• Categories

  • Traffic

Португалийн нэртэй балетмэйстер Хьюго Вера: Монголын хөдөө миний онгодын эх булаг

2014-01-17 10:19:12

Д.ЖАВХЛАН

Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрынхан Португалийн нэртэй балетмэйстер Хьюго Вераг урьжээ. Тэрээр ирэх сарын 14-16-нд УДБЭТ-ын тайзнааДиваажин энд байнабүжгэн жүжгийг манай уран бүтээлчидтэй хамтарч толилуулахаар зэхэж байна. Түүнтэй ярилцсанаа хүргэж байна.  

-ТадэлхийдалдартайДиваажинэндбайнамодернбүжгэнжүжгийгманайүзэгчдэдхүргэжбуйанхныбалетмэйстер. Өөрийнчиньдэглэхэнэбүтээлдтоглохуранбүтээлчдийгхэрхэнсонгосонбэ?

-Сонгодогурлаг, тэрдундаабүжгэнжүжигттоглохдүрийгсонгохамаргүй.

Балетмэйстерхүнбүжгийнзохиолтойгоотанилцахүедээголболонтуслахдүр, тайз, бүжигчдийнхувцасгээдбодохзүйлмундахгүй. Битанайоронджилгаруйнөмнөиржбайлаа. ТэрүеэсэхлэнДиваажинэндбайнабүжгийнголдүрийгямаржүжигчинарайилүүгаргаж, надтайхолбоотойажиллахболхэмээнхайжявсанхэрэг.

-Тэгээдголдүрийнхээжүжигчнийголсонуу?

-Олсон. Монголынбалетынмундагбүжигчдээссонголтхийнэгэдэгамаргүйюмбилээ. ГолдүрийндөрвөнбаатартХБНГУ-дажиллаж, амьдарчбуйД.Одсүрэн, гоцлолбалетчинБ.Саруул, Э.Эрдэнэжаргал, Б.Батчимэгнартоглоно. Тэдэнтэйхамтарчуранбүтээлхийхболсондбаяртайбайна. 

-Монголдбүжгэнжүжгийнурлагүүсчхөгжөөдхагасзуунжилболсон. Таныдэглэхмодернурсгалдтоглохбүжигчдийнурчадварямартөвшиндбайна?

-Хүнамьдралаасөдөрбүрсуралцдаг. Сурахынхэрээртуршлагаждагбайх. Монголынбүжигчидмодернурсгалдтогложбайгаагүйгээдхойшсуугаадбайвалмагадгүйхагасзуунжилийндарааэнэхэвээрүлдэжмэднэ. Дэлхийнийтээрмодернурсгалрууцувжбайнашүүдээ. Энэурлагтөөрийнгэсэнбаялагтүүхтэйардтүмэнбалетаауламбаяжуулжяваххэрэгтэй. Даяаршлынэрэнзуундхүнтөрөлхтөнурлагаауламсайжруулжавчүлдэхгүйболэрлийзжиж, цаашлаадмөхөжмэднэ. Гэхдээбалетмөхтлөөудна. ӨнөөцагтЕвропхүндхалуундулаанхарьцааүгүйлэгдэхболлоохэмээнхэвлэлмэдээллээрярихболж. Аргагүйшүүдээ. Тэдхөгжил, дэвшлээсөөртийшхаржчадахгүйявсаарэнэзамрууунасан. Үүнээсгарахзамболурлаг. Европчуудмонголчуудынэлгэмсэг, нөхөрсөгзанчанараассуралцахцагиржээ. Хүнийүнэнтөрх, мөнчанаргэдэгховордсонзүйл. Гагцхүүмонголчуудадүлдсэнбололтой. Монголрууүеүеирэхшалтгаанынэгньэнэ. Биудалгүйэхорондооочсон. Гэрбүлийнхэнмааньминийөөрчлөгдсөнийггайхажбайна. ЯагаадчюмМонголрууирэххүсэлүргэлжтөрдөг. ТиймдээчМонголынбалетчдынурчадваруламхөгжиж, дэлхийнтайзнаауламолуулааболногэжбоддог. Монголынбалетчдынсургалт, бүжиглэхаргабарилнададтаалагддаг. Монголынбалетчидтайхоёржилхамтарчажиллахболлоо. Надаасшалтгаалахзүйлбайвалтуслахадбэлэн. 

-Табалетынөрнөлийгнэлээдэвдэж, задгайдэглэлттавинагэвүү?

-Балетгэдэгурлагөөрөөмодерн, сонгодоггээдолонурсгалтай. Үүнийгтордож, арчлаадбайвалуртнастайурлагюм. Хүнтөрөлхтөнбайгаацагтбалетбайсаарбайхболно. Балетыгүнэнсэтгэлээсээүзсэнхүнтухайнбүжгээссэтгэлхөдлөл, уяралхайр, баяргунигийгмэдэрдэг. Балетыганхудааүзсэнхүндүлойлгогдохертөнц, зөгнөлчгэмээрхачинжигтэйзүйлолонхарагдажмэднэ. Үүндлмодернурлагоршижбайгааюм. Балетынмодернурсгалхүндойлгогдохалбагүй. Хамгийнголньтухайнүзэгчийноюунытаашаалднийцэж, сэтгэлхөдлөлийголонталаасньхөндөжбайжэнэурлагоршижбайгааюм. 

-Модернурсгалаарзурагзурдагуранбүтээлчдийнонгодихөөрөөрхөглөгддөгюмбилээ. Харинмодернбалетынбалетмэйстеруудынхяадагбол?

-БиМонголдирээдшуудхөдөөявдаг. Хүнамьтангүйэнэзэлүүдорчинминийонгодынэхбулагюмболовуу. Тэндээсихсонинмэдрэмжтөрдөг. Саяирээдмөнлхөдөөявлаа. Монголынөвөлгоёюм. Байгалийнунагантөрхөөхэвээрньавчүлдсэнтанараарбахархажбайна. 

-Балетынхорхойтнуудынхүсэнхүлээсэнмөчягнэгсарындараатохионо. Энэтоглолтодоролцохуранбүтээлчидөдөртхэдэнцагийнбэлтгэлхийжбайна?

-Балетынбүжигчидхөлс, хөдөлмөрөөурьдчиландүгнүүлдэггүй. Тиймболомжчгардаггүй. Хэчнээнсар, өдөрбэлдээдтайзандгарсанчтухайнбүжигчнийсэтгэлийнхүчсулдоройбайвалтөлөвлөгөөнурна. Билавтайзныардихядардаг. Бүжигчидтайзнаатоглохтэрагшиндсанаабодолхаанаяваагтаажхэлэхаргагүй. 

-ТаДиваажинэндбайнабүжгийгөмнөньхэдэнудаадэглэжбайв?

-Анхудаатоглохгэжбайна. Монголчуудынмодернурлагийгхүлээжаваххандлагабусдаасарайөөр, ихсонин. “ДиваажинэндбайнабүжгэнжүжгээМонголоосэхлүүлэхээршийдсэн. 

-Татүрүүндтоглолтынөрнөлхэсгийгбагагүйөөрчилсөнгэлээ. ХэрэвгадаадынтомтайзнааДиваажинэндбайнабүжгэнжүжгээтолилуулсанболшүүмжлэгчдээсямархариуирэхбайсанбол?

-Урлагшүүмжлэгчидбайнганэгөнцгөөсхаржбичдэг. Тэрньнададсонинбиш. Тэдмуулжбайснаараажинхэнэмэдрэмжийгмэдэрдэгболбичмөнялгаагүй. ӨөрийнсэтгэлээсбүтсэнуранбүтээлдээүргэлжОкгэсэнүнэлгээөгдөг. Хүнөөрийнхөөуранбүтээлийгдалдаасмагтаж, бусдаасөмөөрчбайхньнэгёсондоовакцинюм. Хэнчөөрийнуранбүтээлийгмууүгээрноргохыгхүсэхгүйбиздээ.

-Шүүмжлэлийнүгсуранбүтээлчдэдсайнаарнөлөөлдөггэжяриххүнтэйолонтаарсан?

-Эерэгшүүмжлэлийгболхаринчхүлээжавнашүү.

-ТэгвэлМонголынүзэгчидтаныдэглэсэнбүжгэнжүжигтямарүнэлгээөгөхболгэжбодожүзсэнүү?

-“ДиваажинэндбайнабүжгэнжүжгийгМонголдтоглохболсонньтохиолдлынзүйлбиш. Бигадныурлагшүүмжлэгчдээсайгаадэндтоглосончюмбиш. ХаринчМонголчуудынХХзуундтуулжөнгөрүүлсэнамьдралньбүжгэнжүжигтэйсалшгүйхолбоотойгэжүздэг. Тиймээссонгодогурлагийнөндөрмэдрэмжтэйбүхнийөмнөшинэбүтээлээтолилуулжбайгааньнэртөрийнхэрэгюм.

-Монголынбүжгэнжүжгийнурлагийгхэрсудалсанбэ?

-“Хунтнуургээдлэхлэнэшүү. БиДонКихот”-ыголонудаадэглэсэн. Тоглолтынөрнөлийгчөөрчилжүзсэн. ХэрэвнададсаналтавибалХунтнуурбүжгэнжүжгийг  өөртавилтаарүзэгчдэдхүргэхюмсангэжбоддог. Үзэгчидуйдамхайгэдгийгуранбүтээлчхүнмартажболохгүй. Ямагтсанажявахёстойалтандүрэмгэжхэлэхбайна. Тэднийгтеатрруудуудахолонзамбайдагчхамгийнчухалньшинэчлэл.

-Ярилцсандбаярлалаа. Удахгүйболохтоглолтодтаньамжилтхүсье?

-Баярлалаа.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1702&code=3337

Хууль зүйн сайд Х. Тэмүүжин. Ирж яваа цагаа сайн хар

 

 

2013 оны 12 сарын 25 [Уншсан тоо: 138453]

Хишигдэмбрэлийн Тэмүүжин. Хууль зүйн сайд Тэмүүжин. Хишигдэмбрэлийн Тэмүүжингээс Хууль зүйн сайд Тэмүүжин хүртэл гучаад жил тарчингаа эдэлсэн нэгэн. Ямар урт тарчин байсан бол гэж өөрийн эрхгүй түүнийг харахаар бодогддог юм.

Тэрбээр 1971 оны 3 сарын 20-нд Төв аймагт төрсөн. Би 1971 оны 1 сарын 6-нд Булган аймагт төрсөн. Хоёрхон сарын урд хойно төрсөн болохоор ойролцоо түүхтэй хоёр л доо. 1989 онд тэр Зуунмодын хоёрдугаар дунд сургуулийг төгссөн бол би 1988 онд Булган хотын нэгдүгээр арван жилийг төгссөн. Харин сайдын намтрыг судлахад 1989 оноос 1994 он хүртлэх хугацаа хаана юу хийж явсан нь тодорхойгүй сох дутуу байдаг юм. Сох дутуу тэр таван жилд хашир хаана галгиулж явснаа намтартаа бичсэнгүй. Сураг ажиг тавьж үзэхээр манай баатар  Зуунмодын гудамжинд атаман хийгээд тууж явсан гэдэг. Эрэгтэй хүүхдийн намтарт байх л зүйл. Юунд тэгтлээ нууцалдаг нь л сонин. Уншигч авхай энэ одоо өөрөө яагаад юу хийж явснаа ярихаа байчихав аа гэж бодож байгаа байх. Энэ чинь миний хөрөг биш түүний хөрөг гэдгийг бо­доо­рой. Гэхдээ нуугаад яахав надад ч бас сох дутуу таван жил бий. Тэр хооронд би кон­курст бүдрээд дүү нараа өсгөлцөж, цэцэрлэгт багшилж, гэрлэж, бас ээж болж хөндлөн гулд таваргасан. Эмэгтэй хүнд бол ичиж болохоор түүх ч байж мэднэ. Гэхдээ би сонгогчдын өмнө түүхээ нуух эрхгүй улстөрч хүн бишид учир нь байгаа юм.

Бидний үед дунд сургууль төгсөхөд хүссэн сургуульдаа явж чадахгүй хоцрох, хоцорсон бол хоёр жил хүлээх соц нийгмийн чанд зарлиг үйлчилдэг байв даа. Тэмүүжин ч тийм л зүйлээс анх бүдэрч, дотоод сэтгэлийн уур хилэндээ шатах эхийг тавьсан юм шиг байгаа юм. Гадаадад сурч, зарим харахаас ч дургүй хүрэм гавихгүй амьтдын гарт өөрөө гүйгээд оччихдог тэр сохор азыг атгаж чадаагүйдээ шатдаг ч байсан байх. Ер нь л шатмаар явдал мөн үү гэвэл мөн л дөө. Дотоод шаталт нь ингээд л ураад явжээ, мань эрийг. Тэрнээсээ болоод бүгдийг нь зодчих ч үе байсан биз. Энэ яах вэ, эр хүнд бол муучлаад байх явдал огтхон ч биш. Гэхдээ энэ бүхнээс эрт үүссэн өөр нэг тарчин түүнд бий юм шиг санагддаг. Тэр бол өсөх насны дутуу гуцуу амьдрал байсан байж мэдэх. Намхан нурууны гачланг бол манай хүн хулигаан болж ялсан. Насан багад угжуулж өсөх хайрын дундуур дүүрэн байх бол түүнээс шалтгаалахгүй зовлон. Хурд, хүч, аз хийморь, өс хонзон, тэсвэр тэвчээр, эзэмшсэн бүхэн хичнээн илүү байлаа ч хар багаас бугшсан иймэрхүү төрлийн эмзэг комплекс хаа нэгтэйгээс нь харагдаад л байх шиг байдаг. Элэг бүтэн, илүү жаргалтай, элбэг тансаг, шулуухан хэлэхэд байгаа бүхэнтэй хүүхдүүдэд дургүй хүрнэ. Мань хүний үндсэн зовлонгийн суурь ийм эхтэй ч юм билүү. Илүү болгон руу ноцож, урж, эцэст нь унагаж, унагасныхаа дараа дэвслээд ч тайтгарч чадахгүй байгаа байдал нь араас нь ийм зовлон эрэхэд хүргэдэг юм. Ядаж байхад хайр үзэж өссөн хүн яаж ч эвдрээд гол нь гэрэлтэй хэвээр үлддэг ялагдашгүй нэгэн шинж байдаг билээ. Тэр шинж бол Ерөнхийлөгч нэгэнд ч заяагаагүй байх хэрнээ ерийн нэг муу ялтан эрийн туранхай цээжний цаанаас гэрэлтэж байдаг хорлонтой эд. Янагийн охин тэнгэрт оногдоогүй хэрнээ янхны гудиггүй инээмсэглэ­лээс туяарч байж мэдэх хоржоонтой тавилан.

1998 он бол Х.Тэмүүжингийн амьдралд оюутан болсон 1994 оноос нь ч илүү чухал он. Учир нь тэр Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Сургуулийг дүүргэсэн. Сургуульдаа багшлах болсон. Дараа нь  “Нээлттэй академи” ТББ-ын тэргүүн, Монголын либертари сангийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Ардчилсан Намын нарийн бичгийн дарга, Нээлттэй нийгэм форумын удирдах зөвлөлийн гишүүн, нийтлэлч, гишүүн, сайд гээд давшаад явчихсан. Хувь заяа түүнд шударга хандсаан. Учир нь тэр уйгагүй хөдөлмөрлөж байсан.  Их сургууль бол түүний орон гэр. Энэ орон гэрт хөл тавиулсан хүн нь академич С.Нарангэрэл. Хожмоо том улстөрч болсон хойноо мөнөөх багшийгаа “хоцрогд­сон” хэмээн хэлснээс болж шүүхэд хүртэл дуудагдаж намтраа зузаалсан. С.Нарангэрэл бол өөрийгөө хуулийн сүмбэр орой гэж үздэг хүн. Өөрөө ч биш бараг бүгд л түүнийг тэгж үздэг. Тэр малгайг насан турш зүүж яваа мань докторт манай Тэмүүжин нэг л өдөр “шанаа” өгчихсөн нь тэр хэргийг мандааж орхисон юм. Ер нь бол сургуулийн захирал байсны хувьд залуу төгсөгчийг багшаар ажилд авсан гэх мэт дараа үеийнхээ өмнө хүлээх л ёстой үүргээ өр шир болгон санаж явдаг зан манай хууччуулд нэвт шингэсэн нь нууц биш. Тэмүүжин тэдний тэр зах хязгааргүй ааш аягийг хумиж шидсэн гавьяатай. Энэ үгээрээ би бүгд төгсч гарч ирээд л багшийгаа нулимаад бай гэж байгаа юм биш шүү. Зүгээр л монголчуудын өөрсдөдөө сайн дураараа олж наадаг, зарим талаар ичихээ ч мэддэггүй бүгдийн дээр заларч байх ёстой гэж эндүүрдэг хоцрогдсон хандлагад  дургүйгээ л хэлж байгаа юм. Тэмүүжиний энэ үйлдэл хүмүүст увайгүй харагдсан байх. Бүгд л түүнийг пөх пах болон жигшиж байсан. Гэхдээ Тэмүүжин олон залуусын цээжний цаана явсныг л ил гаргаж ирсэн. Юу ч болж болдог орчин цагт бол гайхмаар цочир явдал ч биш. Энэ баримтыг эшлэснээрээ би нэг л ажиглалтаа хэлэх гэсэн юм. С.Нарангэрэл Х.Тэмүүжин хоёрт хоёуланд нь байдаг нэг том зовлон бий. Тэр бол багш мэргэжил нь. Багшид нэг там байдаг. Энэ тамаа өөрсдөө хэзээ ч мэддэггүй. Багш хүн насан турш өөрөөсөө дутуу ухаан, дулимаг мэдлэгтэй харьцдаг. Тийм болохоор өөрийгөө дутуу гэж хэзээ ч боддоггүй. Үргэлж заадаг, үргэлж өөрийнхөөрөө байлгадаг. Үргэлж өөрийнх нь зөв байдаг багшийн шинж нь одоо Тэмүүжингээс их тод илэрч харагддаг. Заагаад л, тулгаад л, тушаагаад л, зандраад л. Өөрөө л оройн дээд. Ийм багш нар нийгмийг сургуулийн танхим гэж хардаг төдийгүй, өөрийгөө насан турш зааж дарангуйлж байх эрхтэн гэж ойлгодог. Энэ бол түүний өөрөөсөө хөөж гаргахад маш хэцүү нэг том зовлон нь болж  мэдэх юм.

Тэмүүжин бол бөөрөнхийлөгч биш. Хутган үймүүлэгч, авилгач, сүйтгэгч биш. Тэр хийх гэж байгаагаа ч, хийж байгаагаа ч ил тод зарлаж байгаад хийдэг. Энэ бол сайн чанар. Тэмүүжинд байдаг өөр нэгэн гайхам чанар нь тэр юунаас ч айдаггүй. Энэ нь түүний юуг ч шүтдэггүйтэй холбоотой. Бас хэзээ ч алдах юмтай байж үзээгүйнх нь илрэл. Түүн шиг зовлонгоо зорилго болгож, тэрнийхээ төлөө шүд зуун тэмцэж гарч ирсэн түүхтэй залуу манай үеийнхэн дунд ховор. Амжилт үнэтэй байдаг. Тэр үнийг Тэмүүжин шударгаар төлсөн учраас өнөөдөр Хууль зүйн яам хэмээх сүрлэг айлын оройд гялалзаж яваа юм. Тэр цахилгаан шатаар хөл дүүжлээгүй. Дарга, сайд, ядаж сумын даргын нөмөр нөөлөг ч түүнд байгаагүй байх. Тийм ч болохоор бусдаас хэзээ ч илүү байгаагүй багынх нь намтар өнөөдөр түүнд бөөн бөөн атаархагчдыг төрүүлж байна.

Юуг ч шүтдэггүй хүн юуг ч хайрладаггүй. Бурхан бол түүний хувьд сул дорой, хүч чадалгүй хүмүүсийн хамаг азгүйтлээ аваачиж асгадаг хоосон зүйл.  Тийм болохоор бусдын итгэл үнэмшилд төрийн хоймроос л доромж ханддаг. Хамгийн сүүлд гэхэд христийн шашинд итгэдэг О.Баасанхүүг  сүмд очдог жаалхүүгээр нь дуудаж хүмүүсийн нүдийг орой дээр нь гаргаад байна.

Тэмүүжингээс уясал, чийгтсэн нүд харагд­даггүй. Эмэгтэй хүн хальт гишгээд хараалын мессеж  биччихсэн ч тэрийг арчиж л байж санаа нь амарч байх жишээтэй. Өөрийг нь сөрсөн л бол хүйс мүйс гэж нялууралгүй няцалж хаяна. Энэ үүднээсээ тэр аймшигтай харгис хүн. Юу ч хийж мэдэхээр. Дэвшилтэт үзэл санаа нь л эцсийн тээг нь болохгүй бол түүнийг зогсооно гэдэг санашгүй зүйл. Эмэгтэй хүнийг цагдаад өгч зовоож байгаад бичсэн захидлыг нь хэлүүлж тогтоолгодог хүн О.Баасанхүүд ирсэн зүй бус заналхийллийг тоож шиншлэхгүй байгаа мэт нь ямархуу дарангуйлагч өсч бойжсоныг төвөггүй илтгэж байна биш гэж үү.

Хууль зүйн сайд болсон түүний дотор хуу­лийнх­ныг үзэж чаддаггүй өөр нэг хүн амьдардаг ч юм шиг заримдаа харагддаг. Хар багадаа цагдаа, шүүхийнхний ямар нэгэн шийдвэрт хорссон, сэтгэлээс нь гардаггүй шархнаас ч болсон байж мэднэ. Тэр салбарын сайд болонгуутаа жишээ нь цагдааг үзэж чаддаггүйгээ илэрхийлсэн.  Орост голдуу боловс­рол олсон дээд зиндааны офице­руудыг цэвэрлэх ажиллагааг ил тод явуулж, тэр бүү хэл орост төгссөн хүнээс баруунд төгссөнийг нь илүүд үзэж, албан тушаалд дэвшүүлнэ гэдгээ хэлсэн. Мөн аав нь хурандаа, хүү нь араас нь замнасан залуу офицер байж болохгүй гэж зарлигдсан. Амаараа дүүрэн хүний эрх, зөв нийгмийн тухай тунхаглалтай сайд аймшигтай харгислалыг ийнхүү явуулж эхлэсэн.   Одоо хэвлэлээр эцэг эхийнхээ мэргэжлийг өвлөсөн хүүхэд нь нэг салбарт ажиллаж ч болохгүй тухай ой гутам цувралуудыг явуулж эхлэсэн нь түүний тавьж буй жишгийн суурь. Хууль зөрчихгүй л бол би та нараар оролдохгүй гэж нийгэм рүү тэр өнөөдөр ичиж зовох ч үгүй зандарч байна.  Хаа хүртэл хадуурч байгаагийнх нь илрэл.

АН-ын сонгодог лидерүүд намаа өнгөлөхөө төдийлөн больж, арын залуу үеийнхний өнгө төрх ил гарч ирсэн. Тэмүүжин бол тэдний тод төлөө­лөл. Одоогийн Засгийн газрын толгой сайд нарын нэг.  Тэр одоо  муу усны нүх ухаж байгаа. Түүний залуу насны ааг ч юм шиг, олон жилийнх нь занал ч юм шиг шүдээ үйртэл зууж байгаад явж орсон зүйл нь энэ юм. Тэр энэ бүхний ард яаж үлдэх нь таашгүй. Гэсэн ч  түүнд улс төрийн идэвхтэй амьдрал дор хаяж 15, цаашилбал 20 жил байгаа. Тийм болохоор түүнийг тийм амархан нураачихна гэж санах нь гэнэнчүүдийн хэрэг. Тэр бол манай үеийнхний шилдэг дүр. Ямар үе ирснийг эхнээс нь таних хэрэгтэй гэж би хувьдаа бодож байна. Бас хорин жил салхи ч оруулалгүй лаглайтал дээр заларч ирсэн бүхэл бүтэн үеийг татан буулгаж байгаа шалдан зориг болохоор нь сонгож аван ийнхүү зурж байгаа юм.

Бас УИХ-ын гишүүн, Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин 2013 оны засаглал-хууль зүйн салбарын онцлох хүнээр тодорсон учраас би ч бас онцолж байна. АНУ-ын Азийн сан Монгол Улсад үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсний 20 жилийнхээ ойн хүрээнд манай улсын хөгжилд үнэт хувь нэмэр оруулсан нийгмийн 20 зүтгэлт­нийг тодруулжээ. Тэдний нэг нь Хууль зүйн сайд байгаа нь нэгийг бодогдуулж байгааг ч нуумгүй.

