• Categories

  • Traffic

Ц.Лоохууз: Бэрхшээлийн өмнө битгий бууж өг. Сөрж амьдраарай

 



                         |         Улс төрийн тойм

 Ардын их хурлын орлогч дарга, Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, цогтой тэмцэгч Цогт-Очирын Лоохууз гуайг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

Монгол Улсын улс төрийн гурван үеийн түүхийг бичилцсэн энэ буурайгийн амнаас гарах үг бүхэн нь үнэтэй аж. Доогтой инээмсэглэж, хамрын тамхи үнэрлэх эрхмийн үг хэзээ ч үнэ цэнээ алдахгүй болов уу.

Ц.Лоохууз гуайн яриаг уншигч таниа өргөн баръя.

-Та сайхан хаваржиж байна уу. Таны бие тэнхээ сайн уу? -Сайхаан.  Чи сайхан хаваржив уу.

-Сайхаан. Төрийн ордонд ямар ажил амжуулж явна. Ордонд нэвтрэх үнэмлэхтэй юм уу? -Үнэмлэх бий. УИХ-д бүртгэлтэй байдаг учраас үнэмлэх олгосон юм. Ерөнхий сайдтай уулзаад гараад ирлээ. Утаа дэлхийн цаг агаарыг өөрчилж байна. Үүнд Монгол зохих ёсоор сөргөөр хувь нэмэр оруулж байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр улсын хэмжээгээр утаагүй болох мод түлдэгийг зогсоох шаардлагатай.

Улс хөгжиж байна. Даанч удаан явагдаж байна.

Дэлхийн бусад улс энэ зүйл рүү орчихсон байна. Тарианы солом, хог өвсөөр цахилгаан гаргаж авах тийм био технологи руу шилжиж байна. Цахилгаан дулаан гаргадаг машиныг хувь хүн хэрэглэдэг болж. Үүнийг шууд нэвтрүүлбэл ингэж заваарч ажил хийсэн болж байснаас илүүтэй цаг их хожино. Үүнийг хийхээр хөөцөлдөж байгаа нэг хүн бий. Тэр маань дээшээ танил тал муутай орж чаддаггүй. Тиймээс тэрнийг нэг хүлээж аваач гэж Ерөнхий сайдад орж уулзахдаа хэллээ.

-Таныг уран бүтээл туурвиж байгаа гэж сонссон? -Хэд хэдэн ном гаргасан. Тэр нь голдуу намайг мэдэх, надтай хамт ажиллаж байсан хүмүүсийн дурсамж маягийн номнууд юм.

-Төрийн жолоог атгалцаж явсан хүний хувьд одоогийн төрийн бодлогод хэр сэтгэл хангалуун байна. Эндээс гол яриагаа эхлүүлье? -Улс хөгжиж байна. Даанч удаан явагдаж байна. Би жаахан түргэн зантай. Ашигтай юмыг түргэн хэрэгжүүлэх тийм үзэл санаатай хүн. Ардчилал бий болж мал хөрөнгө, байшин барилгыг хувийн өмч болгож өгсөн. Үүний үндсэн дээр урьд нь одон медаль амласан ч өсдөггүй байсан мал 50 саяд хүрлээ. Байшин барилга гайхалтай богино хугацаанд баригдаж, дэлхийн соёл иргэншлийн хэмжээнд хүрч байна. Энэ бол сайхан хэрэг.

Ингээд Монголын ард түмэн залуу үеийнхэн бахархмаар сайхан нийгэмтэй золгосон. Энэ нь азтай зүйл. Монголын ард түмэн баяжина, ухаарна, эрдэмтэн мэргэд ч их төрнө. Монгол орон гайхалтай, Азийн баруудын нэг болох тийм хувь тавилан бий. Тийм итгэл ч байна. Шинэчлэлийн Засгийн газрын залуучууд үүнийг хийх гэж оролдож, идэвхтэй сайн ажиллаж байна. Миний залуу байхад атар газар эзэмших талаар гаргаж байсан идэвх чармайлт санаанд орж байна.

Энэ хүүхдүүдийн ажил амьдралд их баяртай байдаг. Ардчилсан хувьсгал Монгол хүнийг эх орон ч, эрх чөлөөтэй болгож өгсөн. Энэ бол манай Монголыг цаашаа хөгжих, ард түмэн нь баялаг чинээлэг амьдралтай, ийм хүн болж хөгжих үндсийг тавьж өглөө. Өнгөрсөн 30-аад жилийн дотор энэ процесс явагдлаа.

1990 оноос хойш МАХН-ын гишүүнчлэлийн эрхийг эргүүлж өгсөн боловч хэлмэгдүүлчихээд, ямар нүүрээрээ цагаатгаж байгаа юм гэсэн бодолтой байсан.

-Та их өөдрөг бодолтой яваа юм байна. Хуучин социализмын үзэл сурталыг шүүмжилж, өөр шинэ зүйл хүсч явсан хүний хувьд өнөөдөр тэр цаг үе бий болсон уу. Хэр сэтгэл хангалуун байна вэ? -Чадаагүй нь юу байх уу. Энэ шинэ үзлийг хэрэгжүүлэхэд манай хуучин үзэл их саад хийлээ. 20, 30 жил саад боллоо. Бүр нүдээрээ харж байна. Ердөө хэрэгтэй юмыг хэрэгжүүлэхгүй, саад болдог. Энэ дотор бохир булай, нийгмийн амьдралд байж боломгүй зүйлийг хэрэгжүүлэх, эрх мэдэлтэй байх, өөрсдийгөө магтуулах, эрх мэдлийг хүчээр авч хэрэгжүүлэхийн төлөөх муу үзэл нэлээн удаан хугацаанд хэрэгжлээ. Энэ бол ардчиллыг урагш явуулахгүй саад хийсэн. Маш илэрхий. Одоо ард түмэн хоног хоногоор үүнийг ойлгож байна. Тэгэхээр цаашид саад бэрхшээл багатайгаар нийгэм урагшаа явах байх аа.

-Та намын гишүүн үү. АН-ын үйл хэргийг дэмжиж явдаг юм шиг байна? -1990 оноос хойш МАХН-ын гишүүнчлэлийн эрхийг эргүүлж өгсөн боловч хэлмэгдүүлчихээд, ямар нүүрээрээ цагаатгаж байгаа юм гэсэн бодолтой байсан. Тэгээд хэлмэгдсэн улсууд Ардчилалд орсон. Тэрнээс хойш ардчиллын эгнээнд явж байна. Ардчилал бидний санаанд нийлдэг. Манай Монголыг Оросын эрхшээлээс гаргаж тусгаар тогтносон улс болгож өглөө. Монголын ард түмнийг коммунизмын үзэл, эдийн засаг, улс төрийн талаар, хамгийн гол нь оюун санааны талаар хоцрогдсон бусдын заавраар явж байдаг хэлтэй, хоёр хөлтэй мал маягтай болгосон. Энэ бол хамгийн аюултай нүгэл. Үүнээс чөлөөлж эрх чөлөөтэй болгож өгсөн.

Би уг нь Коммунизм, Социа­­лизмын үзэл гэдгийг Монгол оронд анх нэвтрүүлэх зорилгоор бэлтгэгдсэн гэж ч хэлж болно. Итгэл үнэмшилтэйгээр, хэрэгтэй гэж сурталчилж байсан. Үүнийгээ хэрэгжүүлэхээр итгэл хүлээж суртал ухуулгын, удирдах, зохион байгуулах ажил хийж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, Намын төв хорооны суртал ухуулгын ажилтнаар ажиллаж байлаа. Аймгийн намын хорооны даргын ажил ч хийсэн. Тэгээд сүүлдээ бүр яамны сайд, Монгол оронд атар газар эзэмших шинэлэг тийм ажил зохион байгуулагдсан. Түүнийг удирдах ажлыг эрхэлж байлаа. Сүүлд ажлын явцад миний сурталчилж байсан үзэл санаа өөрчлөгдсөн.

-Яагаад өөрчлөгдсөн гэж? -Нэг л амьдралаас хөндий, үнэн бодит байдалд зохицол муутай, голдуу сүржин хоосон, худлаа байдал нь амьдралд харагдсан. Коммунизмын үзэл нь дэлхий дээр нэвтрэхдээ хүнийг айлган сүрдүүлэх арга барилаар хүчтэй хэрэглүүр болж хэрэглэгдсэн. Энэ үзэл анх Европт Марксын үзэл гэж гараад тэрнийг Ленин Орост авчирж хэрэгжүүлсэн. Жинхэнэ хэрэгжүүлсэн хүн нь Ленин, Сталин. Оросын цагаан хааныг эхнэр хүүхэдтэй нь олны өмнө алах ажлыг Ленин хийсэн гэдэг. Тэгээд ч Оросын дээгүүр сэхээтэн, соён гэгээрүүлэгч улсуудыг устгах ажлыг их өргөн хүрээтэй явуулсан.

Ингээд нийт ард түмнийг айлган сүрдүүлэх нь, Коммунизмын үзлийг хэрэгжүүлэх арга болж хэрэгжсэн. Энэ үзлийг хэрэгжүүлэх орон нь манай Монгол Улс болж хувирч билээ. Оросын Коммунист нам Монголыг эзэмдэх, улс төрийн бодлого хосолж хэрэгжсэн юм. Үүгээрээ онцлог. Монгол Улс Хятадын эрхшээлд 200 жил байсан. Тэрнээсээ гарч шинэ Оросын хараат болсон. Монголд буддын шашин хүчтэй нэвтэрсэн.

Энэ бол Хятадын Монголыг эзэмдэх, өөрийн эрхшээлд номхон хүлцэнгүй байлгахын тулд төрийн бодлогын үүднээс нэвтрүүлсэн зүйл. Тухайн үед Монголд улс төрийн хүчин бэлтгэгдэж байсангүй. Харин Орос өөрийн эрхшээлд захирахын тулд улс төрийн бодлогыг боловсруулсан. Оросуудын айж байсан юм нь нэгдүгээрт асар өргөн дэлгэрсэн буддын шашин байсан. Оросын үзэл санааг анх эсэргүүцсэн хүч нь шашны лам хуваргууд.

Ингээд Монголыг Хятадаас тусгаарлах ялалтад үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс нь шашны голдуу сэхээтнүүд, эх орончид байлаа. Нөгөө талаас монголчууд эртнээс, Чингис, Хүннүгийн үеэс эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцэж байсан. Төв азийн элгэнд бие даасан их Монгол Улсыг байгуулж байсан түүхтэй. Хэзээний их гүрний улбаатай, удирдах чадвартай эх орончид байсан. Үүнээс Оросууд айсан.

Дандаа худлаа магтах, муу юмыг сайн гэж дэвэргэх, бүтээмж гаргаагүй хүнийг сайн болгох хандлага гарсан. Энэ нь мань мэтийн бодит амьдралаас гарсан хүмүүст таалагдаагүй.

-Оросууд буддын шашны үзлийг нухчин дарахаас гадна манай томоохон сэхээтнүүдийг дарах бодлого явуулсан гэдэг юм билээ. Та энэ талаар нэлээн юм хэлэх байх? -Монголд нэгдүгээрт шашны үзлийг үгүй хийх замаар сүсэгтэн олныг айлгаж лам нарыг баривчилж, олон нийтийг хамарсан аллагыг явуулсан. Нийт 20, 30 мянган лам нарыг алсан. Энэ бол нийт монголчуудыг айлган чичрүүлэх, үг дуугүйгээр колончлох бодлогыг албан хүчээр тулгасан хэрэг байхгүй юу. Нөгөө талаар тэр цагаан ястан, хуучин тайж угсааны хүмүүсийг нийтээр нь баривчилж, хөрөнгийг нь хураах, алах түрэмгий бодлого явуулсан.

Мөн 1911 оноос 1920 оны хооронд Монголтой чөлөөтэй эдийн Засгийн харьцаа бий болгож, хувийн өмчтэй болох асуудал хөгжиж эхэлсэн. Гэвч тэр эдийн засгийн биеэ даасан, хувийн өмчтэй байхыг хавчих бодлого явуулсан. Ингээд ирэхээр өөрийн гэсэн эдийн засаг, улс төрийн бодлого байхгүй болж, колончлогдож, Оросын эдийн засгийн хэлбэрийг тэр чигээр нь хуулахаас өөр аргагүй болсон юм.

Монголынхоо эдийн засаг, улс төрийн бодлогыг удирдах улс төрийн хүчин, шинэ кадр ч байсангүй. Бүгд 20,30-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн. Тиймээс дөнгөж бага сургууль, техникум төгссөн мань мэтийн залуучууд шинэ үеийн улс төр, эдийн засгийг түшилцэж ажиллахаар болж байлаа. Тэр дунд миний бие энэ үзлээсээ татгалцах, эргэлцэх байдал руу орж эхэлсэн. Үнэн юм их ховор. Дандаа худлаа магтах, муу юмыг сайн гэж дэвэргэх, бүтээмж гаргаагүй хүнийг сайн болгох хандлага гарсан. Энэ нь мань мэтийн бодит амьдралаас гарсан хүмүүст таалагдаагүй.

Гадны хүчний өмнө үүрэг гүйцэтгэж байгаа итгэл хүлээсэн манай удирдах хүмүүс улс үндсээ, эдийн засгийн бодлогоо гэсэн ард түмний амьдралыг сэргээх талаар ажиллах бололцоо байсан. Манайд үйлдвэр хөгжөөгүй. Нүүдлийн таван хошуу мал аж ахуй эрхэлсэн, тариа ногоо тарьдаггүй эдийн засагтай орон. Тэгэхээр амьдралд, улсын эдийн засгийг нөгөө таван хошуу мал хангаж чадахгүй болохоор гаднаас бэлэнчлэхээс өөр аргагүй болсон. Иймээс том гүрнээс зээл нэртэйгээр авч байлаа. Зээлийн өрөнд орж бүх юмаа гуйдаг. Гэхдээ нөгөөдүүл нь гуйсан бүгдийг биелүүлэхийн тулд ярьшиг ихтэй байсан. Идэж уух, эдлэж хэрэглэх гээд бүх зүйлийг нь нийлүүлнэ. Гэтэл Орос өөрсдөө бас эдийн засаг сайнгүй.

Тэгэхээр манайхыг өөрсдөө ядахдаа ойр зуурын идэж, уух эдлэж хэрэглэх зүйлээ хийхийг Орос гүрэн хүлээж байсан. Биднийг “Та нар бүх юм аа битгий гуйгаач. Гол зүйлээ ав. Ойр зуур юмаа өөрсдөө хий” гэсэн. Тэрнийг нь ашиглаж эдийн засгаа сэргээх бололцоо манайд байсан. Манай дээд удирдлага дотор энэ хараа их дутагдалтай байж харалган бодлого явуулж ирсэн. Энэ талаар бид санал нийлэхгүй, зөрөлдөх зүйл их. Хоёр ч удаа намын бүгд их хурлаар тэр үеийн гол итгэлийг хүлээсэн Ю.Цэдэнбал даргатай удирдлагуудыг шүүмжилсэн.

Малчин болоод түмэн олны дэмжлэгтэйгээр ажиллаж амьдраад өөрийн гэсэн идэх уух амьдралтай байж байтал түүгээр маань далим хийж хориотой үйлдвэр явуулсан, дамын наймаа хийсэн гэж гэмт хэрэгтэн болгож шоронд хийсэн.

-Анх удаа шүүмжилсэн нь хэдэн он бэ? -1956 онд аймгийн намын хорооны дарга байхдаа Ю.Цэдэнбал даргыг шүүмжилсэн. Тэрнээс болж жаахан хавжлагад орсон. Тэгээд надад атар газар эзэмших даалгавар өгч ажлуулсан. Улсын даалгаварыг биелүүлэхийн төлөө нойр хоолгүй үзэж, дайчилж ажилласан. Атар газар эзэмших ажил арваад жил үргэлжилсэн. Надаар тэр ажлыг хийлгэх сонирхолтой байхгүй юу. Би ч тэднийг нэг их дахин шүүмжлээгүй. Ажлаа сайн хэрэгжүүлэхэд хугацаа их зарцуулсан. Гэвч сүүлдээ намайг хавчих хандлага руу орж эхэлсэн юм. Тэр үед үзэл санаа нэгтэй Монголын сэхээтэнгүүд Төмөр-Очир, Цэнд гээд том улсуудыг ажлаас нь халж эхэлсэн.

-Таныг яасан бэ. Мөн ажлаас тань чөлөөлсөн үү? -Ажлаа өгөөд өөрийнхөө мэдлэг боловсролыг дээшлүүлнэ гээд Орост эрдмийн зэрэг хамгаалахаар сургуульд явсан. Улмаар 1964 онд сургуулиа арай төгсөөгүй байхдаа намын төв хорооны бүгд хурлаар ирж Ю.Цэдэнбалыг ул үндэстэй, нэлээн сайн шүүмжилсэн. Тэрүүгээр далим хийж, намын эсрэг бүлгэм зохион байгуулсан нэрээр Нямбуу, Сурмаажав бид гурвыг “Улс төрийн дайсан бий боллоо” гэж худлаа дэвэргээд нам төрийн удирдлагаас зайлуулж, малчин, хоньчин, үхэрчин болгож байлаа. Тэгээд малчин болоод түмэн олны дэмжлэгтэйгээр ажиллаж амьдраад өөрийн гэсэн идэх уух амьдралтай байж байтал түүгээр маань далим хийж хориотой үйлдвэр явуулсан, дамын наймаа хийсэн гэж гэмт хэрэгтэн болгож шоронд хийсэн.
-Тэр хэдэн оны үе бэ? -1976 онд шоронд орсон. Түүнээс хойш шоронгоор бараг арваад жил шахуу явсан. Түүний дараагаар нутаг заагдана гэж байдаг. Нутаг заалтад мөн гурван жил боллоо. Тэгээд дараа нь хэлмэгдлийн амьсгаа буураагүй. Гэмтэн маягтай үзэгдэж явлаа. Түүнээс хойш 1990 онд ардчиллын хөдөлгөөн өрнөж, Ардчилсан хувьсгал ялсан. Энэ ялалт биднийг аварч, цагаатгаж, гэм зэмгүй хүн болгож, үнэн мөнийг олгож өгсөн түүхтэй.

-Та Орост боловсрол эзэмшсэн мөртлөө яагаад тэр орны, тухайн үеийн үзэл суртлыг хатуу шүүмжлэх болсон юм бэ. Сонин санагдаж байна? -Юм ойлгодог хүн бол бодит байдал дээр хүлээж авахааргүй санагдсан. Би олон мянган хүнийг удирдаж байлаа. Мэдэхийг хүсдэггүй, хэлснийг хийдэг. Ийм болсон. “Би мэдэхгүй, бригадын дарга л мэднэ” гэдэг. Улс даяар ийм байлаа. Мэдэх, санах юм байдаггүй. Тэр ажлаа яаж өөрчлөх үү, сайжруулах уу гэдгийг мэддэггүй. Тийм нэг механик хүн болцгоосон байсан. Хүн тийм болохоор улс яаж хөгжих үү. Энэ эргэлзээ төрүүлдэг юм. Хуучин нийгмийн үзэл санаа бүтэн 100 жил хэрэгжсэн. Үзэл санаа хүний оюун санаанаас амар гардаггүй. Коммунизмд нэг хүний заавраар эмх замбараатай явж байсан гээд магтах юм бий. Гэвч нийгэмд бий болгож байгаа сөрөг аюулыг бодох ёстой.

