• Categories

  • Traffic

Ален Арман: Бага хаадын үеийн сургамж одоо ч бий

Өчигдөр 8 цаг 5 минут
Ай хөгийн амьдрал чи хэдий агуу ч чамаас би огт үл айна. Хүчит шуурганд хөөсрөн эргэлдэх хар бараан хөлгүй далай руу живэхээ мэдэж байсан ч шижим ч хийлгүй зүтгэнэм. Тэнгэрт гуагачих тэр хэдэн хэрээ шиг тэсгэл алдан намайг хүлээж суугаа үхэл чамаас би, үхэж байсан ч айхгүй ээ. Намайг ертөнцөд хүн шиг амьдарч чадсан уу гэж харин нар мандахад хэн нэгэн асуух юм бол дөлгөөхөн хаялах далай усан элсээ долоож, дөнгөж өчигдөрхөн энд гишгэсэн мөрийг минь мөлийлгөх биз ээ. Хэн ч юунд ч буруугүй, хэн ч хэнд ч өргүй ээ…
Ален Арман. 2009 оны есдүгээр сарын 25.
“Бага хаадын үе” хэмээх Монголын анхны түүхэн цуврал киноны зохиолч, продюсер Ален Армантай уулзаж, ярилцлаа.

-Түүхэн, тэр дундаа яагаад “Бага хаадын үе”-ийг хөндөж кино хийх болов оо?
-2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэж байхад ажлын хэсэгт нь би багтсан юм. Бид 800 жилийн түүхтэй агуу их улс, тэр түүхэн ойг тэмдэглэж байгаа ч чухам яагаад тэр агуу улс байхгүй болчихсон гэдгийг мэддэггүй. Тэгээд л ном зохиол судалж эхэлсэн дээ. Ингээд зургаа, долоон жилийн дараа амилсан даа.