Шагналыг Азийн сангийн Улаанбаатар дахь суурин төлөөлөгч, хатагтай Мелони Линдберг гардуулж. Тэрбээр шагнал гардуулах үеэр хууль ёсыг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж энэ шагналыг олгож байгааг дурдаад, цаашид Азийн сан засаглал-хуулийн чиглэлээр явуулж буй түүний бодлогыг дэмжиж ажиллана гэдгээ мэдэгдсэн байна. Манай аль нэгэн төрийн бус байгууллага ч биш гаднын байгууллага ийнхүү юм юм “хэлж” байдаг болсныг гайхаж буйгаа илэрхийлэхийг хүсэв. Өөр ямар нэгэн санаа үгүй. Үүний төлөө бас өөртөө юу ч учирсан хүлээж авахад бэлэн гэдгээ уламжилсуу.

 

Сэтгүүлч  Б. Ганчимэг.

http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/5764.shtml

Зураач Г.БОЛДБАЯР: ЗУРААЧ ХҮН АЖИЛГҮЙ БАЙНА ГЭЖ ҮГҮЙ

Г.Болдбаярын урланд зочиллоо. Хотын төвөөс нэлээд зайдуу Гачууртад байрлах түүний урлангийн жижгэвтэр өрөөний бүх юм эмх цэгцтэй. Өрөөний нэг талд зураасан зургийн багаж хэрэгсэл байхад нөгөө өнцөгт нь уран зургийн будаг, бийр өржээ.

Тэрбээр зураасан болон уран зургийн төрлөөр бүтээлээ туурвидаг учир багаж хэрэгслээ ийнхүү ялгасан гэнэ. Г.Болдбаяр Болгар улсын Үндэсний урлагийн академийн суурь зураасны ангийг 1988 онд төгсчээ. Тэрбээр тус сургуулийн докторантурт суралцаж буй. Түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Хэдхэн хоногийн өмнө та “Төрсөн нутаг-2” үзэсгэлэнгээ дэлгэсэн. Үзэсгэлэнгээ ийнхүү нэрлэсэн учраас таны төрсөн нутгийн талаар яриагаа эхэлье. Бүтээлүүдээс тань харахад говь нутгийн хүн бололтой.

-Би Дорноговь аймгийн Сайншандад төрсөн. Манай аав төмөр замын инженер мэргэжилтэй. Улаанбаатар, Замын-Үүдийг холбосон төмөр зам тавьж байхад манайх хэсэг хугацаанд Сайншандад амьдарч, тэр үед би төрсөн юм билээ. Хүн бүр төрсөн нутгаа хайрладаг учраас би бүтээлдээ эх нутгаа дүрслэх дуртай. Говь бол байгалийн бүтээсэн уран зураг. Би говийг олон удаа зурсан ч бүтээл бүр минь давтагдашгүй. Цаашдаа ч олныг зурна.

-Зураасан зураг бол дүрслэх урлагийн хүнд төрлүүдийн нэг. Яагаад зураасан зургийг сонгосон юм бэ?

-Дунд сургуульд байхдаа л зураач болохоор шийдсэн. Болгар руу явахдаа уран зургийн ангид орох бодолтой байсан. Гэтэл багш Монголоос ирсэн оюутнууд дотроос зураасан зургийн ангид элсэх хүн алга гээд намайг оруулчихсан. Тэр үед зураасан зураг гэж юу байдгийг ч үзээгүй явлаа. Эхний хоёр жил учраа олохгүй, олигтойхон сурч чадахгүй хэцүү байсан. Хоёрдугаар курсээ төгсөөд ангиа солихыг хүссэн ч оройтсон байв. Сургуулиасаа гарч болохгүй учраас хичээгээд сурахаас өөр зам байгаагүй. Нэлээд хичээсний үр дүнд мэргэжилдээ дуртай болсон шүү. Зураасан зураг нь дотроо чулуун бар, модон бар, төмөр бар, хулдаасан бар гэсэн олон төрөлтэй. Төрөл бүрийнх нь зурах арга техник өөр учраас сурахад хэцүү л дээ. Тухайлбал, төмөр барыг зурахад азотын хүчил ашигладаг. Төмөр, чулуун дээр зүүгээр зурдаг. Чулуун бар нь өмнөх зургаа үрж арилгаад дахин өөрийг зурах боломжтой. Хулдаасан барыг хутгаар ухаж зурдаг. Энэ бүгдийг стандартын дагуу сурахад их хугацаа шаардлагатай. Тиймээс зураг зурах авьяастай хүн бүр зураасан зураг зурж чадахгүй.

-Та бүх төрлөөр нь зурдаг уу?

-Ихэвчлэн чулуун бар, төмөр бараар бүтээлээ туурвидаг. Хаяа модон болон хулдаасан бараар зурдаг.

-Зураасан зургийг хэд ч хувилж болох юм байна.

-Үгээрээ бусад төрлөөс онцлог. Би нэг зургийг хамгийн олондоо 6-8 хувь хэвлэдэг. Ганцхан хэвлээд эхийг нь устгасан зураг олон бий. Тэгвэл миний бүтээл илүү үнэ цэнэтэй болно биз дээ.

-Болгар улсад зураасан зургийн төрөл өндөр хөгжсөн үү?

-Биеэ даасан салбар болсон. Зурдаг, сонирхдог хүн олон. Ялангуяа, чулуун барын төрөл өндөр хөгжсөн. Зураасан зургийн үүсэл 1300-гаад оноос эхэлдэг. Анхандаа урлагийн бүтээл бус үнэт цаас, хөзөр хэвлэх хэлбэрээр үүссэн гэдэг. Тэгэхээр дэлхийн зураасан зургийн түүх урт байгаа биз. Харин манай улсад сайн хөгжөөгүй л байна. Чулуун барыг сүүлийн арав шахам жил зураагүй гэхэд болно. Сонирхдог хүн нь ч цөөн юм. Зураасан зургийн мэргэжлийн багш бараг алга. Бүтээж туурвихад хэцүү учраас хүмүүс амархан шантардаг байх л даа. “Уран бүтээлчийн ур чадвар, дүрслэх урлагийн сургуулийн сургалтын чанар ямар түвшинд байгаа нь зураасан зургаар танигддаг” гэж багш хэлдэг. Энэ үнэхээр үнэн үг.

“Цагаан сар” 49х74. Төмөр бар. Үүнийг тэрбээр сургуулиа төгсөхдөө дипломын ажил болгон бүтээсэн аж.

“Хашгираан говьд”. 36х50. Хулдаасан бар

-Өндөр ур чадвар, мэдрэмжээс гадна тэвчээр их шаарддаг мэргэжил байх.

-Тэвчээртэй сууж чадвал сайн бүтээл туурвина. Энэ мэргэжлийн хүмүүс ер нь тэвчээртэй, туйлбартай байдаг юм шиг. Нарийн ажиллагаа шаарддаг учраас цэвэрч нямбай байх ёстой. Бүтээлээ эхлүүлэхээс өмнө зохиомж, зурах арга техник гээд бүх зүйлийг нь толгойдоо “зурчихвал” арай хялбар байдаг юм. Эхэндээ хурдхан зурж дуусгаад хэвлэж үзэхээр яардаг байлаа. Зураасан зургийг буруу харуулж зурдаг. Тэгэж байж хэвлэхэд зөв гарна. Тухайн бүтээл хэвлэхэд ямар гарахыг таашгүй. Нэг хэвлээд, засаад дахиад хэвлэнэ.

-Зураасан зургийг заавал бараан өнгөөр зурах ёстой юу. Яагаад уран зураг шиг өнгө өнгөөр зурж болохгүй гэж.

-Хар, цагаан өнгөөр бүх өнгийг төлөөлүүлдэг.

-Та шавь бэлтгэж байна уу?

-Би мэргэжлийн багш биш. Гэхдээ хүүхдүүд сонирхвол зааж өгнө. Манайх хотын төвөөс хол болохоор энд ирдэг хүн цөөн л дөө. Зураасан зургийг хүн хэдэн нас хүртлээ зурдаг юм бол гэж би их боддог байсан. Нас ахихаар хүний нүдний хараа муудахаас эхлээд зурахад хүндрэлтэй. Манай багшийг Петр Чуклев гэдэг. Одоо 82 настай. Багш маань өнгөрсөн тавдугаар сард үзэсгэлэнгээ гаргасан. Хөгширлөө гээд зургаа орхиж болохгүйг багшийгаа хараад ойлгосон. Зураач хүн ажилгүй байна гэж үгүй. Тиймээс би насан туршдаа бүтээлээ туурвина. Зураг зурах нь миний амьдралаас авдаг хамгийн сайхан мэдрэмж.

-Уран бүтээлч хүмүүс зүүдээ их манадаг юм шиг санагддаг. Зүүдэндээ бүжиг дэглэж, ая зохиож, зургаа зурсан уран бүтээлч цөөнгүй байдаг. Та ч бас “Сургуулиа зүүдэллээ” зурагтаа зүүдээ дүрсэлсэн байна.

-Зүүдэнд янз бүрийн гоё санаа төрдөг. Түүнийг өөрийнхөө төсөөллөөр бүтээлдээ тусгадаг. Сургуулиа зүүдэллээ гээд энгийн нэг байшин зурчихвал утгагүй. Түүнийг зохиомжлох хэрэгтэй. Урлагийн сургууль дотор багтаж ядан байгаа шинэ бүтээлүүд жилийн дөрвөн улиралд дэлхийн өнцөг булан бүр рүү цацарч байдаг. Тэр байшин дотроос мянга мянган авьяастан төрдөг. Энэ санааг “Сургуулиа зүүдэллээ” зурагтаа дүрсэлсэн.

-Ярианыхаа төгсгөлд асууя гэж бодож байлаа. Та амьтанд их хайртай хүн бололтой. Олон нохой тэжээдэг юм байна.

-Багаасаа л нохой, мууранд хайртай байсан. Харамсалтай нь, гэр бүлийнхэн маань муур тэжээхийг таашаадаггүй юм. Тиймээс зөвхөн нохой тэжээдэг. Манайд найман нохой байгаа. Нохой их ухаантай амьтан. Яг л хүн шиг баярлаж, гомддог. Нэг удаа ээж хувинд сүү хийгээд амбаартаа тавьсан чинь манай нэг нохой сүүг нь долоочихсон. Нохойгоо дуудаад сүүнийхээ хувинг үзүүлтэл нүд нь дальдираад харж чадахгүй байсан. Буруу зүйл хийснээ мэдээд гэмшиж байна шүү дээ.


П.ТУНГАЛАГ

http://www.mongolnews.mn/w/49157

Хийлч О.Байгаль: Хөгжим намайг шантаршгүй, няцашгүй болгосон

 

2014 оны 1-р сарын 14

 

 

 

Түүнийг ганцхан үгээр тодорхойлбол “эрч хүч” гэлтэй. Ярилцлага авах хэсэгхэн хугацаанд “бүтээсэн, бүтээж буй, бүтээнэ” гэх утга нэг үгсийг л амнаас нь олонтаа сонссон. Залуу хүний хувьд Монголын сонгодог урлагийг хөгжүүлэхэд санаагаа чилээж, ихийг бүтээхээр зорьж буй нь олзуурхмаар.

 

Өдий 20 гаруйхан настай ч дэлхийн сонгодог бүтээлийг хийлээр дамжуулан хүмүүст хүргэхийн зэрэгцээ Хөгжим бүжгийн коллежийн маркетингийн менежер, залуу боловсон хүчнийг дэмжих зорилготой “Залуу удирдахуйн ухаан” төвийг удирдаж, “Интерконсалтинг” группын бизнес хөгжлийн захирал зэрэг нэг биед ахадсан олон ажлыг амжуулдаг.

Анх зургаан настайгаасаа хөгжмийн ертөнцөд хөл тавьж, өөрийн гэсэн өнгө, орон зайг бий болгож чадсан О.Байгаль 2012 онд нэгдүгээр сар 27-нд “Сонгодог Эгшиглэн” симфони найрал хөгжимтэй тоглолтыг УДБЭТ-ийн тайзнаа тавьснаас хойш жил дараалан “The Best of Classics” VIP концертийг Сингапур, Хонг Конг зэрэг улс орнуудад тогложээ.

Хүсэл мөрөөдөл, хийх бүтээхээр жигүүрлэн буй түүнийг “GoGoCafe” буландаа урьж, сонгодог урлаг хийгээд хөгжимчин хүний давтагдашгүй ертөнцийн талаар ярилцлаа.

-“Амьдрал бол сонголт” гэж та нэгэн сонинд өгсөн ярилцлагадаа хэлсэн байдаг. Гэтэл хийлч болсон нь эцэг, эхийн тань сонголт байсан гэдэг?
-Угаасаа би хөгжимд дуртай байгаагүй. Харин дасаж дурласан. Тиймээс эцэг эхийн минь сонголт буруу байгаагүй гэж боддог. Гэлээ ч миний хувьд бүх зүйл сонголт гэж боддог. Би энд ирсэн нь, чамтай ярилцаж байгаа минь хүртэл сонголтын үр дүн. Сонголтоосоо шалтгаалан миний амьдрал өрнөдөг. Би хүүхэд байхдаа уран гулгалтын тамирчин болно гэж мөрөөддөг байв. Оросын суваг үзээд л өөрийгөө салхи татуулан гулгаж, дэрэвгэр хормойтой богинохон даашинз минь дэрвэж байгаагаар төсөөлдөг байлаа.

-Хөгжим бүжгийн коллежид хөл тавьж байсан үеэ дурсахгүй юу?
-Анх хөгжим бүжгийн коллеж хэмээх том байшингийн хаалгаар ороход өмнө нь төсөөлж байгаагүй ертөнц намайг угтсан. Тэр үед сургуулиа төгсөөд удаагүй залуухан багш намайг угтсан нь Амарсанаа багш минь байлаа. Багш гадаадад боловсрол эзэмшиж ирсэн болоод тэр үү хачин ганган бүсгүй байж билээ.

-Хөгжимд дасаж дурласан гэж ярилаа. Тэгвэл хэдий үед “амтанд” нь оров?
-Өрсөлдөөн намайг хөгжимд дурлуулж хүчтэй болгосон гэж боддог. Анх сургуульд ороод 1-4 дүгээр ангидаа би юугаа ч ойлгоогүй. Харин чадахыг эрмэлзэх тусмаа би сурах ёстой юм байна гэдгийг ухаарсан. Дөрөвдүгээр ангидаа Чулуун гуайн нэрэмжит өсвөрийн хөгжимчдийн уралдаанд амжилттай оролцсоноор би өөртөө итгэх итгэлийг олж, бусдаас илүү байхыг эрмэлзэх болсон. Ингэж л би хөгжимд татагдсан. Тэр тэмцээнд Капьлявский хэмээх зохиолчийн хийлийн хөгжмийг тоглож байсан санагдана. Нас бага ч дунд насны ангилалд оролцож байлаа. Учир нь би тэр хөгжмийг хаанаас нь ч сонссон нэгд нэггүй мэддэг байсан юм. Түүнээс гадна хөгжимд дурлах болсон хамгийн том хүчин зүйл бол ээжийн минь дэмжлэг гэдгийг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Манай гэр бүлийнхэн намайг хөгжимчин болоход надаас илүүтэй “тэмцсэн”. Тэр “тэмцэл” байгаагүй бол би өдийд хийлч болж чадахгүй байлаа. Хичээлээ тараад гэртээ харихад хоёр дүү зурагтынхаа дууг намсгаж, ээж “хөгжмөө яагаад давтахгүй байна” гэж өрөөний хаалга тогшдог байв. Мэдээж хүүхэд л хойно шантрах, буцах үе зөндөө л гарна. Тэр болгонд ээж маань намайг хурцалж, ирлэж байсан. Ер нь гэр бүл, сайн багш, өөрийн хичээл зүтгэл гэсэн гурвалсан холбооны аль нэг нь байхгүй тохиолдолд хэзээ ч сайн хөгжимчин болж чадахгүй. Одоо бол энэ чиглэлээр суралцах хүсэлтэй хүүхэд бүрт боломж байгаа. Өөрөөр хэлбэл манай сургууль авьяасаараа тэнцсэн хүүхэд бүрийг үнэ төлбөргүйгээр сургадаг. Хүн өөрөө авьяастай байхад дэмжлэг хаана ч байдаг юм.

-Тэгж бодохоор хийлч болох гээд нөхцөл бололцоо бүрдээгүйгээс замаасаа буцсан хүн цөөнгүй байдаг болов уу?
-Тийм шүү. 1992 онд бид 36-уулаа нэг ангид орж байлаа. Тэгээд 18 хийлч төгссөний хоёр нь л мэргэжлээрээ ажиллаж байна. Бүгдийнх нь ажил үйлс амьдрал ахуй амжилттай яваа ч мэргэжлээ орхисон.

-Дуучин Болдтой хийл тоглож буй багын бичлэгийг үзсэн. Хийл хөгжим нь томдсон гэмээр тэр бяцхан охинд Соёлын сайд баяр хүргэж байсан?
-Тухайн жилдээ онц сурсан хүүхдүүд тайлан концерт хийдэг манай сургуулийн уламжлал байдаг.  Болд ах бид хоёр сурлагаараа тэргүүлж л дээ. Тэгээд л хоёрдугаар ангид сурч байсан би наймдугаар ангийнхаа ахтай тайлан концертоо хийсэн нь тэр юм. Тоглолт дуусаад амсхийж байтал тухайн үеийн Соёлын сайд сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцаж явахтай таарсан нь тэр юм билээ. Сурагч Байгаль сайдад хөгжим тоглож үзүүлж байгаа хэрнээ айж сандарсан юмгүй, алдаа мадаггүй тоглочихсон. Тухайн үеийн Хөгжим бүжгийн коллежийн сургалт тийм сайн байсан.

-Дуучин Сэрчмаа, Номин, Болд гээд л ХБК-оос төрсөн хийлчдийг нэрлэж болно. Гэтэл нэг нь ч мэргэжлээ хөөгөөгүй. Таны хувьд тэдний адил дуулах сонирхол бий юу?
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ. Би дуулах дуртай. Магадгүй хэдэн жилийн дараа дуулмаар ч санагдах юм бил үү хэн мэдлээ. Ирээдүйг тааварлашгүй шүү дээ.

-Монголд чадварлаг хийлч олон бий. Гэтэл олонд танигдсан нь хийлч Дэлгэрцэцэг та хоёр. Ер нь олон дундаас хэрхэн ялгардаг юм бол. Яагаад бусад нь чадал чансаатай ч гарч ирэхгүй байна. Энэ тал дээр ямар бодолтой байдаг вэ?
-Жишээ нь Бейонсегийн ард түүнээс илүү чадварлаг дуучид хоолой хийдэг. Тэдний хувьд өөрсдийн хийж буй ажилдаа сэтгэл хангалуун байдаг байж болох юм. Тийм болохоор хүн бүрийн сонголт хүсэл сонирхлоосоо л болдог байх. Тухайн хийлч чадвар нь ямар байхаас үл хамааран оркестрт хөгжимчин хийх дуртай байж болно. Даруухан байж болно. Үгүй бол бүгд л од болох гэж зүтгэх байх. Миний хувьд од мод гэгдэж олны танил байх сонирхолгүй. Би зөвхөн ажлаа л хийж байгаа хүн. 20 жил хөгжим тоглосон юм чинь үүнийг хийнэ гэдэг миний үүрэг л байхгүй юу. Магад зарим үед бусдаас ялгарахыг хүсдэг, эсвэл уран бүтээлээ хүмүүст хүргэчих юмсан гэсэн эрмэлзэл бусдаас илүү байж болох юм.

-Хөгжим танд юуг өгөв. Хааяа хийлч болоогүй байсан бол… гэх бодол толгойд орж ирж байв уу?
-Би аливааг ямар нэгэн зүйл рүү булзааруулах сонирхолгүй. Хийж болоогүй бол… гэж бодож үзээгүй. Тэгж ярих дургүй. Хөгжимгүйгээр сайхан амьдрах байсан гэж би хэлж чадахгүй. Гэхдээ ямар ч замыг сонгосон би амжилт гаргах байсан гэж боддог. Хөгжмийг сонгосон нь магадгүй хамгийн зөв шийдэл байж болох юм. Ингээд бодохоор хийл хөгжим гэр бүлийн хүмүүжил, хувь хүний төлөвшил гээд л надад бүхнийг өгсөн. Гэхдээ гэр бүлээс бусад… Байгаль гэдэг хүн хөдөлмөрч төрсөндөө биш Бетховенийг тоглохгүй л бол болдоггүй тийм орчинд амьдарч ирлээ. Үүний үр дүнд хөгжим намайг шантаршгүй, няцашгүй болгосон. Мөн уян зөөлөн, хүнлэг, муу зүйлд автамтгай бус, гэгээлэг зэрэг олдмол зан төлөвшлийг өгсөн юм болов уу. Өнөөдөр Байгаль хийлч байгаагүй бол намайг хүлээн зөвшөөрөхгүй хүн зөндөө байх байсан. Гэсэн хэрнээ заримдаа хийлч гэх нэрийг зүүхээс ичээд байдаг. Би өөрөө туйлын төгс төгөлдөр хүн биш болоод л тэр. Өчнөөн мундаг хөгжимчид байхад энэ нэрийг зүүж болж байна уу ч гэж бодох шиг.

-Урлагийн хүмүүсийг ажаад байхад ердийн хүнээс илүүтэй аливааг гэрэл гэгээтэй хардаг юм шиг ээ.
-Тэдний хийж байгаа ажил нь гэгээлэг болгодог юм болов уу. Хөгжимчин хүн гэхэд л тухайн бүтээлээ хүнд гүйцэд илэрхийлж чадаагүйдээ бухимдана уу гэхээс учиргүй стресстэх шаардлага тэр бүр гарахгүй. Зураачид, жүжигчид, хөгжимчид гээд урлагийн тогоонд чанагдаж буй хэн бүхэн уран бүтээлээ олон нийтэд сайхан мэдрэмжийг өгөхийн тулд туурвидаг учраас өөдрөг, уян зөөлөн сэтгэлгээтэй байдаг байх. Хар цагаан хоёр зүйлийн цагааныг нь түрүүлж хардаг ч юм уу. Сайн, муу хоёр мэдээ байвал гэрэл гэгээтэйг нь хамгийн эхэнд ярих жишээтэй. Миний хувьд би маш өөдрөг үзэлтэй. Тэр нь зарим үед шүүмжлэл дагуулах нь бий. Юуг ч болж бүтнэ хэмээн зүтгэж, аливаа зүйлийн сайн талыг олж харахыг хичээдэг. Өөрөөр хэлбэл би юунд ч тийм амархан мохдоггүй. “Болно оо” гээд л тайван сууж байдаг хүн дээ. Ээж маань “санаа амар хүн шүү” гэж шүүмжлэх нь бий.

 


-Хөгжимчин хүн бусдад уран бүтээлээ гүйцэд илэрхийлж чадахгүй үедээ бухимддаг гэж ярилаа. Нэг бүтээлийг хүнд хүргэхийн тулд хэр хөдөлмөр зарцуулдаг вэ?
-Зарим хүн “би тоо бодож чаддаггүй болохоороо дуучин болсон”, “миний ганц чадах зүйл дуулах” зэргээр ярьдаг. Түүнээс болоод зарим хүн урлагийн хүн гэхээрээ л оюуны чадамж муутай гэсэн ойлголттой болсон байдаг. Гэтэл миний хувьд аливаа бүхэн шинжлэх ухааны суурьтай. Дан ялангуяа хөгжим бол шинжлэх ухаан гэж хэлэх байна. Хөгжим зохиохын тулд тоо боддогтой адил бид толгойгоо гашилгаж байгаа. Бид хөгжмийн яруу тансагийг хүмүүст хүргэхийн тулд багахан хэсгийг нь л гэхэд хэдэн зуун мянган удаа давтаж байж сая үр дүнд хүрдэг. Тэрийгээ биеийнхээ эд эсээр мэдэрч хөгжимдөж бусдад таатай, аялгуулаг хүргэнэ гэдэг өөрөө шинжлэх ухаан. Ямар ч ул суурьгүйгээр балбаж нүдээд байвал танд таатай санагдахгүй биз дээ. Түүнээс гадна тухайн бүтээлийг өөрийн болгохын хувьд хөгжмөөсөө шалтгаална. Насаараа ч тоглож чадахгүй зохиол гэж байна. Бас маш богинохон хугацаанд гаршчих хөгжим ч байх жишээтэй. Мэдээж мэргэжлийн томоохон зохиолуудад урт удаан хугацааны бэлтгэл хэрэгтэй. Дор хаяж зургаан сар шаардана. Үүнд нэг зүйл нэмж хэлэхэд жишээ нь эмч нарыг насаараа сурсан гээд шагшин магтдаг хэрнээ яагаад амьдралынхаа он жилүүдийг сонгодог урлагт зориулсан мэргэжлийн хөгжимчдийг үнэлдэггүй юм бэ гэх бодол хааяа төрдөг юм.