ШУДАРГА БИШ НИЙГМИЙН ҮЗЭГДЭЛТЭЙ ХАЛЗ ТЭМЦСЭН

-Таныг хэлмэгдүүлэх шийдвэр гарахад хэрхэн хүлээж авсан бэ? -Гайхсан. Эрүүл саруул ухаантай хүн шийдмээргүй зүйл шийдсэн. Түүнд нь гайхаж, элэг доог болгож л өнгөрөөсөн. Манай түүхэнд тийм бохир, харанхуй бүдүүлэг, харгислалын шинж чанартай зүйл болж улс төрийн хүрээнд хэрэгжсэн юм даа. Ард түмэн нь бүдүүлэг, ухамсар ойлгоц муутай, аймхай байдлыг ашиглаж энэ өнгөрсөн нийгмийн засаг төрийг барьж байсан хүмүүс дураараа авирласан.

Шударга биш зүйлийн аяыг нь дагаагүй, буруугүйг нь буруу, зөвийг нь зөв гэж өөрийнхөө ойлголтоор халз тулж тэмцсэн. Энэ нь амьдрах арга ухаанд намайг сургасан.

-Арваад жил хоригдоод, нутаг заагдаад нийт 20 гаруй жил хэлмэгдэж хүнд хэцүү үеийг туулсан. Мэдээж гомддог байх? -Юунд гомдох вэ дээ. Нийгмээрээ тийм байсан юм чинь. Тэр үед хүн болж төрсөн учраас хатуу нийгмийг үзлээ. Эс үзсэн ч өөр хүн үзэх ёстой. Надад тохиолдсон гээд гомдоод байх юм алга. Энэ шударга биш нийгмийн үзэгдэлтэй халз тэмцсэн. Тэр шударга биш зүйлийн аяыг нь дагаагүй, буруугүйг нь буруу, зөвийг нь зөв гэж өөрийнхөө ойлголтоор халз тулж тэмцсэн. Энэ нь амьдрах арга ухаанд намайг сургасан. Амьдралд гүнцгий оруулж өгсөн. Юманд дандаа сөрөг тал гэж бий. Хэчнээн муу муухай юм байлаа ч гэсэн түүнийг сөргөж ажилласан учраас надад амьдрах ухаан суулгасан. Үүнд нь баяртай явдаг. Иймээс хүн амьдралд тулгарч байгаа яльгүй бэрхшээлийн өмнө битгий бууж өг. Сөрж бай. Түүний үнэн учрыг олохыг бод. “Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцэнэ” гэсэн хуучны үг бий.

-Хэлмэгдэхийн хажуугаар гэр бүлийн хүн, хүүхдүүд тань мөн хэлмэгдсэн шүү дээ? -Үнэн. Хоёр хүү, хоёр охинтой. Тэдэнд минь хүнд зүйл их тохиолдсон. Сургууль соёлоор явж чадаагүй. Хар бор ажилд орох гэхээр эсэргүүний хүүхэд гээд хүн амьтан нүд үзүүрлэдэг. Нялх нярай, юм ойлгоогүй байгаа хүүхдүүдийг минь нийгэм их хүйтнээр хүлээж авсан. Тэр бүгдийг сөрж амьдарна гэдэг хэцүү. Хүүхдийн амьдралд ч их нөлөөлсөн.

-Таныг цагаатгах тогтоол гарахад юу бодож байв. Яаж хүлээж авсан бэ? -Үнэн юм үнэнээрээ. Төмөр-Очир, Сурмаажав биднийг улс төрийн талаар цагаатлаа гэж тогтоол гаргасан. Намайг шорон оронд орж байсан болохоор эдийн засгийн талаар их бохир гэнэ. Түүнээс эдийн засгийн эсвэл улс төрийн талаар цагаатлаа гэсэн ойлголт байхгүй. Үнэн юм үнэнээ оллоо. Тэгнэ ч гэж итгэж байсан. Тийм учраас итгэлтэй, баяртай байдаг юм. 90 оноос хойш эрх чөлөөгөө олсон. байдаг юм. 90 оноос хойш эрх чөлөөгөө олсон.

Х.ЧОЙБАЛСАН МОНГОЛ ОРОНГ ТУСГААР ТОГТНОСОН УЛС БОЛГОХ ЗОРИЛГО АГУУЛЖ АМЬД ХОЦОРСОН ХҮН

-Х.Чойбалсан гуайн тухайд та ямар бодолтой явдаг вэ? -Х.Чойбалсан гуай арай өөр. Анхны долоо гэж МАН-ыг анх санаачилж үүсгэн байгуулсан хүмүүс бий. 1920-1930 оны хугацаанд энэ хүмүүс цөм алагдсан. 1911 оны үндэсний тусгаар тогтнолын их хувьсгалд голлон оролцсон хүмүүст манай хойд гүрэн, Сталингууд их дургүй. Тэр бол жинхэнэ эх орончид байхгүй юу. Эх орончидтой хамтарч ажиллах дургүй, тэднийг алах, буруутгах замаар бүгдийг устгасан. 1930-аад оны үед том албан тушаал өгье гэхэд татгалзсан хүмүүс алагдсан.

Тэднээс амьд үлдсэн ганц хүн нь Х.Чойбалсан. Яагаад амьд үлдсэн нь учиртай. Х.Чойбалсангийн нүдэн дээр тэр улсуудыг алчихаар, бодлогыг нь эсэргүүцвэл алагдах л зам үлдэнэ биз дээ. Түүний амьд үлдэж байгаа нь улсынхаа тусгаар тогтнох бодлогыг биелүүлэхэд хүчин зүтгэх энэ санаагаа хэрэгжүүлэх далд бодлого хадгалж амьд үлдсэн.

Х.Чойбалсангаар Орост юу хийлгэсэн нь мэдэгдэхгүй нэг жил орчим хорьсон. Олон асуудал тулгасан. Тэрнийг нь хүлээн зөвшөөрсөн. Тэгээд шашныг устгах ажлыг би удирдая гэж хүлээсэн хүн. Тэртэй тэргүй, Х.Чойбалсан тэр ажлыг хийхгүй ч өөр хүнээр хийлгэнэ. Тэр шашны үзлийг устгах бодлогыг нь удирдсан ч Монгол оронг тусгаар тогтносон улс болгох зорилгыг  агуулж хоцорсон хүн.

-Та Х.Чойбалсантай хэдэн жил хамт ажилласан бэ? -Арваад жил доод удирдлагад нь ажилласан. Нэг жишээ дурьдая. Би Чингис хааныг бол мэдээж үзээгүй. Номноос уншсан. Нагац ахыгаа өөр эрх мэдэлтэй хүнд урваад мал хуйгаа туугаад, Чингисийн авгай хүүхдийг Хэнтий нуруунд орхиод явсан байдаг. Дараа нь Чингис хаан байлдаад нагац ахыгаа барьж ирсэн. Тэгээд нурууг нь ах дүүгийнхээ өмнө хугалж ал гэж шийдвэр өгч алуулсан. Чингис хааныг яагаад нагац ахыгаа алуулж байна гэж хүн бүхэн үзнэ биз дээ. “Би ганц хүн биш, Монголын ард түмнийг удирдсан хаан. Тэгэхээр урвасан хэн ч байсан ийм ялыг эдлэх ёстой” гэж ахдаа алах ял хүлээлгэж байсан. Чингис хаан тийм л шударга байсан. Төрийг удирдаж буй хүн тийм л шударга байх ёстой.

Х.Чойбалсан тиймэрхүү шударга, амьсгаатай хүн. Арваад жил Монгол Улсыг удирдсан. Тэгэхэд маш шударга. Аль болох хүнийг шударга талаас нь харж, дэвшүүлдэг. Юм хийгээгүй, энэ түүний хүүхэд, тэр аймгийн энэ тэр гэж танил талыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Хүнийг муу хэлэх, нэг хүнийг нөгөө хүнд нь муучлахад дургүй. “Чи яагаад өөрт нь хэлээгүй байж, надад хэлж байгаа юм. Дахиад ингэх юм бол ажлаас чинь хална” гэж ханддаг. Нэг багийг тэргүүний баг болгосон тохиолдолд даргыг нь сумын даргаар шууд тавина. Нэг сумын ажлыг сайжруулсан хүнийг аймгийн даргад тавина. Аймгийн ажлыг сайжруулсан хүнийг яамны сайд болгох жишээтэй. Тэр үед 13 яам байлаа. 13 сайд дандаа нэг аймгийг тэргүүний болгосон хүмүүс.

Гэтэл Ю.Цэдэнбал гарч ирээд увсын дүрвэдүүд, Орос эхнэртэй, орос хэлтэй улсуудыг сайд болгоод тавиад байдаг. Тэнд нь мундаг хүн байхгүй шүү дээ. Нутаг ус, танил тал, орос хэл халтар хултар цээжилсэнээр нь албан тушаалд тавьж байсан юм. Бал дарга тэгэж Х.Чойбалсангийн кадр хүчнийг тавих баримталж байсан бодлогыг орвонгоор нь эргүүлсэн. Тэгээд Монгол оронд ажил төрөл гэдэг чинь ямар ч утгагүй юм болж хувирсан. Үүнийг арьс махаараа ажигласан. Энэ тухайгаа ч их хурал дээр хэлсэн. Тэгээд энэ үзэл санааг эсэргүүцсэн хүмүүсийг их харгисаар хэлмэгдүүлсэн.

-Та Ю.Цэдэнбал гуайд их дургүй юм аа даа. Тэр хүний үзэл баримтлал, шийдвэрээр хэлмэгдэлд өртсөн дөө ч тэр үү, эвэргүйрхэх сэтгэл төрөх үү? -Оросын эрхшээлд орж, эрх мэдэлгүй байгаагаас хойш дагахаас яах уу. Оросыг дагахаас өөр аргагүй. Гэхдээ Оросын бодлогыг дагаж, даалгаврыг нь биелүүлэхийн зэрэгцээ эх орноо гэсэн сэтгэлтэй Монгол орныхоо сэхээтнүүдээ устгахгүй байх байсан. Ю.Цэдэнбал Монголын олон сэхээтнийг цааш нь харуулсан. Түр ашиглаад дараа нь хэлмэгдүүлж үгүй хийсэн. Монгол орныхоо нутгийг хамгаалж тэмцсэн Аварзэд сайд гэдэг хүнийг ажлаас нь халж, насаараа тээврийн жолооч хийж байгаад гутраад үхлээ. Тэр хүн өндөр боловсролтой. Маршил Х.Чойбалсан Гадаад яамны сайдаар тавьж байлаа. Тэр мэтийн миний хүндэтгэж явсан сэхээтнүүдийг цааш нь харуулсан. Тэгэхээр яаж сайн байх уу.

Амьдралыг нь гүйцэж хараагүй, үзээгүй учраас ахмад хүний үгийг сонсоосой. Монголын үндэсний удирдагч бол Х.Чойбалсан.

-Та Х.Чойбалсан гуайг нас барахад хүндэт харуулаар зогсож байсан гэсэн үү? -Тийм. Орост 1952 онд маршил Х.Чойжилсон хагалгаа хийлгээд нас барлаа. Тэгээд маршилтай салах ёс гүйцэтгээд, шарлыг нь вагонд ачиж Монгол руу явуулсан. Тэгэхэд хүндэт харуулд нь зогссон. Тэр үед Оросын Коммунист намын сургуульд сурч байлаа. Монголын бүх хүн уйлж байсан. Тийм удирдагч хаана байна. Олон лам нарыг алсан нь Х.Чойбалсангийн нэртэй холбоотой боловч ард түмэн ерөнхий багцааг нь ойлгож байгаа. Үнэн голоосоо алаагүй.

Оросын дээд удирдлагаас сүсэгтэн олныг бүгдийг нь толгойлон дараалан алах шийдвэр өгсөн. Тэрийг нь Х.Чойбалсангаар удирдуулсан. Энэ хиймэл юм гэдгийг ард түмэн ойлгож байлаа. Тиймээс ард түмэн түүнийг хайрлаж байсан. Гэвч ардчиллын хүүхдүүд түүнийг алуурчин мэтээр ойлгодог. Амьдралыг нь гүйцэж хараагүй, үзээгүй учраас ахмад хүний үгийг сонсоосой. Монголын үндэсний удирдагч бол Х.Чойбалсан.

ЕРӨНХИЙЛӨГЧ БОЛНО ГЭХЭЭР АРАЙ ЗҮРХ ХҮРЭЭГҮЙ

-Та Хүний эрхийн үндэсний комиссын анхны даргаар ажиллаж байсан байх аа? -1990 онд манай их хурал анхлан зохион байгуулагдлаа. Тэгээд Хүний эрхийн үндэсний комисс гэж байгуулагдсан. Комиссын анхны даргаар намайг томилсон. Хүн эрх чөлөөтэй, нийгмийн амьдралд чөлөөтэй оролцож байх нь чухал. Манайд хүний эрхийг хүндлэж явах зүйл ерөөсөө хэрэгжээгүй. Бид хоёр, гурван зуун жил бусдын колони явлаа. Ардчиллын үед эрх чөлөөгөө олж, эдлэж хэрэглэж явна.

“Тэр их өндөр адбан тушаалын цалин пүнлүү нь яах уу, би ажиллаж чадахаа байлаа, нэрээ татаж авья” гээд нэрээ татсан юм.

-“Долдугаар сарын 1”-ний үйл явдал сүүлийн жилд болсон хар өдрүүдийн нэг байлаа? -Ярих юм байхгүй. Тэр үеийн засаг төрийг барьж байсан Н.Энхбаяр, С.Баяр гээд улсуудын хуйвалдаан, далд явуулга. Нөгөө л хуучин нийгмийн арга барилаа санагалзсан зүйл. Ардчилал засгийн эрхийг дангаар барьж байсан бол арай тийм юманд оруулахгүйгээр шийдэж болох байсан.

-Та Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өрсөлдөж байсан. Яагаад нэрээ татах болсон юм бэ? -90 онд Их хурлын орлогч дарга болж, Үндсэн хуулийг батлалцсан. Тэр бол хамгийн өндөр албан тушаал. Одоо би УИХ-д данстай. Ардчиллын хүүхдүүд тэр үед өндөр үнэлээд анхны ерөнхийлөгчийг хашиж болох хүн гэж үзсэн. Надад тийм итгэл хүлээлгэсэн. П.Очирбаттай өрсөлдүүлсэн. Зүрх хүрээгүй юм. Ерөнхийлөгч гэдэг том албан тушаал. Хариуцлага ихтэй. Тэр үед эсэргүүцэх хүчин их байсан. Мэдээж амаргүй байж таарна. Сүүлийн хориод жил хөдөө мал маллаж, хар бор ажил хийж амьдарч байлаа. Нийгэм, улс төр, дэлхий дахины мэ­дээл­лээс хоцорсон. Тэгэхээр арай дийлэхгүй байх гэж айсан. “Тэр их өндөр адбан тушаалын цалин пүнлүү нь яах уу, би ажиллаж чадахаа байлаа, нэрээ татаж авья” гээд нэрээ татсан юм.

-Уг нь эр хүн туг ч барина тугал ч хариулна гэдэг дээ? -Үнэн. Миний жаахан ажигласан зүйл бол, хүнийг албан тушаалд тавихад эхнээсээ буруу явж ирлээ. Хоосон амлалт өгсөн улсуудыг Ерөнхийлөгчид дэвшүүлж, өнөөдүүл нь хийсэн ч ажил байхгүй. Баяжих таргалах гээд айхтар муухай зүйл рүү өөрсдийгөө хөтлөөд орууллаа. Тэр тал дээр би жаахан хязгаарлалт хийж чадах л байсан байх.

-Сүүлийн үед хүмүүс улс төрд ороод албан тушаалд очих, мөнгө завших  сонирхолтой болсон юм шиг. Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан хүн авлига, албан тушаал, мөнгө завшсан хэргээр хорих ял сонслоо. Үүнийг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ? -Харамсалтай, өрөвдөлтэй юм. Тэр хүмүүсийн оюун санаа, мэдлэг доогуур байгаагийн шинж. Мөнгө олох амар арганд өөрийнхөө биеийг оруулж, бодолгүйгээр хандсан, нөгөө л шударга биш аргаар амьдрах арга гэж үздэг. Тэр үзлийн илрэл. Харамсаж, өрөвдөж л суух юм. Нийгмийн амьдралд үнэнээр амьдрахыг эрмэлзсэн нутаг ус, аав ээжийн сургааль тэр хүний биенд шингэдэг юм байна.

Хүүхдүүдээ зөв хүмүүжүүлэхгүй хий л улс төр рүү гүйлгэх. Бөөн мөнгөн дээр очих гэсэн эрмэлзэл хортой шүү, аюултай.

Гадаад сургуульд сурч, тэднээс жишээ аваад ер нь Монгол эх орондоо хайртай, ард түмнээ гадаадын хүн шиг ухаантай, юмны эзэн, сэргэлэн байхыг хүсч мөрөөддөг байсан. Энэ бүгд л намайг хүн болгосон. Хүн ерөөсөө нийгмийн бүтээгдэхүүн гэдэг. Нэг хүний дагасан, хойно өмнө нь худлаа бялдуучилсан, долигонуур хүн юм сурдаггүй. Тиймээс амьдралд үнэн юм хэрэгтэй.

Манай ирээдүй хүүхдүүд, залуучууд. Энэ залуучууд, хүүхдээ Монгол ёсоор хүмүүжүүлмээр байна. Хүүхдүүдээ зөв хүмүүжүүлэхгүй хий л улс төр рүү гүйлгэх. Бөөн мөнгөн дээр очих гэсэн эрмэлзэл хортой шүү, аюултай.

-Залуучууд улс төрд их орж байна. Хорь гаруй настай, гуч хүрээгүй залуус сайдын алба хаших боллоо? -Их буруу. Эхлээд ажил хөдөлмөрт биеэ дайчлах хэрэгтэй. Мэдлэгээ зориулах ёстой. Хүн 40 нас хүртэл нийгмийн амьдралыг бүрэн ойлгож, ажил хөдөлмөрөөр мөнгийг олоход эхлэж сурах хэрэгтэй. Тэгтэл боловсроогүй байгаа бие оргинизмыг улс төр, хүн захирах, том албан байгууллагыг удирдаж байх ажил руу дайчлахаар олигтой сурч чаддаггүй. Ер нь 40 нас хүртэл улс төр хийх хэцүү. Хэрэггүй зүйл. Нас жаахан ахиад ирсэн хойно улс төрд аяндаа олон түмэн хүлээгээд авдаг. Тэр хүнийг Их хурлын гишүүнээр сонгоно. Залуу хүн алдах нь ч их. Буруу зөрүү юм хийж тэр их өндөр албан тушаалаас унахдаа их чанга ойчино.

“Улс төрөөр их хөөцөлдсөн хүн сүүлдээ зодуулж үхнэ” гэсэн цэцэн үг Хятадын гүн ухаанд бий. Бодоход улс төрийн том зүтгэлтэнгүүд, Сталин, Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал бүгд хүний гарт үхлээ

Долоон давхараас унах, нэг давхараас унах хоёр өөр биз. Манай энэ намууд чинь залуучуудыг хуйгаар нь оруулж, хурал ном хийлгэж, юу ч мэдэхгүй залуучуудыг намын ерөнхий дарга ч гэнэ үү, юу ч гэнэ ээ, яамны сайдаар дэвшүүлж байна. Тэгэж хэрхэвч болохгүй. Улс төр гэдэг эдийн засгийн бодлогын хуримтлал. Хуучин тийм томьёо байсан. Бүх юмны уул уурхай бол эдийн засаг. Дийлэнх нь эрх мэдэл эзэмшиж, дарга болж байж сая ажил амьдрал нь бүтэх маягтай юм ойлгодог. Бушуухан шиг улс төрд байр суурь олж авах гэж эрмэлздэг. Энэ бол эндүүрэл. “Улс төрөөр их хөөцөлдсөн хүн сүүлдээ зодуулж үхнэ” гэсэн цэцэн үг Хятадын гүн ухаанд бий. Бодоход улс төрийн том зүтгэлтэнгүүд, Сталин, Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал бүгд хүний гарт үхлээ.

