхдүүд ч их бий.

5

-Энэ тэмцээнд орсноор ямар боломж нээгдсэн бэ?

-Нэгдүгээр байрын шагнал нь Хятад улсад дөрвөн жил сурах тэтгэлэг өгдөг. Тэрэнд нь байр, хоол, сарын тэтгэлэг, сургалтын төлбөр, ирж очих онгоцны тасалбар нь хүртэл багтсан байдаг юм билээ. Сурах сургуулиа өөрөө сонгох боломжтой. Хоёр, гуравдугаар байр нь нэг жилийн тэтгэлэгтэй.

5

-Чиний хувь ямар чиглэлээр сурахаар төлөвлөж байна вэ?

-Хуулийн чиглэлээр суралцах бодолтой байгаа. Манай аав хуульч хүн. Хятад улсад бакалавраа хуулийн чиглэлээр хамгаалаад, магистраа Европын оронд хамгаална гэж бодож байгаа. Монголд хятад хэлтэй хуульч ховор. Тийм болохоор гаднаас маш өндөр үнэ ханштайгаар хуульчдыг  авч ажиллуулдаг. Тийм болохоор ирээдүйтэй.

5

-Үе тэнгийнхэндээ хандаж юу хэлмээр байна вэ?

-Хэлтэй бол хөлтэй гэдэг. Хятад хэл сурдаг гэхээр хятад хүн болчихгүй. Хэл сурна, хэлтэй байна  гэдэг чиний хамгийн том давуу тал болно гэж хэлмээр байна.

5

Ц.Зол

http://www.shuud.mn/?p=299007

Судлаач, философийн ухааны доктор С.Молор-Эрдэнэ: МУИС гэмт хэрэг үйлдэж байна, хаалгыг нь бүр мөсөн цоожлох хэрэгтэй

 