-Энэ шалтгааныг массаараа хөгжмийн урлагийг хүлээн авах цаг нь болоогүйтэй холбон ойлгож байна л даа. Өөрөөр хэлбэл бүх хүн хөгжмийн боловсрол хангалттай эзэмшээгүй байдаг ч юм уу.
-Их олон талтай. Европын жишээн дээр авч үзвэл сонгодог урлаг нь биднээс түрүүлээд 400-500 жил хөгжчихсөн. Тэд төрөхдөө л Моцартаар амьсгалж, сонгодог урлагийн тухай ойлголт цусанд нь шингэсэн байдаг. Тийм болохоор монголчуудыг мэдрэмжгүй гэж хэлж болохгүй. Харин ч аливаад хандах хандлагаараа нарийн мэдрэмжтэй ард түмэн. Бидний хувьд нүүдлийн соёлоос суурин соёл руу маш богино хугацаанд хурдацтайгаар шилжсэн. Европтой харьцуулахад сонгодог урлаг хөгжөөд 100 жил ч болоогүй байна. Дөнгөж XX зууны эхний хагасаас эхлэн сууриа тавьсан хэдий ч бид өнөөдөр дэлхийн түвшний уралдаан тэмцээнд амжилт гаргаж, тэдний хэлээр ярьж чадаж байна. Ингэснээрээ маш богино хугацаанд Европын урт удаан хугацааны түүхийг хөрсөндөө буулгаж чадсан мундаг ард түмэн гэж боддог. Энэ нь тухайн үеийн Монголын төрөөс баримталж байсан соёл урлагийн бодлого маш хүчтэй байсны илрэл. Өнөөдөр хүмүүс сонгодог урлагийг ойлгож байна, хэн нэгэн нь өөрийнхөө уран бүтээлийг таниулах гэж хичээх болж. Тиймээс цаг хугацааныхаа хувьд хангалттай төвшинд явж байгаа л гэж боддог. Хэдэн жилийн өмнө гадны удирдаач ирээд “дууриа удирдаж дуусаад эргэж харсан чинь үзэгчид нь бүгд хар толгойтой байх юм. Танай залуу үеийнхэн сонгодог урлагийг ингэтлээ ойлгож үзэж байгаа нь гайхалтай” гэж онцолж билээ. Миний хувьд өдий хүртэл тасралтгүй хөгжүүлж ирсэн сонгодог урлагийг цааш нь яаж тогтвортой авч явж, хөгжлийн шинэ шатанд гаргаж ирэх вэ гэдэгт санаа зовдог. Энэ салбар хөгжихдөө урт удаан хугацаа шаарддаг учраас дундаа завсардчихвал дахин зууныг дамнах шаардлагатай болно гэсэн үг.



-Огт авьяасгүй хүн гэж байх уу. Хөгжмийн хувьд тухайн хүнээс хамгийн түрүүнд сонсгол шаарддаг даа. Гэтэл сонсголгүй хэрнээ уйгагүй хөдөлмөрлөсөөр хөгжимчин болсон тохиолдол байх болов уу. Амжилтын нэг хувийн авьяас 99 хувийн хөдөлмөр гэж ярьдаг.
-Сайн хөгжимчин болох арга барилууд байдаг. Сайн багшийн удирдлагад нөр их хөдөлмөрлөх нь чухал ч гэж ярьдаг. Гэхдээ энэ үгийн хувьд хувь хүнийг ирлэхийн тулд хэлсэн болов уу гэж ойлгоод байгаа. Нэг хувийн авьяас нь ч хаашаа юм. Хамгийн чухал нь амжилтад хүрэхийн тулд хүнд хөдөлмөр зайлшгүй байх шаардлагатайг л ухааруулахыг зорьсон болов уу. Түүнээс бус огт авьяасгүй хүн урлагийн сургуульд орохгүй л байхгүй юу. Үнэхээр авьяастай гэж эргэн тойрон нь үнэлсэн л бол 99 биш 101 хувь хөдөлмөрлөх ёстой гэж боддог.

-Төсөөлөхөд үнэхээр гайхалтай санагдаж байна. Эндээс нэг зүйл асуумаар санагдлаа. Хөгжим тоглож байгаа хүний сэтгэлзүй ямар байгааг дарж буй хөгжмийн өнгө аясаар нь мэдэх боломжтой болов уу. За энэ хөгжимчний сэтгэл ч их тавгүй байна даа гэдэг ч юм уу.
-Боломжтой. Гэвч сайн хөгжимчид сэтгэл хөдлөлөө ямар ч үед нууж чаддаг. Тэд маш гунигтай байсан ч тэр бүхнээ тайзны ард орхиод Невскийн “Плонез” хэмээх ордонд бүжиглэж байгаа хүмүүсийн цоглог аяыг торох юмгүй тоглоно. Харин туршлагагүй, залуу уран бүтээлчдэд сэтгэл хөдлөлөө нууж чадахгүй байх тохиолдол гарна.

-Хийлийн хэлбэр ямар учиртай юм бэ. Нэг харахаар бүсгүй хүний биетэй төстэй ч юм шиг санагддаг.
-Хийл анх хоризмын үеэс үүсэхдээ босоо хэлбэртэй байсан гэдэг. Тэгээд хөгжлийн явцад янз бүрээр хувирч өөрчлөгдсөний эцэст хамгийн төгс хэлбэр буюу өнөөгийн загвар дээр тогтсон юм билээ.

-Таны бодлоор сайн хийлч гэж ямар хүнийг хэлэх вэ?
-Хамгийн энгийнээр хэлбэл дэлхийд заавал тоглогдох ёстой зохиолуудыг мэргэжлийн өндөр түвшинд тоглож чадвал тэр сайн хийлч. Гэлээ гээд жижиг ч бай том ч бай ямар ч зохиолыг бусдад амилуулж хүргэж чадах чадвараар энэ шалгуурыг дүгнэнэ.

-Тэгвэл та өөрийгөө ямар төвшний хөгжимчин гэж үнэлж байна?
-Бусад хүмүүс л дүгнэх байх. Би өөрийгөө тодорхойлно гэж юу байхав. Сурсаар л явна даа.

-Тоглоход хамгийн их сэтгэлд ойр, байсхийгээд барьж аваад тоглодог ямар хөгжим байдаг вэ?
- Нэрт удирдаач, хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин Ж.Чулуун гуайн “Ардын хоёр дууны хувилбар аяз” гэж байдаг. Хэлж байгаа өнгө нь “Миний нутаг” шүлгийг уншиж байгаа юм шиг мэдрэмж төрүүлдэг. Гаднынхнаас Чайковскийн хөгжмүүд сэтгэлд ойр тоглоход сайхан байдаг.


-Баяр гунигийн алинд нь илүүтэй хөгжмөө тоглож байна?

-Би баяр хөөртэй байхаас илүүтэй тавгүй байх үедээ хөгжим тоглодог. Яагаад ч юм тэр үед уйтгар гунигаа гээж чаддаг. Хөгжим намайг аргадаж тайвшруулаад ч байгаа юм шиг санагддаг. Хөгжимтэйгээ байх үед өөр зүйл бодогддоггүй юм аа. Харин сэтгэл хөдөлсөн догдолсон үедээ хүмүүст тоглож өгмөөр санагддаг. Би хөгжим тоглохоос хэзээ ч залхуурч байгаагүй.

-Ажлыг ял шиг хийж байгаа хүмүүсийн дэргэд өөрсдийн сэтгэлгээний ертөнцдөө шунан дурлаж, ажил сонирхлоо нэг байлгаж чаддагаараа энэ мэргэжил гайхалтай ч юм шиг.
-Тийм шүү. Дуртай зүйлээрээ амьдарч, аз жаргалтай байж чаддагаараа бид азтай юм болов уу. Гэвч хүн энэ бүхнээ өөрөө л бий болгоно.



-Хөгжимчин хүний хуруунаас илүүтэй гарын алга том байх ёстой гэж сонсч байсан юм байна?
-Янз бүрийн үзүүлэлт байдаг л даа. Хөгжим тоглоход урт хуруу ч, алга ч том байх ёстой. Тэр байтугай хүний гарын өндөг хүртэл хамаатай. Гэхдээ тухайн хөгжмийн зэмсгээсээ болно. Тухайлбал, үлээвэр хөгжмийн хүүхдүүд сонгож авахад уруул, шүдний байрлал, эрүүний хонхорхой хүртэл чухал үүрэгтэй байдаг. Энэ шалгуурт тэнцэхгүй бол хулсан хөгжим тоглож чадахгүй байх жишээтэй. Тэгэхээр дан ганц авьяасаар шийдэгдэхгүй биеийн онцлогоос хамаарч байдаг мэргэжил л дээ.

-Хөгжмийн хэл гэж ярьдаг. Тэгвэл таны хувьд ямар хөгжмийн бүтээл сонсмогц амьдралын хар цагаан, утга учрыг мэдрүүлдэг вэ?
-Чайковскийн “Размышление” /Бодрол/ хэмээн зохиол байдаг. Сонсоход философилог гэх юм уу их хүнд бүтээл. Тэр зохиолыг сонсохоор л эхлэл, өрнөл төгсгөлтэй амьдралын дүр зураг нүдний өмнүүр өнгөрөх шиг болдог. Амьдрал бол хөг нь таарсан аялгуу шүү дээ. Гэтэл хөг нь таараагүй амьдрал хаа сайгүй л байна. Бид өдөр тутамдаа л амьдралынхаа хөгийг тааруулаад л амьдарч байна. Улмаар бүх өнгө чинь зөв болбол хөг нь таарсан хөгжим шиг зөв дуугарна. Зарим хүнийг бид “Цаадах чинь өнгө нь таарахгүй л яваад байх шиг байна. Сайхан хөглөөд тавьчих юмсан” гэж ярих нь бий.

-Амьдралыг ямар өнгөөр харж байна?
-Би тод өнгөнд дуртай. Надад XX зууны эхэн үеийн Импрессионизмийн урсгалын зургууд таалагддаг. Тийм болохоор амьдралыг зөөлөн, таатай, олон гоё өнгөөр төсөөлж байна даа.


-Таныг анзаараад байхад их олон дунд бужигнаж явдаг хүн юм шиг. Хааяа ганцаараа баймаар санагдах үе байдаг уу?
-Байлгүй яахав. Заримдаа ганцаараа кино үзэх, ном унших, хоол идэх дуртай. Ингэснээр өөртөө дүгнэлт хийж бясалгаж чаддаг. Олонтой байх дуртай хэрнээ ганцаараа байхаас зайлсхийдэггүй. Ингээд л бодохоор би их уйдамтгай хүн юм шиг байна лээ. Гэсэн хэрнээ хуучинсаг үзэл нь зарим зүйл дээр илэрдэг. Маш олон жил урт үстэй явсан, даруухан хувцасладаг, нүүрээ будахаас залхуу хүрдэг зэрэг байдлаас илэрч байдаг.

-Гэр бүлийн амьдрал хэзээ зохиох гэж байна. “Оройтлоо” гэж эргэн тойрныхон чинь хэлж байна уу?
-Манай гэр бүлийнхэн хэзээ ч надад тэгж хэлдэггүй. Хааяа зарим хүн тааралдахаараа асууж л байдаг. Хүнд үр удмаа үлдээх, мод тарих ёстой гэх мэтийн амьдралын зарчмууд байдаг л байх. Миний болоогүй байгаа амьдралыг надаас түрүүлж зурах гээд байгаа хүмүүсийг би гайхдаг юм. Хүн бүр өөрийнхөөрөө амьдарч байгаа. Би бол өөрийгөө хэзээ ч амьдралд оройтож байна гэж боддоггүй. Хэн нэгэн нь надад бөгж өгөөд “надтай гэрлээч” гэж гуйхад нь би зугтаагаагүй. Би гэр бүлийн амьдралаас зугтаадаг нь биш. Миний өмнөөс санаа зовж төлөвлөх нь надад бүдүүлэг санагддаг.

-Таныг СЭЗДС-ийн доктарант, бас “Залуу удирдахуйн ухаан” төрийн бус байгууллагын тэргүүн, ХБК-ийн маркетингийн менежер, JCI-ийн гишүүн, “Кристал хаус” дэлгүүрийг эзэн гээд амаргүй олон алба хашдаг гэж сонссон. Энэ бүхнийг амжилттай авч явна гэдэг амаргүй. Яаж амжуулаад байна аа?
-Харин хүмүүс гайхаад байдаг. Надад тэгтлээ их ачаалал үүрээд байгаа юм алга. Миний хувьд ХБК-д маркетингийн хэсгийг хариуцаж ажиллангаа төгсөх ангийн оюутнуудынхаа дипломыг удирдаж байна. Би СЭЗДС-ийг Бизнесийн удирдлагаар төгссөн. Тийм болохоор соёлын менежментийн чиглэлээр ажиллаж байна. Миний өөрийн “Топ кристал” компанийг бага дүү маань хариуцан ажиллаж байгаа. “Залуу удирдахуйн ухаан” төвийн хувьд залуу хүн болохоороо идэвхтэй амьдрах үүднээс залуучуудыг дэмжих төрийн бус байгууллагыг 2008 онд байгуулж байсан. Энэ төвөөрөө дамжуулан жил бүр Виртоза академийн оны шилдэг оюутанд шагнал гардуулж байна. Мөн саяхан залуу уран бүтээлчдийг дэмжиж хоёр ч үзэсгэлэн гаргасан. Миний бас нэгэн хийдэг ажил бол Интерконсалтинг группын бизнес хөгжлийн захирлын алба байгаа. Анх 18 настайдаа “Топ кристал” компаниа байгуулж байлаа. Нэг мэдэхэд л 10 жил өнгөрсөн байна.
Ярилцсан Г.Одгарав odgarav.g@gogo.mn 


Та хийлч Байгалийн аяыг HiTone-доо татаж авах бол доорх кодыг 455 дугаарт илгээнэ үү.

Код Контентийн нэр Хамтлаг/Дуучин
011245 Би чамд хайртай киноны ая Байгаль
013107 Би чамд хайртай 2 киноны ая Байгаль


 

“Орос хэлний Галсан” хэмээн алдаршсан доктор, профессор, академич С.ГАЛСАН: ОДОО БИ ӨӨРИЙГӨӨ ТӨРДӨӨ, ХУВЬДАА ӨРГҮЙ ГЭЖ БОДДОГ. ГЭХДЭЭ ХИЙХ БҮХЭН МААНЬ ДУУСААГҮЙ

2014-01-16 13:00:00

galsan-middle

Эмээгийн хүүхэд байсан надад настай хүнтэй уулзаж үг сонсох, мэндийн зуур ганц үнсүүлээд буцах нь одоо ч сайхан санагддаг. Ном чухал гэвч, чухам үзэхээс ихийг үзсэн өвгөн буурлын эрдмийг яахин гүйцэх билээ. Тиймдээ ч С.Галсан гуайтай уулзах цаг товлон, Улаанбаатар их сургуулийн шинэ байрны таван давхар руу дэгдэн гарах зуур эрт одсон эмээ, өвөөдөө үнсүүлэхээр яарсан шиг догдлол бялхаж байснаа одоо ч санаж байна. Настай хүн, нялх хүүхэд байгаа газар цаанаа л нэг өөр, дулаан дотно байдаг гэдэгтэй таныг ч бас санал нийлэх болов уу гэж найдна. Өрөөний нь хаалгыг нээхэд яг л тийм (юу болохыг тайлан, дүрслэх аргагүй) орчин намайг тослоо.

Монгол Улсын ардын багш, шинжлэх ухааны доктор, профессор, академич гэх алдрыг нь дурдахын ч хэрэггүй, “Орос хэлний Галсан” гэхээр андахгүй. Анхны таван докторын нэг гэвэл бүр ч мэднэ. Ажлын өрөөнийх нь хоёр ширээ, хэдэн сандал, нэг шүүгээ, кофений тавиураас бусдыг ном, сонин эзэлжээ. Дээр нь эрээлсэн жижиг цааснууд байх. Ийм цаас цүнхэн дотор, хүрэмний халаасанд нь ч бас бий гэнэ. “Хаана ч би санаа төрвөл тэмдэглэж явдаг зуршилтай. Чи энийг хар аа” гэсээр жижиг хайрцаг үзүүлэхэд элдэв тэмдэглэл хийсэн жижиг цаасаар дүүрэн байна. “Энд хоёр ч томоохон ном биччих санаа бий дээ” гэж билээ. Ширээгээр дүүрсэн, зарим нь дэлгээтэй, зарим нь тэмдэглэгээтэй номууд “Сопоставительная грамматика”, “Двуязычная глагольная полисемия” гэхчлэн орос хэл огт мэдэхгүй надад ёстой л эрээн цоохор санагдахаар нэртэй. Ярилцлага хийхээр болохдоо бяцхан эмээж байсан нь ч үүнтэй холбоотой байлаа. Ухамсарт амьдралаа орос, монгол хэлний зэргэцүүлсэн хэл шинжлэлийн салбарт зориулсан, бас “Орос хэлний Галсан” хэмээн алдаршсан энэ хүн учиргүй оросоор яриад унах вий гэж айсан хэрэг.

Монголтой холбоотой юм бүхний үнэ хүнд унаж буй энэ үед, миний үеийн залуус монголоор биш англиар өөр зуураа харилцахыг илүүд үзэх болсон цаг шүү дээ. Гэвч ярилцлагаа эхлээд хэдэн хором өнгөрөхөд л огт хэрэггүй зүйлд санаа зовж байж гэдгээ мэдсэн билээ. “Гадаад хэлийг сайн сурах тусмаа, яриандаа харь хэл оруулах нь багасдаг юм. Хэрэв эх орондоо байж харь хэлээр ярьж буй бол сайн сурааг үйнх нь хэр тэр” гэж хэлсэн нь юутай үнэн.

-Мэргэжил болгон өөрийн гэсэн үүрэгтэй байдаг. Таныхаар хэл шинжээч хүмүүсийн нийгмийн өмнө хүлээх үүрэг нь юу вэ?

-Аливаа хэлээр зөв сэтгэж, зөв ухамсарлаж, зөв бодлогоширч сурна гэдэг чухал эрдэм. Монголын нутаг дэвсгэрт хүн бүр монголоор, гэхдээ аялга дуудлагаас эхлээд түмэн янзын байдлаар ярина шүү дээ. Зан заншил, соёл сэтгэлгээний гайхамшгаас эхлээд бидний хувьд үнэ цэнэтэй бүхэн хэлээр илэрч, хүмүүс хоорондоо үгээр дамжуулан харилцдаг. Үүнийг ялган таниулах, эх хэлнийхээ яруу сайхныг бусдад үлгэрлэж, хүний хэлний дурангаар өөрийн хэлийг шинжих зэргээр хэл шинжлэлч хүмүүсийн нийгэмд хүлээсэн үүрэг барагдахгүй. Тийм учраас хэл шинжлэлч хүн дээд зэргийн сэтгэгч байх ёстойн дээр асар их уншсан, асар их мэдлэгтэй байх ёстой. Өнөө цагт залуус эх хэлээрээ муруй хазгай ярьдаг боллоо гэж байгаа нь цаанаа учиртай. Хэл шинжлэлч хүмүүсийн ажиллах цэг үүнээс л эхлэх ёстой юм.

-Нийгмийн чанартай асуудлаас буруутан этгээдийг эрэх түвэгтэй. Гэхдээ таны сая хэлсэнчлэн хүмүүс монголоороо сэтгэж чадахаа болих шахаж, эх хэлээ эзэмшсэн нь дулимаг байгаад хэл шинжлэлч хүмүүсийг буруутгаж болох уу?

-Хүмүүс эх хэлээрээ муруй хазгай ярьдаг болсонтой санал нийлэхээр барахгүй, би их зовдог. Үүнд хэл шинжлэлч хүмүүсийг харьцангуйгаар буруутгах үндэстэй. Гэвч зуун хувь буруутгаж бас болохгүй. Өнөөдрийн бидний монгол хэл цоохортож байна гэж би ярьж, бичдэг. Гэвч хэл шинжлэлч биднээс гадна, хэлийг хэрэглэж буй хүнтэй мөн холбоотой. Хэлийг хэрэглэхдээ, ярихдаа, бичихдээ та өөрөө бодож, тунгаах хэрэг байна. Аливаа хэлэнд хогийн өвс гэж байдаг шиг “хогийн үг” бас бий. Үүнийг аль болох хэрэглэхгүй байвал дээр шүү дээ. Хэл бол сэтгэлгээний хамгийн том гаргалгаа болдог. Арчаагүй ярьж, арчаагүй сэтгэж байгаа нь арчаагүй бага уншиж буйн шинж. Уншихгүй бол сэтгэхгүй гэдэг биз дээ. Хүмүүс гадаад, дотоод хэлийг сурахад унших, ярих, бичих, сонсох гэсэн дөрвөн дадал чухал гэдэг. Харин би тав дахь нь алга байна гэж хэлдэг. Бодох. Бодох гэж агуу юм байна.

-Англи хэл бидний амьдралд гэнэтхэн орж ирээд, одоо бараг ноён суув. Монгол, англи хольж ярьсан хүмүүс хаа сайгүй болж. Жишээ нь, өнгөрсөн зуунд орос хэлний нөлөө их байсан шүү дээ. Тэр үед хүмүүс ярьж, бичихдээ одоогийнх шиг учиргүй орос, монгол хольдог нь бага байсан байх гэж би боддог.

-Оростой хольдог нь ч бас байсаан. Гэхдээ одоогийнх шиг ийм байгаагүй гэж бодож байна. Монгол бол Хятад, Орос гэсэн хоёр мундаг гүрний завсар хавчуулагдсан, сайн нь сайн, хэцүүдээ хэцүү орон. Би “Өөрчлөн байгуулалт ба хэл соёл” гэж өгүүлэл бичиж байсан юм. XXI зуун Хятадын эрин болно гэж ярих боллоо. Оросын нөлөө ч хүчтэй байх нь гарцаагүй. Тиймээс орос, хятад хоёр хэлийг ямар ч нөхцөлд үзэх ёстой юм. Дээр нь хөрөнгө оруулагч орны буюу япон, герман, солонгос хэлийг бас сурах хэрэгтэй. Үүнээс гадна, хамгийн гол нь эх хэлээ маш сайн мэдэж байх ёстой. Цаг үеийн шаардлагаар англи хэл рүү шуурч байгаа нь аргагүй. Гэтэл өнөөдөр англи хэлийг гадарладаг хүн цөөнгүй атлаа ус, цас шиг ярьж, бичдэг нь өдрийн од шиг байна шүү.

-Таны хэлсэнтэй санал нийлж байна. 1990-ээд оноос хойш бид хоёр хөршөө ер ойлгохоо байлаа. Тэдний тухай мэдээлэл хэвлэлээр ч ховор үзэгддэг болсон. Дэлхийд хүчирхэг хоёр хөршийн дунд буй хэрнээ тэднийгээ ойлгохгүй байгааг та юу гэж хардаг вэ?

-Баруун Германы Хайдельберг хотод Орчуулгын дээд сургууль гэж байснаар би очиж байлаа. Мэргэжлийн орчуулагчдыг мундаг бэлддэг газар. А.Гитлерийн үед ч тагнуулуудад орос хэл сургаж байсан юм билээ. Энэ сургуулийг төгссөн герман тагнуулууд оросоор ямар ч алдаагүй, төгс ярьдаг байснаасаа болж илчлэгдэж байсан гэдэг юм. Гэтэл бид өнөөдөр оросуудыг муу гээд, хэлийг нь сурахаа байж, хөрш орноо ойлгохоо больсон нь бидэнд л муу болохоос биш, Орост огт хамаагүй шүү дээ.

-Тийм ээ. Гэвч үүнээс ч эмгэнэлтэй нь бид Монголоо ойлгохоо больж байна. Бид ямар түүх, соёлтой билээ, одоо юуны төлөө, хаашаа зүглэж яваа юм гэдгийг мэдэхээ байжээ. Бүхий л зүйл залгамж халаа дамждаг болохоор, үеэс үед өвлүүлэн үлдээдэг шүү дээ. Та бүхний залгамж халаа, дараачийн үеийнхээ тухай та ямар бодолтой байдаг вэ?