-Манай улс эдийн засгаа өсгөх, улс орны хөгжлөө өөд нь татахын тулд байгалийн баялгийг ашиглаж байна. Гэвч энэ нь эргээд байгаль орчинд сөргөөр нөлөөлөх аюултайг ойлголоо? -Эхэлж хэрэгжүүлсэн бодлого дотор харш юм бий. Өмнөх Засгийн үед уул уурхайн лицензийг хэдэн мянгаар нь хувь хүнд өгчихсөн. Уурхайг хувьдаа авсан хүн болгон үйлдвэр босгоод ажиллаж чадахгүй байна. Нөгөө газраасаа гадаадынханд дамлаж худалддаг. Улмаар гадны хүн Монгол орны эзэн болж суух эхлэл тавигдлаа. Газрын хөрсөнд байгаа баялгаа цувуулж хэрэглэх ёс хэзээнээс бий. Үүнтэй харшилсан. Уул уурхайг бүгдийг нь зэрэг биш өөрсдийн ажиллах нөөц бололцоондоо тааруулж ашиглах хэрэгтэй.

Манай бага хүү комьпютер дээр ажиллах дуртай. Тэр миний “facebook”-ийг хөтөлдөг. Өөрөө хөтөлдөггүй. Би юм хэлж бичүүлнэ

-Таны аав ямар хүн байсан бэ? -Говь-Алтай аймгийн Ишигний нуруу гэж далайн түвшнээс нэлээн өндөр тийм нуруу бий. Манай эцэг тэр нутгийн хүн Тэр ууланд мал маллаж байсан, тайж угсааны хөдөлмөрч хүн. Малчин хүн мал аж ахуйгаа эрхлэх, үс ноосоо тушааж шударга хөдөлмөрийнхөө шимээр амьдардаг ард түмэн. Түүний нэгэн адил мал хариулж явсан. Үр хүүхдээ ч шударга байхыг захидаг байлаа.

Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд баригдаж, шоронд хоригдож, алах ял зааглуулж явсан хүн. Гэхдээ хэлмэгдэлтэд өртөөгүй тохиолдлоор амьд гарсан. Нэг хүү нь, миний ах мөн цэрэгт байхдаа нас барсан. Цагаан хуаран гэдэг газар бүхэл бүтэн цэргийн ангийн ус авдаг худаг руу хортой юм хийгээд тэндээс усаа авдаг байсан цэргийн   ангийнхан  цөмөөрөө үхсэн. Тэр дотор миний төрсөн ах цэрэгт байж байгаад эндсэн.

Тэгэхэд тэр ангийн дарга нарыг худлаа барьж авч шоронд хийж, алсан байгаа юм. Ийм ажлыг оросууд зохион байгуулсан. Үүнийг хуучин Засаг хэлэхгүй, нууж байх хандлага газар авлаа.

-Та эхээс хэдүүлээ вэ? -Миний тэр цэрэгт эндсэн ах. Хоёр эгч нэг дүү. Тавуулаа мал малладаг. Тэр дотроос миний аав намайг сургуульд аваачиж оруулсан. 1935 онд баруун хязгаарт таван сумын дунд бага сургууль байгуулагдаж байлаа.

Тэр үед малчид олон малтай. Хүүхдүүдээрээ малаа маллуулах гээд сургуульд өгөхгүй. Тэгэхэд аав намайг морин  дээр сундалж, сумын сургуулийн захиралд авчиж өгч “Энийг “а” үсгийн толгой таниулж ижилд нь нийлүүлэхийг бод. Энүүний ижил нь одоогийн энэ шинэ засаг” гэж.

Тэр үед аав өөрөө бичиг үсэг мэдэхгүй ч  шинэ засгийн бодлогыг ухамсартайгаар ойлгосон. Тэрний буянаар би сумын сургуулийг 18-тай дөрөвдүгээр анги төгссөн. Тэгээд Улаанбаатарт Санхүүгийн комд ирээд хоёр, гурван жил сурч төгсөөд санхүү, эдийн засгийн анхны мэдэгдэхүүнтэй болоод ажил хийнэ гэж байтал нам, улс төрийн кадр хүчний шинээр бэлтгэнэ гээд явчихсан даа.

-Та нутаг руугаа явж байна уу? -90 оноос хойш нэлээн явсан. Говь-Алтайн Чандмань сум. Сумандаа аавынхаа хөшөө дурсгалыг босгосон. Ээжийнхээ дурсгалыг босгох санаатай ч чадахгүй л байна. Миний ээж мөн Чандмань сумын хүн.

-Та “facebook” их хэрэглэж байна аа даа? -Манай бага хүү комьпютер дээр ажиллах дуртай. Тэр миний “facebook”-ийг нэвтрүүлдэг /хөтөлдөг/. Өөрөө хөтөлдөггүй. Би юм хэлж бичүүлнэ. “facebook”-ийн 5000 найзтай. Хэвлүүлсэн ном, мэдэх юмнуудаа бичдэг юм.

Тэр шагналын  ач холбогдол даанч бага. Тийм учраас шагналгүй шагналтан. Олон түмэн намайг үнэлдэг.

-“facebook”-ийн найзууддаа юу бичиж байна. Ямар мэдээлэл хуваалцдаг вэ? -Голдуу номонд бичигдсэн зүйлээ хүргэнэ. Цагийг зүгээр өнгөрөөх дургүй. Ногоо цагаа тарих, алт мөнгөний дархан гээд янз бүрийн мөнгө болж хувирах тийм юмнуудыг их санаачилж хийж байлаа.

-Таныг салад хийдэг гэж сонссон? -Тийм. Гэхдээ сүүлийн хоёр, гурван жил жаахан залхуураад эмгэний хөл муудаад, хүүхдүүд биеэ даагаад бид хоёрт зарагдах хүн ч алга. Гэхдээ жижиг сажиг юм хийх  санаа бий.

-Төрөөс урамшуулсан ямар шагнал урамшуулал байдаг вэ? -Ард түмэн хөдөлмөрийн дээд шагналаар шагнуулах тодорхойлолтыг төр засагт олон удаа оруулсан. Гэвч сүүлийн үед төр засгийг барьж байсан хуучин намын үлдэгдлүүд  шагналыг өгөөгүй. Би ч хөөцөлдөөгүй.

Мөнгөөр авч болдог л юм байх. Тэр мөнгийг нь олж болох л байсан. Гэвч тэр үнэтэй шагналыг авья гэж бодоогүй. Тэр шагналын  ач холбогдол даан ч бага. Тийм учраас шагналгүй шагналтан. Олон түмэн намайг үнэлдэг. Миний удирдлагад ажиллаж байсан хүмүүс намайг үнэлдэг юм. Тэгэхээр тэр үнэлгээ байхад л хангалттай.

http://news.gogo.mn/r/135403

Т.АМАРТҮВШИН

Эх сурвалж: “УЛС ТӨРИЙН ТОЙМ” сонин

С.Дулам. “Хүмүүний сүйрэл”-4 буюу Орчин цагийн Неандерталиуд болцгоох уу? БШУ-ны яамны удирдлагуудын анхааралд

 

Нийтэлсэн: 2014-02-13 07:45:01

(“Хүмүүний сүйрэл”-4)
Энэхүү нийтлэлийг бичих болсон шалтгаан нь цаг цагийн засаглагчид, боловсролын бодлого баригчид, түүнийг хариуцагч түшмэлүүдийн амнаас гардаг уран зохиолын хичээлийг үгүй болгох, өөр хичээлтэй нийлүүлэх, бага сургуулийн “Унших бичиг” байхгүй болгох, “Үг хөгжлийн хичээл” оруулахгүй байх тухай “санал санаачлага”, сурах бичгийн багт эцэг эхийн төлөөллөөс ирүүлсэн зөвлөгөөнд “Ертөнцийн үүслийн домог”, түргэн хэллэг, жороо үгс, амьсгал уртасгах үгсийг хасах, эсвэл солих гэсэн нүд бүлтийм, чих дэлдийм зөвлөгөөнүүдийг олж үзсэнээс үүдсэн хэрэг билээ.

 

Эсвэл, монгол хэл, уран зохиолын хичээлийн цагийг улам багасган оронд нь “Иргэний боловсрол” гэгч хичээлийн цагийг шатлан нэмэгдүүлэх бодлого зэргээс үүдсэн болно. Энэ хүмүүс уран зохиолын хичээл, түүнд багтаж буй, аман зохиол, домог зүй мэтийн сэдвийг үзэхлээрээ “энэ ер нь хэнд хэрэгтэй юм, ямар хэрэгтэй юм”, “миний хүүхдийн амьдралд юу өгөх юм”, эсвэл бүүр байчихаад “би хүүхдэдээ шашны мунхруулга заалгамааргүй байна” гэхчлэн агсрах нь олонтаа. Ойлгож, хүндэлж байна аа, “үр хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө” гэсэн сэтгэл, бодол, хүслийг тэнь. Гэлээ гэхдээ яг энэ үг өгүүлэл чинь үр хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө биш, эсрэг үйлдэлтэй болж хувирдаг талаар л хөндөн ярих гэсэн юм. Үүний тулд хамгийн сүүлийн үеийн хүн судлалын ухааны нэгэн нээлтийг дурдахаас аргагүй болох нь. Азаар энэ нээлт цагаа олж гарч дээ. Германы Дюсселдорф хотын ойролцоох Неандер голын хөндийгөөс олдсон эртний хүний үлдцээс уламжлан шинжилж, ДНК-ийн шинжилгээгээр орчин цагийн хүнтэй нэгэн өвөг дээдэстэй байснаа 350000- 400000 жилийн өмнө хоёр тийш салж одсон Неандертальчуудын хувь заяаны талаар ярих гэсэн юм. Неандерталь нь орчин үеийн хүнээс хамааралгүй орших хамгийн дээд хөгжилт хүний төрөл байсан билээ. Анхны прото-Неандерталь шинжит хүн Европт 350,000 жилийн өмнө амьдарч байв. 250,000 жилийн өмнөөс Неандерталь хэмээн тодорхойлох хүмүүс амьдарсаар ирсэн ба 50,000-35,000 жилийн өмнө буюу Homo sapiens Европт нүүн очсоноос хойш Неандертальчуудын тоо толгой цөөрсөөр 24,000 жилийн өмнө устан үгүй болжээ. Эдгээр Неандертальчууд чухам яагаад устаж үгүй болсон талаар эрдэмтдийн дунд олон янзын таамаглал байдаг санж. Байгаль, цаг агаарын өөрчлөлтөөс болоод ч гэх юмуу, хоол тэжээлийн хомсдлоос болоод ч гэх юмуу… дайн тулааны хөлд үрэгдээд ч гэх юмуу… Гэтэл италийн эрдэмтдийн сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ хүмүүс одоогийн хэлээр бол “хэт аж ухаанч(прагматик)” байснаасаа болоод мөхөж алга болсон ажээ. Тэд үр хүүхдээ төрсөн цагаас нь эхлээд хоол тэжээлээ олж идэх ганцхан зүйлд л сургадаг, түүнээс арай өөр зүйл анзаарах, одоогийн биднийхээр бол бүтээлч сэтгэлгээ, уран саналгыг нь хөхиүлэх талын юм юу ч байсангүй.
Бидний өвөг дээдэс яагаад Homo Sapiense Sapiense буюу Оюун билгүүнт хүмүүн болсон гэхлээр (энэ үгийн маань утга ч хэлээд байгаа), хоол тэжээлээ олохоос гадна арай өөр юмыг сонирхож, уран сайхнаар сэтгэж, уураг тархиа хөгжүүлэхүйц бүтээлч үйл үйлдсэн дээрээс тэсч үлдээд, өнөөгийн биднийг бүтээсэн ажгуу. Өнгөц бодож үзвэл, үр хүүхэддээ хоол тэжээлийг нь залгуулахыг голчилсон Неандерталиуд л чухамдаа тэсч үлдмээрээдээ. Гэтэл түүхэн хувьслын явц, үр дүнд тэгсэнгүй. Харин хоол тэжээлээс өөр юмаар оролддог, өнөө арай “саваагүй”, илүү зантай өвөг дээдсийн удам бид өнөөдөр орчлон хорвоог эзэгнэж байна. Дээр дурдсан манай боловсролын яамны прагматик (аж ухаанч) түшмэд, тэдний аялдан дагалдагчид, “эцэг эхийн төлөөллүүд” бол яг л неандерталь маягаар сэтгэж, үр хүүхдээ бодоод “уран зохиол” мэтийн илүү дутуу юмаар оролдуулахгүй, цагийг нь үрэхгүй, шууд хоолоо олж идэхэд нь хэрэгтэй хичээлүүд үзүүлээд “сайн хүн”, “зөв монгол хүүхэд” буй болгочих санаатай байх шиг байна. “Үр хүүхдээ бодсон” Та нарынхаа сэтгэлийг ойлгохын дээдээр ойлгож байнаа. Гэтэл үр хүүхдийн чинь хөгжил хөдөлгөөн яг та нарын бодсончлон биш, Неандертальчуудынх шиг өөр замаар явчих вий дээ гэж санаа зовж байна. Өөрөөр хэлбэл, нүдэнд үзэгдэж, гарт баригддаггүй, хүмүүнийг хүмүүн болгодог тэр оюун сэтгэлгээний болон сэтгэл зүрхний “амин дэмүүд” нь үр хүүхдэд маань дутагдах вий дээ гэж санаа зовж байна. Мэдээж хэрэг уран зохиолын хичээлийг хасчихад хэний, юу нь ч өвдөхгүй, өлсөхгүй, даарахгүй, цангахгүй, өөрөөр хэлбэл, бие бодын (физик) шаналгаан байхгүй, тэхлээр болоод л явчих шиг болно. Яг үүн дээр л Неандерталиуд алдсан байхгүй юү. Өнөөдөр мэргэжил мэдлэг гэдэг юм бараг хэрэггүй болсон, тэр дундаа албан тушаалын томилгоон дээр бүүр ч хэрэггүй болсон цагт амьдарч байгаа ч гэсэн, мэргэжлийн хүний хувьд ганц үг хэлчихье.  Өрнөдийн соёл иргэншлийн үрийг тарьсан эртний грекчүүдийг та нарын нөгөө хэрэггүй, дэмий гэж бодоод байгаа грекийн домог зүй, эмгэнэлт хошин жүжиг, театрууд, Хомерийн “Илиада”, “Одиссей” туульсууд л чухамдаа грекчүүд болгон бүтээсэн юм шүү дээ. Өнөөдөр ийм зүйлс байгаагүй бол грекчүүд хэн байх вэ гээд нэг сэтгээд үз дээ. Хүн төрөлхтний хамгийн эртний соёл иргэншлийн өлгий болох Месопотамийн буюу Хоёр мөрний хөндийн соёл иргэншлийг бүтээгч шумер, ассир, вавилончуудыг тэдний эртний домог зүй, дэлхийн анхны туульсын туурвил Гильгамешийн тууль л бүтээсэн юм шүү дээ. Түүнээс дутахгүй (монголчуудын Мисир хэмээн нэрлэдэг) Египетийн соёл иргэншлийн амин сүнс нь мисир домог зүй, “Пирамидын бичвэрүүд” гэдэгт эргэлзэх зүйл алга. Бидэнтэй түүх соёлын нэн ойрын холбоотой эртний энэтхэгчүүдийг (дравидууд, аарийчуудыг) Вээд шастир, “Раамаяна”, “Махаабхаарада” их туульс нь бүтээсэн юм шүү дээ.
Үүнтэй нэгэн адилаар өнөөгийн монголчууд биднийг өдий зэрэгт хүргэсэн ачтан бол монгол домог зүй, дөрөв таван зуугаар тоологдох баатарлаг туульс, “Монголын нууц товчоо”, “Гэсэр”, “Жангар” маань юм шүү дээ. Тэгээд чухам “ямар ухна ухаанд нь үхэхлээрээ” үр хүүхдийг маань эдгээр ачтнаас нь салгаж таслах санаа төрөөд байгааг ойлгохгүй юм. Бусад хичээлд нь уусгаад, “дайвар бүтээгдэхүүн” болгоод заачих юм шиг яриагаа дахиж л битгий улиглаж үзээрэй. Нам даган навсаганаж яваад албан тушаал олж авснаа ухаантай болчихсон гэж бүү андуурцгаагаарай. Тэр чинь энэ хорвоогийн хамгийн хэврэг, насгүй зүйл болохыг амьдрал та нарт харуулах болно. Тэрэн доорхиноо хаанахын, хэний захиалгаар ийм зүйл хийгээд байгаагаа шулуухан хэлсэн нь дээр. Энэ ад үзээд байгаа уран зохиол гэдэг юмны чинь ачаар бид өнөөдөр Неандертальчууд шиг хүмүүний ертөнцөөс арчигдаагүй, үр удмаа үлдээгээд, өөр өөрийн соёл иргэншлээ бүтээгээд, хамгийн гол нь хүн болоод яваа юм. Эндээс чинь хүмүүний аж амьдралын утга учир, амьд төрөлхтнийг энэрэн хайрлахуйн ухаан сэтгэл, ерөөс хүн болохуйн хамаг үнэт, шимт зүйлсийг олж авдаг юм. Тэгэхгүй бол бидний үр хүүхэд өнөөдөр “цахим ертөнцийн мангуунууд”, улмаар хэтэрхий мэргэн тооцоотой, хэнийг ч, юуг ч, тэр тусмаа эцэг эх та нарыг ч золиосолж мэдэх, өрөвдөн хайрлах сэтгэлгүй “мангаанууд” болж өсөхөд ойрхон байна. Би яагаад энэ бүхнийг хэлээд байна гэхлээр өнөөгийн өрнөдийн өндөр хөгжилтэй орнуудын номын дэлгүүрийн тавиураар чихэлдэн байдаг нуруу нуруугаараа харалцаад (монголчууд араараа зүглээд гэдэг дээ), элгээ эвхээд зогсчихсон эцэг хүү, ээж охины зурагтай номуудаас түрүүчлэн мэдрээд байна. Явж явж хамгийн ойр дотнын хүмүүс нь хамгийн заналт дайсан нь болдог нэг тийм зүй жам яваад байна. Юун яасан хайр дурлал, яасан ийсэн гэр бүл, үр хүүхэд, битгий амбасын юм яриад, дургүй хүргээд байгаарай л гэнэ.Энэ чинь өнөө мөхөл сүйрлийн анхны дохио л доо. Тэр нь аж ухааны боловсрол олгосон атлаа зүрх сэтгэлийн боловсрол олгоогүйгээс болоод байна. Уран зохиол гэдэг тэр үзэн ядаад байгаа зүйл чинь үр хүүхдэд маань зүрх сэтгэлийн боловсрол олгодог юм даа.  Өөр ямар ч хичээл уран зохиолын дайтай тийм боловсрол олгохгүй л болов уу. Зарим улст уран зохиолын хичээл нь хэлний хичээлдээ ууссан байдаг гэж номчирхох байх л даа. Юм болгон дээр хүн дуурайж бас болдоггүй юм. Аж ухаанч (прагматик) байж болноо, гэхдээ хэт аж ухаанч байж болдоггүй юм. “Хэм хэмжээ” гэдэг нэг хаан байдаг юм. Уран зохиолгүйгээр “Зөв монгол хүүхэд” байтугай, хүнэрхүү амьтан болохгүй л болов уу. За ингээд яамны түшмэлүүд, даган баясагсад, “үр хүүхдээ боддог” эцэг эхчүүд та нар минь өөрсдөө мэдэцгээ. Хүмүүний ёсыг бодоод, үзсэн, уншсан, мэдсэн, өөрийнхөөрөө сэтгэснээ та нарт дамжууллаа.Үр хүүхэд маань хүмүүн болохын тулд хоол тэжээлээс гадна илүү их нарийн нандин юм хэрэг болдогт л хамаг учир нь байгаа юм. Нэгэн цагт үр хүүхэд маань та нарын “инновацийн” ачаар орчин цагийн Неандерталиуд болцгоох вий л гэж түгшсэндээ үүнийг бичлээ.
“Багш” хэмээгдэгч С.Дулам

http://sonin.mn/news/politics-economy/23927

 

Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн захирал, ШУ-ны доктор, профессор Ш.Цэнд-Аюуш. Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай хоёр шиг 10 хүн босоод ирсэн ч үгийг нь сонсох хүн алга

Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн захирал, ШУ-ны доктор, профессор Ш.Цэнд-Аюуштай ярилцлаа.
-Яамны зүгээс уран зохиолын хичээлийг бусад хичээлийн агуулгатай нь хооронд нь уялдуулна, уран зохиолын хичээлийн цагийг хасах биш нэмнэ гэсэн тайлбарыг өгөөд байгаа.Тэгэхээр уран зохиолын хичээлийг бусад хичээлтэй уялдуулж явах боломж байгаа юу?
-Ийм шийдвэр гарч байгаад би их гайхаж байна. Уран зохиол гэдэг маань сэтгэлгээний болон үгийн урлаг. Хүн гэдэг амьтан бол нийгмийн дунд амьдрахдаа хоёр гол хэрэгцээ шаардлагатай. Нэгдүгээрх нь  орон байр, хоол унд, хувцас хунар гээд ахуйн хэрэгцээ. Нөгөөх нь соёлын хэрэгцээ. Соёлын хэрэгцээ нь хүнийг гэгээрүүлэх, төлөвшүүлдэг зүйл. Хамгийн үнэнч шударга дуу хоолой, сайн сайханд уриалан дууддаг зүйл гагцхүү утга зохиол, урлагт л байдаг. Тиймээс  утга зохиолыг  хэн нэгэн хүний дураар хасах  ч юм уу өөрчилж болохгүй.
-Одоогоос бараг арваад жилийн өмнө бага ангийн сургалтын хөтөлбөрөөс Унших бичгийн хичээлийг бас хассан. Унших бичгийн хичээлийг хассанаар ямар үр дүн гарав?
-Би дунд сургуульд ажилладаггүй учраас сайн мэдэхгүй байна. Гэхдээ ямар ч байсан  унших ёстой жинхэнэ зохиолуудыг хассанаар өөдтэй юм юу ч болоогүй гэж бодож байна. Монгол хүн байна даа бид чинь. Бусдыг байг гэхэд Монголын нууц товчоогоо мэддэг байх хэрэгтэй байна. Дэлхий дахинаараа судалж, шимтэж байхад монголчууд өөрсдөө үзэхгүй, мэдэхгүй гэх нь утгагүй байхгүй юу. Их зохиолч Д.Нацагдоржийн “Миний нутаг” шүлгийг  хүүхдүүдэд ямар хичээлээр заах юм бэ, физик, дууны хичээлээр заах юм уу тийм юм гэж байхгүй ш дээ. Уялдуулна л гэнэ, уялдах  юм алга. Харин ч уран зохиолын хичээлийг сайн үзэж судласнаар хүүхдүүдийн сэтгэлгээ хөгжиж бусад шинжлэх ухаанд их амжилттай суралцах үүд хаалга нээгддэг.
Уран зохиолын ид шид бидний нүдэнд ердийн харагдаж байгаа зүйлийг сайхнаар  санаанд хоногштол илэрхийлж чадахад оршино.  Жишээ нь бид өндөр сүрлэг уулыг хараад өндөр сүрлэг сайхан уул байна л гэж ярина. Энэ бол энгийн илэрхийлэл. Гэтэл өндөр уулыг зөвхөн хүн биш адуу мал, ан амьтан бүгдээрээ л харж байгаа шүү дээ. Ардын уран зохиолч Ц.Дамдинсүрэн гуай
“Мөчит дөрвөн хөлтний Мөр нь гараагүй оргил Мөгөөрс нимгэн хоолойтны Дуу нь хүрээгүй оргил”  хэмээн яруу сайхнаар дүрсэлсэн байдаг нь хүний цээжинд батжиж байгаа. Өөрөөр хэлбэл тэр оргилын сайхныг хүний сэтгэлд хоногштол илэрхийлж чадаж байгаа байхгүй юу. Уран зохиолын ид шид нь чухам үүнд л байгаа юм.
-Монгол хэл уран зохиолыг  нэгтгэнэ, Уран зохиолын хичээл хэрэггүй гэж холбогдох эрх мэдэл, эрх бүхий хүмүүс хандаад байгаа ш дээ. Энэ талаар та юу ярих вэ?   
-Монгол хэл бол уран зохиол монголчуудын сэтгээлгээний хоёр гол тулгуур багана  юм. Одоогийн монгол хэлийг баяжуулж өгч байгаа зүйл бол уран зохиол. Монголын нууц товчооноос эхлээд үе үеийн дурсгалуудыг дурдаж болно. Энэ хоёрыг нэгтгэлээ гэхэд зарим хүмүүст нэг юмны хоёр тал шиг ойлгогдож магадгүй.  Хэл гэдэг чинь өөрийн гэсэн хуультай. Тэр хэлний хуулийг монгол хэлний хичээлээр бичих ёстой. Харин уран зохиол гэдэг бол өөр хуультай. Тэр хуулийг уран зохиолын хичээлээр л үзэх ёстой. Уран зохиол хүнийг төлөвшүүлэх, гэгээрүүлэх, ухааруулах, хүмүүжүүлдэг учраас юугаар ч сольшгүй зүйл. Бид эв нэгдэл хэрэгтэй гэж хоосон хашгирцгааж л байдаг. Цувж явсан барнаас цуглаж суусан шаазгай дээр гэж үг бий. Энэ чинь эв нэгдэл гэдгийг хэлж өгч байгаа шүү дээ. Тийм учраас хүүхдүүд уран зохиолыг тусгайлсан хичээлээр үзэх нь чухал. БШУЯ гэх ч юм уу боловсролын байгуулагууд мэргэжлийн эрдэмтдийг оролцуулж  хичээлийн хөтөлбөрөө нарийвчилж гаргах хэрэгтэй. Манай сурах бичигт хоёр төрлийн хэтэрхийлэл байна. Нэг нь зохиогч нь өөрөө их эрдэмтэй хүн болох гэж их сургуулийн багш нарын мэдэхгүй зүйлийг хүртэл сурах бичигт оруулж ирдэг. Тиймээс  жинхэнэ зохиол  мөн үү биш үү гэдгийг ялгаж салгах хэцүү. Одоогийн дунд сургуулийн сурах бичгүүдийг харж байхад ийм ч юмыг хүүхдүүдэд сургах гэж  албадаж байна гэж амаа баримаар юмнууд зөндөө тохиолддог.
-Тэгэхээр нэгтгэх боломжгүй гэсэн үг үү? -Нэгтгэх ямар ч боломжгүй. Тийм зам ч байхгүй.  Хүүхдүүд уран зохиолын хичээлийг сайн үзэж байж эх хэлээ бүрэн эзэмшиж чадна. Тэгтээ тэргүй бүтэшгүй ажил. Энэ хоёр хичээлийг нэгтгэж заалаа гэхэд аль алиных нь үр шим буурна. Уран зохиол хэлээ баяжуулж, хэл уран зохиол дээр тулгуурлан хөгжиж байдаг харилцан уялдаатай зүйл мөн. Нэг сэтгэлгээний хоёр тал. Тийм учраас холих хэрэггүй.
-Төрийн  хэлний зөвлөл гэх байгууллага бий. Энэ байгууллагад та ямар үнэлгээ дүгнэлт өгөх вэ?
-Төрийн хэлний зөвлөл бол эрх мэдэл муутай байгууллага. Манай сургууль  Төрийн хэлний зөвлөлтэй хамтарч “Монгол дууны яруу найраг”  гэдэг сэдвээр эрдэм шинжилгээний хурлыг зохион байгуулж байлаа. Гэхдээ энэ маань зохион  байгуулж байгаа байгууллага ч юм уу хэдэн хөгжмийн зохиолч, яруу найрагчдын хэмжээнд л яригдсан л болохоос биш  эрдэм шинжилгээний хурлаас гарч байгаа зөвлөмж   цаашаагаа хэрэгжээд ажил хэрэг болж байгаа зүйл огт алга.
Одоо ч эрдэмтэй  мэдлэгтэй хүний үгийг сонсохоо байжээ. Эрх мэдэлтэй хүний үг бүх юмны шийдвэр болж байдаг ийм хачин болсон байна ш дээ.  Хуучин цагт  Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гээд уран зохиолын хоёр их манаач байлаа. Тэр хоёроос  тухайн үеийн нам засаг, шийдвэр гаргадаг байгууллагууд айж бэргэж тэдний үгийг сонсдог байлаа. Одоо бол Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай хоёр шиг 10 хүн босоод  ирсэн ч үгийг нь сонсох хүн алга. Хэлийг цэвэр ариун байлгана гэдэг чинь хуучин уламжлал, өнөө үеийн шинэчлэл хослон нэгдсэн ийм л зүйл байх ёстой. Одоо үед цэцэн мэргэнээ мэдэгдэх гэж гадаадаар ярина, гадаад үг хэрэглэнэ,  монгол хэлний бэлэн яруу тунгалаг сайхан үг байсаар байтал  түүнийг өөр үгээр орлуулах гэж оролдоно гээд энэ бүхнээс  бидний хэлний боловсрол их доройтлоо. Дээр үед Хэл зохиолын хүрээлэнгийн дэргэд Хэл зохиолын комисс гэж байсан л даа. Ийм ойлголтыг ингэж тогтъё, энэ үгийг ингэж хэвшүүлье гэдгийг зааж өгдөг байсан. Ганц хэл уран зохиолын биш анагаах ухаан, физик техник гээд бүх салбараар нэр томъёог нь тогтоож өгдөг байлаа. Одоо үед яах уу тогтоох гэж оролдож байгаа эрдэмтэд мэргэд байна. Тэднийг тоож, ойшоож үзэж байгаа хүн алга. Саяхнаас УИХ-ын гишүүн М.Батчимэг хэлний хуулийг боловсруулж өргөн барих гэж байна. Тунхаглалын шинж чанар багатай жинхэнэ ажил хэрэг болох дорвитой зүйлүүд гараасай гэж хүлээж байна.

- See more at: http://review.time.mn/content/41664.shtml#sthash.8M9GGw4U.dpuf

http://review.time.mn/content/41664.shtml

Найруулагч С.Бямбатай хийсэн ярилцлага

-Бага залуу наснаас өөрийн амьдралаа зориулахаар шулуудсан урлагаа хэрхэн тодорхойлох вэ?
Хүн өөрийнхөө төсөөллийн хийсвэр ертөнцийг бодит мэт сэтгэгдэл төрүүлэхээр бүтээж болох цорын ганц, бараг ид шидийн гэмээр боломжийг кино урлаг л өгдөг юм шиг надад санагддаг.
- Кино урлаг математиктай ямар нэг байдлаар холбогдох боломжтой юу?
Урлаг математик хоёрт төстэй зүйлүүд бий гэж бодож байна. Математикт хийсвэрлэн сэтгэх, нарийн логик гаргалгаа аль аль нь маш чухал байдаг. Мөн өгөгдсөн нөхцөлд аливаа зүйлсийн ерөнхий, нийтлэг хэв шинжийг тодорхойлох чадвар ч гэсэн. Эдгээр нь уран бүтээлч хүнд байх л ёстой чадварууд. Гэхдээ урлагийг шинжлэх ухааны тусламжтайгаар, шинжлэх ухаанч аргачлалаар хийх боломжгүй гэж би боддог. Урлагийн сургуулиуд, сурах бичиг, гарын авлага зэрэг нь зөвхөн бусдын туршлагаас хуримтлуулсан мэдлэг болон тодорхой мэргэжлийн ур чадвар, дадалд л таныг сургаж байгаа болохоос биш урлан бүтээхийн нууцыг тайлан танд эзэмшүүлж байгаа хэрэг огт биш. Ингэх боломж ч байхгүй. Товчхондоо урлагийн бүтээл туурвих ямар нэгэн шидэт жор, томъёог хайгаад хэрэггүй л болов уу.
- Аль болох олон кино үзэх хэрэгтэй юу? Цөөнгүй кино найруулагчид бусдын нөлөөнд автана гэж эмээх юм.
Хэр олон киног гэхдээ хамгийн гол нь ямар кино үзэх ёстойгоо өөрөө мэдэрч байх ёстой. Хэзээ вэ гэдэг ч бас чухал. Хүний нас, ажил амьдралын туршлага, цаг хугацаа бүгд л бидний үзэх, сонсох, унших дадал зуршилд бас сонголтонд нөлөөлж байдаг.  Жишээ нь, би 30 нас хүртлээ одооныхоосоо хамаагүй их уншдаг байсан. Бас киноны сургуульд орохоосоо өмнө боломж нь л олдож байвал дайралдсан кино бүрийг л үздэг байсан байх. Тэгвэл ВГИК-ийг төгссөний дараа үзэх кинондоо янз бүрийн шүүлтүүр тавьж, тодорхой сонголт хийдэг болсон нь мэдээж. Би кино үзэж байж л кинонд дуртай болсон болохоор кино үзэх хэрэгтэй гэж боддог. Ер нь нэг бол усан тэнэг, үгүй бол суут авьяастан л биш бол кино үзэхгүйгээр кино хийнэ гэж төсөөлөхөд хэцүү юм шиг. Бусдын нөлөөнд автана гэж айх нь бүр ч инээдтэй хэрэг. Хэрвээ танд ямар нэгэн авьяас байгаа л бол та өөрийн гэсэн гарын үсэгтэй өөрийнхөө киног хийх л болно. Хэрвээ авьяасгүй бол тэртээ тэргүй та ямар ч шинэ содон, гайхалтай бүтээл хийж чадахгүй л болов уу. Тэгэхээр юунаас айх болж байна? Бусдын нөлөөллөөс айна гэдэг нь угтаа өөртөө итгэлгүй эсвэл хэт буруу амбицитай байгаагийн илрэл биз. Дашрамд дурдахад кино үзэхийн бас нэг чухал зүйл нь яаж хийхийг суралцахаасаа илүү яаж хийхгүй байвал дээр вэ гэдгийг ойлгож мэдэхэд тун тустай гэж бодож байна.
- Өөрийн бүтээсэн анхны киноны талаар ярина уу.
1996 онд хийсэн “Хүй” гэж богино хэмжээний кино бий. Ер нь бол миний зураглаачийн дипломны ажил л даа. Гэхдээ өөрийн гэсэн кино хийж үзэх хүсэл их байсан болохоор л зохиогчийн кино хийж туршсан хэрэг. Байгаль хүн хоёрын харилцан шүтэлцээ, холбооны тухай гэх үү дээ. Жүжигчин Сүххуяг, ВГИК-ийг найруулагчаар төгссөн Хишигдорж хоёр тоглодог юм. Их энгийн минималист бүтэцтэй, гэхдээ бэлгэдэл метафор ихтэй. Мэдээж төгс биш гэхдээ үнэнчээр хийсэн кино. Юутай ч болов, бас хэдэн олон улсын кино наадамд оролцсон нь надад их урам өгсөн болов уу даа. Ялангуяа Торонтогийн богино хэмжээний киноны наадамд хэдийнээ нэр хүндээ олсон том найруулагч Атом Эгояны кинотой хамт нэг багц болгон гаргасанд нь их билэгшээж баярлаж билээ.

 “Хүй” (1996)

Тэр үед мэдээлэл хомс, одоогийнх шиг интернет хөгжөөгүй байсан болохоор би тэр олон улсын кино наадмууд руу киногоо явуулах нь байтугай бараг мэддэг ч үгүй байлаа. Бас кино маань хальсан дээр хийгдсэн болохоор хүмүүст үзүүлэх боломж ч тун хязгаарлагдмал. Тэгээд л Кино үйлдвэр дээр очиж, дэлгэцэн дээрээс нь шууд камераар бичиж ганц VHS хувь хийж авснаа “Нохой Орон”-г хийсэн Петер Бросенст үзүүлсэн юм. Төрмөнх тэр хоёр киногоо эхлэх гээд багаа бүрдүүлж байсан болохоор миний ажлыг үзье гэсэн юм л даа. Петерт “Хүй” сүрхий таалагдаж, зураг дууссаны дараа киног маань Бельги рүү аваад явсан юм. Тэгээд л миний өмнөөс тэндээсээ кино наадмууд руу явуулж байсан хэрэг. Заримдаа надад одоогийн киночдын дунд ийм сэтгэл гаргах хүмүүс ховор болсон юм шиг санагдах юм даа. Өнөөдөр андерграунд, эксперименталь кино оролдож байгаа залуус 18 жилийн өмнөх энэ киног үзэхэд сонин л байх. Одоо анзаарахад энэ кино бас “Алсын Удирдлага”- тай ямар нэгэн байдлаар шүргэлцэх цэгтэй юм шиг. Жишээ нь, “Хүй” дээр Сансарын туннелийн голоор киноны маань гол баатар алхаж яваа дүрслэл бий. Өөр утга санаатай боловч үүнтэй төсөөтэй дүрслэл “ Алсын Удирдлага” дээр байгааг хялбархан анзаарч болно.

- “Нохой орон” кинон дээр ажилласан нь ямар нэг байдлаар таны гоо зүйн сэтгэлгээнд нөлөөлсөн үү?
Маш их нөлөөлсөн. Юуны түрүүнд миний баримтат кинонд хандах хандлагыг бүрэн өөрчилсөн гэж би боддог. Социализмын үед баримтат киног нэг бол үзэл суртлын зэвсэг, үгүй бол түүхэн үйл явдлуудыг архивлан авч үлдэх эсвэл шинжлэх ухаан, байгаль, танин мэдэхүйн шинжтэй байдаг мэтээр л голдуу ханддаг бас хийдэг байсан шүү дээ. Харин “Нохой орон” дээр ажилласнаар энэ бол ер бусын хүчирхэг бас тансаг урлаг байж болдог юм байна гэдэгт би үнэхээр итгэсэн юм. Монголчуудын хувьд бэлгэдэл, зүйрлэл бараг өдөр тутмын хэрэглээ шахуу ойр дөт байдаг юм шиг надад санагддаг. Жишээ нь бэлгэдэл, далд зүйрлэл үгүй монгол ардын үлгэр бараг байдаггүй байх. Тийм ч болохоор миний кинонуудад бэлгэдэл, метафорын элементүүд ямар нэгэн хэмжээгээр дандаа орчихоод байдаг болов уу.