Нийтэлсэн: 2013-11-08 12:44:20

Судлаач, философийн ухааны доктор С.Молор-Эрдэнэ тэй ярилцсанаа хүргэж байна.
-Та бид хоёр урьд өмнө дандаа улс төрийн сэдвээр ярьж байжээ. Харин энэ удаад арай өөр сэдэв рүү хандуулж, бичиж байгаа номоос тань яриагаа эхлэе.
-Би нэг хэсэг улс төр рүү орлоо. Яахав, хүмүүс миний талаар улс төрийн ойлголттой болсон учраас одоо нэг их улстөржихгүй гэж бодож байна. Ер нь хүмүүс хэт их улстөржиж болохгүй. Би өөрөө хэтэрхий их улстөржихгүй гэж бодож байна. Нөгөө талд би өөрийн гэсэн том зорилготой хүн. Энэ нь мэдээж Монгол орноо хөгжүүлэх юм. Монгол орон зүгээр л нэг түүхий эдээ нийлүүлж байдаг тийм ядарсан орон байж болохгүй.
Гадаадын том том компаниудад худалдагдаад Африкийн нэг орон шиг болчихож болохгүй. Үүний эсрэг л үйл ажиллагаа явуулна. Энэ ажлын зөвхөн нэг хэсэг нь л энэ улс төр байгаа юм. Цаана нь ард түмнээ соён гэгээрүүлэх, ард түмнээ ухааруулах хэрэг байна. Миний бичиж байгаа ном бол Монголын хөгжлийн асуудалд зориулсан олон асуудлыг гаргаж тавьж байгаагаараа онцлог юм. Монголд олон асуудал байна.
Үүний зөвхөн нэг хэсэг нь улс төр шүү дээ. Бас монгол хүнд өөрт нь их асуудал байна. Үүнийг л зөв ойлгуулах хэрэгтэй. Түүнээс биш зүгээр л нэг улстөржөөд байвал чөтөрийн тойрог болно ш дээ.Сонгуулиас сонгуулийн хооронд амьдарч байна. Сонгуульгүй бол болохгүй мэт аашилж байна. Үүний цаана чинь монгол юмаа монголоор нь авч үлдэх хэрэгтэй. Бидний зорилго бол улстөр биш шүү гэдгийг л энэ номоороо би тайлбарлаж байна. Нийгмийн дунд яваа мухар сүсгээс эхлээд юу эс байх вэ бүгдийг л бичсэн.
-Мухар сүсэг гэснээс манайд бүхий л шашны урсгал ороод ирчихжээ. Энэ талаар юу гэж бодож байна?
-Манайд олон шашин орж ирснээс гадна ерөөсөө шашны диктатур бий болчихсон. Төр нь үүнийгээ зохицуулж чадахгүй байна. Парламент нь ч парламент биш юм байна. Үндсэн хууль нь ч үндсэн хууль биш юм байна гэдгийг өнөөдөр хүмүүс олоод харчихсан. Энэ Монголд ерөөсөө болж байгаа юм нэг ч алга.
-Одоо тэгээд энэ олон болохгүйг яаж цэгцлэх вэ? 
-Хамаг муу муухайгаа харчихсан , гутраад суугаад байж болохгүй. Өнгөрснөө эргэж хараад одоо цаг дээр алдаа оноогоо шүүгээд ирээдүйгээ харчих хэрэгтэй. Миний номонд энэ бүгдийг тодорхой өгүүлсэн байгаа.Энэ бол нийгмийн филорсофийн шүүмжийн ном байгаа юм. Одоо бид нар алийн болгон түүх дурсамжаа ярьж түүний хооронд амьдрах вэ. Одоо үүнийгээ хаяад урагшаа явах хэрэгтэй.
-Уучлаарай, түүх дурсамжгүйгээр явна гэвэл бас өрөөсгөл биш үү?
-Түүх заншил бол бидний дурсан санах, биднийг хэн бэ гэдгийг харуулдаг баримт бичиг юм. Энэ бол өнгөрсөн хуучин зүйл. Гэтэл нийгмийн хөгжил гэдэг чинь шинэ зүйлийг шаарддаг байхгүй юу. Тэгэхээр өнгөрсөнтэй зууралдах хэрэггүй.
-Уламжлалгүй бол яах вэ.Нийгмийн нэг үнэт зүйл мөн биз дээ?
-Бид амралт чөлөөт цагаараа уламжлал дурсамжаа яриад суулгүй яах вэ. Гагцхүү бидний өмнө маш том бүтээн байгуулалт хүлээж байгааг мартаж болохгүй. Маш их зүйл хүлээж байна шүү дээ.