-Энд биднээс үл шалтгаалах хэцүү давалгаа, урсгал дэлхий даяар явж байна. Тэр урсгалыг бид дэлхийчлэл гэж нэрлэдэг. Дуртай ч бай, дургүй ч бай бүхий л улс орныг хаман, дайрч байгаа жишээ бишгүй. Хэрэгтэй, хэрэггүй мэдээллийн их урсгал хүүхэд залууст байтугай том хүмүүст ч бодох чөлөө зав олгохгүй. Тийм учраас энэ зуур үнэндээ Монголоо бодох ч завдал гарахгүй байна. Монгол агуу гэж хэлбэрийн талаас, хоосон аргалах, эсвэл ятгаад нэмэргүй. Цаг үеийн энэ асуудлаас сэргийлэх, өөрийгөө хамгаалах бэлэн жор алга. Хүн оюун ухаантай гэвч цаг үеийнхээ боол нь л байдаг шүү дээ. Үүнтэй яаж зохицох билээ гэдэгт ч одоогоор төгс хариулт байхгүй байна. Манайхан Монголоо гэхдээ өөрсдийгөө юм бүхний дээгүүр тавих гээд байдаг. Монгол хэл агуу, монгол гэр шиг сайн сууц дэлхийн хаана ч байхгүй гэх хандлагатай. Ингэж бид өөрсдийгөө аврахгүй. Муу хэл, муу соёл гэж байхгүй. Үүнийг эрэмбэлэн дугаарлах шаардлагагүй. Өөр зуураа ялгаатай, онцлог чанартай байж харин болно.

-Дэлхийчлэлийн айхтар урсгалд орсон, маш түвэгтэй үед бид амьдарч байна гэж та хэллээ. Үүнд хэрхэн зохицох бэлэн жор хараахан алга гэдэг ч үнэн. Гэвч бид Монголоо алдаж болохгүй, хэр чинээгээрээ түүх, соёлынхоо онцлогийг хадгалж үлдэх ёстой нь ч бас үнэн. Таныхаар бид яах ёстой вэ, бидэнд юу дутаж байна вэ?

-Миний ажигласнаар сүүлийн үед Монголоороо бахархах үзэл дутахгүй байгаа гэж бодож байна. Монгол гэдэг үндэсний сайхан үзэл бидэнд хэрэгтэй. Харин үндсэрхэг үзэл байж болохгүй. Өнөөдрийн Монголд үндсэрхэг үзэл дээд зэргээр ханхалж байна. Өөрийн соёлоо хадгалж, бахархаж, бас бусдын соёлыг хүндэтгэж байж бид цааш явна. Яггүй шүү энэ. Яггүй урсгал ирж байна. Үүнийг хүн бүр ойлгосон цагт Монголоо авч үлдэнэ, бид. Жишээ нь, саяхан эрдэм шинжилгээний хурал дээр монгол хэл мөхөх хэлний тоонд орсон байна гэж нэгэн эрдэмтэн хэлсэн. Би олж үзээгүй л дээ. Гэхдээ энэ худал бас биш байх. Одоо ийм байгаа ч, хоёр зуун жилийн дараа, таван зууны хойно монгол хэл үлдэх үү? Хэл заавал мөнхийн байх албагүй л дээ. Гэхдээ мөнхийн байлгахын тулд яах ёстой вэ гэдгээ бид мэддэг байх хэрэгтэй. Хэл оюун ухааны түлхүүр болдгийн хувь арчигдвал хэцүү. Англи, орос хэл таны оюун ухааны түлхүүрийг атгачихвал яах вэ гэж бодоод үз. Ийм л учраас монгол хэл мөхөх боломжгүй гэж баталгаатай хэлэх аргагүй.

Ийнхүү бид “Нарантуул” захын хаяа залгах “Улаанбаатар” их сургууль дотор, зам дагуу ирийсэн олон гадаад хаяг, шошготой газруудын дунд монгол хэлээ, улмаар монгол соёлоо хэрхэн аврах тухай ярилцаж суусан юм. Дэлхийн иргэн, дэлхийн хэл сурч байна гэж дэрвэж явтал дэргэд ийм аюул хэдийнэ нүүрлэснийг анзаараа ч үгүй явжээ. С.Галсан доктор “Хэл шинжлэл ба бусад зүйл” хэмээх ном бичихдээ Баруун дөрвөн замаас Зүүн дөрвөн зам хүртэлх албан байгууллага, үйлчилгээний газруудын бүх хаягийг бичиж аваад ёстой нэг ичмээр болсон тухайгаа хуучлав. Энэ дунд монголоор хаягаа бичсэн газар байхгүйгээс ялгаагүй байж. “Нөхцөлгүй эрээн мяраан байгаа нь бид замбараагүйтэж буйн шинж шүү” хэмээн бодсоноо ч нуусангүй.

-Бид зарим зүйлд өөрийн мэдэлгүй бухимдсан байх нь бишгүй. Өнөө цагт юу таныг өөрийг тань зараалгүй бухимдуулж дөнгөдөг вэ?

-Хоёр зүйл бий. Гоё хувцасласан, сайхан сайхан залуус олон байгаа ч тэд ном ер уншихгүй байна. Үүний оронд компьютер, интернэт хоёрт ухаанаа өгчихөж. Үүнийг буруу гэхгүй ч, ном бол үүнээс агуу эд шүү гэдгийг ойлгоосой гэж хүсдэг. Нөгөө нь улс төр. Уг нь би ардчиллыг их дэмждэг юм. “Насаараа ардчилалд зүтгэнэ ээ” хэмээн бичиж байсан ч удаатай. Гэвч өнөөдрийн энэ байдал миний хүссэн ардчилал биш байна. Хорь гаруй жилийн өмнөхөөс эрс өөрчлөгджээ. Миний ардчиллаас хүсэж байсан зүйлсийн тал нь биелээд, үлдсэн нь үндсэндээ биш маягтай болсонд их гайхдаг. Аль нам нь гарсан ялгаагүй, тэрбум тэрбумаар нь идэж байна л гэх юм. Энэ зөв юм уу? Буруу зөрүү юм үй олон болсныг хараад сүүлдээ би бухимдахаа ч больж дээ. Төрийн төлөө оготно шиг боож үхэлтэй нь биш. Чагнаад л явж байя даа гэж шийдсэн.

-Бидний амьдралд улс төрийн үүрэг оролцоо арай л их байх шиг санагддаг юм. Энэ олон намын хэрэг ч юу билээ. Жишээ нь иргэн хүний хувьд танд улс төрийн хэрэгцээ, шаардлага хэр их байдаг вэ. Улстөржихгүйгээр ажиллаад, амьдраад явах боломж бий юү?

-Хятадуудын нэг үг байдгийг би их зөв гэж боддог. Аливаа улс эхлээд эдийн засгаараа оролдох ёстой. Дараа нь улс төрийг ярих учиртай. Гэтэл бид одоо улс төрөөр л оролдоод байдаг. Улс төр надад муугаар нөлөөлсөн жишээ байгаа. Социализмын үед Сайдын тушаалаас хусуулж явлаа. Хожим, 25 жилийн дараа намайг цагаатгасан. Тухайн үед би мэдээжийн хэрэг маш их гомдсон. Гэвч би ажлаа орхиогүй. Тушаал нь тэр л биз, хийдгээ л хийх юм хуна гэж бодсон.

Үнэхээр ч энэ бүх хугацаанд эрдэмтний ажлаасаа хойш суусан мөч түүнд үгүй. Чадах чинээгээрээ олон ном уншиж, өөрийн хэрээр хэл шинжлэлийн салбарт юм үлдээхсэн гэж хүсдэг тухайгаа ярив. С.Галсан доктор өглөө бүр зургаан цагт босоод гурван цагийн турш ном уншдаг. Энэ үед хүн амарсан, ухаан цэлмэг байдаг учраас ихийг уншиж дөнгөдөг гэлээ. Одоо та ямар ном уншиж байна вэ гэхэд ширээ тус бүр дээрээ очиж, дэлгээстэй номоо нэг нэгээр нь танилцуулсан юм. Нэг нь саяхан хэвлэгдсэн “Эзэнт гүрний туульс”, нөгөө нь Жак Уэтерфордын “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан” байна. Энэ номын тухай анх ямар сониноос уншсан, юу чухам сонирхлыг нь татсан тухай бид удтал ярилцсан юм.

-Москвагаас Монголын анхны таван докторын нэг болж эх орондоо ирэхдээ та мэргэжлийнхээ хувьд өөртөө ямар зорилт тавьж байсан бэ?

-Ирээдүйдээ итгэсэн хүнийг ямар нэгэн дуудлага байнга дуудаж байдаг юм байна гэж би ойлгосон. Тийм учраас л урагш ахина шүү дээ. Төгсөөд ирэхдээ би аль чадахаараа ном бичье, эрдэмтэн судлаачдыг дэмжье, хүний оюун ухаанд дээд зэргээр тусалъя, ном гээч агуу зүйлтэй холбоотой бүхнийг тэтгэе гэсэн зорилго тавьж байлаа.

-Энэхүү зорилгоо хэр сайн биелүүлсэн гэж боддог вэ. Ер нь энэ зорилгод тань эцэс хязгаар, “Одоо л боллоо” гэж сэтгэл уужрах зүйл бий юү?

-Боллоо гэж, би тэдэн хувийг нь биелүүллээ дээ гэж тайвшрах юм байхгүй. Хүн хийсэн юмандаа хэзээ ч сэтгэл ханадаггүй шүү дээ. Үүнээс ч их боломж байсан даа гэх бодол үргэлж л төрнө. Би хэрвээ дахиад төрвөл бас л хэл шинжлэлчийн мэргэжлийг авах байсан. Энэ дан ганц миний сайных биш ч, өөрийгөө би зөв замаар л явсан гэж боддог. Миний багш нарын тус дэм хязгааргүй их. Одоо би өөрийгөө төрдөө, хувьдаа өргүй хэмээн боддог. Гэхдээ хийх бүхэн маань дуусаагүй. Эрдэм номын хүнд 65-95 нас бол хамгийн үр бүтээлтэй үе гэж гадуур бичээд байна. Үүнийг уншаад л би урамшиж явна. Дэлхийн шинжлэх ухаан чамд юм хэлээд байхад урамших ёстой биз дээ (инээв). Оюун ухаан устдаггүй, үхдэггүй, мөнхийн юм гэдэгт би итгэдэг.

Таны харж буй эдгээр зургийг сониныхоо гэрэл зургийн студид авахуулах гэж бид өчигдөр дахин уулзахад С.Галсан доктор жигтэйхэн сэтгэл өөдрөг явна. Хэлний тухай хуулийн хэлэлцүүлэгт оролцоод ирсэн нь энэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч эх хэлний бодлогыг гартаа барьж, дэргэдээ Хэлний зөвлөл байгуулахаар тохирсон нь түүний сэтгэлийг ийнхүү амраажээ. Яг одоо миний бичиглэн буй, таны тэвчээр заан уншиж буй энэ үсэг, эх хэл маань юу юунаас эрхэм гэдгийг дахин ойлгуулсанд нь талархах сэтгэл төрлөө. “Чи эх хэлээрээ бахархах ёстой” гэж аминчлан хэлээгүй ч дээр дурдагдсан үг, өгүүлбэр бүрээс нь тэрхүү ухаарал нэвт ханхалж байгааг гярхай уншигч та анзаарсан нь лав. Аль чадахаараа, юун түрүүнд олон хэл сурах юмсан гэсэн хүсэл надад бий. Гэвч одоо би яарахаа байлаа. Эх хэлээ эхлээд гаргуун сурах минь. Тэгсэн цагт хожмын хэрэг ёсоор бүтэх буюу.


Ж.ТЭГШЖАРГАЛ

http://www.mongolnews.mn/w/49118

Зохиолч Т.Галсан: Эх хэлний түшмэлтэй болж байж эх хэлээ аварна

3 цаг 16 минутын өмнө.

Улс орны оршин тогтнохын нэг үндэс нь хэл соёл. Хэл соёлын өв нь үеэс үед бичгийн болон ярианы хэлбэрээр уламжлагдан ирдэг билээ. Үндсэн хуульдаа “Монгол хэл бол төрийн албан ёсны хэл мөн” гэж заасан байдаг ч өдрөөс өдөрт даяаршиж байгаа өнөө цагт монголчуудын хэл бичгийн соёл алдагдаж, харь үгийн хэрэглээ ч нэмэгдэх болсон. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн М.Батчимэг, Н.Батцэрэг, Н.Энхболд, Г.Батхүү нар хамтран “Төрийн албан ёсны хэлний тухай” хуулийг шинэчлэн найруулж, “Монгол хэлний тухай” хуулийн төслийг эхний хувилбараар боловсруулсан билээ. Хууль санаачлагчид хуулийн төсөлд эрдэмтэн судлаачид, мэргэжлийн хүмүүс, иргэдийн саналыг авч тусгах зорилгоор өчигдөр Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний танхимд нээлттэй хэлэлцүүлэг зохион байгуулсан юм. Оролцогчид хуулийн төслийн танилцуулгын дараа санал бодлоо илэрхийлэх үеэр Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан гуай “Монгол хэлийг аварч үлдэх эхлэлийг хэвлэл мэдээллээс эхлэх нь зүйтэй. Хэвлэлийнхэн бол монгол хэлийг бузарлагчид” гэсэн хатуу үгийг хэлээд авсан. Эрдэмтэд болон эгэл жирийн иргэд эх хэлээ аврахаар санал бодлоо хуваалцах үеэр Ардын уран зохиолч Т.Галсантай цөөн хором ярилцсанаа хүргэж байна.

1

-Монгол хэлний тухай хуулийн төслийг Иргэний танхимд хэлэлцүүллээ. Та уг хуулийн төслийг үзэж, танилцав уу? -Дайсан довтолсон үед төр засаг, түмэн олон зэрэг сэртхийдэг. Түүнтэй яг адил тусгаар тогтнолын алтан ганжир болсон эх хэл маань хэврэгшиж байгаа ийм үед УИХ-ын гишүүд, тэр дундаа залуу гишүүн М.Батчимэг ийм сайхан хууль санаачилжээ. Энэ хууль гадаад хуулийн хуулга биш эх хэлнээс гарсан хууль. Түүнийг хамгаалахын төлөө хууль байна. Тэгээд энэ хуулиа эрдэмтэн мэргэд, эгэл жирийн ард түмэн биднээр хэлэлцүүлж байгаа нь түрүүчийн “цаасан” дээр гараад хэрэгжүүлээгүй хуулийг бодоход улс төрийн ач холбогдолтой, монголын хувь заяанд чухал үүрэгтэй сайхан хууль болно гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Энэ хуулийн эхний хувилбарыг харахад аятайхан болсон байна.

1

Нөгөөтэйгүүр хууль нь байгаа боловч цааз нь алга. Монголчууд хууль цааз гэсэн холбоо үгээр ярьдаг нь учиртай. Хууль бол ерөнхий тунхагийг гаргаж өгдөг. Цааз нь хэрэгжүүлэх арга замыг заадаг. Энэ талаар бодууштай юм нэлээн байна. Эх хэлээ хамгаалах энэ тэмцэлд иргэн бүхэн санаа бодлоо хэлж, бичиж, хэвлэл мэдээллээр ярьж, хэлэлцэнэ гэдэгт итгэж байна. Яагаад гэвэл энэ асуудал бол хэл бичгийн салбарын хэдэн хүний хувь заяа биш. Гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа монгол залуучуудын үр хүүхэд монгол хэлээ мартаж, харийн хүн шиг болж байгаад их эмзэглэж “Манай удам надаар дууслаа” гээд цусаар уйлах шахсан өвгөд, хөгшид олон болж байна. Тэгэхээр энэ дэлхийшил гэдэг дэвжээшлийг үгүй хийдэг, даяаршил дангааршлыг сөнөөдөг юм байна. Тиймээс их олон хүний санаа бодол хэрэгтэй. Нэр томъёоноосоо эхлээд “Монгол хэлний хууль”-нд гадаад үг ганц ч байхгүй байх ёстой л доо. Мөн цаазын талд миний бодсон юм байна.

1

Тухайлбал,  Цааз гэдэг хуулийг хэрэгжүүлэгч яам тамгын газар, агентлаг нэртэй ард түмнээс нуусан яам, сонин хэвлэл радио телевиз бүгдээрээ эх хэлний түшмэлтэй болох ёстой. Энэ бол Монголын төр хүчирхэг байх үеийн уламжлал юм шүү.  Түшмэлтэй болсноор төр засгаас гарсан бүх албан бичиг ямар ч утгын мадаг байхгүй, ямар ч харь үггүй, бүх хүнд ойлгомжтой, шууд хэрэглэх боломжтой тогтоол шийдвэр гардаг байсан. Тэгээд эх хэлний түшмэл нь бага цалинтай, их урамшуулалтай байх учиртай. Яагаад гэвэл тэр хүн амь зуулгаа зузаалъя гэвэл эх хэл хамгаалах тэмцэлд өдөр тутам нэгийг бодож, хоёрыг хийдэг. Тийм сонин, хэвлэлд ийм алдаа гарчээ гэж хянадаг байх юм. Жишээ нь, лавлахаас унаа асуухад “Байхгүй байна аа” гэж хариулдаг. Байна аа гэдгийг нь бодохоор байгаа юм шиг. Байхгүй гэхээрээ тэрнийгээ үгүйсгээд. УИХ-ын ирцийг бүртгэх, санал тоолоход ч гардаг л үг шүү дээ. Тэгэхээр энэ мэтийг илчлээд нийгэмд тэр нь залруулга болох учиртай.

1

Ерөнхийлөгч маань “Ухаалаг төр лүү” гэж байна. Энэ нь зэргэд юм уу, уруугаа гэсэн утгатай үг. Хэрвээ “Увайгүй төрөөс Ухаалаг төр өөд” гэх юм бол хуучнаасаа өөр өөд нь татах гэсэн утга болно. Би Ерөнхийлөгчийн бодлогыг шүүмжилж байгаа юм биш. Үг хэлний гажуудлыг засч хэлэх нь ихэс дээдсийн хууль олон түмэнд их долгиотой очдог. Ингээд энэ бүхнийг эх хэлний түшмэл маань өдөр тутам эх хэлний торгон харуул болох юм. Улсын хилийн харуултай адил байж цалинждаг байх жишээтэй. Зурагтаар яриулахдаа эрлийз хэлээр ярьж болохгүй шүү. Нэгд та намайг хөөднө. Хоёрт та өөрөө үнэ цэнээ алдана шүү гэж сануулдаг байх хэрэгтэй.

1

Жишээ нь, “Суман гүн” гэдэг Цагаан сарын сайхан идээ бэлддэг газрын зөвлөх, ажил мэргэжилдээ сайн нэг ижий өчигдөр зурагтаар ярихдаа “Аймаар хямдхан” гэх юм. Хямдарсаны төлөө хүн айхгүй л дээ. Тэгэхээр энэ чинь хүний зүрх сэтгэлд худалдан авах сэдэл төрүүлэхээсээ илүү  хулжаан үргээх аястай болно. Гэтэл “Манай боов аягүй гоё” гэх юм. Аягүй гэдэг чинь нүдээрээ харшгүй, хэлээрээ амтлашгүй, гараараа барьшгүй, хамраараа үнэрлэшгүй, Цагаан сарынхаа тавганд тавьшгүй гэсэн утга шүү дээ. Энэ бүхнийг төрийн хэвлэлүүд залруулан гаргаж, шүүмжлэхийн тулд биш эх хэлээ хамгаалахын тулд бодит жишээ болгож, үүнээс хойш “аймаар гоё, аягүй гоё” гэж ярихгүй шүү гэж мэдээлэл өгөөд үг яриандаа ашигласан УИХ-ын гишүүнээс тэдэн сая, Засаг дарга нарыг тэдэн бумаар торгох, хэвлэл мэдээллийн ажилтан бол гурван удаа сануулаад болохгүй бол өөрөө ажлаа өгдөг болох. Цааз гэдэг нь энэ юм. Хэл ариун байх ёстой, үгсийн санг баяжуулж байх ёстой гэдэг нь хууль нь юм.

1

Цааш нь хэлэхэд их, дээд сургуульд эх хэлний сургалт, хэл шинжлэлийн онолоо үздэг. Бага, дунд сургуульд хэл шинжлэлийн онолыг огт үзэхгүй. Зөвхөн хэрэглээний хэл үздэг байх. Ингэснээр энэ хоёр сургалтын хооронд их ялгаа гарч ирнэ. Одоо бол тавдугаар ангиас эхлээд авиан зүй үзэж байгаа. Авиан зүй бол өвч бүрэн тоноглогдсон урланд судалдаг нарийн шинжлэх ухаан. Гэтэл ээжийнхээ сүүнээс гараагүй шахам хүүхдэд хэл шинжлэлийн том онол үзнэ гэдэг чинь заанд ачих ачааг зараанд ачсантай адил. Уурхайн том машинд ачих ачааг унадаг дугуйнд ачсантай адил юм. Хүүхдийг эх хэлэндээ сонирхолгүй болгодог нь энэ шүү дээ. Уг зүй нь бага, дунд сургуульд үлгэр яриулж, ангиараа нэг нэг ертөнцийн гурвыг таниулж, ертөнцийн гурвын чуулга болгоод л, нэг нэгнээсээ сурч, утгыг нь тайлж, үгсийн сангаа арвижуулж, түүх соёлоо мэдэж авах учиртай. Тэгтэл наймдугаар ангиас нь өгүүлбэр зүйн хичээл зааж байгаа. Өгүүлэгдэхүүнийг нэг зурна, өгүүлэхүүнийг хоёр зурна, нөгөөдүүлийг нь муруй зурна, тасалж зурна гээд л зааж байгаа. Эх хэлээрээ яруу өгүүлж, бичиж сургахын оронд эх хэлний хичээлийг зургийн хичээл болгож байна. Яг нарийндаа манай гэгээрүүлэх яам өөрөө эх хэлээ устгаж байгаатай адил. Муу юм хэвшчихээрээ ийм болох юм л даа.

1

Монгол үндэстнийг, хэлийг устгах бодлогын үеийн сургалт одоо Тусгаар улс болчихсон, бодлогоо өөрсдөө тодорхойлдог болчихсон үед өнөөх л улигт аргаараа зааж байна. Бэлдсэн багш нар нь тийм. Их дээд сургуулийн хичээлийг бага ангид үзэж байгааг больж, сургууль сургуулийн үзэх хичээлийг зааж өгнө гэдэг нь энэ хуулийн хэрэгжилтийн онцлог байж, цаазаар нь тогтоож өгөх бололцоотой. Би өмнө нь хэлсэн дээ. Сонин хэвлэл, зурагтын нэгдүгээр бодлого нь эх хэл, хоёрдугаар бодлого нь мэдээлэл байх ёстой. Үгсийн сангаар нэвтрүүлэгч Батбаяр, Гүрбазар, Цагаандалай, Тосоон, Дагиймаа шиг ярьж чаддаг болохын тулд биеэ бэлдэж, сургуульд элсэхэд нь удам төрөл ах дүү, танил талаа биш, энэ хүндтэй албаны торгон цэрэг болж чадах хүн юм аа гэж авч байх ёстой юм.

1

Мөн харь үг, буруу үг хэллэгийг Хэлний зөвлөл бүртгэж авах хэрэгтэй. Өнөөдөр өргөн хэрэглэгдэж байгаа харь үгийг бүртгэж аваад маргаашнаас эхлээд энэ үгээ цөөрүүлж, эхний улиралд энэ 90 үгийг хасна гээд мэдэгдэх юм. Жишээ нь, эх оронч Дамдин Чой.Лувсанжав багштан “онгоцны пүүг авахдаа тасалбар түгээврээр үйлчлүүлж” гэдэг ч юм уу. Нэг нь цаас тасалж өгч, нөгөөх нь олон нийтэд түгээж байгаа үйлдлийг “Билетийн касс” гэж байна. Үүнийг өөрчлөхийн тулд тодорхой хугацаа өгч “Та үүнийг засч залруул, залруулаагүй бол аймаг, сум, ИТХ-ын дарга нар торгодог. Эсвэл 100 мянган төгрөгөөр хаяг сольж чаддаг хүнд өгөөд “Тасалбар түгээвэр” гээд өөрчилж болно. Энэ мэтчилэнгээр Хэл зохиолын хүрээлэн, Хэлний зөвлөл зүгээр л нэг байж байдаг байгууллага биш эх хэлээ хамгаалдаг, жанжин түмэн байх ёстой.