 “Нохой орон” (1998)

Харин Петер Бросенстэй ажилласан маань энэ бэлгэдэл метафорыг кинонд хэрэглэх арга хэлбэрүүдийг өөр өнцгөөс харахад тус болсон гэж би боддог. Иймэрхүү арга барилыг хуучин Зөвлөлтийн кино найруулагч нар нилээд өргөн хэрэглэдэг байсан нь манай ахмад, дунд үеийн найруулагч нарт ч бас нөлөөлснийг хуучны монгол кинонуудаас харж болно. Харин Европын найруулагчтай ажилласан маань иймэрхүү арга барил, хэлбэрийг хэт илэрхий эсвэл загварчилсан байдлаар ашиглахаас аль болох зайлсхийхэд минь их тус болсон гэж боддог. Үүнээс гадна Бельги, Нидерландчууд дүрслэх урлагийн асар баялаг өв уламжлал, сургуультай хүмүүс. Тийм ч болохоор тэдний кинонууд дүрслэлийн хэлээр түүх өгүүлэхдээ их онцгой байдаг юм шиг надад санагддаг. Энэ нь ч бас миний дүрслэлийн гоо зүй, сэтгэлгээнд нөлөө үзүүлсэн л гэж бодож явдаг.

- “Мөнхийн хөдөлгүүр” баримтат киноныхоо тухай манай уншигчидтай хуваалцаач.
- Латинаар Perpetuum Mobile буюу “Мөнхийн хөдөлгүүр” кино хийх санаа анх “Хүйг” хийж байхад төрсөн юм. Би зураг авах газар хайж яваад Амгалан дахь Дарь эхийн сүмээр ороход Бадамханд гэдэг залуухан эмэгтэй арваад өнчин охидтой тэнд амьдарч бас хурал хуран, мөргөл үйлдэж байгаатай таарсан юм. Дутуу сэргээсэн хуучин сүмийн бяд муутай хашаан дотор өрнөх тэдний амьдралын хэв маяг нийгмийн харьцаа ид өөрчлөгдөн, бөөн бужигнаан болж байх тэр цаг үетэй харьцуулахад маш сонин бас их юм бодуулахаар байлаа. Тал нь балгас болох шахсан хуучин сүмийн хашаанд ормогц цаг хугацаа хүртэл өөр хэмнэлтэй болох мэт сэтгэгдэл надад төрсөн юм. Нийгмийн тогтолцоо, хүмүүс, тэдний итгэл үнэмшил, хүсэл мөрөөдөл, амьдралын хэмнэл гээд бүх л зүйлс асар хурднаар хувьсан өөрчлөгдөж байсан тэр үед  цаг хугацааны мөнхийн эргэлтэнд дийлдэшгүй үнэт зүйлс, өнө мөнхөд оршин байх зүйл хүний амьдралд байдаг билүү гэдгийг эргэцүүлэн бодмоор санагдсан учраас л энэ киног хийхээр шийдсэн хэрэг. Зураг авахад нэг их төвөгтэй биш бас тэр сүм, өнчин охидын амьдрал, Амгалангийн тэр хавийн орчин бүгд дүрслэлийн хувьд ч баялаг, сонирхолтой байлаа. Тэр яйжгар хашаагаар хүрээлэгдсэн нэгэн бяцхан ертөнц бас түүний хажуугаар тасралтгүй түжигнэн өнгөрөх галт тэрэгнүүд миний хувьд гайхалтай бэлгэдэл, метафор болон харагдаад болдоггүй.

 “Мөнхийн хөдөлгүүр” (2002)

Тэгээд л Петер Бросенсийн мини ДВ камерыг нэг микрофонтой нь хамт гуйж авч үлдээд л, зургаа авч эхэлсэн. 1998 онд “Нохой Орон”-г хийгээд дуусч байсан үе л дээ. Би тэр сүм дээр 4 долоо хоног хиртээ болсон байх, гэхдээ эхний долоо хоног бараг зураг аваагүй, зүгээр л  тэр хүүхдүүдийг ажиглаж бас тэднийг камертаа дасгасан юм. Надад ямар ч зохиол, зураг авах төлөвлөгөө, мөнгө санхүү, тэр ч бүү хэл зургийн баг ч байгаагүй. Нэг удаа кино үйлдвэрт хамт ажиллаж байсан дууны хоёр залууг гуйж бага зэрэг яриа, шум бичүүлснийг эс тооцвол найз зураглаач Пүрэвдорж бид хоёр л зураг авалтын бүх ажлаа хийцгээсэн юм. Ер нь энэ кино мэдрэмж, импровизацийн дундаас л бий болсон гэж хэлж болно. Бид сүмийн охидын өдөр тутмын амьдралын тухай нилээд их зураглал авч бас явцын дунд зарим нэгэн үйл явдлуудыг өөрөө зохион тэдэнд санал болгож байлаа. Өөрөөр хэлбэл би тэр хүүхдүүдийн амьдарч байгаа орчинд үүсэж болох тодорхой нөхцлийг бодит амьдрал дээр нь бий болгочихоод үүнээс үүдэлтэй үр дүнг нь зураглан авч байсан хэрэг л дээ. Тэгээд иймэрхүү ажиглалт, өдөөлт хоёрыг ашиглан авсан баахан материалаа олон дахин үзэж нилээд урт, бүдүүн тоймын хар эвлүүлэг маягийн юм хэлхсэнийхээ дараа л би найруулагчийн төлөвлөгөө гаргаж, киноныхоо бүтцийг нилээд сайн бодож боловсруулсан юм.
Нэгэнт энэ киноны гол сэдэв нь цаг хугацаа, мөнхийн юмны тухай байсан болохоор би нилээд урт хугацааны дараа тэр сүм дээрээ дахин зураг авалт хийхээр шийдэж, 4 жилийн дараа буюу 2002 оны өвөл нь багавтар зураг нэмж авсан л даа. Харин киноны эвлүүлэг дээрээ нилээд цаг зарсан, аз болоход би олон улсын уран бүтээлчдийг дэмждэг нэгэн тэтгэлэгт хамрагдан Германы Штутгарт хотод амьдарч байсан болохоор киногоо тэнд дуусгах боломж олдсон юм. Найм билүү дээ богино бүлгээс бүрддэг, бага яриатай кино л доо. Тийм ч болохоор бүлэг бүрийн эхэнд гол санааг нь илэрхийлэх зорилгоор Хайку шүлэг ашигласан бас хөгжим, дуу чимээний хувьд нилээн бодож хийсэн зүйлс бий. Энэ кино Ямагата, Хонконгийн баримтат киноны наадмуудад сонгогдон оролцож, Лондон, Нью Йорк, Солонгост гарч байсан ч, монголд цөөхөн хэдэн найз нар маань л үзэж, хүлээн зөвшөөрсөн байх. Ажлын ноорог маягийн анхны хар эвлүүлгийг талийгаач Биндэрийн студи дээр хийсэн болоод ч тэр үү, мань хүн энэ кинонд их дуртай байсан юм. Би бол хэзээ ч ингэж хийхгүй байсан гэхдээ чи их сонин, шал өөр баримтат кино хийчихсэн шүү гээд л инээдэг байлаа. Айхтар сайн техник, технолог ч ашиглаагүй, төсөв мөнгө ч үгүй хийсэн болохоор дутуу дулимаг зүйл байдаг л юм, гэхдээ л энэ кино тухайн цаг үедээ шинэлэг байсан, одоо ч нэг их хоцрогдоод байхааргүй гэж би боддог.

- “Монголын дуу” кинон дээр та Петер Бросенстой хамт найруулагчаар ажилласан. Гэвч өөрийн хувьд тун чухал гэж бодож байсан хэсгийг хасах болоход танд ямар санагдсан бэ?
Мэдээж эхлээд дургүй, нилээн эсэргүүцэж, маргалдаж л байсан. Ер нь юм хийж байх явцад зөвхөн хамтран ажиллаж байгаа хүмүүстэйгээ төдийгүй олон янзын хүмүүстэй санал зөрөх тохиолдол зөндөө л гардаг.

 “Монголын дуу” (1999)

Одоо эргээд харахад миний авч үлдэх гэж хичээгээд байсан хэсэг хасагдсан гээд “Монголын Дуу”-гийн гол утга санаанд нэг их нөлөөлөөгүй гэж бодогддог. Харин ч продюсер, ТВ-ийн редакторууд ер нь олон улсын хамтарсан төсөл хийж байгаа үед хүмүүстэй ажиллах зарчмыг ойлгож мэдэхэд надад хэрэгтэй туршлага болсон болов уу.

- Гүйцэтгэх продюсероор ажилласан “Хадаг” кинонд тань Монголын соёлыг илтгэсэн байдалд хэр сэтгэл хангалуун байдаг вэ? Петер Бросенс ер нь аливаа юмс үзэгдлийн парадокс, түүний цар хүрээг маш гярхай өргөн хүрээгээр харж чаддаг найруулагч гэж би боддог. Монголын тухай гурамсан баримтат кино хийх явцдаа олон удаа Монголд ирж, монголчууд, монголын амьдрал, уламжлалт соёл, орчин үеийн түүхийг сайн мэддэг болсон хүн. “Хадаг”- ийн зохиолыг бичиж байх үе, бэлтгэл ажлын үед ч бид хоёрт санал зөрөх жижиг сажиг зүйл байдаг л байсан.

“Хадаг” (2006)

Гэхдээ л “Хадаг” кинондоо тэрээр монголын соёл, уламжлалт ёс заншил, сэтгэлгээ болоод манай нийгэмд болж байгаа үйл явдлыг хангалттай сайнаар бүр зарим зүйлсийг бидний урьдчилан олж харахаас ч өмнө мэдэрч, бүтээлдээ тусгаж чадсан гэж би боддог. Ялангуяа бөөгийн соёл, уул уурхайн сөрөг нөлөөллийг энд дурьдаж болно. Киноны Монголын нээлтийн үеэр их олон бөөг бид урьж, “Хадаг”- ийг үзүүлэхэд тэд бүгд л бөөгийн зан үйл, соёлын талаар тун үнэн зөв бөгөөд сайн дүрсэлжээ гэж үнэлж байсан. Өнөөдөр Монголд уул уурхайг тойрон өрнөж байгаа үйл явдлуудыг харахаар хүссэн хүсээгүй надад “Хадаг” кино санагддаг шүү.

- Уран бүтээл-кино зураглаач гэж хэнийг хэлэх вэ?
- Уран бүтээлчийн тухай өөрийнхөө үзэл бодлыг би олон удаа ярьж байсан болохоор давтан нуршаад яахав дээ. Яахав зураглаачийн хувьд бас тодорхой онцлогууд бий. Зүйрлэн хэлэхэд олсон дээр явагчтай төстэй юм уу даа. Энэ мэргэжил үнэхээр бүх юмны нарийн зааг дээр оршиж байдаг. Жинхэнэ зураглаач байна гэдэг нь нэг талаас авьяас, мэдрэмж нөгөө талаас техник технологийн мэдлэг боловсрол, найруулагчийн үзэл бодол, санаа сэдэл, гоо зүйг зөв илэрхийлэхийн тулд өөрийгөө хязгаарлах, тэгсэн хэрнээ хангалттай хүчтэй бүтээлч сэтгэлгээгээр ажил үүрэгтээ хандах гэх мэт маш олон эсрэг тэсрэг зүйлсийн зөв зохицлыг олох ёстой болдог. Ажлын хариуцлага, үүрэх эрсдэл нь ч ялгаагүй олсон дээгүүр явагчтай адил.
- “Хүсэл шунал” киноныхоо эхний хувилбарыг нилээдгүй өөрчлөх шаардлагатай болсон гэдэг. Ер нь ямар нэг шалтгаанаас өөрийн санаснаас ухарч, буулт хийх тал дээр ямар байр суурьтай байдаг вэ?
Миний хувьд өөрийнхөө анхны бодол, төлөвлөснөө өөрчлөх явдал байнга л тохиолддог. Ихэнх тохиолдолд энэ нь уран бүтээл хийх явц, бүтээлч ажиллагаатай холбоотой байдаг ч бас техник технолог, мөнгө санхүүгээс шалтгаалан бодлоо өөрчлөх, хялбарчлах, буулт хийх үе ч гардаг. Гэхдээ киноны онцлогоос болоод өөр нэгэн бүр их ярвигтай хүндрэл гардаг нь хүн чанар, ёс суртахууны бичигдээгүй хуулиуд. Хүнлэг сэтгэл, бусдыг хүндлэх, хайрлах гэх мэт ёс суртахууны хэм хэмжээнүүд заримдаа уран бүтээлч хүний  “хүсэл шуналыг” бас мэргэжлийн үйл ажиллагаа, гаргаж болох ур чадварыг хязгаарлаж эхэлдэг. Энэ нь ялангуяа баримтат кино хийх явцад бүр ч хурцаар илэрдэг юм.

“Хүсэл шунал” (2010)

Жишээ нь, “Хүсэл шунал”-ыг хийж байхад Биндэр бид хоёрын дунд нийтэд тэр болгон дэлгэж боломгүй яриа, үйл явдал болж л байсан. Хэрвээ ямар ч үнэ цэнээр хамаагүй олон нийтийн төдийгүй мэргэжлийн түвшинд шуугиан дэгдээж, илүү үнэлэгдэх кино хийх гэж хүссэн найруулагч бол энэ бүхнийг бас хүний хувийн амьдралын нарийн асуудлуудыг ч кинондоо хамаа намаагүй “чихэж” мэднэ шүү дээ. Харин иймэрхүү үйлдэл хийхээс би аль болох зайлсхийхийг хичээдэг учраас л “Хүсэл шунал”-ыг хийхээр бодож байсан анхны арга барилаа зураг авалт эхэлснийхээ дараахан нь шууд өөрчилж бас хожим нь эхний эвлүүлгийн зарим хэсгүүдийг ч өөрчлөн зассан юм. Ер нь уран сайхны кино хийх нь амар юм байна даа гэж бодох үе ч байсан шүү. Гэхдээ зарим талаар уран бүтээлийн эцсийн үр дүнд нөлөөлөх байсан ч ийм эргэлзээ, зарим нэгэн буулт нь хүн чанараа алдахгүй байх, уран бүтээлч хэвээр үлдэхэд хэрэгтэй гэж боддог. Энэ утгаараа энэ нь бараг миний ажлын нэг хэсэг юм шиг санагддаг үе бий. Өөр найруулагчдад иймэрхүү зүйл огт асуудал биш байж болох л доо.

- “Алсын удирдлага” кино Киесловскийн “Хайрын тухай богино кино” бүтээлтэй төстэй хэдий ч угтаа тэс өөр. Гэхдээ Киесловскийн найраглаг хэл таны киноноос ажиглагдлаа. Ер нь аливаа кино бүхэлдээ нэгэн төрлийн яруу найраг байх боломжтой юу?
Би Киесловскийд дуртай, түүний кинонууд уран сайхны өөрийн гэсэн хэл хэллэгтэй бас хангалттай өвөрмөц боловч түүнийг нь тайлан уншихад тийм ч хэцүү биш, үзэхэд сонирхолтой байдаг нь надад таалагддаг байж магадгүй. Ер нь сайн кино ямагт нэгэн төрлийн яруу найраг гэдэгт би огтхон ч эргэлздэггүй. Нэг талаас бидний дорнын соёл нөгөө талаас Европын соёл урлагийг саяхан болтол бид социалист Зөвлөлт улсаар дамжуулан олж авч байсан нь одоо болтол монголчуудын урлагт хандах хандлагад ямар нэг байдлаар нөлөөлсөөр байгаа юм уу даа гэх сэжиглэл надад байдаг.

 “Алсын удирдлага” (2013)

Урлаг, яруу найраг зөвхөн гоё сайхан эсвэл өөдрөг бадрангуй үгүй бол сурган хүмүүжүүлэгч байх албагүй. Үзэхэд амаргүй, бидний хэлдгээр хар бараан, гутрангуй эсвэл эмзэг хүнд сэдэв, өгүүлэмжтэй ч байсан бай, уг кино нэгэн цогц бүтээл болж чадаад таны зүрх сэтгэлийг хөндөж байвал түүнд яруу найргийн хэв шинж байгаа л гэсэн үг гэж би ойлгодог. Асуудал нь тэр ямаршуу яруу найраг болон хөглөгдөв гэдэгт байх биз. Зарим нэг нь зөвхөн толгой холбосон уран гоё үгсийн цуглуулгыг яруу найраг гэж ойлгодог бол зарим нь огт өөр зүйлийг яруу найргаас хайж, олж мэдэрч байдаг шүү дээ.

- Та киноны өрнөлийн бүтцэд хэр анхаарал тавьдаг вэ? Ямарваа нэгэн цэвэрч, чамбай байдлаас үүдэн бүтцээ тэгш хэмтэй байлгах, бүлгүүдийн хугацааг дүйцүүлэх зэрэг хандлага илэрч байв уу?
-Ер нь ямар ч урлаг авьяас, мэдрэмж бас мэргэжлийн урлах чадвар өөрөөр хэлбэл ухамсартай үйл ажиллагааны үр дүнд бүтдэг. Зохиол бичсэн ч, киногоо эвлүүлж байхдаа ч эхлээд онолын шинжтэй иймэрхүү зүйлд төдийлэн анхаардаггүй. Харин эхний хувилбарууд хийгдсэний дараа ялангуяа ямар нэгэн зүйл болохгүй байгаа нь мэдрэгдэж эхэлмэгц түүнийг засаж залруулах, сайжруулах зорилгоор бүтэц, үйл явдлын өрнөл, логик уялдаа, хэмнэл зэргийг заавал нилээн нямбай хянаж шалгадаг л даа. Гэхдээ аль болох ийм байх ёстой гэж өөрийгөө хязгаарлахгүй байхыг хичээдэг. Одоог болтол би бүтцээ тэгш хэмтэй болгох, бүлгүүдийн хугацааг нарийн чанд дүйцүүлэх гэх мэтийн оролдлого ухамсартайгаар хийж байгаагүй. Хэрвээ иймэрхүү зүйл надаас ажиглагдвал өөрөө л бий болсон байх.
- “Алсын удирдлага” киноны хүүрнэл эгчмэд бүсгүйд дурласан хөвгүүний сонголтын талаар өгүүлдэг. Угтаа таны киноны агуулга хэдэн давхаргад хуваагдаж байна вэ?
Ер нь кино аль болох олон давхаргатай байж чадвал сайн л даа. Гэхдээ үүний тулд хоёр эсрэг тэсрэг зүйлийн зохицлыг олох шаардлагатай болдог. Нэг талаас кино нэгэн цогц болж, нэг түүх, нэг сэдвийг хүүрнэх хэрэгтэй. Гэтэл олон давхаргатай байна гэдэг нь олон давхар утга санаанууд, далд түүх, өгүүлэмжүүд кинонд орж ирнэ ээ гэсэн үг. Харин энэ бүхний жин тунг тааруулах, тэдний хамгийн зохистой харьцааг олох нь тийм ч амар биш. “Алсын Удирдлага”-ын гол сэдэв нь үнэхээр сонголтын тухай гэж хэлж болно. Гэхдээ маш өргөн утгаараа. Яагаад гэвэл хүний амьдралыг бидний заавал хийх ёстой болдог эцэс төгсгөлгүй том жижиг олон сонголтуудын нийлбэр гэж хэлж болно. Энэ олон сонголт бүр ямар нэгэн үр дагаврыг араасаа дагуулж, биднийг хүн болон төлөвшихөд нөлөөлж байдаг.