-Гэхдээ хуучнаа хаяна гэж байхгүй биз дээ ?
Хуучин дурсамж гэдэг бол биднийг зөвхөн баярлахад л хэрэгтэй. Дурсан санахад л хэрэгтэй. Хуучнаар бид юуг ч бүтээн босгож болохгүй. Тэр чинь өнгөрчихсөн. Хэдэн зууны өмнө өнгөрсөн зүйл. Гагцхүү улс орон чинь хөгжих ёстойг л санах хэрэгтэй. Гэхдээ хөдөө гараад хуучинсагаараа амьдарч болно. Хуучинтайгаа үргэлж зууралдаад амьдарч болно. Энэ бол хувь хүний асуудал.
Түүнээс биш нийгэмд ийм хуучинсаг байдлаар хандаж болохгүй. Нийгэм чинь өөрөө үргэлж шинэ зүйлийг шаарддаг. Энэ Улаабаатар чинь зан заншлын, уламжлалын хот болчихож болохгүй. Шинэ цагийн хот байх ёстой. Гэрэл гэгээ гээд л бүгд л шинэ зүйлийг шаардаж байна. Хуучнаараа, уламжлалтайгаа байна гэж байгаа бол гэртээ хамаатан саднаа цуглуулаад уламжлалаа хийж болно ш дээ. Харин нийгэмд хэзээ ч ингэж хандаж болохгүй. 10 жилийн сургууль , их дээд сургууль ерөөсөө ийм байж болохгүй.
-Нийгэм ийм тийм байна л гэнэ. Энэ яах вэ. Харин энэ ертөнц өөрөө хаашаа яваад байна?
-Ертөнц яг  манай Монгол шиг бас л хөлөө олох гээд байна шүү дээ. Ертөнц дээрх хуучин бүх юм нуран унаж байна. Хуучин бидний сайн гэж хэлж байсан зүйл өнөөдөр хэрэггүй болжээ. Энэ байдалд л бид нар өөрсдийгөө шинээр тодорхойлох болчихоод байна. Ертөнц бас л шинэ зүйл рүү явж байна. Хүн гэж ер нь эмнэлгийн бүтээгдхүүн юм уу,эсвэл бие даасан бодьгал юм уу. Эсвэл санхүүгийн эх үүсвэр бүрдүүлдэг обьект юм уу гээд нэг тодорхойлмоор байна ш дээ.
-Хүн гэдэг амьтан нийгмийн чухам ямар бүтэгээгдхүүн юм. Та юу гэж тодорхойлох вэ?
-Хүн хэрэгтэй үед хэрэглээд хаячихдаг тийм багаж хэрэгсэл байж болохгүй. Хүн гэдэг чинь их эрхэм зүйл. Хүн чинь өөрийн гэсэн намтар түүхтэй, адал явдалтай, аав ээжтэй тийм эрхэм зүйл. Өнөөдөр траншейнд байгаа хүн, компанийн захиралтай адилхан л мөрөөдөж суудаг. Нийгэм тэр хоёрыг хоёр өөр газар аваачаад тавьчихсан хэрэг.
Түүнэс биш тэр хоёр хоёулаа адилхан эхээс нүцгэн ирсэн, буцахдаа адилхан л нүцгэн буцах болно.Хүн гэдэг амьтан энэ хоёр нүцгэний дунд л хоолтой ундтай, хувцастай явдаг юм байна.Энэ хооронд нэг нь өндөр байшинд амьдарч нөгөө нь намхан байшинд амьдардаг юм байна. Зарим нь траншейнд амьдардаг юм. Харин хэн нь аз жаргалтайг мэдэхгүй.
Траншейнд байгаа хүн ч аз жаргалтай л байгаа шүү. Их хөрөнгөтөй гэдгээрээ хүн аз жаргалтай биш шүү. Харин ч түүндээ шаналж явдаг. Шөнө унтаж чадахгүй хүйтэн хөлс нь цутгаад унтаж чаддаггүй нөхдүүд ч бий. Тэгэхээр бид нар өнөөдөр амьдралыг шинээр тодорхойлох, хэнийг аз жаргалтай гэх юм, хэнийг мундаг гэх юм гээд асуудал байна шүү.
-Нэгэнт л нийгмийн хөгжил,түүний философийн талаар ярьж байгаа болохоор өнөөдрийн оюутнуудын сургалтын чанар багш нараас эхлээд зөндөө зүйлийг хөндөж ярих хэрэгтэй болно.
-Багш гэдэг хүн тэнд сурч байгаа оюутнуудад номчирхоод заагаад байхдаа гол нь биш. Тэр хүнд ямар авьяас байна,юу чадах юм, ямар салбарт амжилт гаргах уу, гэдгийг олж нээдэг байх хэрэгтэй. Ерөөсөө л бие даасан хүнийг бий болгох хэрэгтэй. Түүнээс биш массаар нь машиндаад диплом өгөхдөө гол нь биш.