1

Цааш нь Монгол бичиггүйгээр монгол хэл гэж ярих, монгол хэлгүйгээр монгол бичиг гэж ярих нь утга учиргүй. Тийм учраас монгол хэл нэмэх нь бичиг  тэгээд монгол хэл бичиг. Тэгэхээр дэлхийн монгол үндэстний багш нь Монгол Улс баймаар байгаа юм. Тэд нар тийм байгаа гэж горьдоод байдаг, тэгтэл нийслэлд нь ирэхээр 18 дугаар зууны Африкт ирчихсэн юм шиг төөрөөд байна. Монгол иргэд нь өөрсдөө төөрч, үйлчлүүлэхэд нь саад болж байгаа юм. Цаадуул нь орлогоо алдаж байгаа хэрэг. Хувь хүний хувьд хүлээх хариуцлага ч их бий. Жишээ нь, “морожин” аваарай гэж суугаа бүсгүйгээс авалгүй, “зайрмаг аваарай” гэж байгаа эмгэнээс худалдаж авдаг болохоор иргэн бүхэн эх хэлээ хамгаалах боломжтой юм.

1

Миний ард түмэн нэг зориглоод ухасхийхээрээ бүхнийг чаддаг, бүтээдэг. Ингэхээр Соёлын сайд Оюунгэрэл, эрхэм гишүүн Батчимэг нарын санаачилсан энэ хуулийг тал талаас нь харж, онолжихгүй, онигоотохгүй, онгирон сагсуурч худлаа мэдлэгээр зодохгүй, эх хэлээ хамгаалахын тулд яах вэ гэж анхаарах хэрэгтэй. “За би ганц морьтой хүн. Тэрнийгээ дайны талбарт явуулъя. Би ганц хүүтэй хүн. Эх орноо хамгаалахд миний хүү яваг ээ” гэж бид чинь Монголоо хамгаалсан. Түүнтэй адил бүх нийтийн хүчин чармайлт хэрэгтэй. Эх монгол хэлний хуультай болсон явдал бол УИХ-аас гаргасан “Урт нэртэй хууль”-ийн нүгэл хилэнцийг цайруулах хэмжээний буянтай сайхан хууль болно гэж найдаж залбирч байна. Ямар сайндаа л хацраас хазсан, чихнээс чимхсэн жавартай өвлийн өдөр үүрээр Төрийнхөө ордонд хулуутай хөлтэй, хуучны өвгөн би ингээд гүйгээд ирж байхав.

1

-Ер нь гадаад үг хэллэгээс гадна утга зохиолын салбарт хэл соёл хэрхэн өөрчлөгдөж байна. Уран бүтээлчид зүрхний дуудлагаар гарч байгаа бүхэн ямар ч үг хэлээр гарч болно. Энэ бол онгод гэдэг. Таны хувьд ямар бодол тээж явна?

-УИХ-ын гишүүн яагаад 76 байдаг юм. Гэсэн чинь 76 үгээр ярьдаг учраас 76 байгаа юм аа гэж. Зохиолчдын цалин яагаад 333 мянган төгрөг байгаа юм гэсэн чинь зайлуул 3 мянга 33 үгээр ярьдаг учраас тийм байгаа юм аа гэдэг онигоо чинь цаагуураа эх хэлний баян сүргийн эзэн байх хүмүүсийн хэл яриа ядуу байгаад бухимдсан ард түмэн өөртөө байгаа ганц зэвсгийг бариад тулалдаж байгаа нь тэр. Хачин сайхан авъяастай залуучууд зөндөө байгаа ч олон нийтэд уран бүтээл нь нэг л сайн хүрч чадахгүй байгаа нь өнөөх л тулга тойрсон хэдхэн үгээр бичиж байгаатай холбоотой. Өнөөдөр бүх дуу аав ээж хоёр. Монголын дууг сонсоход гурав л бий. Нэг нь Төрийн сүлд дуу, бусад нь аав ээжийн тухай дуу. Тэгээд тэр дуунд байга үгнээс болоод аялгуу нь ижилхэн гардаг. Аав гэдэг дууны ая ерөөсөө өөрчлөгддөггүй биз дээ.

1

Гэтэл танхай билэг танхай зохиолчид нэгдүгээрт, би урьд өмнө гараагүй шинэ зохиол бүтээх ёстой гэсэн дотоод тооцоотой. Хоёрдугаарт, яг үүндээ таарсан үгсийн сангийн баялгаар энэ зохиолоо гаргавал хүмүүст хүрнэ гэж боддог. Жишээ нь, Манжийн дарлалын үеийг социализмын үеийн шиг хэллэгээр бичвэл ухаандаа морь уналаа гэсэн чинь илжиг уначихсантай адил. Тэгэхээр хүн дооглоно. Шоолно. Гэвч үгсийн сангийн баялгаар ард түмний багш болсон хэсэг сайхан зохиол байна.  Ахмад үеийнхээс Д.Нацагдоржийн шагналт, СГЗ зохиолч Цэдэвдоржийн Базаррагчаа гэж байна. Тэр хүний зохиолын хэл найруулга бол үнэхээр монгол хэлний үгсийн сангаа мэддэг, түүнийгээ зөв найруулж чаддаг, урлахуйн эрдмийн цээнд хүрсэн байдаг. Г.Аюурзана, Л.Өлзийтөгс нарын шүлэг зохиол цоо шинэ ертөнц байгаа. Шинэ ертөнцдөө таарсан үгсийг оноож хэрэглэж чадсан учраас сайн байгаа юм. Тэрнээс хүн бүхэн ариун алтан, аугаа гэдэг үгээр л толгой холбоод байхаар хүний зажлаад хаясан бохийг газраас авч зажилахын дайтай ой гутмаар болж байна. Ц.Гомбосүрэн гэхэд Достоевскийн романыг орчуулахдаа “Гэм зэм” гэж өгсөн. Гэтэл урьд нь “Шийтгэл ба зөвлөгөө” гэж хоёрхон үгийн хооронд нэг “ба” оруулсан байдаг.

1

Залуучуудаас Л.Батцэнгэл, Т.Гантулга гээд хоёр сэтгүүлчийн аян замын тэмдэглэлүүдийг уншихад хөхөө өвлийн хүйтэнд тэр нутгаар явж байгаа юм шиг, байгалийн үзэсгэлэн цаана нь харагдаад, зэрэглээ мяралзаад цэцэг нь алаглаад, тэр нутагт болсон үйл явдлаар уншигч өөрөө зорчоод, тэнд байгаа хүмүүсийн сэтгэл санааг хуваалцаад явж байгаа юм шиг санагддаг. Энэ бол хэлний ур чадвар. Их олон хүн хэвлэн нийтлэх эрхээ эдэлж байгаа л даа. Тэд өнөөдөр жаахан бүдэрч, таварцаглаж байгааа боловч маргааш шавар хөлсөө шахуулсан юм шиг, сувдан хөлс нь суларсан юм шиг болох байх. Хэрвээ тэгэхгүй юм бол их утга зохиолын юм уу сэтгүүл зүйн бүртгэлд нэгээхэн зуурт байгаад уран бүтээлийн алдар хүнд, ард түмэнд мөнхөд дуурсагдах бүтээлийг бүтээхгүй л дээ.

1

Б.Ринчен багшийн зохиол голдуу түүхэн сэдэвтэй. Тухайн үеийн засаг захиргааны нэгжийн хэллэг өөр, хаан хүний, харц хүний хэлдэг үг өөр, эрдэмтнийх нэг өөр, наймаачных нэг өөр гээд биет хүн болгож байсан. Гэтэл өнөөдөр зарим зохиолчийн бүтээлд гуйлгачингийн хэлээр ярьдаг хаан байна. Эрүүл хүний яриа нь өвчинтэй хүний яриа шиг байгаа нь утга зохиолын нэр хүндийг буулгаж байгаа нь тэр. Гэхдээ залуучууд эх хэлдээ гаргуун болж байна. Учир нь гадаадад гарч хүнд хүчир ажил хийж, боолын хөдпөлмөр эрхэлж эсвэл сурч боловсорч байхдаа тухайн улс оронд хэл соёл түүхээрээ бахархаж, гайхуулахыг хараад манайд тэр бүхэн чинь байгаа гэсээр эргэн ирдэг. Тэгээд багштайгаа уулзаад гомдож байна. Гэвч багш нь яамныхаа бодлогоор зааж сургадаг учраас яаж чадахгүй л сууж байдаг.

1

-Ер нь хэл соёлоо хадгалж үлдэхийн тулд хүн бүхэн юуг анхаарвал ёстой юм бэ?

-Яг л өвчний оноштой адил. Жишээ нь, унаанаас уначихсан хүнийг үзээд “Өө зайлуулаа, өвчүү нь гэмтчихжээ” гэж байгаа эмч бол хүнийг эмнэж чадахгүй. Яагаад гэвэл өвчүү гэдэг цээжний урд талын ясан бэгтэр, гэдэс, таван цулыг хормойлсон махан сүвээ сүвэргэдэс юм. Тэгэхээр хаана өвдсөн нь тодорхойгүй. Тэрний оронд баруун талын гурав дахь хуруу булгарчээ гэвэл бүгдийг нь дэлгэхгүй тэрүүхэн хэсэгт нь эсгээд булгарсан хурууг эмчлэх юм. Эсвэл бүдэрхий цөмөрчээ гэвэл бүхэлд онгойлгохгүй зөвхөн эгэмний доохон талд онгойлгоод төмөр хадаад л эмнэчих жишээтэй.

1

Яг л энэ бүхэнтэй адил хэнтэй юу ярих вэ гэдгээ бодож байгаад оноож хэлэх ётой л доо. Жишээ нь, Ерөнхийлөгчтэй тааралдаад орчин цагийн хэллэгээр “Сайн уу” гээд мэндлээд өнгөрч болно. Энэ нь нэгдүгээрт, мэндэлсэн хүн бүдүүлэг, дээр нь Ерөнхийлөгчөө биш Монголынхоо төрөө дээдлэхгүй байгаагийн илрэл юм. Цагаан сараар айлд ороод “Таны бие гайгуй юу” гэвэл өвгөн гомдоно. “Намайг үхэх гэж байсан гэж дуулж дээ. Мануухай царайлаад дээл өмсөөд сууж байна даа” гэж бодно. Тэрний оронд “Та амархан сайн байна уу. Амрыг айлтгая” гээд хэлвэл нөгөө өвгөн сэмбэлзээд л босоод ирнэ. Дээр нь бас инээмсэглэлтэй шүү. Ер нь монголын бүх үг эгэл, доромж доошоо, дээшээ өргөмж гэсэн гурван утга дээр хэлэгддэг.

1

Албаны хэргийг эгэл утган дээр өгүүлээд “төр түвшин”, эсрэг этгээдтэй уулзахдаа зайлшгүй доромж үгээр цочоож эмнэх шаардлагатай бол хэрэглэж болно. Жишээ нь, архи уухад жирийн хүнд өнөөдөр сэрүүхэн байна. Ганц хундага тогтоочих оо гэнэ. Дандаа гудардаг хоёр хөлтийг болохоор “Цусла, цусла” гэнэ. Утга нь “уу тэгээд ходоодны шарх чинь дэлбэрээд, цус алд” гэсэн үг. Тэгэхээр нөгөө хүн цочоод архи уухаа болино.  Тэгтэл ихэс дээдэс, хайрханд “энэ хундгыг өргөе” гэх жишээтэй. Энэ хэлний соёлын хувьд миний Монгол дэлхийд хосгүй соёлын өвтэй улс юм шүү дээ.

1

Энийг, сургалтыг өөрчилсөн цагт л хүүхдүүд мэддэг болно. Харин одоо харь үгээ сургахын тулд “Ширээн дээр ном хэвтэж байна”, “Ширээний хажууд дөрвөн сандал зогсож байна” гэж заалгаж байгаа юм чинь яаж эх хэлээ сурахав дээ. Тиймээс эх хэлээ хамгаарлах зөв арга руугаа орох хэрэгтэй. Энийг одоо ярьж байгаад баярлаж байна. Би нэлээн хэдэн зурагтын сувгийн залуучуудад эх хэлний хичээл зааж байлаа. Гэтэл “наадахаа болиул” гэсэн шийдвэр ирсэн гэв. Яагаад гэсэн чинь “манайхаар дүүрэн гадаад зөвлөхүүд байгаа англи, хятад, солонгос, япон хэл заа гэхийн оронд наадахаараа элдэв юм заалгаад байна” гэсэн юм билээ. Тэд чинь нэг нэг эзэнтэй, эзэн нь тэгэхээр нөгөө хэдэн залуучууд яах билээ. Уг нь туурга тусгаар улс гэдэг чинь гадаадын зөвлөхүүдийн утсаар оосорлосон хүүхэлдэй байх ёсгүй.

1

-Эцэг эхийн үг зөв байж, үр хүүхэддээ сайн сайхныг хэлж, хүмүүжүүлж ирсэн. Гэтэл одоо цагт зарим эцэг эхчүүд үр хүүхдээ загнаж зэмлэхдээ үгээ буруу сонгох, доромж утгаар, хүндлэхгүй харьцах нь харагддаг. Ер нь эцэг эхчүүд ямар байх ёстой юм бэ?

-1923 онд Оросын монголч эрдэмтэн Владиморцов манай улсад ирээд маш их гайхаж, Богд хаанаасаа эхлээд боол зарц бүгдээрээ гүн ухаантны хэмжээнд сэтгэж, яруу найрагчийн үгээр ярьдаг юм байна. Ямар мундаг соёлтай ард түмэн бэ гэж гайхсан гэдэг. Тухайн үедээ Сталин монголчуудыг магтаж болохгүй гэсэн үүрэг өгсөн ч эрдэмтний хувиар магтаж, биширч байсан. Гэтэл одоо яагаад ийм болчихов. Өнгөрсөн 70 жил Монгол Улс биш Монхор Улс болгох бодлого явсан. Төрийн бодлого тийм болохоор чинь тэр нь одоо цагт өв соёлоо мэдэхгүй, үр хүүхдээ хүндэтгэхгүй хүмүүсийг бий болгож байгаа юм. Хүүхэд чинь Чингис хаан байгаа юм билүү, ирээдүйн төрийн тэргүүн, эрхэм хүндтэй хүн болох ч юм билүү. Ер нь манай удмын үргэлжлэл, би энх цагт нь байна, энэ маань мөнх цагт нь байна гэж бодож, би өнөөдөр хүүхэдтэйгээ яаж харьцана, маргааш үр хүүхэд маань эргээд надтай тэгж харьцана шүү гэдгийг бодох хэрэгтэй. Тэгж бодохгүй амьдралд бухимданги, заалгасан хичээл нь өгүүлбэр зүйгээс хэтрэхгүй болохоор яаж зөв ярихав. Үүнтэй л холбоотой. Хэрвээ бид сургалтаа өөрчлөөд хүүхдүүд эх хэлээ сайхан эзэмшээд ирэхээр хэлтэйгээ цуг ёс заншил чинь ороод ирнэ. Хамт явж байгаад салахдаа “Сайн яваарай” гэдэг. Сайн яваарай гэдэг бол хараал. Сайн явахыг чинь үзнэ дээ гэсэнтэй адил. Тэрний оронд “Сайн яваад ирээрэй” гэвэл явах нь байна, ирэх нь байна, инээгээд уулзалдах нь байна гэж ойлгож болно. Ийм л байна.

1

П.Нарандэлгэр

http://www.shuud.mn/?p=321045

Зохиолч Д.Урианхай: Хүн үхэхдээ ч жаргалтай үхэж болох нэг агуу боломж бий. Энэ бол амьдралдаа маш олон хүнийг баярлуулах

 

 

2014 оны 1 сарын 6

 

        Яг 13 жилийн өмнө зохиолч Д.Урианхай гуайгаас ярилцлага авч билээ. Нийгмийн өөрчлөлт, хувьслыг дагаад хүний дотоод мөн чанарт ноцтой өөрчлөлт орж байгаатай эвлэрдэггүй том уран бүтээлчдийг төлөөлүүлэн энэ хүний санаа бодлыг олон нийтэд хүргэсэн хэрэг. Тэр цагаас хойш олон жил өнгөрчээ. Нийгэм маань эдийн засгийн хөгжлийн хувьд, хүн ард маань соёл, боловсрол, сэтгэлгээний хувьд  хэр зэрэг өөрчлөгдөө бол? Монгол хүний оюун, санаа, сэтгэлээний түвшин 10 жилийн өмнөхөөс уруудаж байна уу, тийм бол учир шалтгаан нь юунд вэ гэдэг асуудлын хүрээнд Д.Урианхай гуайтай дахин ярилцахаар шийдсэн юм.

-Урианхай гуай, таны баахан цагийг үрэх ажил удахаар зорьж ирлээ. Онцгой зорилготой ч гэж хэлж болох юм. Юу гэвэл нийгэм, хүний амьдралын дотоод үйл явцуудын талаар гүн ухааны аястай ярилцлага хийхийг хүсч байна.

-Дотоод үйл явцаа?

-Тиймээ, миний хувьд тэгж л томьёолмоор санагдаад байна?

-Хүний далд ухамсар, парапсихилоги үйлдэл, сүсэг бишрэл гэх мэтийн талаар юм уу, эсвэл өөр чинад ахуй ертөнцийн нөлөөлөл, харилцаа руу чирэгдэх асуудал гараад ирэх үү? Хулчийж байна шүү.

-Надад бол тийм агуулгатай ярилцлага хийх л сонирхол байна. Магадгүй хүмүүст ч илүү сонин байх болно. Сэтгэлгээ нь илт хөгжчихсөн уншигчид цөөнгүй байгаа. Тийм болохоор би асуултаа “гадагшаа”ч “дотогшоо” ч мурийлгахаар төлөвлөж ирлээ.

-Олон хүн уншина гэдэгт итгэлтэй байна уу?

-Санаа зоволтгүй ээ. Унших хүмүүс байгаад, тэд харин надад “захиалга” өгч түлхээд гэх үү дээ. Тэгээд л би асуултаа боловсруулаад ирсэн хэрэг.

-Тэгвэл одоо яахав дээ. Хариулж чадахаар асуулт байвал үзээд л алдая. Эс чадахаар бол нүүрээ улайлгаад л өнгөрөё.

-Хүний амьдралыг бодоод байхаар бүр толгой эргэж гүйцэх юм. Утгатай ч юм шиг, утгагүй ч юм шиг. Заримдаа бодоход зөв зүйл хийгээд зөв ч амьдраад байгаа юм шиг, заримдаа буруу юм хийгээд буруу ч амьдраад байгаа юм шиг. Ялангуяа, өнөө үед! Амьдралын өртөг өндөр, үнийн дарамт, улстөр, эдийн засгийн хямрал, нийгмийн харилцааны хэлбэлзэл, гэмт хэрэг гээд урьдчилж харах боломжгүй үзэгдлүүдээр дүүрчихсэн ахуй нөхцөлд залуучуудын бодол, ойлголт, хүмүүжил тогтвортой төлөвшиж өгөхгүй их савалгаатай байх шиг. Та өнөөгийн бидний, ер нь хүний амьдралын талаар янз бүрийн зүйл боддог, янз бүрийн л утга агуулгатай санаа, эргэцүүлэлтэй явдаг байх. Өвөрмөц, бусдад сонирхолтой бодол ч төрдөг л байлгүй. Хуваалцахгүй юу?

-Хүн бол бодит болон бодит бус хам ертөнцүүдийн л шүтэн барилдлагын нэг тийм “бүтээгдэхүүн” л дээ. Байгалийн ч аугаа хөдөлмөрийн “бүтээгдэхүүн”. Бурханы ч бодь хайрын аугаа бүтээл. Шинжлэх ухааны ойлголтоор хандвал, нэг талаасаа эволюци үйл явцын үр дүнгээр биологийн өндөр хөгжлийн түвшинд ухамсарт төлөвт оршиж буй уурагт бие, нөгөө талаар creation  үйл явцын ч өндөр хөгжлийн дээд эрэмбэд орон зайгаа эзэлж буй нийлмэл, гоо сайхан (хэдийгээр төгс төгөлдөр биш ч) бүтэц. Хүний ч бай, адгуус амьтдын ч бай ялгаагүй, тэдний амьдрал гэдэг үзэгдэл бол уурагт бие бодисын солилцоо явуулж орон зай, цаг хугацааны тодорхой муж, мөчлөгт оршиж тогтнох хэлбэр. Миний хэлж байгаа энэ үг, ойлголт бол угтаа Германы их сэтгэгч, эдийн засагч эрдэмтэн Ф. Энгельсийн томьёолсон тодорхойлолт шүү. Харин хүний амьдрал биологийн бус утгаараа юу вэ, чухам юун дээр тогтдог вэ гэдэг тухайд бол бид хөгшин залуугүй дор дороо тун гүнзгий бодож, их зөв онол, ойлголттой болох ёстой цаг үед амьдарч эхэллээ. Зах зээлийн харилцаанд сохор мухраар шунаснаас хойших олон жилд монголчууд бид хүний амьдралын үнэмлэхүй зорилго, үр дүн, үнэ цэнийн талаар арай л гажуу, өөртөө хортой ойлголттой амьдардаг болчихлоо. Хүн юуны хүчээр амьдарч байна вэ гэхээр өнөөгийн өмч хөрөнгийн шүтлэгтнүүд болон либертари онол, сургаалийн үзэлтнүүдийн баримтлал шиг хувийн өмчийн ашиг, хуримтлалын ихээр бус, “Би”-гээ дээдлэх, өөрийнхөө төлөө амьдрах улангассан үйл үйл ажиллагааны үр шимээр бус, харин бусдыг өөр шигээ бодон өрөвдөх, энэрэн хайрлах, харилцан тус буян үйлдэх сэтгэлийнхээ идэвх, эрчимээр бусадтай шүтэн барилдаж ахуй амьдралаа дээшлүүлэх хүсэл, зарчимтай ажил хөдөлмөрийнхөө үр хишгээр л сайн сайхан амьдарч чадаж байгаа юм. Энэ бол хууль. Ямар ч нийгмийн харилцаа өөрчилж чадахгүй “үндсэн хууль” бол энэ. Хүн төрөлхтний өвөг анхны хүнийг газар дэлхийд үүсэхэд нь л цуг өгөгдсөн, тэнгэрээс өөр юу ч өөрчилж чадахгүй, тэнгэр өөрөө ч хэзээ ч өөрчлөхгүй мөнхийн хөдөлшгүй хууль! Хүн бүр дор дороо зөвхөн өөрийгөө л бодсон, зөвхөн өөртөө л хэрэгтэй үйл ажиллагаа эрхэлж явуулах юм бол хүмүүсийн нийгэмшил, нийгмийн харилцаа дорхноо задарна. Нийгэм хөгжих нь бүү хэл, нийгэм гэх хэлбэр утга чанараараа ч оршин тогтнох боломжгүйд хүрнэ. Нийгэм гэх ойлголт ч хүмүүсийн ухамсар сэтгэхүйд устана. Нийгэмших, иргэнших, соёлжих, гэгээрэх үйл явц ч зогсоно. Хүний амьдрал олон нийтийн харилцаан дээр л тогтдог. Харилцааны тогтолцоо уствал хувь хүн хэн байлаа ч, хэчнээн хүчтэй, хөрөнгөтэй, арга сүйхээтэй, бас хэчнээн ухаантай, боловсролтой байлаа ч нэгэн өдрийн нар жаргах зуур л чоно, нохойн хоол болно шүү дээ. Нийгмийн харилцаа бол хүн юуны өмнө өөрийгөө бодох бус, өрөөл бусдыгаа түрүүлж бодох л нийлмэл “шүтэн барилдлагын” тогтолцоо юм. Нийгмийн тогтолцоо гэдэг маань хувь хүмүүс, иргэдийн харилцаа, амьдралынх нь хэв загвараас л бүрдэнэ шүү дээ. Хувь хүмүүс хүний амьдралын чинад утга, зорилгыг яаж ойлгож ухамсарлаж байгаатай шууд хамааралтайгаар нийгмийн харилцааны шинж чанар бүрдэнэ. Миний хувьд хүний амьдрал заримдаа  санхүүгийн баланс шиг санагддаг юм. Санхүүгийн баланс гэдэг нь эдийн засгийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг аж ахуйн газруудын орлого, зарлага, ашиг гурвын харьцаа, тэнцэтгэлийн тооцоо, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний нэгж хугацаан дахь үйл ажиллагааных нь үр дүнг тодорхойлох аргачлал юм. Амьдрал гэдэг хүний амьд явсан хугацааны “баланс” буюу үр дүн, үнэ цэнийн “рентген зураг” юм. Гагцхүү амьдрал-балансын “орлого”, “зарлага”-ын утга нь тун их өөр. Өөрөөр хэлбэл хүний амьдралын “орлого” тал нь “авлага” буюу бурханаас хүнд хайрласан бүх юм, ямар ч “хүү”-гүй олгосон урт, богино хугацааны “зээл” шүү дээ. Бурхан хүнд өгсөн урт богино хугацааны “зээл”-ээ тоглоом шоглоомоор л хүнээс нэхэж “төлүүлдэг” юм шиг байгаа юм. Тэгэхдээ харин өөртөө авах бус, өөрийнхөө “данс”-нд хийлгэх бус, төлбөрийн нэхэмжлэлээ ирүүлэхдээ өөр бусад олон хүний буян, тусад зарцуулахын тулд “зээл”-ээ төлүүлэхээр илгээдэг байх! Ингэхлээр хүний амьдрал-“баланс”-ын “зарлага” тал нь чухамдаа бол бурханд төлөх өр зээл ч бус хүмүүст өгөх өглөг, өргөлийн утгатай болоод явчихаж байгаа юм. Хүний бурханаас авсан авлага гэдэг нь бусдадаа өгөх ёстой өглөгийнх нь “эх үүсвэр”, “санхүүжилт” гэсэн үг. Товчхондоо, хүний амьдрал гэдэг бол нэг нэгэндээ өгөх өглөг, тэр өглөгөө бүтээхүйн үйл явц юм. Энэхүү бүтээхүйн хугацаа тодорхойгүй! Урт байж магадгүй, богинохон ч байж мэдэх үл мэдэгдэгч хэмжигдэхүүн! Харин юугаар тодорхойлогдох вэ гэвэл тухайн бодьгалын үйлдсэн үйлийн үр, буян, нүглийн харьцааны дэнсээр тодорхойлогдох нь магад юм. Миний дотроо бодож байгаагаар, хүнээс хүндээ өгөх өглөг, өргөл гэдэг юу вэ гэхээр бие биеэ баярлуулах тус, буян л юм. Хүнийг баярлуулах чинь өөрийгөө  давхар баярлуулж байгаа хэрэг  шүү дээ. Баярлаж байгаа “амьтныг” харах л хүний дээд баяр байдаг. Үнэн баяр л жинхэнэ жаргал юм. Сэтгэлдээ жаргал олохын тулд өөртөө баяр баясгаланг бүтээх хэрэгтэй. Өөртөө баяр, жаргал бүтээхүй нь бусдыг баяруулж буй явдал. Хүн үхэхдээ ч жаргалтай, баяртай үхэж болох нэг аугаа боломж бий. Тэр бол амьдралдаа маш олон хүнийг баярлуулах явдал юм.