 2013 оны Бусаны кино наадамд

Тэгвэл “Алсын Удирдлага”–ын энэ үндсэн давхаргын цаана Монголын нийгмийн өнөөдрийн дүр төрхийг гол баатраараа төлөөлүүснийг киноноос бүхэлд нь анзаарч болно. Уламжлал ба орчин үе хоёрын завсар, өөрсдийнхөө мөрөөдөл төсөөлөл ба бодит амьдрал хоёрын дунд төөрч эргэлдсээр бүр мунгинаж орхисон ийм л нийгэм надад өнөөдөр харагддаг. Энэ тухай нэг их цээжээ урж, сүржнээр хашгичаад байлгүй хөнгөн бөгөөд ялимгүй ёжлонгуй байдлаар илэрхийлэхийг оролдсон маань киноны хоёр дахь цогц давхарга болно. Кинонд нэгэнтээ хайр сэтгэлийн сэдэв хөндөгдөж байгаа болохоор эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн харьцаа, сэтгэл зүйн тухай бас нэг давхарга байгаа. Энэ давхарга амьдралын тойрог, заяа төөргийн тухай өгүүлэх нилээн дорнын өнгө аястай бас нэгэн давхаргыг дотроо тээж байгаа гэх мэтээр задлаад байвал нилээн нуршуу яриа болох байх. Уг нь мэргэжлийн судлаач, шүүмжлэгч нар иймэрхүү асуултанд хариулж, тайлбарлаж байвал зүгээр юм шиг. Товчхондоо “Алсын Удирдлага”-аас бүх насны хүмүүс өөрсдийн сонирхдог, хялбархан хүлээн авдаг сэдэв, өгүүлэмжийг олж үзэж болно.

- Огтын дуугүй кинонуудыг эс тооцох юм бол хөгжим агуулга тээх чадалтайн хувьд ихэнх кинонд чухал байр суурьтай байдаг. Гэвч тэглээ гээд хөгжим үзэх урлагт давамгай үүрэг гүйцэтгэх шаардлагатай юу?
-Хөгжим кинонд давамгайлах шаардлагагүй гэдэгт санал нэг байна. Ялангуяа хүчтэй агуулга тээж байгаа бол бүр ч болгоомжтой байх нь зөв болов уу. Гэхдээ кино зөвхөн үзэх урлаг биш гэдгийг сануулахад илүүдэхгүй байх. Тийм ч болохоор би хийж байгаа киноноосоо хамаараад хөгжмийг ямар нэгэн хэмжээгээр заавал ашиглахыг л хичээдэг. Харин агуулга гэхээсээ илүү шаардлагатай уур амьсгалыг кинонд бий болгоход л би хөгжмийг түлхүү ашигладаг болов уу. Өөрөөр хэлбэл, хөгжмийн агуулга тээх чадвар нь кинонд чухал бөгөөд хэрэгтэй гэж хандвал хөгжмөө буруу ашиглахад улам л түлхэц болох байх.
-Кино заавал жирийн үзэгчдэд катарсис олгох ёстой юу? Тийм кино ихэвчлэн удаан хүндлэгддэггүй.

Юуны өмнө катарсис гэдгийг юу гэж ойлгох вэ, өөртөө яаж тодорхойлов гэдгээ бодох хэрэгтэй болов уу. Яагаад гэвэл энэ ойлголтын тухай асар олон янзын тайлбар, байнгын маргаан урлаг судлаачид, уран бүтээлчид, философичдын дунд өрнөж байдаг л даа. Катарсист хүргэх кино удаан хүндлэгддэггүй гэсэн чиний дүгнэлтийг харахад үзэгч тухайн урлагийн бүтээлээс ямар нэгэн сэтгэл санааны хүчтэй хөдлөлд автан бодит орчин, амьдралын сөрөг үзэгдлүүдийг мартагнаж улмаар сэтгэл санааны таашаалд хүрэхийг өөрөө катарсис гэж үзсэн бололтой. Өөрөөр хэлбэл, олон нийтэд шууд хүрдэг аз жаргалтай төгсгөл бүхий мелодрамууд, инээдмийн, аймшгийн үгүй бол эмгэнэлт гэх мэт жанр хөөсөн киноны тухай чамайг ярьж байна гэж би ойлголоо. Харин миний бодлоор иймэрхүү төрлийн нийтийн кинонуудад катарсис гэхээсээ илүү хэвшмэл загвар, эрээ цээргүй прагматизм л ноёлж байдаг. Тийм ч болохоор ийм зүйлүүд нэг их урт насалдаггүй, дараа дараагийнхаа “загваруудад” байраа тавьж өгдөг. Харин миний хувьд катарсисыг илүү хүний зүрх сэтгэлийг өдөр тутмын ахуйн царцанги байдлаас сэргээн хөдөлгөөнд оруулах их хүч, шинэ мэдрэмж, ухааралд өдөөгч гэсэн утгаар л ойлгож, хэрэглэх бодолтой байдаг юм.
- Дэлхийн хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөх киноны шаардлага? Техник үүнд хамаагүй гэж би хувьдаа бодох юм.
Дэлхийн хүнд сонирхолтой, шинэлэг бас тэдэнтэй ойлголцож, харилцан ярилцаж чадахуйц кино л байх ёстой болов уу даа. Онолын хувьд энд техник хамаагүй нь үнэн л дээ. Гэхдээ зөвхөн онолын хувьд шүү дээ, харамсалтай нь кино өөрөө техник технологийн маш хүчтэй оролцоотойгоор бүтдэг учраас. Хэрвээ Тарковскийн кинонуудыг ч юм уу эсвэл Вон Карвайн “Хайрын сэтгэл”-ийг энгийн нэг видео камераар зургийг нь авсан бол шал өөр үр дүн л харагдах болно. Гэхдээ текник л бүгдийг шийдэх мэт бодох нь бас туйлын буруу хандлага. Ямар киног, ямар гоо зүйн шаардлагаар хийж байгаа билээ гэдгээс л бүх зүйл шалтгаалах болно.
- Сергей Паражанов “Кино найруулагч хүн сурдаггүй, төрдөг юм” хэмээсэн гэдэг. Сайн кино туурвихад шаардлагатай өндөр гоо зүйн үнэлэмжийг төлөвшүүлэх боломжгүй гэж үү?
-Тарковский, Шукшин гэх мэт Оросын олон нэртэй найруулагч нарыг сурган хүмүүжүүлсэн Михаил Ромм “Кино найруулагч бол мэргэжил биш харин чиний хувь тавилан” гэж бас хэлсэн байдаг. Тэгэхээр энэ томчуудтай маргаад байх хэрэг байна уу даа. Харин гоо зүйн өндөр үнэлэмжтэй байх нь сайн шүүмжлэгч, судлаач болоход тун хэрэгтэй бас үүнийг сургаж, төлөвшүүлж болно гэж бодож байна. Гэхдээ энэ сургалт оройтвол, эсвэл хэт өрөөсгөл байдлаар хийгдвэл нэг их үр дүнд хүрэхгүй л болов уу.
-Кино найруулагч гэдэг их ганцаардмал мэргэжил биш үү?

-Байнга л багаар ажиллаж бүтээх ёстой байдаг ч, энэ үнэний талтай. Кино дуусмагц энэ ганцаардал хүчтэй мэдрэгддэг. Яагаад гэвэл киноныхоо бүх алдаа дутагдлыг зөвхөн найруулагч л нуруундаа үүрэх ёстой шүү дээ. Тэр алдаа дутагдал чамаас биш бусдаас, гадны нөлөөллөөс ч болсон бай, хамаагүй чи л хариуцлага хүлээнэ… Гэхдээ …Оросоор “кому как” гэж нэг үг бий, хүнээсээ л болно гэсэн утгатай.
-Хамгаас хүндэлж явдаг кино уран бүтээлчээ нэрлэнэ үү.

-Иймэрхүү нэрс жагсаахад их төвөгтэй. Янз бүрийн байдал, орчин, цаг хугацаа сонголтыг маань байнга өөрчилж байдаг. Бас бид ихэнх тохиолдолд уран бүтээлчийг зөвхөн уран бүтээлээр нь шүүж дүгнэнэ гэдэг нь нэг талаар өрөөсгөл байж мэдэх…Энэ утгаар нь хоёр хүнийг л энэ удаа онцолмоор санагдлаа. Миний багш алдарт зураглаач Вадим Юсов, найруулагч Федерико Феллини. Юсов багшийн зураглаачийн мэргэжил, кино урлаг, кино бүтээх үйл явц, ер нь хүмүүст хандах хандлага надад их нөлөөлсөн гэж би боддог. Тарковскийн дөрвөн кинон дээр ажиллаж, түүний дахин давтагдашгүй өвөрмөц кино хэлийг бүрэлдэхэд хамгийн хүчтэй хамтрагч нь байсан Юсов багш ёс суртахуун, хүнлэг сэтгэлээс үүдэлтэй нэгэн шалтгаанаас болж түүний “Толь” кинон дээр ажиллахаасаа татгалзсан юм.

 Вадим Юсов ба Андрей Тарковский

Энэ нь ээжийнхээ зургийг нууц камераар авахыг Тарковский хүсэхэд Юсов зөвшөөрөөгүй байдаг. Дашрамд хэлэхэд, хожим нь Тарковский энэ бодлоо орхисон юм. Феллинигийн хувьд, ер бусын авъяас, гайхалтай уран бүтээлүүдээс нь гадна энэ хүнийг хувь хүнийнх нь талаар тодорхойлж болох нэг түүх надад их сургамжтай, сайхан санагддаг. Тэр машин жолоодох маш дуртай, үнэтэй гоё машинуудтай байсан гэдэг. 1970-аад оны үед тэрээр нэг дугуйтай хүүг бараг дайрах шахсан юм гэнэ лээ. Тэгээд энэ санамсаргүй тохиолдлын дараа Феллини өнөө үнэтэй машинуудаа бараг зүгээр шахуу, маш хямдхан зараад дахиад нэг ч удаа жолооны ард суугаагүй, явган явдаг болсон гэдэг. Ер нь түүний гэргий Жульетта Мазина, Феллини хоёрын хамтын амьдралын түүх ч гэсэн энэ хүнийг өөрийн эрхгүй хүндлэх сэтгэл төрүүлдэг.

- Залуу үеийн кино бүтээгчдэд хандан хэлэх зөвлөгөө. Хоосон хэлбэрдэлтээс хэрхэн сэргийлэх вэ?
-Таны хийж байгаа уран бүтээл таны амьдрал, хүмүүст хандах хандлагын ойлт, салшгүй нэг хэсэг нь болдог. Тэгэхээр сайн уран бүтээлч болохыг чухалчлахаас илүү сайн хүн болж төлөвших нь урт бөгөөд бэрхшээлтэй ч гэсэн цорын ганц зам байж мэдэх юм. Ер нь өөрийнхөө хийсэн юманд хэт өндөр ач холбогдол өгөлгүй, харин ямагт тодорхой зай барьж, ялимгүй шоглонгуй хандаж сурах нь хоосон хэлбэрдэлтээс сэргийлж, ур чадвараа дээшлүүлэхэд чинь тус болох болов уу.

- See more at: http://review.time.mn/content/41666.shtml#sthash.M0dYmEzs.dpuf

Эх сурвалж: http://artfilm.mn/

http://review.time.mn/content/41666.shtml

Ц.Шийрэвдорж: 90 настай эмээ “Америхан атомын бөмбөг хаясан байх” гэж билээ

2014-02-17 17:00:00

Баянхонгор аймаг дахь Их Богд уул

Баянхонгор аймгийн Богд суманд 11 баллын хүчтэй газар хөдөлсөн гэдэг. Харин энэ мэдээг хамгийн анх улсад мэдээлсэн хүн бол тухайн үед сумын Эвлэлийн үүрийн дарга хийж байсан Ц.Шийрэвдорж гуай. Энэ газар хөдлөлтийг нүдээрээ үзсэн хүн өдгөө цөөн үлдсэн агаад Ц.Шийрэвдорж гуай 60 орчим жилийн тэртээг ийн дурслаа.

1957 оны арванхоёрдугаар сарын 4. Нэгдэл байгуулагдаад дөнгөж нэг жил орчим л болж байлаа. Аж ахуйн, соёлын, худалдаа бэлтгэлийн, өвөлжилтийн төлөвлөгөө биелүүлнэ гээд ажил тасардаггүй байсан үе. Тухайн үед би 23 настай, сумын Эвлэлийн үүрийн дарга байлаа. Сумын Намын үүрээс албан хаагчдыг багуудад төлөөлөгчөөр томилов. Манай сум зургаан багтай. Зургадугаар багийнхан төлөвлөг өө биелүүлэхдээ тааруухан байсан юм. Эвлэлийн үүрийн дарга намайг “Зургадугаар багийн өвлийн бэлтгэлийг хангаж, худалдаа бэлтгэлийн төлөвлөгөөг хангавал” гэж долоо хоногийн хугацаатай үүрэг өглөө. Зургадугаар багийнхан Их богд уулын бэл орчмоор нутаглана. Сумын төвөөс малын бага эмч Доржтой орой гараад Орог нуурын хойд талаар тойрч тэндээ айлд хоноод явсан. Үдийн хэрд бид морин замаар цувраад явж байтал гэнэт л пир пар хийх чимээ гарлаа. Өргөөд шидчих шиг л болсон. Нэг харсан тэмээтэйгээ шидэгдчихэж. Босоод хартал хөлдсөн нуураас уур цан савсаад, нуурын мөс энэ тэнд овоорчихсон, трактороор түрээд бөөгнүүлчихсэн юм шиг л байна. Хар дарж зүүдэлж байгаа бил үү ухааны юм бодлоо. Гэтэл үгүй ээ. Бид хоёрын явж байсан зам орчмоор газар хоёр хуваагдаад, бид нэг эрэг рүү унасан юм байна л даа. Хуваагдсан газраас ус, шавар оргилж байсан. Тэнгэрт бөөн тоос, усны уур, харуй бүрий болчихсон юм шиг л. Би нуур цөмрөөд газар сорж байна гэж бодохдоо хагарсан газраар үсрээд уулын бэл рүү гүйсэн. Хэр том ан цав гарсныг санадаггүй, гутал, хувцас нил шавар болсон байсан юм даг. Зургаа, долоон км хэртэй гүйсэн байгаа юм, одоо бодоход. Хар хурдаараа гүйж яваад эргээд хартал тоос, уур багасаж, эргэн тойрон харагдах дайны болсон байлаа. Унаж явсан хоёр тэмээ тээр доор зүгээр харагдаж байна. Харин хамт явсан Дорж маань хаачсан юм бүү мэд. Тэрхэн зуур түүнийг мартчихаж. Тэгээд түүний амьд мэндийг мэдэх гэж, бас монгол хүн байна унаагаа авъя гэж бодоод буцлаа. Гэтэл нөгөө газрын ан цав бараг аньчихсан, жаахан зааг л үлдсэн байв. Чулуу аваад шидтэл унаж байгаа нь сонсогдоогүй, их л гүнзгий бололтой. Тэмээгээ хөтлөөд байж байтал Дорж хүрээд ирлээ. Доржийн гэр нууртай ойр, олон хүүхэдтэй хүн. Түүнд “Нуур цөмрөх шиг боллоо. Эхнэр, хүүхдээ аваад уул руу гар” гэж хэлчихээд цааш тэмээгээ хөтлөөд явлаа. Тэмээгээ унаад явах гэсэн чинь хөдөлдөггүй, тэмээ айхаараа явдаггүй амьтан юм билээ. Тухайн үед хадланг мал идэхээс хамгаалж хадлангийн пост гэж байгуулдаг байсан юм. Хадлангийн манаач Дуламхүү гэж нөхөр юу ч болоогүй юм шиг малаа хөөгөөд л гүйгээд байна. Би “Дуламхүү ахаа газар цөмөрчих шиг боллоо” гэтэл “Цөмрөөд орвол тэр л биз. Чи ч, би ч орно” гээд тоодоггүй. Тэгтэл уулын бэлээс хэдэн бог мал уруудаад ирлээ. Нуур руу оруулахгүй санаатай хөөсөн чинь араас нь нэг бүсгүй ирж байна. “Сайн байна уу” гэтэл мэндийн зөрүүгүй инээгээд байдаг. Би бол айгаад “ухаан алдчихсан” яваа. Газар дуугараад, байн байн гүрвэлзэж хөдөлнө. “Үгүй, чи яааваа” гэвэл нөгөө бүсгүй “Манай малын хороо хиргисүүр шиг болчихлоо” гэж байна. Хадлангийн манаачийн эхнэр гэнэ.

Тэндээс холгүй газар 90 орчим насны эмээ нутагладаг тул настай хүнээс учрыг асууя гээд очлоо. “Энэ юу болов, эмээ” гэтэл “Америха хүмүүс нуур руу, эсвэл Баруун богдын оройд атомын бөмбөг хаясан байх. Тэрнээс ингэж газар хөдөлдөггүй юм. Намайг багад газар хөдлөхөд авдарны цоож дуугараад л өнгөрсөн” гэв. Нээрээ л тэнгэрт одоогийн шаарыг бодвол арай томхон бөмбөлөг олон харагддаг байсан юм. Хүмүүс “Америкийн тагнуул” гэх мэт янз бүрээр ярина. Тэндээс гараад Дорждулам гэх багийн даргатай уулзахаар гэрийг нь зорилоо. Харанхуй болчихсон, бага гэрийнх нь дээрээс хад унаад дарчихсан, хаданд цохиулж үхсэн хэдэн ямаанаас өөр хүн, мал юу ч алга. Би айгаад буцаж яван Сомонпил гэдэг хөгшнийд очлоо. “Юу болоод байна вэ, дарга аа” гээд байдаг. Би юу гэж хэлэхээ мэддэггүй. Удсан ч үгүй багийн дарга ирлээ. “Нуур цөмөрчих шиг боллоо, холхон байхг үй бол болохгүй нь” гэж байтал нохой хуцаад хар Маам, эхнэртэйгээ ирлээ. Бидний байгаа газрын цаад талын нуруунаас иржээ. Тэр “Аав, ээж, дүү охин, Сэрээтэр гуай хаданд цохиулаад үхчихлээ. Баруун богд уулын ард гал гарсан. Галт уул дэлбэрэх шиг боллоо” гээд енгэнэтэл уйллаа. Тоос бургин, манан татсан, уулын орой харагдахгүй хэвээрээ. Галт уул дэлбэрсэн бол уулнаас холдох нь зөв гэж багийн дарга бид хоёр яриад уулын ойролцоо өвөлжиж байгаа айлуудыг тал руу явуулъя гээд шөнөжин айлуудаар орлоо. Хүмүүс ч үгэнд орж байна гэж жигтэйхэн. Малаа туух нь туугаад л, зарим нь өмссөн хувцастайгаа явсан. Тэгж байтал үүр цайж, бид суманд хэл хүргэхээр шийдэв.