-Тэр хугацаанд судалсан хэрэг үү?
-Анх надад материал гээд байх юм байхгүй байсан. Эхлээд цаасан дээр бичээд л, цуглуулж янзалдаг байлаа. “Бага хаадын үе” кино эхлээд нэг ангитай уран сайхны кино байсан. Энэ агуу төр ямар шалтгаанаар нурсан бэ гэдгийг хөөж явсаар байгаад түүхэнд гавьяатай энэ олон хаад, энэ арвин түүх намтрыг нэг ангитай уран сайхны кинонд багтаах боломжгүй гэдгийг мэдсэн. Тиймээс задалж бичиж эхэлсэн. Яг манай өөрийн үндэсний материал их ховор. Ер нь гадна, дотны олон юм ухах хэрэг гарсан. Азаар хуучин бичигтээ сайн, жаахан орос хэл гадарладаг учраас үүндээ тулгуурлан судалгааны материалаа цуглуулсан. Манай өөрсдийн баримт бичгүүд ч тус болсон.
Хүмүүс судалгаа гэж яриад л байдаг. Судалгаанаас гадна зохиолчийн уран фантази их хэрэгтэй. Яг үнэнийг хэлэхэд түүх болохоор нь тэр киног хүн үзээд байгаа юм биш. Зохиолчийн бас нэг технологи яваад байгаа учраас үзэгчдийн сонирхлыг татна шүү дээ.
-Мэдээж аливаа уран бүтээл туурвихад их бага хэмжээгээр хүндрэл гардаг. Таны хувьд “Бага хаадын үе” бүтээлд хэр хүндрэлтэй бүтсэн бэ? -Хүнд гээд байх юм бараг байгаагүй. Хийх л ёстой юм чинь. Хүнд хэрэгтэй юм болсон гэдгийг харахад гоё шүү дээ. Нэг сайтад миний ярилцлага гарсан байсан, 100 гаруй сэтгэгдэлтэй. Түүний 10 нь л намайг муулсан,  шүүмжилсэн байна лээ. Мэдээж анхны бүтээл учраас алдаатай, учир дутагдалтай тал олон байсан, гэхдээ дэмжсэн хүмүүс их байсан. Би сайтын сэтгэгдэлд дургүй хэрнээ анх удаа тэдгээр сэтгэгдлийг уншаад баярласан.
-Нууц биш бол “Бага хаадын үе” хэдий хэмжээний өртгөөр бүтсэн бэ?
-Би яг нарийн тоо хэлж чадахгүй. Гэхдээ ганцхан зүйл хэлж чадна. Одоогийн ганц ангит кино бүтдэг зардлаас бага зардлаар бүтсэн. Хамгийн бага гэсэн үг л дээ. Ямар сайндаа намайг кино бүтэх зардлыг унагаагаад хаячихлаа гэж байхав.
-Яаж ингэж бага зардалтай бүтээл гаргаж чадав аа?
-Ийм түүхэн гоё кино бүтээж байна гэхэд олон сайхан уран бүтээлчид үнэрхээгүй. Орон нутгаас найман аймгийн жүжигчдийг тоглуулсан. Энэ нь төсвийнхөө хямдыг харсандаа биш. Бид бүгд л адилхан уран бүтээлчид шүү дээ. Түүхэн сэдэвтэй, олон зуун хүний оролцоотой бүтсэн байдаг, гэтэл ганц ангитай кино хийж хүрэхгүй мөнгөөр бүтсэн гэхээр зарим нэгэнд нь сонин санагддаг шиг байгаа юм. Нарийн зохион байгуулалт хийж чадвал болдог л юм байна. Чингис хаан хэлсэн байдаг биз дээ. “Дайсныхаа тооноос нь бус эв нэгдлээс нь айж бай” гэж. Эв нэгдэл гэдэг маань зохион байгуулалт гэсэн үг. Тэр л зохион байгуулалтаар явсан. -Мандухай цэцэн хатны дүрээр мөнхөрсөн Ардын жүжигчин Н.Сувд гуай, Чингис хааны дүрээр алдартай, Ардын жүжигчин А.Энхтайван нарыг тэр дүрд нь сонгож тоглуулсан байсан. Өөр жүжигчин байж болоогүй юм уу. Яагаад заавал тэднийг сонгосон бэ?
-Хамгийн гол зорилго гэвэл зохиолч, продюсер хүний хувьд Чингис хаан, Мандухай цэцэн хатан хоёрыг заавал оруулах ёстой гэж бодсон. Эсэн тайшийн зүүдэнд ирж байгаагаар Чингис хааныг дүрсэлсэн. Есөн өрлөгөө дагуулаад Эсэн тайшийн зүүдэнд орж байгаа хэсэг уран сайхны хувьд гоё болсон. Алтан ургийн баахан хүүхдүүдийг хядчихаад унтаж байхад нь “Чи яахаараа миний алтан ургийн хөвгүүдийг хяддаг юм. Чи миний алтан төрийн хасбуу тамгыг атгах эрхгүй” гээд л өөрийг нь алж байна гэж Эсэн зүүдэлж байгаа юм. Энэ бол гайхамшигтай хэсэг. Монголын түүхэн дэх хар толбот үед Чингис хаан гарч ирнэ гэж ихэнх хүмүүс төсөөлөөгүй. Монголын хамгийн анхны түүхэн цуврал кино шүү дээ. Тэр утгаараа энэ бүтээл бас л түүх болж байгаа юм. Тиймээс Н.Сувд, А.Энхтайван нарын хүндтэй хүмүүсийг түүхэнд мөнхөлсөн  дүрээ дахин нэг удаа энэ кинонд сэргээхийг хүссэн. Монголын ард түмэн энэ хоёр хүнийг бүгд мэддэг. Цаашид ч олон гоё түүхэн цувралууд төрөх байх.