-Таны ярианд дурдагдсан “үндсэн хууль” хаанаас өгөгдсөн байж таарах вэ? Хүн төрөлхтний өвөг анхны хүн үүсэхэд л ухамсарт нь суулттай байсан юм бол тэр “хууль”-ийг яагаад ч хүн өөрөө зохиосон ч юм уу, бодож боловсруулсан байх үндэсгүй санагдах юм?

-Эволюци үйл явцаар ч бай, бүтээх үйл явцаар ч бай, хүнийг буй болгосон тэр “хүч”-ний тогтоосон “хууль” байж таарна. Тэр “хүч” юу болохыг шинжлэх ухаанчаар яг танин мэдэх, тэр “хүч”-нээс ирж буй мэдээлэл, хөтөлбөрийг зөв тайлах, бас тэрхүү далд нууцлаг хүчний долгион, дохио, үйлчлэлтэй нарийн зохицож үйл ажиллагаагаа тун алдаа багатайгаар явуулах л цаашдаа хүн төрөлхтний оршихуйн үндэс байх болно. Өнөөдөр ч бай, ирээдүйд ч бай бидний хөөрхий хүн төрөлхтний оюун, сэтгэлгээ, улстөр-эдийн засгийн үйл ажиллагаа, үндсэндээ гагцхүү тэр “дээд хүч”-ний мөн чанар, зүй тогтолтой шүтэн барилдаж түүний нөлөөлөл, “захирамж”-ийг дагахад л чиглэгдэж байж сая хөгжлийн зөв загварыг олно. Өнөөдөр хүн төрөлхтний сэтгэлгээ тэр “хүч”-ийг янз бүрээр төсөөлж, янз бүрээр ойлгож, тодорхойлж, янз бүрээр л нэр оноож байх шиг байна. Тухайлбал, “Бурхан”, “Мөнх тэнгэр”, “God”, “Бог”, “Нөхцөл шалтгаан”, “Шүтэн барилдлага”, “Жам”, “Хувь тавилан” гэх мэтээр л ерөнхийлөн хүлээн авч байгаа. Миний хувьд ийм үзэгдлийг бясалгах, тайлбарлах, үнэн бодитой хариу өгөх гэгээрэлд хүрсэн хүн биш юм. Яахав, чааваас шинжлэх ухаанчаар ойлгох гэж хааяа хичээдэг л дээ. Тэгээд ч нэмэр алга, үр дүн гардаггүй юм.

-Хааяа хичээдэг гэхийг бодоход таны хичээл зүтгэл дандаа хоосон өнгөрөөгүй байлгүй дээ. Ямар нэгэн сэжүүр тэмтэрсэн л байх учиртай гэж бодож байна?

-Яахав, дуугүй өнгөрөхийн оронд юу боддогоо хэлэхэд, тэр “хүч” болон түүний үйлчлэл нь “Байгаа” эгшинтэй, “Байхгүй” рүү ч шилжиж хувирдаг эгшинтэй, гэхдээ тэр “хүч” өөрөө ч, үйлчлэл нь ч байнга байж байдаг тийм тогтмол хувьсагч, урвуугаар, хувьсагч тогтмолын чанартай оршдог болов уу. Хязгааргүй их багтаамжтай, өөрөөр хэлбэл орон зайтай, хэмжигдэшгүй бага буюу төгсгөлгүй бага, бараг орон зай нь устсан байхаар үнэмлэхүй их нягттай тийм үйл явц, мөн тийм үйл явцын тээгч болж орчих чадвартай ахуй байж ч болох юм. Тэгээд үр чанараар хоосон чанарт ч оршиж чадах, бодит чанарт ч шилжиж оршиж чадах орчлонгийн “Их нэгдэл”-ийн төлөв ч байж болох. Ямар нэг “Х” бүтэц болон хэмжигдэхүүн эгшин хоромд, бараг цаг хугацаа устах их хурдны нөлөөнд “У” бүтэц болон хэмжигдэхүүнд шилжих трансмутац хувиралдаа ямар нэг хосмог төлөвт түгэх, эсвэл ямар нэг гуравдагч, дөрөвдөгч, тэгээд төгсгөлгүй олонлог “Z” төлөвт ахуй оршихуйг үүсгэх “бодит-хийсвэр” үйл явцыг агуулсан учир шалтгааны нууцлалтай бүтэц ч байж болно. Тийм үү? Намайг 1959-1964 онд Москвагийн Улсын эдийн засгийн дээд сургуульд суралцаж байхад квант физикийн онол заадаг байсан юм. Тэндээс ойлгож үлдсэнээр бол, масс гэрлийн хурдын квадраттай тэнцүү хурдтай хөдлөхөөр масс чөлөөлөгдөж энергид шилжээд алив биет физик орчинд буй болж чадахгүй их хүчээр үйлчилж ажил гүйцэтгэдэг шиг, тэгээд зүгээр ч нэг механик үйлдэл, үйлчлэл үзүүлэх бус бодит ертөнцийг барьж байдаг өнөөх дөрвөн хүч нэг хам хүч болон нэгдэж, нэгдмэлээр үйлчилж буй “Их нэгдэл”-ийн интеграл хүч шиг үзэгдэл юм болов уу гэж ч боддог л юм.

-Эдгээр хийсвэр, хүний амьдралын бодит асуудлуудаас хол хөндий төсөөлөл, ойлголтуудыг нийгмийн амьдралын тодорхой хэлбэрт оруулахаар “Хүний амьдралын өдөр тутмын хэрэглээ”, “Нийгмийн ардчилал”, “Хүний эрх, эрх чөлөө”, “Эрүүл мэнд”, “Боловсрол”, “Ажлын байр”, Орон сууц”, “Цалин хөлс”, “Сонгууль”, “Үйлдвэр”, “Үйлчилгээ” гэх мэтийн олон бодит утга агуулгатай ойлголтууд болж хуваагдана биз дээ?

-Тийм л дээ. Нийгмийн амьдрал яалт ч үгүй эдийн засагтаа суурилна. Нийгэм дэх бүх үзэгдлүүд, үндсэндээ эдийн засгийн харилцааны л бүтээгдэхүүнүүд байдаг. Өнөөдөр Монголын эдийн засгийн харилцаа эерэгээсээ сөрөг үр дүн давамгайлсан шинж чанартай байна. Нийгмийн амьдралын суурь болж байгаа эдийн засгийн харилцаа сөрөг үр дүн ихтэй байгаагийн харгайгаар улстөрийн амьдрал ч будлиантай, нийгмийн гишүүдийнхээ сэтгэлзүйд эргэлзээ, гайхшрал төрүүлсэн дур зоргын үйл явдлуудаар дүүрэн өрнөнө. Ийм негатив үр дүнд хөтөлдөг чиг хандлагатай тогтолцоо үйлчилж буйн шалтгаанаар нийгмийн хөгжлийг гажуудуулагч үзэгдлүүдийн гинжин урвал нийгмийн бүх салбарын үйл явцыг эмх цэгцгүй, ухамсарын хяналтгүй, ихэнхдээ эцэст нь регресив шинж чанартай болгодог. Ийм үр дагавартай үйл явцыг системийн хямрал гэж нэрлэх бүрэн үндэстэй. Учир нь нийгмийн амьдралд байнга зөрчил, сөргөлдөөн, үл итгэлцэл, өмч хөрөнгийн ашиг сонирхолын талцал, антигонист уур амьсгалыг байнга үүсгэдэг. Бас цаашлаад нийгмийн хөгжлийн нийтлэг чиг хандлагыг саармагжуулаад зогсохгүй бөгөөд логик учирзүйн хэм хэмжээнээс хальсан нийгэмд харш нийгмийнхээ тогтолцоог тогтворгүй болгох, задлан бутаргах тийм урьдчилан харах боломжгүй “шинэ” үйл явцыг “эхлүүлэх” зүй тогтолтой нь түүхээс тодорхой болсон шүү дээ. Энэ бол хүн бүгдийн мэдэх зүй тогтол! Монголд өнөөдөр нийгмээ хямрал, хувьсгал руу хальтруулах далд, “сүүдрийн эдийн засаг”-ийн үзэгдлүүд энд тэндгүй бугшсаар байгаагаас үр нөлөө нь улстөрд хүчтэй шургалж ард иргэдийнхээ эгдүүцэл, дургүйцлийг хатгасаар байгаа нь нууц биш л байна. Нийгмийн тайван амьдралыг тун мөдхөн их эвгүйгээр эргүүлж болзошгүй энэ үйл явцын улам нягтарч битүүрч буй цагиргыг яаралтай задалчих боломж уг нь ил харагдаад л байгаа юм. Давын өмнө нефть боловсруулах, зэс, төмөр, цагаан тугалга, уран гэх мэт ховор металлаар эх орондоо бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж экспортод гаргах, уул уурхайн  нэг гол түүхий эд нүүрсээ түүхийгээр нь шатааж утаа үйлдвэрлэх бус химийн үйлдвэрийн таваар болгох, цахилгаан дулааны шинэ эх үүсвэрээр ашиглах техник-технологид шилжих, мах, ноос, ноолуур, арьс шир, дэл хялгас боловсруулах хөнгөн үйлдвэрүүд байгуулж үйлдвэржилтийн хувьд ядаж социализмын үеийн хөгжлийн түвшинд хүрэх туршлагыг өнгөрсөн түүхээсээ сурах, гадаадын хөрөнгө оруулалт, төсөл, зээлийг эдийн засагт ашиглахдаа үр ашгийг нь тооцдог дэлхийн стандарт аргачлалыг хатуу баримталж гэрээ, хэлэлцээр хийдэг практикийг хэвшүүлж журамлах, төсөл, тендерт өрсөлдөх аж ахуйн газруудыг шалгаруулахдаа Засгийн газар бус харин тусгай итгэмжлэлт аудитын компаниудын нэгдсэн зөвлөл шалгаруулж, харин үнэлгээ, тооцоо, шийдвэрлэлтийг нь Засгийн газар хянаж батламжилдаг журам тогтоох зэрэг шаардлага амьдралаар үүсчихээд байна. Монголчууд бид “Төрийн төлөө оготно боож үхэх” гэж хөхрөлддөг. Хэдийгээр наанаа инээлдэж байгаа ч цаанаа бол төрийн төлөө хээрийн оготно боож үхэхдээ тулж байхад гэрийн хүн яаж амар амгалан амьдрах вэ, юу чадахаа хийх хэрэгтэй болж шүү гэж сануулсан шаардлагын философи санааг тоглоомгүй агуулж байгааг ойлгож л суудаг. Би ч ялгаагүй нэг “оготно” төрийнхөө буруу, зөрүү, алдаа дутагдалтай үйл ажиллагааны уршгаар боож үхэх нь тун холгүй байгаа “хүн-оготно” л юм. Сонин уншсан чинь Монгол Улсын гадаад өр гурван тэрбум гаруй ам. доллар болчихсон байх юм. 1990 оноос хойших 21 жилд шүү дээ. Социалист БНМАУ-ын гадаад өр, төлбөр 70 жилд хуримтлагдсан дүнгээрээ 11 тэрбум шилжих рубль болж байсан. Тэр өр ихэнхдээ БНМАУ-ыг үйлдвэржүүлэх, үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн хөгжингүй орон болгох материал-техникийн баазыг цогцлуулахад зарцуулагдсан. Гэтэл 1990 оноос хойш гадаадаас оруулсан гурван тэрбум гаруй ам. долларын хөрөнгөөр Монгол Улсад мэдэгдэхүйц том ач тустай, ард түмний амьдралын түвшинг дээшлүүлэхэд шууд нөлөөтэй ямар үйлдвэр ашиглалтад оров? Хөгжлийг тогтвортой урагшлуулах ямар үсрэнгүй ахиц гарсан бэ? Нүдэнд ил харагдахаас ихэнхдээ л хувийн тансаг зочид буудал, ресторан, өмч хөрөнгийн эздийн орд шилтгээнүүд л байна. Өөр юманд зарсан юм бол юунд зарсан хэрэг вэ? Дэлхийн банкны журам, туршлагаар бол гадаад зээлийн өр нь ДНБ-ний 40 орчим хувиас давсан орныг өрийн дарамттай оронд тооцдог юм гэсэн. Тэгэхлээр Монголын Засгийн газар хэзээ Олон улсын шүүхэд дуудагддаг бол гэж санаа зовж л суух юм. Энэ түгшүүртэй асуулт “Урианхай-оготно”-ын толгойд байн байн эргэлддэг шүү.

-Монгол Улсаа бусадтай харьцуулаад дүгнэхээр сонин үзэгдэл харагдах юм. Дэлхийд манайх шиг зах зээлийн тогтолцоогоор замнаж байгаа улс орон 100 гаруй бий гэдэг. Харин  Монголыг хүн амынх нь хөгжлийн түвшин, амьдралынх нь хангамжаар жишихээр эдгээр олон улс орны сүүл мушгиж байх шиг. Гэхдээ  та хэдийгээр уран бүтээлч хүн боловч залуудаа эдийн засгийн онол судалж, мэргэжил эзэмшсэн. Энэ талаас нь асуухад өнөөдөр манай нийгмийн амьдралд дэвшил гарч байна уу, эсвэл уруудан доройтож байна уу?

-Амьдралаасаа харахад Монголын эдийн засаг байнга л хэлбэлзэлд өртөх юм байна шүү дээ. Бензин шатахууны үнийн зохиомол хөөрөгдөл, ам. долларын ханшийн өсөлтийн хуйвалдаан нь Монголын эдийн засгийг дуртай үедээ, дуртай зүг рүүгээ гуд татаж чадаж байна. Шалтгаан нь нууц биш, толгойтой бүгдэд ил. Монгол Улс газрын тосны багагүй нөөцтэй хэр нь тэр баялгаа дотооддоо боловсруулж ашиглах үйлдвэр барих бодлого хэрэгжүүлэхийн оронд Хятад руу түүхийгээр нь түүхий эдийн үнээр бэлэглэчихсэн. Монголоор дүүрэн цахилсан хуучирч муудсан машинуудынхаа түлш шатахууныг Оросын ганц хоёр компаниас гуйвраар нийлүүлдэг, тэгээд импортын үнийг нь дотооддоо үгсэн тогтоодог, хүнсний хэрэглээнийхээ 80 гаруй хувийг Эрээний захын хямд үнийн бараагаар хангадаг, тэдгээр барааны чанар, аюулгүй байдал ямар ч баталгаагүй, лангуунаас зарагддаг жижиглэнгийн үнэ нь дамын наймаачдын амны зоргоор, шинжлэх ухааны ямар ч үндэслэлгүй гэнэт гэнэт л тэнгэрт хадчихдаг, товчдоо нийгмийн харилцааны бүх үйл явц урсгал шинжтэй, тэр урсгалыг нь хар захын үнэ ханш, ченжүүдийн далд сүлжээ хүссэнээрээ удирддаг, төрд нь болохоор шинжлэх ухаанч бодлоготой идэвхтэй үйл ажиллагаа байхгүй, элдэв долоон намуудын улстөржсөн хэрүүл маргаанд л живж байдаг нь нийгмийн харилцааг дэвшилд бус ноцтой гажуудалд л оруулж байна шүү дээ. “Коммунизм Европоор хий үзэгдэл мэт тэнэж явна” гэдэг шиг Монголын эдийн засгийн өсөлтийн макро үзүүлэлтүүд чих дэлсээд байгаа ч микро загвартаа, ард иргэдийн бодит амьдралын түвшинд болохоор зах зээлийн харилцааны зөвийн болоод “давуу тал”, “үр дүн”-гийн “хий үзэгдэл” байхаас цаашгүй байна. Зах зээл, хувийн өмчийн “ирээдүйтэй”-г нотолдог, зөвтгөдөг онол Монголын эдийн засагт практикаар голдуу үгүйсгэгдэж байна. Үзэл сурталчид нь зөв гээд уухайлаад байгаа онол нь бодит амьдрал дээр дандаа сөрөг үр дүнтэй гарц байгаа нь надад хачин санагдаад янз бүрийн хариулт нэхсэн асуултууд тулгаад амраадаггүй юм.

 Газрын баялаг ихээр нээгдэж, эдийн засгийн өсөлт хурдан нэмэгдэж, төсвийн орлого мэдэгдэхүйц тэллээ. Зарлага нь ч, ялангуяа үр ашиггүй “хообий” үйл ажиллагааны зардлын санхүүжилт орлогоосоо дутахааргүй харьцаатай өсөөд л байна. Нотолгоо нь хүн амын 40 хувьд нүүрлэчихээд байгаа ядуурлыг бууруулах, бүр арилгах гол зорилго шийдэгдэхгүй урьдын хэвээр үргэлжилж, харин ч эсрэгээр ядуу өрхийн тоо нэмэгдэх хандлага ажиглагдаж байна. Нийгмийн философид нийгмийн үзэгдлийг үнэлэхдээ уг үзэгдлийн үр дүнгийн эерэг сөрөг шинж чанараар үнэлдэг. Хэдийгээр үр дүнгийн хугацаа болон үр дүн өөрөө харьцангуй ч гэсэн тодорхой терминал хугацаанд үргэлжилсэн үзэгдэл, үйл явцын шинж чанарын үзүүлэлт нь мөнөөх харьцангүй үр дүн л байна. Өөр “толь” байхгүй! Улстөр, удирдлагын боловсон хүчний бүтцэд өөрчлөлт орсон ч шалгуур нь дэндүү муудлаа. Шалгуурт ардчилсан шинж чанартай шинэчлэл хийгдсэн мэт харагддаг ч энэ шинэчлэл хүмүүсийн мэдлэг, мэргэжил, туршлага, ёсзүйн өндөр шаардлагад тулгуурлаагүй, хөрөнгө бэл, хуурамч “хавтас”, намчирхалын хийрхэлд тулгуурласан тул эерэг үр дүн өгөхгүй байна. Нэмээд хэлэхэд, нийгэм жинхэнэ хүмүүнлэг Ёсзүйн хуульгүйгээс их задгайрч нийгмийн сэтгэлгээ дуртай дуртай “будаа”-руугаа амаа мэдэхгүй тоос хадаан таваргаж байна. Ёсзүйн хууль гэдэг бол дээд хууль! Үндсэн хуулийн дээр байх, Үндсэн хуульд үндэс суурь болж өндөрлөж өгөх хууль юм. Тийм хатуу, тэгэхдээ жинхэнэ хүнлэг ардчилсан “эцэг хууль” байхгүйгээс Үндсэн хууль маань эцэггүй охин шиг годгонуур бөгөөд дурын сээтгэнүүр эр уран арга, түргэн үгээр хөнжлийг нь сөхчихөж чаддаг хууль болчихсон юм шиг байгаа юм. Тиймээс нийгэмд хуулиуд нь ихэнх тохиолдолд хэрэгждэггүй, төр нь ч хэрэгжүүлж чадахгүй, үүрэг хариуцлагын тогтолцоо үйл ажиллагаанд нь хэвшихгүй байна гэж би боддог. Хэрэгжихгүй хуультай нийгэм бол хуульгүй нийгэмтэй л адил, аягүй бол тэрнээс ч доош унана шүү дээ. Би зөвхөн өөртөө боддогоо л илэн далангүй ярьж байна шүү. Ярьсаныг минь үнэмшихгүй бол харин би гайхахгүй. Үгүйсгэхэд ч гайхахгүй. Хүн хүний мөрөн дээр өөр өөр толгой залгаатай байгаа болохоор тэр олон толгойд өөр өөрөөр төрж байгаа зөв, буруу олон бодлын зөрчлийн нэгдлээс л үнэн олдоно.

-Өнөөдөр Д.Урианхай гуай үзэл бодлын хувьд яг хэн бэ гэж асуумаар санагдчихлаа. Олон жилийн та өөрийгөө “Марксизм-Буддизмын хавчуурга” гэж тодорхойлж байсан. Хэвээрээ юу, эсвэл өөрчлөгдсөн үү. Өөрчлөгдсөн бол ямар өөрчлөлт орсон бол?

-Үндсэндээ ноцтой өөрчлөлт ороогүй. Харин тэр олон жилийн өмнө хэрэглэсэн “хавчуурга” гэдэг үгийг синтез гэдэг үгээр солимоор сэтгэлгээний хөгжлийн өөрчлөлт орсон. Өмнөх үеийг Марксын формацийн онол дээр нэмэх нь “Хутагтын дөрвөн үнэн” гэж томьёолж болох байсан бол одоо Марксын формацын онол дээр нэмэх нь “Хутагтын дөрвөн үнэн”,  дээр нь нэмэх нь Нийгмийн харилцааны шүтэн барилдлага гэж томьёологдоно.

-Шинэ онол уу?

-Шинэ онол.(инээв) Үүнийгээ би Шүтэн барилдлагын социализм гэж нэрлэж байгаа. Үгүйсгэж болох, хүлээн зөвшөөрч ч болох нийгмийн априор сэтгэлгээний л ойлголт томьёоллууд байгаа. Хүний амьдралд үл үгүйсгэхдэхүйц нөлөөтэй бодит хүчин зүйлүүдийн утга агуулгыг багтаан харилцааны систем бодогдсон байгаа шүү! Гэхдээ үгүйсгэх, хүлээн зөвшөөрөх хоёрын аль алинд нь логик сэтгэлгээний өндөрлөгөөр дамжиж л хүрэх хэрэг гарна. Өөрөөр хэлбэл, философи сэтгэмж, оюун дүгнэлтийн зарчмаар гэсэн үг шүү дээ!

-Зах зээлийн хууль үйлчилж байгаа тогтолцоонд Марксист үзэлтэй байх боломжтой юу. Шаардлага байгаа юм у?

-Аль ч нийгмийн тогтолцоонд хуульзүйн шинжлэх ухааны мэдлэг, эдийн засгийн шинжлэх ухааны мэдлэг хоёр заавал хэрэгтэй шүү дээ. Улстөр нь нийгмийн харилцааг зохицуулж буй хуулиараа үйл ажиллагаагаа явуулна, бодит ахуй амьдрал нь эдийн засгийн харилцаанд ноёрхож буй зүй тогтолдоо захирагдаж явна. Эдийн засгийн харилцааг удирдахын тулд заавал эдийн засгийн шинжлэх ухааны мэдлэг, мэргэжилтэй байж сая нийгмийнхээ хөгжлийн зөв бодлогыг боловсруулж оновчтой сайн шийдвэр гаргаж чадна. Маркс бол суут эдийн засагч эрдэмтэн, суут сэтгэгч!  Марксист байхын тулд Карл Марксын эдийн засгийн сэтгэлгээний хэдэн аугаа логик гаргалгааг сайтар ухаж ойлгох хэрэгтэй л дээ. Эдгээр гаргалгаа бол сэтгэлгээний хөгжил, гайхамшигт бодолтнуудын гоо сайхны илэрхийлэл юм. Нэгдүгээрт, формацын онол, хоёрдугаарт, нэмүү өртөгийн хууль, гуравдугаарт, хүн төрөлхтний түүхэнд өгсөн материалист тодорхойлолт!