Хоёрдугаарт тэр багш гээд байгаа тэр хүмүүс хаанаас тэр мэдлэгээ олж авсан юм. Үнэхээр тэр хүний яриад байгаа зүйлийн баталгаа нь хаана байна эгдэг асуудал бий. Манай багш нарт нэг аюул бий. Их сургууль дээр жишээ авахад тэдний ярьж байгаа зүйл нь мэдлэг мөн үү биш үү гэдгийг ялгахад хэцүү. Өөрийнхөө санаанд орсон зүйлийг ярьдаг байхгүй юу. Өөри йнхөө үнэмшчихсэн алдаатай үнэмшлүүдээ ярьж байж магадгүй. Их осолтой.
Сүүлийн 20 жилд Их сургуулийн багш нарт мэдлэг боловсролоо дээшлүүлчих боломж байсангүй. Өнөөдөр социализмын үеийн хэдэн хуучин номоо барьчихсан л зогсож байгаа биз дээ. Аливаа улс орны мэдлэг боловсрол, соён гэгээрэл бол Их сургуулиас гарах ёстой. Гэтэл манай Монголын Их сургууль чинь мэдлэг гаргадаг сургууль биш болчихсон байхгүй юу. Нийгмээсээ хоцрогдчихсон.Их сургуулийн багш нар оюутнуудаасаа хоцорчихсон байна .Ийм л аюулд орчихоод байна.
-Тэгэхээр яах вэ?
-Харин яах вэ? Их сургуулийг хаагаад төр өөрөө мөнгө өгөөд гадагшаа сургах л зам бий. Түүнээс биш бид нар энд нэг их сургууль нэртэй байшинд ийм бантан хийж болохгүй. Ямар ч утгагүй. МУИС-ын хаалгыг ерөөсөө өнөөдөр хаагаад оюутнуудад мөнгийг нь өгөөд гадагшаа сургах хэрэгтэй. Ингэж залуучуудын тархийг угааж алаад яахав ээ. МУИС гэмт хэрэг үйлдэж байна. Хайран залуусыг үрж байна даа. Эд нар гэмт хэрэгтэнгүүд шүү.
Ялангуяа Их сургуулийн хоёрдугаар байр бол аюултай. Түүх, социологи, улс төр шашнаар өөрсдийгөө нэрлэсэн тэр нөхдүүд үнэн аюултай. МУИС-ын байрыг бүр өнөөдөр хаалгыг бүр мөсөн цоожлох хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол эндээс хагас дутуу мэдлэгтэй нөхдүүд гараад төрийн чухал албан тушаалд очиж байна.
Ингээд сургаж байгаа нь ч гэмт хэрэгтэн, сурч байгаа нь гэмт хэрэгтэн болж байгаа юм. Ингээд л Монгол чөтгөрийн тойрогт орчихож байгаа юм.Тэгэхээр манай төрд тэр чигээрээ гэмт хэрэгтэнгүүд сууж байна. Эд нар аврах биш ална шүү дээ .Балла гэж диплом өгөөд байхад өөр яах вэ дээ.
-Ерөөсөө оюуны үүр уурхай байх ёстой сургуулиас ийм тахир дутуу мэдлэгтэнүүд гарааад байхад яаж улс хөгжих вэ. Чухам ямар арга хэмжээ авбал зохилтой юм бол ?
-Уг нь энэ асуудлыг бүр УИХ-аар оруулах ёстой юм. Их сургуулийн хэдэн захирлуудыг авчирч шалгах хэрэгтэй. Гэтэл тэнд сууж байгааа нөхөд  нь юун шалгах вэ, өөрсдийнх нь бүтээгдхүүн болчихоод байна. Х.Тэмүүжин гэхэд л С.Нарангэрэлийн бүтээгдхүүн. Тэгэхээр яаж гэмт хэрэгтэнгүүд гэмт хэрэгтнээ шалгах билээ.
Ийм л байдалтай байна .Ийм байхад яагаад ч урагшлахгүй л дээ. Харин нэг хаантай л байх хэрэгтэй. Тэр хүн гарч ирж байж л энэ бүгдийг цэгцэлнэ үү гэхээс өөр арга алга. Бидэнд одоо диктатур хэрэгтэй. Диктатуртай ерөнхийлөгч гарч ирж байж сая цэгцэрнэ.
-Бид хоёр уг нь улс төр ярихгүй гэж байсан. Өөрийн эрхгүй энэ сэдэв рүү орчихлоо. Тэгэхээр улс төрийн одоо байгаа нөхцөл байдлаас дурьдах уу ?