Сум тэндээс 50 км зайтай. Багийн дарга бид хоёр оройдоо л сумын төв орлоо. Сумын дарга Рэнцэндорж, Намын үүрийн дарга Чойжилс үрэн нарт болсон явдлыг ярив. Суманд газар чичирхийлснээс өөр зүйл болоогүй тул хүмүүс юу ч мэдээгүй байв. Хэдэн хүн бидний байсан Их богд уул руу зөрж яваад, аймагт хэл хүргэхээр хэсгийн төлөөлөгч, прокурорын байцаагч өртөөний тэмээгээр гарсан. Нэгдэлд байсан ганц “ГАЗ-51” машин нь Өвөрхангай явсан, өөр унаа байхгүй. Намын үүрийн дарга намайг амар гэв. Гэртээ хариад унтах гэтэл нойр хүрдэггүй, хоол ч хоолойгоор давдаггүй. Гэтэл машин дуу гарлаа. Эрүүлийг хамгаалах яамнаас Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл суманд ажлаар явсан Бодьхүү гэдэг эмч аймагт хэл хүргэхээр яваа хоёртой таарч, тэд буцаад ирсэн нь тэр байж. Сумын дарга тэр машинд суугаад 210 км-ын зайтай аймгийн төв рүү явлаа.

Маргааш нь нэг онгоц Их богд уулын оройг тойрч тойрч сумын доод талд буусан. Хөгшч үүл “Төртэй байх чинь яасан сайхан юм” гээд сүү өргөөд сүйд. Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга Д.Майдараар тэргүүлүүлсэн Улсын онцгой комисс байгуулагдаж, онгоц ирсэн нь энэ. Д.Майдар дарга, Гэгээрлийн яамны сайд М.Жамсран, төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, профессор Д.Төмөр-Очир гуайн гэр бүлийн хүн, одон орон судлаач С.Нинжбадгар, газар хөдлөлтийн мэргэжилтэн Намнандорж зэрэг олон хүн ирсэн. О.Намнандорж гуай “Их Богд уулын дээг үүр нь онгоцоор тойроод ирлээ. Есөн баллын хүчтэй газар хөдөлсөн байна. Дахиж хөдлөхгүй. Гурван жилийн хугацаанд газар дуугарч, гүрвэлзэх мэт хөдөлнө. Энэ нь газар хоосон орон зайгаа эзэлж, хэвэндээ орж байгаа юм. Тэхийн бөндгөр гэж уул хуваагдаж, дөрв өн метр зөржээ. 200 км газар ан цав үүссэн байна” гэж ярьсан. Би тэр уулыг хараагүй. Миний явсан газраас бусад газраар сүйдтэй юм болоогүй, ганц ишигний хөл л гэмтсэн байсан. Нийт зургаан хүн нас барсан. Мал бага үрэгдсэн. Нуурын захад барааны Лхам гэж ганц бие хөгшин хэдэн ямаатай байсан юм. Тэдний л ямаанууд тэр үеэр алга болчихсон юм даг. Бараг 30, 40 ямаа шүү дээ. Харин олон хүн гэр оронгүй болсон доо. Хожим газар хөдлөлтийн хохирлыг арилгах ажлыг улсаас зохион байгуулж, гэр олгосон.

Дараа нь Намнандорж гуай “11 баллын газар хөдөлсөн байна” гэсэн. Нээрээ л газар гурван жил дуугарсан даа. Сүүлдээ дасчихдаг юм билээ. Тэрнээс хойш манай нутагт газар хөдлөөгүй. Хожим Кино үйлдвэрийн хоёр хүн ирээд намайг “Тэр газраа очоод тэмээнээс унаж байгаагаар зураг авахуул” гэсэн. Би залуу ч байсан, ичээд очоог үй. Газар хөдөлснийг нүдээрээ үзсэн хүн надаас гадна манай нутагт Жамц гэж ганц хөгшин л байна. Зургаан хүний нэртэй хөшөө Богд сумын төвд, газар хуваагдсаны мөр л үлдсэн шив дээ, одоо.

 

Э.ЭРДЭНЭЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/i/49865

 

Монгол Улсын тэшүүрийн спортын ууган Гавьяат тамирчин ,спортын мастер Л.Цэнд: Олимпийн стадионд төрийнхөө тугийг өргөн, орж ирсэн тэр мөч үнэхээр сайхан

Нийтэлсэн: 2014-02-15 09:15:33

            

 

Өвлийн олимпийн XXII их наадам OXУ -ын Сочи хотноо эхлээд удаагүй байна. OXУ өвлийн олимпийн бэлтгэл ажилд 51 тэрбум ам.доллар зарцуулж, дэлхийн хүчтнүүдийг хүлээн авлаа. Өнөөдрийн зочноор өвлийн олимпод эх орноо төлөөлж гурван удаа оролцсон Монгол Улсын тэшүүрийн спортын ууган Гавьяат тамирчин ,спортын мастер Булган аймгийн Сайхан сумын харъяат Л.Цэндийг урьсан юм. Тэрээр, 70 насны босго аль хэдийнэ алхсан ч өнөөг хүртэл шигшээ багийнхаа зөвлөх дасгалжуулагчаар ажилласаар байна.
-Монгол Улс хэдэн оноос өвлийн олимпод оролцож эхэлсэн талаар ярилцлагаа эхлүүлэх үү?

-Монгол Улс анх 1964 онд өвөл, зуны олимпод оролцож эхэлсэн. Тэр үед өвлийн олимпийг “цагаан”, зуны олимпийг “ногоон” гэж нэрлэдэг байлаа. Өвлийн олимпийг анх дэлхий даяар 1924 онд Францын Шамони хотод зохион байгуулсан байдаг. 1960 -аад оноос Монгол Улсын нэр хүнд олон улсад өсөж, тив, дэлхийд зохиогддог спортын уралдаан, тэмцээнүүдэд тамирчдаа оролцуулж байх төр засгийн бодлого сэргэж ирсэн юм. 1961 онд Монгол Улс өвөл, зуны олимпод оролцох тогтоол гарч, олимпод оролцох тамирчдаа сонгох, улсын шигшээ багаа залуу тамирчдаар сэлбэх ажлыг эрчимжүүлж эхэлсэн гэдэг.
-Та тэшүүрийн спортоор хэзээнээс хичээллэж эхэлсэн бэ?

-Тэр үед би УБДС -ийн биеийн тамирын ангийн II курст суралцдаг, хичээлийн бус цагаар тэшүүрийн бэлтгэл сургуулилтаа хийдэг, Булган аймагтаа тэргүүн байранд шалгарсан энгийн нэгэн оюутан байлаа. Намайг ОХУ-ын мэргэжилтэн багш Данилов их дэмжиж бэлтгэл сургуулилт хийж байгааг ажиглаж, зөвлөгөө өгнө. Үндсэндээ Данилов багш маань намайг Бүх ард түмний анхдугаар спартикиадад бэлтгэж байлаа. Тэрээр, надад “Чи холын зайд сайн уралдаж байна. Түрүүлэх найдвартай” гэж урамшуулна. Спартикиад болохоос нэг сарын өмнө ЗХУ -аас мэргэжилтэн П.И.Павлов ирсэн юм. П.И.Павлов Монголын тэшүүрчдийг Дэлхийн аварга, Олимпийн их наадамд бэлтгэн оролцуулах зорилготой уригдан ирсэн юм билээ. Монголын бүх ард түмний спартикиад 1961 оны хоёрдугаар сард цана, тэшүүрийн төрлөөр эхэлсэн. Хот, хөдөөгөөс 200-аад тамирчин ирсэн байв. Тэдний дотор манай тэшүүрийн спортын алдартай “томчууд” Ж.Гүржав, Д.Намсрай, П.Галсан, Д.Сүхээ, Ц.Лхамжав, М.Наранцэцэг, Сонинбаяр, Дулмаа нар ирсэн харагдав. ёстой сүрдмээр.
-Спартикиадад хэдэн метрийн зайд уралдаж, ямар амжилт үзүүлсэн бэ?

-Би 5000, 10.000 метрийн зайд оролцсон. 5000 метрийн зайн уралдаан шөнийн 01.00 цагт эхэлсэн юм. Намайг гараанд гарахаас өмнө “Алдар” нийгэмлэгийн тамирчин Д.Сүхээ 5000 метрийн зайд есөн минут 15.2 секундын амжилт үзүүлж, улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоосон байлаа. Миний гарах ээлж ч болов. Хөвсгөл аймгийн тамирчин Б.Жалбаатай гараа таарсан. Оюутны байрнаас шөнө тэмцээнд ирэхдээ “намайг хар” гээд байрныхаа бараг бүх оюутныг дагуулж ирсэн. Мөн манай сургуулийн Намын хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн хорооны төлөөлөл, багш нар ирсэн юм. Гараа эхлээд төдий л удаагүй байхад хөгжөөн дэмжигчид маань хашгиралдаж, багш Данилов хуруугаа гозойлгон “молодец”, “хорошо” гэж орилж байлаа. Барианд ороход радио узелиэр “УБДС -ийн оюутан Л.Цэнд есөн минут 10.1 секунд хурдалж, БНМАУ -ын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоолоо” гэж зарлав. Ингээд 5000 метрийн зайд УБДС -ийн оюутан Л.Цэнд миний бие I байр, “Алдар” нийгэмлэгийн тамирчин Д.Сүхээ II байр, “Хөдөлмөр” нийгэмлэгийн тамирчин Ж.Гүржав III байр эзэлсэн юм. Маргааш нь болох 10.000 метрийн зайн уралдаан намайг нэлээд түгшээж байлаа. Өрсөлдөгч тамирчид маань бэлтгэлээ Эрхүү хотод хийгээд ирсэн. Данилов багш “Чи түрүүлнэ, рекорд эвдэнэ, багш нь тооцоог сайн хийнэ. Харин чи багшийнхаа хэлснээр яваарай” гэж захилаа. 10.000 метрийн уралдааны гараанд алдарт тэшүүрчин Д.Сүхээтэй таарчээ. Гараа эхлээд 13 тойроход Сүхээгээ 200 метр орхисон юм. 10.000 метрийн зай нь цэнгэлдэх хүрээлэнг 25 тойрно гэсэн үг. Таван тойрог дутуу үлдэхэд Сүхээгээ гүйцэд түрүүлж, барианд 19 минут 04 секундын хурдалж мөн улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоож, спортын мастерын болзол ханган хоёр дахь алтан медалиа хүртсэн. Аваргыг давж, аварга болдог гэдэг шиг миний хувьд ёстой од нь гялалзсан тэмцээн болсон юм даа.
-Та улсын шигшээ багийн тамирчин болсон тухайгаа яриач?

-Бүх ард түмний спартикиадад амжилттай оролцсон тул улсын шигшээ багт тамирчнаар авах санал ирснийг би баяртайгаар хүлээж авсан. УБДС-иасаа гурван жилийн чөлөө авч шигшээ багийн тамирчин боллоо. Сургуулийн захиргаа, оюутнууд “Чи шигшээ багт орсноор Дэлхийн аварга, олон улсын тэмцээн, Олимпийн наадамд оролцох эрх чинь нээгдэж байна хичээгээрэй гэж ерөөж байсан нь биелэлээ олсон юм. 1961 оны оны 11 дүгээр сарын 01 -нд улсын шигшээ багт ороход Ж.Гүржав, П.Галсан, Д.Сүхээ, Ц.Ламжав, М.Наранцэцэг, Ж.Сонинбаяр, дасгалжуулагч Д.Намсрай мэргэжилтэн П.И.Павлов нар байлаа. Тэр үед надтай хамт шигшээ багт У.Очирбат, Л.Дамдин, Б.Жалбаа, Н.Цогзолмаа, О.Шаравсэнгэ, Б.Сүрэнжав, Л.Зундуй, Д.Чагнаа, Баярмагнай нар орж байлаа.
-Тухайн үед тамирчид л гадны орнуудаар хамгийн их явж үзсэн байдаг?

-Би шигшээ багт багш, багийн ахлагчаар 12 жил ажилласан. Улсын шигшээ багт байсны буянаар ЗХУ -ын Москва, Киров, Свердловск, Эрхүү, Улаан-Үүд, Казахстаны Алма-Ата, Польшийн Варшав, Запоконе, Германы Берлин, Карлмарксштат, Инцель, Франкфурт-Май, Мюнхен, Австрийн Венн, Инсбруг, Италийн Де Модоно, Норвегийн Осло, Ёвиг, Францын Парис, Герноволь, Альбертвил, Японы Токио, Хакуне, Кариузова, Саппоро, БНАСАУ -ын Пхенянь, Самуужнь, БНСУ -ын Сөүл, БНХАУ-ын Бээжин, Шанхай, Харбин, Чаньчунь зэрэг улс, хотуудаар явлаа. Энэ нь ард түмний минь буян, эх орны минь хишиг гэж бодож баярлаж явдаг шүү.
-Та гаргасан амжилтаа тооны хэлбэрээр тайлбарлавал сонин байх?

-За тэгье. Too бол товчхон, тодорхой байдаг. Би олимпийн их наадамд гурван удаа оролцсон. Тодруулбал, 1964, 1968, 1972 онд. Мөн дэлхийн аваргад гурван удаа оролцсон. Олон улсын шигшээ тэмцээнд 10 гаруй удаа оржээ.
-Үзүүлсэн амжилтаасаа дурьдвал?

-Ази тивийн рекорд амжилтыг 10.000 метрийн зайд хоёр удаа, Монгол Улсын рекорд амжилтыг 43 удаа шинэчлэн тогтоосон. Олон улсын тэмцээнээс гурван алт, дөрвөн мөнгө, гурван хүрэл медаль буюу нийт 10 медаль хүртсэн. Монгол Улсын аварга, Спартикиадын тэмцээнээс 50 гаруй медаль хүртсэн байх юм.
- Дэлхийн аваргын тэмцээнд оролцож байсан тухайгаа уншигчдад сонирхуулаач?

-1964 онд Австри улсын Инсбургт болсон өвлийн олимпийн IX их наадмын өмнөх жил ДАШТ -д орох бэлтгэл хийхээр Казахстаны Медеогийн мөсөн гулгуурын талбайд ЗХУ-ын шигшээ багийн тамирчидтай хамтарсан бэлтгэл хийсэн юм. Бэлтгэлд  Дашням, Гүржав, Зундуй-Ёндон, Лхамжав, Наранцэцэг, Сонинбаяр, Очирбат, дасгалжуулагч багш Намсрай, мэргэжилтэн Павлов нар байлаа. Оросын шигшээ багийн дасгалжуулагч нь дэлхийн гурван удаагийн аварга Олег Гончаронко, Борис Цыбек нар бэлтгэлд байсан. Орос ах нараасаа их зүйлийг сурсан даа. Энэ үед 500 метрийн зайд 39.6 секунд хурдалж дэлхийн хамгийн хурдан хүнээр тодроод байсан Е.Гришин гуайтай танилцсан юм. Тэр алдартай аваргаар тэшүүрээ ирлүүлж үзсэн азтай хүн шүү, би.
-Олон улсын тэмцээний үеэр Оросын тамирчин таны хор шарыг малтсан тохиолдол гарсан гэсэн?

-1963 оны нэгдүгээр сард болсон олон улсын тэмцээний үеэр болсон явдал. Энэ тэмцээнд долоон орны тамирчид хоёр өдөр өрсөлдсөн. Тэмцээний эхний өдөр би 5000 метрийн зайд найман минут 17.5 секундын амжилт үзүүлж III байр эзлээд их л баяртай байлаа. Хоёр дахь өдөр 1500 метрийн зайд уралдаж дуусаад байтал 10.000 метрийн тамирчид гараанаас гарсан юм. Урьд өдөр нь 5000 метрийн зайд I байр эзэлсэн Оросын олон улсын хэмжээний мастер Павлов над руу ирээд “Чи бид хоёр гараа таарчээ. Чи энэ зайд хэд явдаг вэ?” гэж байна. Би 17 минут гэлээ. Өө тийм бол би чамайг бүтэн тойргоор гүйцэх юм байна гээд их л ёжлож байна. Гэнэт хор шар хөдөлсөн. Гришин аваргаар тэшүүрээ ирлүүлсэн юм чинь тэр муу онгироо Оростой үзэлцэнэ дээ” гэж бодоод гараанаас гарч нөгөө Оросыг ардаа орхин 16 минут 25.4 секундын амжилтаар I байр эзэлж Ази тивийн рекордыг шинэчлэн тогтоосон. Павловын хорон үг намайг хурцалсан байх гэж боддог. Тэр тэмцээнд манай Лхамжав, Дашням нар өөрийн улсын рекорд амжилтыг шинэчлэн тогтоосон юм.
-Олимпод оролцсон тухайгаа сонирхуулаач?

-1964 оны Австрийн Инсбург, 1968 оны Францын Герноволь, 1972 оны Японы Саппорогийн олимпод тамирчнаар, 1992 оны Францын Албертвиллийн олимпод дасгалжуулагчаар оролцсон доо.
-Өвлийн олимпод оролцсон Монгол Улсын анхны баг тамирчдын талаар дурсахгүй юу?

-За тэгье. 1964 онд Австри улсын Инсбург хотноо IX “цагаан” олимп болсон юм. Энэ олимпод оролцох баг тамирчдыг хоёр хэсэгт хуваасан. Тэшүүрчдийг Казакстанд, цаначдыг Польшид бэлтгэлд гаргасан. Тамирчдыг Намын төв хорооны Б.Боёо, БТСЭТ -ийн зөвлөлийн орлогч дарга Г.Цэрэндорж нар ахалж, орчуулагчаар Л.Боль ажилласан. Тэшүүрийн дасгалжуулагчаар Д.Намсрай, тамирчдаар Ц.Лхамжав, Ж.Гүржав, Л.Дашням, Б.Жалбаа нар явсан. Цанын дасгалжуулагчаар П.Рэнцэндорж, тамирчнаар Д.Дамдинжав, Б.Дашгай, Ц.Данзан, Х.Баадай, Б.Зундуй, Л.Дашдэмбэрэл, С.Нацагдорж, Ж.Жавзандулам, Д.Пүрэвлоов нар оролцсон юм. Инсбургт олимпод зориулан шинээр байшин, орон сууц барьж, тамирчдад шаардлагатай иж бүрэн үйлчилгээг цогцлоосон байлаа. IX олимпод 35 орны 1000 орчим тамирчин оролцсон байдаг юм.
-Тамирчин хүний хувьд сэтгэлд тань үлдсэн хамгийн сайхан дурсамж юу вэ?

-Монголын тамирчид олимпийн тосгонд тугаа байрлуулахад манай төрийн далбааг дөрвөн хүн алган дээрээ барин хөгжмийн аянд алхан ирж, хүндэтгэлтэйгээр дээш өргөхөд манай төрийн дуулал эгшиглээд мөн ч сайхан байж билээ. Миний амьдралд тохиолдсон мартагдашгүй үйл явдал бол орчуулагч Л.Болийн хамт олимпийн стадионд төрийнхөө тугийг өргөн, баг тамирчдаа манлайлан орж ирсэн тэр мөч үнэхээр сайхан дурсамж үлдээсэн. Олимп дэлхийн бүх улс, үндэстнийг социалист, капиталист, хар, цагаан гэж ялгалгүй эвлэлдэн нэгдэх, харилцан ойлголцох, дэлхий нийтийг хамарсан хамгийн сайхан баяр.
-Инсбургийн олимпод та ямар амжилт үзүүлэв?

-Энэ олимпод би 20 -д орсон санагдана. Харин ЗХУ -ын тэшүүрчин Л.Скобликова дөрвөн зайд алтан медаль хүртэж олныг гайхшруулсан явдал болсон. Казахстаны олон улсын тэмцээнд 10.000 метрт 16 минут 25.07 секундын амжилт үзүүлж түрүүлсэн миний амжилтыг Германы тамирчин давтаж зургадугаар байр эзэлж байлаа.
-Та олон жил багш дасгалжуулагчаар ажиллалаа. Өөрийнхөө багш нарын талаар хуучлаач?