-Та одоо ч Марксист хэвээр л байгаа юм байна. Урьд нь өөрийгөө “Би Монголын сүүлчийн Марксист” гэж хэлж байсан шигээ?

-“Юу сайхан дур сайхан” гэдэг үзэл сурталтай болсон өнөө үед өөрийгөө би үнэхээр тэгж боддог. Өөрийн үзэл бодол, нийгмийн хөгжлийн утга агуулгыг ойлгодог ойлголтоо Монголын нийгмийн өөрчлөлт, зах зээлийн тогтолцооны явцын шинж чанарыг манай “онолчид”-ын ойлгож буй ойлголт, тайлбарлаж буй тайлбар, тодорхойлолтуудтай харьцуулахад би бол 1990 оноос хойших “шинэ” Монголд амьд үлдчихээд байгаа ганц “хуучин хүү”.  Хааяа нэг ширээ сандлаасаа ховхрон нийслэлийн гудамжаар яаруухан алхахдаа “соёл”-ыг нь гайхаад л, утаанд нь уцаарлаад л, батгана шиг шавалдаж, жоом шиг тарсан машинуудаас нь үнхэлцэгээ хагартал айгаад л, над мэтийн “амьдралын ёроолынхон” хэзээ ч худалдан авч чадахгүй хэт үнэтэй гадаад бараа таваарт дарагдсан дэлгүүрүүдийнх нь илбэ, солонгонд толгой сэгсрээд л, баруунаа бөхийж ургасан мододтой ой ширэнгэнд ганцаараа зүүнээ бөхийж ургасан хөгшин хар мод болсон шиг л сэтгэгдэлтэй явдаг. Улстөрийн нэр томьёогоор бол Урианхай гэдэг өвгөн иргэн Монголын сүүлчийн ганц Марксист! К. Марксын нийгмийн онолд сэтгэлгээний дээд математик байдаг юм. “К. Марксын сургааль хүчтэй. Яагаад гэвэл үнэн сургааль юм” гэж В.И Ленин их зөв хэлжээ гэж бодоод л явдаг даа, би.

-Үнэнийг хэлэхэд таны үгийг би их хүндэлдэг. Гэхдээ хүндэтгэдэг гэдэг үг бол үг  бүрийг тань хүлээн зөвшөөрдөг гэсэн үг бишийг та надаар хэлүүлэлтгүй мэднэ. Тэглээ ч ярилцлага хийх завшаан олдсоных асуумаар санагдаад буй нэг асуултаа тавья. Монголын “сүүлчийн Марксист” таны нүдээр манай өнөөгийн эдийн засгийн негатив (таны хэлснээр) үзэгдлүүдийн далд, гол гол шалтгаануудыг аль болох цөөхөн үгээр тайлбарлана уу?

-(инээв) Аль болох товчхон хариулах асуулт биш, харин ч эсрэгээр, аль болох дэлгэрэнгүй, тал талаас нь нухацтай ярьмаар л асуулт байна шүү дээ.

-Уг нь тийм л дээ. Гэхдээ яарсандаа, өөрөөр хэлбэл цагийг тань их түрэмгийгээр үрж байгаадаа санаа зовоод гэх үү дээ. Та л цагаа харам санахгүй бол ярья гэснээ  ярь л даа. Уг нь дэлгэрэнгүй  ярьвал надад ч, уншигчдад ч хэрэгтэй  байна.

-Эдийн засаг руугаа бодитой шагайвал их л тогтворгүй, элдэв эрсдэлд хямдхан өртчихөөр эмзэгдүү л загвар харагдах юм. Хөгжлийн гол тулгуур нь уул уурхайн олборлолт байдаг. Үр ашиг нь эрдэс түүхий эдийн дэлхийн зах зээлийн үнэ ханшаас хамааралтай, үргэлж “захиргаанд” нь ноёлогдож байдаг. Эдийн засгийн удирдлага, зохицуулалт нь Монголын төрд бус, гадаадын хөрөнгө оруулагчид, санхүүжүүлэгчдийн эрх мэдэлд атгаастай. Тэд хаашаа л зална тийшээ мурийдаг. Тийм үү? Инфляци гэдэг “хар шувуу” манай руу байн байн нүүдлээд ирчихдэг болсоор уджээ. Эд барааны үнэ, үйлчилгээний хөлс нь яг л хамхуул шиг. Хамхуулын үндэс цулгай болохоор салхи хөдлөхөөр л хөрснөөсөө мултраад хаашаа л бол хаашаа салхины аясаар нисээд явчихдаг шүү дээ. Яг л тэрэн шиг байна. Үнэ, тариф тогтоолт нь шинжлэх ухааны ямар ч үндэслэл байхгүй, хүн ёсны хийгээд хүмүүнлэг харилцааны хэм хэмжээ байхгүй! Тийм үү? Үнэ өсгөдөг, тэнгэр рүү хөөрөгдөг хавсрага шуурганых нь зүг чиг ч их гаж, шинж чанар нь ч их гажиг, юу гэвэл зөвхөн доороос нь дээшээ үлээдэг, тэгээд үнэ өртгийг нь үүлэнд тулгаж хаяад л сая нэг юм намждаг “хавсрага шуурга” байх юм. Зардлаасаа хэт давсан үнээр барааг борлуулах нь эзэддээ өнөөдөр  ашигтай ч маргааш нь ямар гай гамшиг дуудахыг тэд мэдэхгүй байна, хөөрхий. Ямар гай, ямар аюул дуудах вэ гэвэл нүгэл нүдээрээ гарах аюул л нүүрлэнэ. Эд нар нүгэлээсээ огт айдаггүй хүрэл зүрхтэн улс юм. Хэдийг бүү мэд, хэдхэн жил өнгөрсний хойно эдгээр хүрэл зүрхтэнүүд өтлөх нь жам, өвчин зооглох нь жам, үхэх нь жам!  Үхсэн хойноо өнчин хөөрхий сүнсээ тамын галд шатаалгаж тарчлана шүү дээ, чааваас. Өнөөдөр дэлхий дээр 200 гаруй эрдэм шинжилгээний тусгай институт хүний сүнс судалж байна. Сүнс гэж байдгийг баримтаар нотлох нь бүү хэл, сүнс шилжүүлэн суулгах мэс засал хийж ололт, нээлтээ зарлаж байна шүү дээ. Хүний амьдрал ийм давхар давхар баринтагтай болохоор хүн энэ насандаа хүнлэг, шударга амьдарч чадахгүй юмаа гэхэд нүглээс айж амьдарч чадахгүй бол насныхаа эцэст газраар гүйж яваа өт, хорхойнд ч атаархахаар дорд муу хувь заяаны цаламд бөх гэгч ороогдоно. Тэр цалмыг юугаар ч тасалж чадахгүй. Уг нь бараа, үйлчилгээний үнэ, төлбөр зардалтайгаа харьцангүй байвал үнэтэй, чанартай бүтээгдэхүүний борлуулалт сайн, хөрөнгө мөнгөнийх нь эргэлт түргэн, тэгэхлээр үхэл дарагдмал нөөц хуримтлагдахгүй, мөнгөн орлогынх нь баяжилт хурдсах ашигтайг тооцох нь илүү зүйтэй “тооцоо” байгаа юм шүү дээ. Ер нь тэгээд өнөөгийн нийгэмд хүний ариун сайхан сэтгэлээр амьдрахаар зорьж яваа мань мэтэд гашуунаар мэгшин харуусмаар өдөр олон л давтагдах юм, эсэргүүцмээр үйлдэл, зөрчилдмөөр үзэгдэл олон л тохиолдох юм байна шүү дээ, хө! Тэр бүгдэд би жигтэйхэн залуу халуун сэтгэлээр эмзэглэх юм. Заримдаа ч бүр цамцаа ураад цээжээ маажмаар, заримдаа ч бүр хэнгэнэтлээ уйлмаар л “шизотоод” явчихна. Гэхдээ миний нулимсанд ач холбогдол өгөх хэрэггүй ээ! Өвгөрөөд нулимс султай болчихоод байгаа ч юм биш хар багын, идэр залуугийн л уйланхай амьтан! Социализмын үед ч олон уйлдаг  байсан. Нулимс элбэгтэй, бас султай минь надад ижий, аавын минь “өвлүүлсэн” олон дутагдлуудын зөвхөн нэг нь! Би баярлахдаа ч  уйлчихдаг, гомдохдоо ч  уйлчихдаг. Гол нь Монгол минь л намайг уйлуулдаг юм. Сайнд нь ч  уйлдаг, мууд нь ч уйлдаг. Монголоо  даанч их хайрладагтаа  тэр шүү дээ. Тоодоггүй, хайрладаггүй байсансан бол юундаа тэгтлээ усан нүдлээд байв гэж. Санаа амар  унтаж босоод л, идэж уугаад л уйлахаасаа ярвайх  нь олон байх байсан биз. За, болъё, долоон булчирхайгаа тоочин олонд шоолуулаад яахав.

-Тэгвэл өнөөдийн нөхцөл байдлын буруутан нь хэн бэ. Засаглалын бүтэц, хэлбэр, хуваарилалтын бурууд байна уу, эсвэл эдийн засгийн харилцааны согогтой үйл явцад байна уу?

-Мэдээж, аль алинд нь.  Эдийн засгийн харилцаагаа ч жинхэнэ энэрэнгүй, зөв, хуурмаг бус ардчилсан гольдролд оруулах хэрэгтэй! Гагцхүү хувийн өмч бус, өмчийн үр ашигтай олон хэлбэрүүдийг зэрэг хөгжүүлж тэдний хооронд бараа бүтээгдэхүүний чанарын болоод өртөг зардлын шинжлэх ухаанч хэмнэлт, үнийн бууралтын өрсөлдөөн буй болгох тогтолцоонд шилжих хэрэгтэй л байх шиг байна. Засаглалын хэлбэрт ч өөрчлөлт оруулж турших шаардлага амьдралаас ургаад байгаа харагдана. Энэ бүгд юу “хашгичаад” байна вэ гэвэл, Монголын улс төр-эдийн засгийн амьдрал нийгэмд олигархи бүлэглэл ажиллах, эсрэг талд нь ард олонхийн ядуурал, оюуны гуйланчлал, хүмүүсийн хүн чанар, ёс суртахууны  үхэшрэл туйлшрах үйл явц маш хурдтайгаар нийгмийг булингартуулах бодит нөхцлийг бүрдүүлээд удаж байгааг “ тэнгэр дуугарах” мэт нүргээнтэйгээр хашгиран хэлээд байна. Иймд үүссэн нөхцлийг үтэр түргэн арилгах шинэ өөрчлөлтүүдийг яаралтай хийх шаардлага амьдралд тулгарчээ гэсэн дүгнэлт зайлшгүй хийхээс аргагүй болж!  Гэхдээ  эдгээр өөрчлөлтүүдийг хийхдээ ямар нэг ухаалаг, иргэний өндөр ухамсар, хариуцлагатай улс төрийн аргаар л хийх хэрэгтэй. Түүнээс биш өшрөл, хүчирхийллээр бус!

-Засаглалын хэлбэрийн талаар нийгэм судлаачид, улс төрчдийн хооронд санал зөрүүтэй, маргаантай байдаг. Зарим нь Парламентын засаглалыг, зарим нь Ерөнхийлөгчийн засаглал Монголын нөхцөлд илүү тохирно гэж үздэг. Таны хувьд?        

-Миний хувьд Ерөнхийлөгчийн засаглалыг нэг туршаад үзмээр санагддаг. Дал гаруй “бирд”-ийг тэжээж байснаас ганц том “бодон” таргалуулвал эдийн засагт маань хэмнэлт гарч мэдэх юм. Нийгмийг зөв удирдах “эцэг” их үгүйлэгдэж байна шүү дээ! Ард иргэд биднийгээ бузгай чанга “алгаддаг” ч байг, хамаагүй. Эцэг хүний халуун хөлстэй алгаар уйлтал маань алгаддаг “төрсөн эцэг” нийгэмд өнөө  их чухал хэрэгтэй байна. Түүнээс биш өнөөгийн энэ олон “хойт эцэг”, “хадам эцэг”, хэл үг нь “гадаад”, элэг сэтгэл нь “харь” “эцгэнцэр”-үүдээс залхаж гүйцэж буй нь хот, хөдөөгийн үй түмэн эгэл жирийн иргэдийн амнаас мэдэгдэж байна. Надад л лав мэдрэгдэж байна. Та нарт яадгийг мэдэхгүй. Энд би “нийгмийг зөв удирдах” гэдэг үгийг зориуд онцолж хэлж байгаа юм. Яагаад гэвэл, Монгол гэдэг “жижигхэн загвар” дээр зах зээлийн харилцааны сонгодог хөгжилтэй “том загвар”-ын ихэнх онол ч, үйл ажиллагааных нь нийтлэг зарчим ч таарахгүй. Энэ хоёр засаглалын хэлбэрээс Монголчуудын амьдралын практикт голдуу сөргөөр үйлчилж зөрдөг прадокс үзэгдэл их харагдаж байна. Ер нь барууны ардчиллын загвар ч таарахгүй. Яагаад гэвэл барууны онол загвар нь Монголын өвөрмөц, ахуй амьдрал, уламжлал, ёс заншил, ертөнцийг үзэх өв үзэл сургаалийг задлах, нийгмийг өөр соёл-иргэншлээр шоконд оруулах замаар төлөвшүүлэхээр уруу татах хандлагаараа эрс харшилж буй нь ч бодитой мэдрэгдээд л байна. Уг нь хүний амьдралд хамгийн үнэ цэнэтэй юм нь хүний эрх, эрх чөлөө мөн нь гарцаагүй үнэн. Гэтэл өнөөгийн Монголын эдийн засгийн харилцааны нөхцөлд хүн амын маань олонхид хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш байдал  гэдэг сайхан үгс зүгээр л тоглоом тохуутай хоосон үгс дуулдаж байна. Монголын шинэ Үндсэн хууль гэдэг хөгийн, хуулмал, хүнийг хүн биш болгох “чихэрлэг хор” нэвчээстэй бичиг баримтанд дурьдаастай “Үг хэлэх”, “Жагсах”, “Сонгох”, “Сонгогдох”, “Эрхээ хамгаалуулах” гэх мэтийн “золбин” эрхүүдээр чинь хүн яах юм бэ?  Эд бол хүний хөгжилд чухал хэрэг тустай хүчин зүйлүүд  чухамдаа биш шүү дээ. Хонийг цар нь хөдөлсөн тольтой төөрдөг байшинд оруулаад “Чи бол арслан! Дуртай цагтаа дурын амьтан руугаа хүрхэр!” гэж “ойлгуулаад” хашихтай л адил молиго үгс! Уг нь Үндсэн хуульд үнэхээр сайшаамаар өгүүлбэр бий нь бий. Тэр бол “Хүн амьд явах эрхтэй!” гэсэн өгүүлбэр. Гэтэл энэ аанай л хулхи өгүүлбэр аж. Яагаад гэвэл, Монголд өнөөдөр хүн амын тал хувиас илүү нь ядуу зүдүү амьдарч байгаа бөгөөд “амьд явах эрхтэй” бус үг дуугүй л “үхэх” “эрхтэй” байгаа.

-Өнөөдөр монголчуудын дунд, ялангуяа, жирийн ард иргэдийн дунд хамгийн их маргаан тарьж, санал хуваагдаж байгаа нэг гол асуудал бол цаазын ял. Энэ асуудлаар таны бодол, хандлагыг сонсохгүй өнгөрч болохгүй биз ээ?

-Уг нь цаазаар авах ялгүй болно гэдэг энэрэнгүй сайн үйл мөн. Дэлхийн хамгийн энэрэнгүй Бурханы шашин үндэснийх нь уламжлалт шашин шүтлэг болж буй Монголд хэзээ нэгэн цагт хэрэгжих ёстой л шийдвэр! Гэхдээ энэ шийдвэрт би нийгмийн материалист философи сэтгэлгээгээр хандаж байгаа! Юу гэвэл, хүний амьдрал дахь бүх үзэгдэл, юмс бүгд тодорхой  шалтгаан нөхцлийн үр дагавар болж гарч ирдэг, бас үгүй болдог. Үндсэн шалтгаан нөхцөл нь нийгмийн харилцааны шинж чанар, практик  үйл ажиллагааных нь бодит нөлөөнд оршиж байдаг. Эх оронд минь хүмүүн ёсны бус гэмт хэрэг үйлдэгсэд, зориудаар, урьдаас төлөвлөсөн зорилго, санаатай үйлдсэн харгис аймшигт аллага байн байн давтагдаад байгаа нь нийгмийн харилцаан дахь гажуудал, юуны  өмнө, эдийн засаг дахь сөрөг буруу үйл явцын шууд үр дагавар юм. Алив үзэгдэл юмс байх, эс байх нь ямагт болзолт шинж чанартай бөгөөд тухайн орон цагийн бодит байдлын нөхцлөөс хамаарах үр дагавараар тодорхойлогдоно. Тэрхүү нөхцөл үгүй болмогц түүнээс үүддэг үр дагавар үгүй болно, бодит байдлын нөхцөл шалтгаан боловсормогц түүнийг дагаад үр дагавар нь бүрэлдэж ил гарч ирнэ. Ингэхлээр, цаазаар авах ялыг халахын тулд эхлээд уг ялыг хэрэглэх тохиолдлуудыг буюу хүнд, ноцтой гэмт хэргүүдийг амьдралд байхгүй болгох нийгмийн нөхцөл, харилцааг бүрдүүлж өгөх ёстой. Бид хоёрын ярилцаж буй гэмт хэргийн тохиолдолд буюу хүн хүнээ санаатайгаар амь насыг нь бүрэлгэсэн, хүмүүн бус сэтгэлээр  хээрийн араатан хотны хонийг тасчиж байгаагаас долоон дор яргалал, аллага амьдралд гарахгүй байх ахуй амжиргааны нөхцөлийг буй болгох ёстой гэсэн үг. Тийм эдийн засгийн тэгш хуваарилалттай, хүн бүр адил тэнцүү хэрэглээтэй, нэг нь нөгөөгөө асрахуй нигүүлсэхүй сэтгэлээр хайрладаг ёс суртахуунтай нийгмийн тогтолцоог л байгуулах ёстой юм. Нэг нь нөгөөдөө хонзогнох, жөтөөрхөх, дайсагнах эдийн засгийн шалтгаан нөхцөл арилмагц нийгмийн гэмт хэргүүд аандаа үгүй болно. Нийгмийн суурь харилцаанд тийм нөлөө, үйлчлэл ноёлмогц цаазаар авах ялыг хориглох тухай Ерөнхийлөгчийн зарлиг ч гаргах хэрэггүй, зүгээр л, би ч юмуу, чи ч юмуу хэн нэгэн эмгэн зурагтаар ч юмуу, радиогоор  “Хүн хүнээ егүүтгэх нь сүнсээ тамд шатаалгах нүгэл шүү!” гэж хэлээд л залбирчихад их буугаар буудсанаас ялгаагүй дуулдан айлгах учиртай юм.

- Үхэл гэдгийг та юу гэж ойлгодог бол?

-Үхлийг тийм ч аймшигтай, айхтар үйл явц болгон бодох нь буруу шүү. Би хувьдаа тийм л бодолтой явдаг. Үхлийг үйл явц талаас нь ухвал хүний бие махбодид бодисын солилцоо явагдахаа больж, хүний бие махбодийн эс, эд эрхтэнүүдийн физиологи үйл ажиллагаа зогсч байгаа үйл явц юм л даа. Гэтэл хүн маань бодит, физик биеэсээ гадна хийбодь биеүүдтэй энгийн нүдэнд үл харагдах, үл баригдах давхар олон бүтэцтэй бөгөөд энергийн нийлмэл үйл ажиллагаа, солилцооны үйлчлэлээр амьд оршдог. Өөрөөр хэлбэл, хүний биед бодисын солилцоо, үйлчлэлээс гадна хийн болоод энергийн солилцоо, цэнэгт орны үйлчлэл тасралтгүй явагддагаас хүн оюунлаг, сүнслэг давхар амьдралтай гэсэн үг. Бие махбодийн үйл ажиллагаа бүрэн зогсоход оюунлаг, сүнслэг, энергилэг ахуйн ажиллагаа үл зогсон цааш үргэлжлэн ажиллана. Шинжлэх ухаан хараахан тайлбарлаж хүчрэхгүй байгаа оргилд нэгдэн мөнх эргэлдэнэ. Тэгэхлээр үхлийг амьдрал биш гэдэг бидний ойлголтоор хатуу ойлгож дандаа гутрах ч юм уу, айх нь буруу гэж би  боддог. Хүний биеийн эрхтэнүүд, жишээ нь зүрх л гэхэд 200-250 жил ажиллаж чадах чадвартай. Гэтэл хүн яагаад 100 наслаагүй байхад зүрх нь зуурдаар зогсчихоод  байна вэ гэвэл гай барцдаар л тэр юм. Гай гэж хоёр төрлийн айхтар эрлэг байна. Энэ бол өвчин, осол. Хүн өвчин тусаад эдгэрч чадахгүй үхчихдэг, нэг бол осолд ороод эмчилгээ авахгүй байсаар нүд аньдаг!  Тэгвэл энэ хоёр гайны хамгийн хүчтэй, хамгийн найдвартай ерөндөг нь буян юм. Хүний насны хэмжил болоогүй байхад үхдэг нь үйл лай тохиосны буюу буяны үйл дутаж, нүглийн үр үржсэний гай юм.

-Ажаад байхад зах зээлийн харилцааны сэтгэлгээ, туршлага хурдацтай хөгжиж байгаа өнөө үед хүмүүсийн олон үзүүрт үйл ажиллагааг дагалдан үүсч буй эерэг, сөрөг үр дүнг зөвхөн эдийн засгийн тогтсон утгаар нь дүгнэх бус, түүний зэрэгцээ хүний амьдралын гол үзүүлэлт, буян, нүглийн тухай шашин, ёс суртахууны ойлголт, үнэлэмжийг оруулж дүгнэвэл зохих юм шиг. Таны ярьсныг тэгж ойлголоо. Зөв үү?