-Тэр хоёр танхимтай болгоно гэдэг асуудал үнэн тэнэг асуудал шүү. Бүр данхайсан толгойтой болох гэж байна шүү дээ. Тэр их цалин мөнгө эрх мэдлийн хүрээ тэлэх гэж байна. Энэ аюултай шүү. Юу гэсэн үг вэ, бүр цөөлөх хэрэгтэй.Парламентийн гишүүдийг 76 биш бүр 36 болгох хэрэгтэй. Монголын ард түмэн 76 гишүүнээ заримыг нь танихгүй шүү. Заримыг нь танихгүй байхад ахиад хүн нэмнэ гэж юу гэсэн үг вэ. Таньдаг хэдээ үлдээгэээд бусдыг нь явуулах хэрэгтэй.
-Монгол Улсын хөгжлийг урагшлуулах шаардлага зүй ёсоор тулгарч буй. Чухам яг юунаас эхэлж цэгцэлбэл дээр вэ?
-Юуны өмнө хүн бүр иргэн болох ёстой. Иргэн байна гэдэг чинь хоолтой, гэр оронтой, ажилтай байх ёстой. Үүнийг өнөөдрийн парламент хийж чадахгүй. Одоогийн төр, компаниуд хийж чадахгүй. Үүүнийг хатуу гараар л хийнэ. Яг л социализмд хийж байсан шиг л хийх хэрэгтэй. Хүчээр байртай, ажилтай болгох хэрэгтэй. Энэ хэдэн луйварчдаас хурдан салах хэрэгтэй.
-Луйварчдаас сална гэдэг амаргүй байх.Тэд нар чинь тийм ч амар байр сууриа тавьж өгөхгүй ш дээ.Тэгэхээр буудалцах уу яах вэ? 
-Зориудаар биднийг хөгжлөөс холдуулж, өлсгөж зовоож байгаа улс шийтгэлээ хүлээх хэрэгтэй. Сая тэр Америкчууд Бен Ладенг хөөж очоод дэлбэлчихлээ шүү дээ. Яг л үүн шиг дэлбэлэх хэрэгтэй. Гэмт хэрэгтэнгүүдийг ёсоор нь болгох хэрэгтэй. Монголын эрмэлзлэлд хэн саад болж байна. Тэр баяртай.
-Өнөөдөр гудамж талбайд жагсаж тэмцэж байгаа ч үр дүн гарахгүй байна.цаашид яах вэ?
-Бид тодорхой нэг зорилгын төлөө тэмцэж байна. Тэгэхээр энэ зорилгод нэгэнт хүрэхээс л хойш тэмцлийн бүх хэлбэрийг сонгох хэрэгтэй болно. Зорилго аливаа зүйлийн хар бурууг цагаатгадаг юм.
-Таныг МУИС-д багшилж байсан гэдгийг хүмүүс мэдэх байх.Харин тэнд их хавчигдаж байсан тухай сонссон юм байна.Энэ талаар? 
-Мэдээж мэдлэггүй хэдэн улс бантангаа хутгаад сууж байхад нь гэнэт мэдлэгтэй хүн ороод ирэхээр хэцүү биз дээ. Тэгээд бантан хутгагчид дээр очоод цэцэг навч гээд дээгүүр юм яриад эхлэхээр бантан хутгагчдаа оюутнууд тоохоо байдаг юм. Хичээлийг нь сонсохоо болиод над руу хуйлраад хэцүү шүү дээ.Намайг байхад зүгээр сууна гэж байхгүй шүү.Зөвхөн тэр МУИС дээр байгаа багш нар ч биш ерөөсөөө тэр чигээр нь эвгүйтүүлнэ шүү. Төрд орох юм бол би төрийг ч эвгүйтүүлнэ, парламентад орох юм бол парламентийг ч эвгүйтүүлнэ.
-Таны хувьд улс төрд орж ирэхэд маш ойрхон байна. Ерөөсөөө босгон дээр нь хаачих вэ гээд зогсож байна гэхэд болно.Хэрвээ танд эрхийг нь өгчихвөл яах вэ.Юунаас эхлэх вэ?
-Ерөөсөө л цэвэрлэгээнээс эхэлнэ. Саад болж байгаа бүгдийг зайлуулна, цээрлүүлнэ. Тэгээд улс орноо өндийлгөнө дөө.
-Таныхаар ирээдүйд юу харагдаж байна?
-Хоёр л зам бий. Даварч байгаа нөхдийг таслан зогсоох, таслан зогсоож чадахгүй бол уул уурхайн нэг жижиг л орон болох хоёр зам харагдаж байна. Ерөөсөө эрсдэлгүй амжилт байхгүй шүү дээ. Тэмцэх л хэрэгтэй.
Ярилцсан С.Ууганбаяр
Эх сурвалж:
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.