-Миний багш нар гэвэл Нямдорж, Намсрай, Гүржав, Даржаа, Дашдаваа гээд олон хүнийг нэрлэнэ. Би энэ олон сайхан багш нарынхаа хүчинд тэшүүрчин болсондоо баярлаж явдаг хүн. Хүн ер нь багшийнхаа ачийг хэзээ ч мартаж болохгүй.
-Таныг төмөр замд их элэгтэй хүн гэж сонссон…?

-Тиймээ, тэр үнэн. 1967 онд шигшээ багт байхдаа УБТЗ -ын “Замчин” нийгэмлэгийн нэр дээр тэмцээнд ордог байсан юм. Тухайн үед даргаар нь Нямсүрэн, Аравсал нар ажиллаж байсан. Би ажлынхаа чөлөө заваар “Замчин” нийгэмлэгийн хүүхдүүдэд дасгалжуулагч ажилладаг байлаа. Тэр үед манай секцэнд сайн тамирчин болох ирээдүйтэй хүүхдүүд олон байсан. Эрдэнэчимэг, Жавхлант, Даваасүрэн, Норжоо гээд л… “Замчин” нийгэмлэгийн хүүхдүүд улсын аварга шалгаруулах болон бусад тэмцээнд дээгүүр байр эзэлдэг байсан нь намайг 1970 онд Монгол Улсын Гавьяат тамирчин болоход нөлөөлсөн гэж боддог. Гавьяат болсны дараа Ц.Лхамжав, Л.Дашням нар маань Гавьяат тамирчин болж намайг “тэшүүрийн спортын булган сүүлт” гэж нэрлэсэн гэдэг.
-Та хүсэл мөрөөдлөө манай уншигчидтай хуваалцаач?

-Олон газраар явж, юм үзэж нүд тайлаагүй залуу байхдаа үзсэн Казахстаны Ала-Тау уулын хормойд байрладаг Медеогийн мөсөн гулгуурын талбай шиг битүү дээвэртэй, орчин үеийн хөргөлтийн системтэй талбайтай болох юмсан гэж мөрөөддөг байсан. Харин одоо бид мөсөн гулгуурын талбай барих газартай, мөрөөдөл биелэх боломж ч бий болсон. Одоо талбайгаа барьж байгуулах ажлыг тал талаасаа дэмжин хийх л үлдээд байна.
- Таны бахархал?

-Би Булган нутгаараа бахархдаг. Булганыхан эх орондоо бүхний анхдагч нь байдаг. Анхны Хөдөлмөрийн баатар, анхны сансрын нисгэгч, анхны олимпийн аварга гэх мэтээр яваад өгнө дөө. Ард түмэн бүгд мэдэх учраас илүүг нуршаад яахав.

Р.Цэрэнжав

Эх сурвалж: “Ганзам” сонин

http://sonin.mn/news/sport/23999

Германы алдарт дуучин Нана Квамэ Аброква. “Бүсгүйчүүд байхад хэзээ ч ижил хүйстэн байж чадахгүй”

      

Өнөөдөр 14 цаг 59 минут
Монгол-Австрийн Залуучуудын Холбооны урилгаар Германы алдарт дуучин Нана Квамэ Аброква гуравдугаар сарын 1-нд Монголд тоглолтоо хийхээр болсон. Тэгвэл уг холбооны төлөөлөл Монголоос анх удаа дэлхийн одын өөрийн оронд тоглох тоглолтонд зориулж бүрэн хэмжээний ярилцлагыг авсан билээ. 2013 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд ХБНГУ дахь Mонголын элчин сайдын яаманд алдарт дуучнаас авсан ярилцлагын үргэлжлэл хэсгийг уншигчдадаа хүргэж байна.
-Уран бүтээлч болоход тань юу танд хамгийн их нөлөөлж, урам зориг, онгод хайрласан бэ?
-Энэ үнэхээр сайхан асуулт байна. Хөгжим надад хэзээд ойр дотно мэдрэмж төрүүлж ирсэн. Би чин сэтгэлээсээ дуу хөгжимд хайртай, дуртай нэгэн байсаар ирсэн. Би анх хөгжимтэй холбогдохдоо Rep-ээс эхлээд soul, rnb, rock хүртэлх бүх төрөл, чиглэлийн дуу хөгжмийг сонирхож сонсдог байсан. Одоо ч гэсэн би Micheal jackson, Public enemy, PMD, The Police, rock чиглэлээс ASDC гэх мэт янз бүрийн урсгалын дуучид, хамтлагуудыг сонсдог. Миний анхны гараа DJ-гээс эхэлсэн шүү дээ. Би олон сайхан уран бүтээлчдийг харж, урам зориг авдаг байсан.
Одоо өөрийнхөө дуртай, хайртай зүйлээ мэргэжил болгоод, бас хүмүүсийг өөрийнхөө уран бүтээлээр хүмүүст сайхан сэтгэгдэл төрүүлж байгаадаа үнэхээр их аз жаргалтай байдаг. Одоо ингээд Монгол руу хүртэл уригдаад очиж байгаа нь маш сайхан санагдаж байна.
-Дуучин болоход тань юу хамгийн их нөлөөлсөн бэ? Мөн анхны гарааныхаа тухайд?
-Ер нь бол надад тэгж их нөлөөлсөн юм байхгүй. Яагаад гэхээр надад өөр сонголт байгаагүй гэх үү дээ /Инээв/. Учир нь би багаасаа л хөгжимд хайртай байсан. 16 настайгаасаа хөгжмийг илүү их сонсдог болж эхлээд 19 наснаасаа DJ хийж уран бүтээлийнхээ гарааг эхэлсэн. Ээж маань үүнийг хамаг чадлаараа эсэргүүцэж байсан ч надад тийм ч их цаг хугацаа байгаагүй, би хөгжимгүй амьдарч чадахгүй гэдгээ л мэдэрч байсан. Миний найзууд, хамтран ажилладаг хүмүүс маань мөн л над шиг DJ байсан. Бид хамтдаа урлагийн гараагаа эхлээд, надад ямар ч алдар цол байгаагүй тэр үед нэг найз маань намайг шууд л өөрийн дураар MC хэмээн өргөмжилж билээ. Тэгээд л MC гэдэг сайн дураараа өгсөн цолноос би реппер болсон юм даа. /Инээв/
Анх тайзан дээр гарсан түүх маань одоо бодоход маш аймшигтай, бас их инээдтэй санагддаг. Өө бурхан минь, би тайзан дээр гараад л шууд дууныхаа үгийг мартчихсан. Тэр үед надад үнэхээр аймшигтай, ичмээр мэдрэмж төрж байсан. Би гартаа микрофоноо барьчихсан, үнэхээр сандарсан байсан л даа. Аз болж миний хажууд өөр нэг MC байсан, би түүнд шууд л микрофоноо өгөөд алга болсон. Тийм ээ, анхны тайз маань ийм л байсан. Одоо бол мэдээж бүх зүйл өөр. Тайзан дээр гарах үнэхээр сайхан мэдрэмж.
-Таны амжилтын хамгийн оргил үе хэзээ тохиож байсан бэ?
-Би оргил үеэ яг төдий хугацаанд, тэнд энд гэж хэлэхгүй. Миний оргил үө 1996 оноос эхэлсэн гэж би боддог. Би анхны сингл “Darkman”-аа гаргасны дараа ар араасаа олон дуунууд маань хит болсон. Миний мөрөөдөл биелсэн. Би маш богино хугацаанд олны танил болж, олон орнуудаар аялан тоглосон. Энэ үеийг л би оргил үе маань гэж хэлнэ дээ. Миний уран бутээлээ тууривах тэр үйл явц бүр миний амьдралын оргил үеүд байх болно.
Би их азтай хүн. Өөрийнхөө хайртай дуртай зүйлийг мэргэжил болгоод түүгээрээ амжилт гаргаад явж байгаадаа үнэхээр их баярладаг. Бурханаас заяасан авьяасаар хүмүүст аз жаргал өгч чадаж байна аа гэдэг бол маш агуу зүйл.
-Ta хүүхэд насныхаа тухай дурсаач? Та өөрөө хүүхэдтэй юу?
-Миний хүүхэд нас үнэхээр сайхан байсан. Миний аав менежер, ээж багш хүн байсан. Тэд маш сайн аав ээж байж чадсан, ажилсаг гэр бүлд төрж өссөндөө би одоо ч бурхандаа талархаж явдаг. Хүүхдэд анхнаас нь ямар суурь хүмүүжил өгөх нь маш чухал. Хүн тэр хүмүүжлээрээ ирээдүйд амьдрах болно. Намайг юугаар ч дутаалгүй сайн хүн болгон өсгөсөнд нь би үнэхээр баярлаж явдаг.
Би хоёр сайхан хүүхэдтэй. Охин тэгээд хүү. Хүүхдүүд гэдэг үнэхээр гайхалтай бурханы бэлэг шүү.
-Та сайхан хайртайгаа учирсан уу? Энэ талаар…?
-Тийм ээ, би сайхан хайртай учирсан. Үнэхээр би гүн гүнзгий тэр сайхан хайрыг олсон. Энэ бол хөгжим. Бас миний хайртай фэнүүд.
-Таны амьдралын хамгийн хүнд хэцүү үе хэзээ байсан бэ? Тэр үеэ яаж даван туулсан бэ?
-Миний аав, ээжийн нас барах тэр үеүд миний амьдралын хамгийн хүнд хэцүү байсан. Миний ээж, аав 10 жилийн зайтай нас барсан. Ээжийгээ нас барах үед би дөнгөж 18 настай байсан. Германд аль хэдийн ирчихсэн, дуу хөгжимтэй холбогдоод эхэлчихсэн байсан үе. Би айлын том хүү, хоёр эрэгтэй, нэг охин дүүтэй л дээ. Ээж маань хөхний хорт хавдраар нас барсан. Би тэр үед зүгээр л бусдын туслалцаа хэрэгтэй жаахан хүүхэд байснаа ухаарсан. Өмнө нь өөрийгөө их том болсон гэж бодоод явдаг байсан. Гэхдээ хүнд үеүд намайг тэр бүхнийг давж гарах хүч, тэнхээтэй хүн болгосон.
Миний энэ үеийн амьдралын тухай олон зүйлийг олж мэдэхийг хүсвэл миний эхний альбомыг сонсоод үзээрэй. Миний хувийн амьдрал, миний дотор юу болж байсан талаар ихийг олж мэдэх боломжтой. Хүнд хэцүү бэрхшээлүүд хүнийг төсөөлшгүй хүчтэй болгодог. Хүнд хэцүү үеүд үргэлж хойноосоо сайн сайхан зүйлийг дагуулж байдаг гэдэгт би итгэдэг. Хүн үргэлж сайн сайхан юмны талаар бодож байх хэрэгтэй. Нэг бүдэрлээ, хэцүү зүйл тохиолдлоо гээд дандаа эсрэг муухай юм бодож болохгүй. “Ying yang” гэж хятадаар хэлдэг шиг хүний амьдралд хүнд ч үе бий, сайхан ч үе бий, хэзээ ч битгий бууж өгөөрэй. Энэ чинь л амьдрал шүү дээ.
-Таны хамгийн хэлэх дуртай үг юу вэ?
-Миний хэлэх дуртай үг бол “Бүх зүйл боломжтой”. Тийм ээ, энэ бол миний хамгаас хэлэх дуртай үг. Хэрвээ хүн дотроо нэг зүйлийг хүсч түүнийхээ төлөө тэмүүлж чадаж байвал бүх зүйлийг хийж бүтээх боломж бололцоо аяндаа гарч ирдэг.
-Та чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ?
-Миний хобби ерөнхийдөө энэ тэрүүгээр аялах, хоол хийх, хүмүүстэй чин сэтгэлээсээ ярилцаж суух, тэгээд мэдээж хөгжим бол миний хамгийн том хобби шүү дээ. Би их олон зүйл сонирхдог. Жишээ нь би эдийн засгийн талаар их сонирхдог. Би шинэ соргог зүйлийг сурч мэдэх, унших хоббитой. Би тархиндаа их олон зүйлийг хийхийг эрмэлзэж тэр бүхнээ хобби болгож яваа хүн.
-Та голчлон ямар брэндийн сонголт хийдэг вэ?
-Энэ үнэхээр хэцүү асуулт байна. Би брэндүүдэд дуртай. Тансаг зүйлүүдэд ч мэдээж дуртай. Брэнд болгон өөр өөрийн гэсэн онцлогтой. Гэхдээ яг тэр нь надад илүү таалагддаг гэж хэлэх хэцүү юм. Вurberry, Рrada, Аrmani, Versage (versaje) гэх мэт бүгдийг нь л хэрэглэдэг, бүгд л сайн.
-Та ямар хүнийг жинхэнэ эмэгтэй хүн гэх вэ? Эмэгтэй хүний ямар ааш зан таалагддаг вэ?
-Би эмэгтэй хүнд хайртай, Би ямар гэдгээс нь шалтгаалахгүйгээр тэднийг хайрлаж хундэлж явдаг. Тэд амьдралд маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг хүмүүс шүү дээ. Жишээ нь гэр орныг эмэгтэй хүнгүйгээр төсөөлөхөд бэрх. Тэд байхгүй бол ямар ч халуун дулаан уур амьсгал байхгүй. Бас эмэгтэйчүүд маш ухаалаг байдаг, эрэгтэй хүмүүсээс ямагт түрүүлж сэтгэдэг.
Эмэгтэй хүн үзэсгэлэнтэй байх ёстой. Гэхдээ гаднаасаа биш дотроосоо. Хааяа угаалгын өрөө рүү ороод хэдэн цаг алга болчихоод шал өөр хүн болоод гарч ирдэг. Тэр нь ч гэсэн их хөөрхөн. Би жишээ нь хэзээ ч ижил хүйстэн байж чадахгүй. Ийм үзэсгэлэнтэй бүсгүйчүүдийг хараад би хааяа ижил хүйстнүүдээс “Чи яаж ижил хүйстэн байж чадаж байна аа?” гэж асуумаар байдаг. Гэхдээ энэ миний л бодол шүү дээ.
Хааяа эмэгтэйчүүд их аюултай байж чаддаг, гэхдээ чи тэд нараар оролдож зэвүүцлийг нь хүргэсэн тохиолдолд л тэд хариугаа авах маягаар маш аюултай болдог. Ямар ч эмэгтэй хүн маш хүчтэй, хүссэн бүхнээ өөрийн болгож чаддаг. Тийм ээ, бүсгүйчүүд ээ та нар бол үнэхээр хүчирхэг, гайхалтай сахиусан тэнгэрүүд.
-Та арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн (racism) талаар санал бодлоо бидэнтэй хуваалцаач?
-Би арьс өнгөний гадуурхлыг өөрийн амьдралаараа туулж байсан. Би ХБНГУ-д өсөж торнисон, анх 12 настайдаа энд ирж байсан. Би Гана улсад амьдардаг байхдаа олон улсын сургуульд явдаг байсан. Надад Хятад, Европ гэх мэт маш олон тив улсаас ирсэн найзууд байсан. Тэнд хэзээ ч хүмүүс бие биеэ гоочилдоггүй байсан болохоор би Ганад амьдардаг байхдаа арьс өнгөний үзлийн талаар юу ч мэдэхгүй хүүхэд байсан. Германд ирснийхээ дараа би өөрийгөө “Хөөх, чи бусдаас өөр харагдаж байна” гэж бодох болсон.
Одоо бол миний хувьд арьс өнгөний үзэл, гадуурхал зэрэг нь үнэхээр хэнд ч хамаагүй зүйл. Хэрвээ хүн арьс өнгөөр бусдыг ялгаварлан гадуурхаж байгаа бол тэдний зүрх сэтгэл хаалттай хэвээрээ байна гэсэн үг. Юу тэдэнд байгаа болоод тэд надаас илүү хүмүүс болж байгаа юм бэ? Эсвэл юу надад илүү байгаа болоод чамаас илүү гараад байгаа юм бэ? Хүүхдүүд ухаан орох хүртлээ өөрийгөө бусадтай адилхан арьстай, адилхан нүд амтай гэж боддог. Жаахан ухаан ороод ирэх үед нь хүмүүс ялгавартай хандаж, чи бусдаас өөр шүү гэж яс маханд нь, сэтгэлд нь мэдрүүлдэг.
Одоо бусдыг арьс өнгөөр гадуурхдаг хүмүүс байвал “Алив ээ, бид чинь 2013 онд, орчин цаг үеийн нийгэмд амьдарч байна шүү дээ” гэж хэлнэ. Энэ бол дэндүү хоцрогдсон сэдэв. Одоо ийм хүн байвал би тэр хүнийг үнэхээр өрөвдөнө. Тэр намайг мэдэхгүй, миний дотор юу байгааг харж чадахгүй их олон зүйлээр хоцорч байна гэсэн үг. Би зүгээр л арьс өнгийг гадуурхдаг үзэл бодлоо одоо болиоч ээ, томоожоогүй хүмүүс ээ гэж хэлмээр байна.
-Эрх чөлөө, шударга ёсны тухай таны бодол юу вэ?
-Эрх чөлөө гэдгийг би байгаль дэлхийд, хүн бүрт, сэтгэл зүрх бие мах бодод нь байгаасай гэж хүсэж, найдаж явдаг. Хэн ч байлдаж тулалдаж бие биенийхээ амийг хөнөөх гэж энэ орчлонд мэндлээгүй. Тийм ээ, бид өөр арьс, өөр нүдтэй, өөр ёс заншил, шашин шүтлэгтэй. Бас өөр өөрийн гэсэн эх хэлтэй. Гэхдээ бид бүгд л энэ дэлхийд мэндэлсэн байгаль ээжийн үрс. Тийм ч учраас хааяа бодохоор улс орнуудыг хязгаарласан хил гэж зүйл байгаад дэмий ч юм шиг.
Яахав, бидэнд өөр өөрийн гэсэн орон зай хэрэгтэй л дээ. Гэр бүл, нийгмийн эрх чөлөө, улс төр, ажил төрлийн гээд бүх чиглэлд эрх чөлөө маш чухал сэдэв. Харамсалтай нь дэлхий дахинд болж буй үйл явдлыг сонсохоор, яагаад зүгээр л энх тайван, дайн байлдаангүй амьдарч болдоггүй юм бол доо гэж өөрийн эрхгүй боддог.
-Дайн байлдаан болоод терроризмыг та аль өнцгөөс хардаг вэ?
-Терроризмын талаар би сайн мэдэхгүй ээ. Террорист гэж хэн юм бэ? Засгийн газар луу чинь дайрах гэж оролдож байгаа хүн үү? Олон хүмүүсийн сайн мэдэх Nelson Mandela-гаар жишээ аваад үзье л дээ. Тэр хүн эрх чөлөөний төлөө, өөрийн засгийн газарт хар арьстай хүмүүсийг хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө тэмцэж байсан. Мэдээж хүн ямар нэг чухал юмыг уриалаад түүнийхээ төлөө бүх амьдралаа золиослон тэмцэж байхад түүнийг нь хэн ч сонсохгүй бол тэр эсрэг үйлдэл хийж эхэлнэ.
Тэр хүмүүсийг л террорист гэж үзээд байдаг юм шиг санагддаг. Ер нь бол энэ их аюултай, хэцүү сэдэв. Хүн болгоны террорист гээд байгаа тэр хүмүүсийг бүгдийг террористууд гэж хэлэхэд хэцүү бас буруу гэж би боддог.
Ярилцсан Г. ГАНЧИМЭГ /Монгол-Австрийн Залуучуудын Холбоо/

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.