-Зөв өө. Хүний амьдрах эрх чухамдаа хөрөнгө мөнгөний хатуу баталгаа, хүний өрсөлдөх чадвар дээр ч тогтож байгаа юм биш, хүний үйл ажиллагааны мөн чанарын үнэмлэхүй тодорхойлолт, үйлдсэн буян, нүглийнх нь харьцааны дэнсэн дээр л тогтож байгаа юм. Буян үйлдсэн  нь энэ дэнсэн дээр зонхилон дарж байвал амьдралынх нь эрх баталгаатай бөгөөд урт насалж удаан жаргана, хэрэв  үйлдсэн нүгэл нь дэнс дарж байвал тэр хөөрхий амьтны амьдрах эрх баталгаагүй, үйлийн үрийн төмөр хуулиар шийтгэгдэж богино наслана, их зовно. Нийгмийн харилцааны философи утга бол хүмүүс бие биетэйгээ нэгдэх, хамтран ажиллах, өөрөөр хэлбэл бие биеийнхээ сайхан амьдрах нөхцлийг хамтран бүрдүүлэх үзэл санаа, үйл ажиллагааны систем буюу шүтэн барилдлага юм. Хувь хүн нийгмийн харилцаанд оролцох эрх, үүрэг нь энэ шүтэн барилдлын шаардлагаар л тодорхойлогдоно. Энэ ойлголт нийгмийн харилцааны гол ойлголт, бүр хууль-ойлголт байх ёстой. Энэ хууль-ойлголт зах зээлийн харилцаанд ч ав адил үйлчилнэ. Хувь хүн бусадтай нэгдэх, нийгмийн харилцаанд орж иргэншихэд хамгийн гол нөхцөл нь, хүн өөрийнхөө бус юуны түрүүнд бусдын төлөө амьдрах, бусдын сайн сайхан амьдралд өөрийнхөө амьдралыг зориулах явдал юм. Хувь хүн бусдын амьдралын төлөө өөрийгөө зориулбал л  олон түмэн ч түүний төлөө өөрсдийнхөө амьдралыг зориулна. Дусал ус ширгэж хатахгүй байх ганц нөхцөл нь далайд нийлэх л байдаг. Түүнтэй адилхан гэсэн үг. Хүн амьд явахад уургийн хэрэгцээ, бодисын солилцооноос гадна баяр баясгалан зонхилох үүрэг нөлөөтэй байдаг. Баяр хөөр бол хүний амьдалд гол хэрэгтэй юмны нэг шүү дээ. Баяр баясгалангүй, сэтгэлийн амгалан жаргалгүй хүн 100 жилийн турш үрэлгэн зарахад хүрэлцээтэй хөрөнгө мөнгөтэй байлаа ч намрын голио шиг нэгэн улирлын эцэст л “амьдралын уул”-анд донгодохоо больж дуу нь тасрана. Иймд хүний амьдралын философи утга агуулганд оруулж бодох нэг чухал ойлголт байна. Энэ ойлголтоор бол хүн зөвхөн өөрийгөө л баярлуулбал өөрөө л ганцаараа баярлана. Энэ бол зөвхөн ганц хүний л баяр, зөвхөн ганц удаагийн л баяр, олон удаагийн байлаа ч бас л тэр ганц хүний л баяр! Тэр хүнд олон удаа, маш олон удаа баярлах нь хамгаас чухал, хамгийн их хэрэгцээтэй! Яагаад гэвэл олон удаа, маш олон удаа баярлах нь л тэр хүнд жаргалтай амьдралын сэтгэгдэл, сэтгэлийн ханамж төрүүлнэ. Олон удаа, маш олон удаа, олон дахин баярлах аргыг Бурхан багш алдаагүй заасан байгаа. Юу гэхээр бусдыг, маш олон дахин баярлуулах хэрэгтэй гэж. Хэдийчинээ олон хүнийг буюу бусад олныг баярлуулж тэдэнд буян болно, буян чинь төдийчинээ их  болж өснө. Хүний амьдралын баяр жаргал гэдэг үндсэндээ тэрхүү үйлдсэн буяны л хариу юм шүү дээ. Амьдралынхаа баяртай эгшин, жаргалтай үеүүдийг олон болгоё гэвэл, үржүүлье гэвэл, аль болох олон хүнд л буян үйлдэх хэрэгтэй! Буяны гол чанар нь үрждэг, үр нь шамшигддаггүй, буяны эзэн өөрөө л эдэлдэг, дээр нь бусадтай хуваалцаж болдог чанар нь юм. Тийм үрждэг чанар нүгэлд ч бас хамаатай, түүнийг тодорхойлогч чанар юм. Учир нь нүгэл ч мөн үржинэ, үр төлөөс нь бас шамшигдахгүй, нүгэл үйлдсэн хүнд өөрт нь үйлийн үр болж боловсордог. Хүн үйлдсэн нүглийнхээ үйлийн үрийг өөрөө л ганцаараа эдэлж гэтэлнэ. Өөр бусдад ацаглах юм уу, бусадтай хуваалцаж чаддаггүй. Үүгээрээ нүглийн үр, буяны үрээр хол ялгаатай. Өнөөгийн хүн төрөлхтний алдаа, эмгэнэлийн үндэс нь энэ үнэнийг мэддэггүйд оршиж байгаа юм шүү. Эцэст нь дахин давтан хэлэхэд хүний амьдралын эцсийн үнэмлэхүй зорилго бол баяр жаргалыг эдлэхэд л оршдог. Би хар залуугаасаа л ингэж итгэсээр насныхаа “Гималай”-д гарч явна даа. Тиймээс л  өнөөгийн либеритари, прагматист онол, үзэлтэй эрс зөрчилддөг юм.

-Таны яриа, сэтгэлгээний нүүдэл хүнийг хүн болгох арга, билигийн ухаан руу чиглэж хийгдэж байх шиг. Би л тэгж ойлгоод байна. Хүн гэдэг амьтан ямар хачин юм бэ гэмээр. Эхэндээ л хүн байгаад сүүлдээ хүн биш болчихдог юм уу, эсвэл эхнээсээ л хүн биш байгаад тэгээд энэ бичиг номын хүмүүс хүнийг хүн болгох тухай зуу зуун жилээр яриад байдаг юм уу, огт ойлгохгүй юм. Хүн бүр л энэ тухай ярьсан, ярьсаар л байгаа санагдах юм. Энэ үйл явц ер нь үр дүнд хүрдэг болов уу?

-Хүнийг хүн болгодог гурван том язгуур байна л даа. Язгуур гэмээргүй бол бүтэц ч гэж болохоор юм уу даа. Энэ бол бие, оюун, сэтгэл гурав. Бие бол бодисын солилцоо, цусны эргэлтийн бүтээл. Бие тун хязгаарлагдмал бололцоотой, хязгаарлагдмал хүчин чадалтай. Тиймээс тоотойхон цөөн юмыг маш зовлонтой бүтээх өгөгдөхүүн юм. Оюун санаа бол бодит ертөнцийн үйл явцын тусгал, хийсвэрлэл, өөрөө хийсвэрлэл хэрнээ бодит ертөнцийг өөрийнхөөрөө өөрөө л бүтээгч мөн чанартай үзэгдэл! Тиймээс оюун санаа бол тоймгүй хязгааргүй олныг, олонлогийг маш хялбараар огтын зовлонгүй, өөрийн дур хүслээр, өөрийн квант хуульзүйгээр бүтээнэ. Ямар нэгэн тоон болон логик сэтгэлгээний зарчимтай үзүүлэлтээр илэрхийлж болохын аргагүй төгс дээд, үл тайлагдах нууцтай энергийн оршихуй гэж хэлэхэд болох байх. Сэтгэл бол ертөнцийн бодитой, бодигүй зэрэгцээ чанарын нэгдэл, тэдний зөрчил-эвлэрэл, үгүйсгэлийн үгүйсгэлийн үгүйсгэл буюу үл няцаагдах үнэн, хамгийн төгс дээд оршихуйн үл баригдах, үл харагдах, үл оногдох төлвийн илэрхийлэл байх! Хүнийг “хүн болгоно” гэдгийг дотогш нь шурагдаж ойлговол, хүний дотоод ахуй-сансарыг гэрэлтүүлнэ, зай багтаамжийг нь асрахуй, нигүүлсэхүйн эрчимээр дүүргэн тэлнэ, хязгааргүй хөгжүүлнэ л гэсэн үг. Хүний хөгжилд дээрх гурван язгуур бүтцийг төгөлдөржүүлэх, цаг үргэлж эерэг, энэрэнгүй сайхан үр дүн гарч байх өндөрлөгт хүргэхээр зөв харьцаанд хадгалах, тэдний үйл ажиллагааны зүй тогтолыг шинжлэх ухаанчаар онож алдаа мадаггүй танин мэдэх, тэгээд тэрхүү зүй тогтолд нь үл харшлахаар зохицох буюу шүтэн барилдаж харилцах зам л жинхэнэ зөв зам!

-Яг өнөөгийн нийгмийн харилцааны үе шатанд Монголд хамгаас чухал нь юу байна вэ. Уул уурхай, нанотехнологи, шинжлэх ухааны илүү шинэ нээлт, аялал жуучлал, газар тариалан, жижиг дунд үйлдвэр… гээд л эдгээрийн аль чухал бол? Нөгөө талаас улстөрийн харилцааны утгаараа ардчилал уу, захиргаадалт уу, даяаршил уу, дангааршил уу? Инээдтэй асуулт тавьж байгаа бол уучлаарай.

-Инээдтэй ч асуулт биш байна. Харин ноцтой гээч. Ийм аймаар тодорхой мэргэжлийн асуултад чиний хүсч, бас өдөж байгаа шиг хангалттай хариулт өгч чадахгүй л дээ (инээв). Надад ямар ч судалгаа, тоо баримт, ямар нэг санаа дүгнэлт гаргах ч юм уу, шинжлэх ухааны экстраполяц хийчих бодитой хэрэглэгдэхүүн алга. Өөрийн нүдэнд өдөр бүр яалт ч үгүй харагддаг хар амьдралын хар зургаас өөр ямар ч материал байхгүй. Иймд би улстөрчид, эдийн засагчдын хэлээр бус, софи сэтгэлгээний хүний хэлээр, уран бүтээлч хүний үзэл бодлоороо хариулая. Нийгмийн харилцааны төгөлдөржилтэд эдийн засгийн бүтээмжийн чадвар суурь нь болж өгөх нь мэдээж. Гэхдээ маргавал ч маргаж, үгүйсгэвэл ч үгүйсгэж болох нөхцөл бий. Үзэгдэл хэрвээ үнэн бөгөөд бодитой бол өөрийнхөө үгүйсгэлийг өөр дотроо агуулж явах ёстой шүү дээ. Нийгэм олны ч бай, хувь бодьгалын ч бай, үйл ажиллагааных нь төрөл зүйл, хэлбэр, арга барил  ялгаатай ч бай үнэмлэхүй зорилго нь л нэгдмэл, зангидмал байх ёстой! Энэ үнэмлэхүй зорилго бол байгалийн болоод нийгмийн шалгарлаар түүхэнд үлдэх, үндэстнийхээ мөнх түүхийг бүтээх, өнгөрч буй цаг хугацааг бүтээн байгуулалтад ашиглах явдал юмаа. Ийм аварга зорилго гагцхүү ажил хөдөлмөрөөр, бүр нийгэмдээ буян үйлдэх ариун гэгээн сэтгэлийн шударга хөдөлмөрөөр л хэрэгжинэ. Харин буян үйлдэх гэдгийг шинжлэх ухаанчаар ойлгох хэрэгтэй. Буян үйлдэх гэдэг бол өөрийн шаргуу, бүтээлч үйл ажиллагаагаараа бүтээж буй болгосон хөрөнгө, хуримтлалаа хамгийн зөв зарцуулахыг хэлж байгаа юм. Хамгийн зөв юм гэж ямар зүйлийг хэлэх вэ гэвэл мөн чанараараа ариун, бурханлаг үйл ажиллагааг л хэлнэ. Буян үйлдэхийн тулд буяны хөрөнгөө хураах хэрэгтэй. Энэ хөрөнгө маш идэвхтэй ажил хөдөлмөр, оюун ухаан, чин үнэнч сэтгэлийн эрчим хүч нэхсэн хүнд хэцүү тэмцлээр буй болдог. Буян бол туйлын хүнлэг, бурханлаг, хамгийн хүчирхэг үйл ажиллагааны ялалт мөн. Ази, Европын хүчирхэг эдийн засагтай улс орнуудын дайн байлдаантай үеийнх нь болон энх тайван цагийн хөгжлийн түүхээс надад нэг бодол төрдөг юм. Энэ бодлоо би зөвхөн бодол ч бус теором гэж хэлсэн ч ичихгүй. Хараад байхад улс орнуудын хөгжилд явж явж ганц л нууц байна шүү дээ. Би яахав нууц гэж л хэлж байгаа болохоос биш, үнэндээ бол нууц ч биш, ил нэгэн үнэн юм. Юу гэвэл, эх орондоо хайртай ард түмэнтэй улс л хамгийн түрүүнд хөгжчихсөн байна. Эх орондоо хайртай байна гэдэг бол өөртөө агуу том шаардлагатай, ажил бүтээлийн үүрэг хариуцлагатай амьдрана гэсэн үг! Хил хязгаараа дархан, амгалан байлгах, бурханаас бүтээсэн гоо сайхан хэвээр нь хадгалах, хор урхаггүй ухаалгаар ашиглан амьдралынхаа жаргал болгох, ард түмнээ сайхан амьдруулах түүхэн дурсгалт гавьяа бүтээхийн тулд л хамаг насаа ухамсартайгаар зориулна гэсэн үг. Германы алдарт зохиолч Б. Брехт “Эх орноо хайрладаг чин хайр л аль ч утгаараа баатруудыг төрүүлдэг. Баатрууд төрдөггүй эх орон хамгийн золгүй эх орон” гэж хэлсэн байдаг юм шүү! Айхтар үг шүү. Хэн нэгэн бусдынхаа тусын тулд л амьдарч баатар болно шүү дээ. Тийм биз? Нэг хүний ач тусын их багын хэмжээнээс үл хамааран хариуд нь түмэн хүний түмэн тус өглөг болж ирдэг юм. Зөвхөн өөрийгөө бөөцийлдөг хүн эцэстээ ганцаардал, гутрал, хорсол, бухимдал, үзэн ядалттайгаа амьдарсаар дуусдаг. Хамгийн дотно, хамгийн үнэнч хань нөхөр нь авс л болдог.

-Таны ярианд “шинжлэх ухаанчаар” гэдэг хэллэг байнга орох юм. Та “Хүний хөгжил” гэдгийг ойлгодог өөрийн ойлголтоо шинжлэх ухаанчаар, онолын тодорхойлолтын түвшинд товч томьёолохыг оролдохгүй юу?

-Болно. Бололгүй яах вэ, зөвхөн оролдох ч бус жинхэнэ онол эш болгон томьёолж тодорхойлолт өгөх ёстой. Гэхдээ чи одоо нэг нөхцлийг ойлго л доо. Юу гэвэл, би онолын өгүүлэл, трактат бичиж байгаа бус, хэвлэлд жирийн л аман ярилцлага өгч байна шүү дээ. Дээр сая ярьсан санаа бодлуудаа тун удахгүй онол эшийн зохиолын хэл найруулга, нийгэм-байгалийн шинжлэх ухааны нэр томьёогоор, философи сэтгэлгээний бүтээлийн хэлбэрээр илэрхийлж гаргана. Энэ миний нэг том зорилго.

-Нэг зүйлийг тодруулая, Урианхай гуай. Хүн төрөлхтөнд хөгжлийн шинэ онол, үзэл баримтлал хэрэгтэй гэсэн санаа таны улстөр-нийгмийн сэдэвтэй бүтээлүүдэд байнга эргэлддэг, би мэднэ. Одоо ч энэ ярилцлагын гол санаануудад зууралдаад л яригдаад байна. Тэгэхлээр чухам ямар тодорхой онол хэрэгтэй байна гэж та үзээд байна даа?

-Миний бодол бодролын үндсэн санаа гэвэл одоо хүн төрөлхтөнд хөгжил бус аврал чухал болчихлоо гэдэг санаа юм. Нэг аврал нь гэвэл одоо техникийн цаашдын хөгжил, ашиглалтаас шийдвэртэйгээр татгалзах нь амин чухал. Техник ашигладаггүй, гэхдээ хүний амьдралын хэрэгцээ, хэрэглээг хангадаг цөөн нэр төрлийн бүтээгдэхүүнээ өөрийн далд ухамсар, дотоод чинаддаа байгаа био эрчим хүч, самади төвлөрөл бясалгалын шид чадлаар “үйлдвэрлэж” бүтээдэг синергетик эх сурвалжийг хүн өөрийн бодит махбодиосоо болон бусад олон давхар бүтцэт бие, оюунлаг, сүнслэг, эрчимлэг, хий биеүүдийнхээ ид шидлэг нууц хүчээс олж гаргадаг үйл ажиллагаатай болох тийм хөгжлийн загвартай онолоор хөгжвөл л зөв болно. Тийм зам л нийгмийн хөгжлийн орь зөв зам!  Хүн төрөлхтөн цаашдаа тийм дотоод хөгжлийн далд руу аль болох түргэн эргэх хэрэгтэй болоод байна. Үүний тулд хүмүүс, нийт хүн төрөлхтөн гадагшаа хөгжих буюу материаллаг хэрэглээгээ нэмэгдүүлэх бус хасах, бараа таваарын үйлдвэрлэл үйлчилгээгээ хэт ухваргүй зэтгэрлэгээр галзууруулах бус эрүүлжүүлэх ухамсараар дотогшоо хөгжих, өөрийнхөө дотоод чинадад үйлчилж буй мөн чанарынхаа хөгжлийн хэрэгцээ, хэрэглээг хангахыг л эрхэм зорилгоо болгох ёстой юм гэж бодоод байгаа. Аливаа онол шинжлэх ухааны логик сэтгэлгээний бат нот, магадлал өндөртэй үндэслэлд суурилсан байх шаардлагатай. Онол эшийн бат нот үнэн нь юмс үзэгдлийн хувьсал, хөгжлийн шалтгааныг зөв олж таньсан, зүй тогтлыг нь нарийн судалж илрүүлсэн, алдаа мадаггүй тайлж тайлбарласан бодит үнэнд тулгуурласан байхад оршино. Би хувьдаа бодохдоо хүний нийгмийн хөгжил бол их олон юм хэрэглэхэд бус, бага цөөн юмыг ухаалаг, гоо сайхнаар хэрэглэх, хэрэглээндээ дээд зэргийн хэмнэлтийн зарчим баримтлах, тэр бага, ариун сайхан, хэрэглээнээсээ их аз жаргал, амар амгаланг олж хүний амьдралын үнэ цэнэ, баяр бахыг бүрэн мэдэрч чадах сэтгэл, оюуны чадварт хүрэх үйл явц л гэж бодоод явдаг.

-Одоо хоёрхон саваагүй гэмээр асуулт тавья. Зөвшөөрөх үү?

-Асуултыг чинь сонсоогүй байж яаж урьдчилан зөвшөөрөх вэ. Ямар ч асуулт юм билээ, мэдэхгүй байна.

-Зүгээр л энгийн саваагүй, санаандгүй марзан асуулт. Хариулахаас татгалзаж болно л доо, таны эрх.

-Тэгвэл сайн байна. Хариулахгүй байж болно гэж тохиролцлоо. Тохиролцоо гэдэг чинь хүмүүсийн харилцааны том соёл шүү!

-Хэрэв таныг Ерөнхийлөгч болговол хамгийн түрүүнд юу хийх вэ. Ажлаа юунаас эхлэх бол?

-Би Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж чадахгүй шүү дээ. Тэр албанд тэнцэхгүй. Учир нь бусдыг удирдаж хэзээ ч чадахгүй.

-Гэхдээ ард түмэн танд зориуд даалгачихвал?

-Хэхэ, тэгвэл үү? (инээв) Марзан асуулт марзан хариулттай байна шүү дээ. Ойлгомжтой биз дээ? Тэгэхлээр хэрэв ард түмэн намайг тийм “буулга”-нд хөтөлчихвөл, хамгийн эхлээд эдийн засгийн эрс хувьсгал хийнэ дээ, дүүрсэн хэрэг. Тэгэхийн тулд Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтооно. Эхний “хувьсгал” нь уул уурхайн болоод мал аж ахуйн түүхий эдийг түүхийгээр нь экспортлохыг хориглоно. Юу юуны түрүүнд газрын тос боловсруулах хоёр гурван жижиг том хүчин чадлын үйлдвэр яаралтай байгуулж гаднаас түлш шатахуун импортлох хэрэгцээг таслан зогсооно. Дотооддоо үйлдвэрлэж буй түлш шатахууныхаа хүрэлцээтэй харьцангуйгаар замын хөдөлгөөнд оролцох авто хөсгийн тоог хязгаарлаж үйлчилгээнд гаргана. Үүнээс илүүг хилээр оруулахыг хориглоно. Явган иргэдийн зөөвөр тээвэрт маш гоёмсог, тохилог сүйх тэрэг, унадаг дугуй үйлдвэрлэж хэрэглүүлнэ. Гадаад түншүүдийнхээ хөрөнгө оруулалтыг зөвхөн хүнд, хөнгөн аж үйлдвэрийн салбарыг хөгжүүлэхэд л зориулна. Өөр зориулалтын хөрөнгө оруулалт, төсөл, тендер, санхүүжилтийн эх үүсвэрт хориг тавина. Хоёрдугаарт, маш хурдан хугацаанд лазерын зэвсэгтэй, цөмийн реактортой, бага оврын нано кибернетик байгууламжуудтай болно. Гуравдугаарт, НҮБ-д өргөдөл гаргаж дэлхийн бүх Монгол туургантнуудыг газар нутагтай нь Монголдоо нэгтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл энх тайвны замаар, олон улсын дипломат хэлэлцээрийн ёс зарчмаар Өвөр монгол, Буриад, Тува, Халимагыг Монголын димаркац, де факто хилд багтаана. Газар нутаггүйг нь Монголдоо ирүүлж суурьшуулна. (инээв) Дөрөвдүгээрт, үйлдвэрийн бараа бүтээгдэхүүний үнийг өөрийн өртөг, зардалтай нь харьцангуйгаар, дээр нь 10-15 хувийн ашиг нэмж тооцсон байхаар бодсон хатуу үнэ тогтооно. Эдийн засгийн аль ч салбарт ченжийн дамжлагыг даруй устгана. Тавдугаарт, сард ганцхан амралтын өдөртэй болгоно. Зургадугаарт, хөдөлмөрийн насны бүх хүнээ албан журмаар заавал ажил хөдөлмөр эрхэлдэг байх зарлиг гаргаж хэрэгжүүлнэ. Ажил хийхгүй амьдрахыг нийгмийн хэв журмын ноцтой зөрчилд, эсвэл бүр гэмт хэрэгт тооцож албадан ажиллуулах тогтолцоотой болгоно. Энэ бол ярианы эхэнд дурдагдсан Ёс суртахууны хууль гэдгийн дагуу шүү дээ (инээв). Хэрэв хүн эрүүл л байвал хэнийг ч гэсэн “албадан” хөдөлмөрлүүлнэ гэсэн үг шүү дээ. Бас баар, караоке, ресторан, зочин буудлуудын тоог эрс цөөлнө. Радио, зурагтаар Ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчийн алба л ажил ярьж мэдээлэл өгнө. Шашны мэргэд аг тарнийн ном айлдана. Нэвтрүүлгийн ихэнх цагт нь Монгол ардын дуу, сонгодог симфони, дэлхийн сонгодог уран зохиол  нэвтрүүлнэ. Хааяа нэг Ерөнхийлөгч шүлгээ өөрийн биеэр уншина (инээв). Өөр нэвтрүүлэг огт явахгүй, бүгд хаагдана.

-Та ёстой сүйдэлж өгөх юм байна. Энэ хүнийг Ерөнхийлөгч болговол өөрийгөө цусгүй алах юм байна гэж бодох хүн гарахаар хариуллаа?

-Мэдээж шүү дээ. Надаар Ерөнхийлөгч хийлгэе гэж бодох тэнэг хүн Монголд ганц ч байхгүй. Ард түмэн алддаг өдөртэй ч амьдралд гярхай нүдтэй, нарийн ухаантай, мэдрэмж нь айхтар чимхлүүр шүү дээ. Би сая нэг юм хэлэхээ мартчихаж. Нэмээд орхие, хүлээгээрэй. Их ч барьсан өмхий, бага ч барьсан өмхий гэдэг биз дээ? Тэгэхлээр юу гэхээр Ерөнхийлөгч болбол өнөөх баар, караоке энэ тэрээс орох орлогоор нь би иргэдийнхээ эрүүл мэнд, эмчилгээ оношлогоо, тэгээд дээр нь сургууль соёл, боловсролынх нь бүх зардлыг яг коммунист нийгэм шиг төр хариуцдаг болгох юм байна. Сайн сурлагатай оюутан, шилдэг мэргэжилтэнд сайдаас илүү цалин олгоно. Би өөрөө амьжиргааны баталгаажих доод түвшинтэй тэнцүү цалингаар амьдрана. Ажилдаа сүйх тэргээр ирж, очино. Монголчуудын гол зарчим хэмнэлийн зарчим байх болно. Яагаад гэвэл, хэмнэлт, тэгш хэм, дотоод хадгалалтын зарчим бол орчлонгийн оршихуйн макротүвшиний үндсэн зарчмууд илүү дээ. За тэгээд, Монголын үйлдвэрүүд үр ашгаа өгөөд эхлэнгүүт нийслэлдээ дэлхийд байхгүй аварга том театр, номын сан барина даа (инээв)

-Ярилцлагын төгсгөлд сэдвээсээ хазайж хөнгөн асуудал хөндөе гэж бодсон минь оносон бололтой. Одоо харин нэлээд ажил хэрэгч асуулт тавья. Хотын утаанаас яаж салах вэ?

-Хоёрхон л арга байна даа. Нэг нь тун найдвартай арга, нөгөөх нь жаахан найдвар муутай баталгаа муутай арга! Нэгдүгээр арга нь, Улаанбаатарт суугаа сая гаруй иргэд бүгдээрээ утааны хордлогоор уушиг нь устаад үхэж дуусах, хоёрдугаар арга нь өөрсдөө Улаанбаатарын утаа угаараас дайжин өртөө, өртөө алсад том том харш шилтгээн барин тарвалзаж суудаг ноёд ихэстэйгээ утаа угаар дундаа амьдарч тэдний толгойд нийслэлээ утаагүй болгох сүв сэтгүүлэх. Ийм л хоёр арга санаанд орж байна даа. Өөр арга мэдээж бий л байх. Гэхдээ тэрийг чөтгөр л мэдэх биз.

Д.Бат

Эх сурвалж: http://www.aravt.mn

http://www.aravt.mn/content/22185/.htm

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.