-Ажиглаад байхад сүүлийн үед олны мэддэг цөөн хэдэн жүжигчин л кинонд тоглоод байх юм. Өөр жүжигчин олоод тоглуулчихаж болдоггүй юм уу гэмээр. Эсвэл Монголын урлагт чадалтай, чансаатай жүжигчин ховордоод байгаа юм уу. Эсвэл тэр хэрээр киноны орлого өсдөг юм уу?           -Ямар юмных нь орлого байх вэ дээ. Бүхий л үйлдвэрлэлийн нэг адил урлаг мафийн шинжтэй байдаг. Үүнээс шалтгаалаад цөөн хүмүүсийг тоглуулдаг байх. Гэтэл манай цуврал кинонд тоглосон залуучууд ямар мундаг байлаа даа. Тэдний нэг нь Хүүхэлдэйн театрт байхад нөгөө нь бүжиглээд л байж байх жишээтэй. Маш олон залуусыг нээж чадсандаа баяртай байгаа. Залуу хүмүүсийг дэмжье гэж боддог. Тэр санаандаа ч хүрсэн.
-Уран бүтээлч бүр бүтээлдээ ямар нэгэн зүйл шингээхийг эрмэлздэг. Таны хувьд?
-Бага хаадын үед алаан хядаан, бие биенээ хорлосон, хор хутгасан зүйл их байсныг харуулахыг хүссэн. Түүхийн тэр үед тохиосон “өвчин” одоо ч байна. Бүгд л дарга болох гэсэн, нэг нь нөгөөгөөсөө дээш гарах гэсэн явуургүй бодолтнууд олширсоор байна. Хажуудаа байгааг хүртэл нудардаг, бие биенээ гутаан доромжилдог. 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр энэ киног хийх бодол толгойд орж ирсэн. Чингис хааны босгосон гайхамшигтай гүрэн яагаад үгүй болсон юм бэ. Үүнийг л залуучууд ойлгоосой, бага хаадын баларсан түүх өнөөдөр давтагдаж байгааг мэдрээсэй гэж хүссэн. Харин ч түүхийн гашуун үнэнийг зохиол дээрээ зөөлрүүлсэн. Дайныг тэр чигт нь харуулаад, цус нөжтэй нь хутгаад байвал болохгүй зүйлгүй. Гэтэл энэ киног хүүхдүүд  ч бас үзэх юм чинь ёс зүйтэй байх ёстой. Новширсон заваан юм байвал хүүхдүүд юун түүхээ сонирхох вэ гэдэг л болно шүү дээ.
-Сүүлийн үед гарч байгаа кино бүрийн сэдэв, санаа нь адилхан болчихсон юм шиг… Кино зохиолч гэдэг мэргэжил байх хэрэгтэй юм уу. Хүн бүр л зохиол бичдэг болчихсон байна?
-Ерөөсөө л гадна, дотны киноноос санаа аваад л хусчихдаг болсон юм биш үү. Нэг өгүүллэг ч бичиж үзээгүй, нэг шүлэг бичиж үзээгүй хүн кино зохиол биччихсэн байдаг. Бичдэг байлаа ч тэр нь олонд танигдаагүй хүн кино зохиол биччихсэн л байдаг. Киноны хувьд зохиол чухал. Зохиол бас дахин зохиол байдаг гэх үү дээ. Уг нь киног АНУ жинхэнэ утгаар нь хийдэг байсан, одоо бас л чадахаа больж байна шүү дээ. Техник технологиор их зоддог болж. Цаг хугацаа, үзэгчид  хоёр л  шүүгчид шүү дээ. Орлого оллоо гээд гадны хүүхэлдэйн киног гүйцэхгүй юм чинь ямар юмных нь орлого байх вэ дээ.
-Таны хувьд кино урлагийн хөгжлийг юу гэж боддог вэ. Хөгжиж байгаа болов уу, ихэнх хүмүүсийн хэлж байгаагаар уналтад орчихоод байна уу?
-Ер нь дампуурчихсан. Залуучууд англи хэлтэй болох тусам л кино урлагийн хөгжил бүр байхгүй болно. Камер нь сайжраад байдаг, график нь сайжраад байдаг зохиолч, найруулагч байхгүй “паг”. Тэгээд л өөрийнхөө мундгийг гайхаад байдаг, гадагшаа бүтээлээ гаргалаа гэхэд  “Нохойн орон” гээд нохой алдаг юмаараа кино хийнэ, эсвэл ингэ уйлуулна. Тэгээд л нэг баримтат кино хийж байна гэхээрээ нүүдэлчин, үнээгээ саагаад явж байгаагаар, эсвэл хэт зэрлэгшсэн байдлаар харуулдаг. Бид нарт уг нь киног сайн хийх бололцоо байна. Гэхдээ цаашдаа өөр болох байх.
-Таныг нэг хэрэгт холбогдоод сурч байсан сургуулиа орхиж байсан гэж сонссон, юу болсон юм бэ?
-17 настай оюутан байх үед ах маань наймаа хийж байна гээд өрөнд орчихоод, өрөө дарахын тулд ноолуурын наймаачдыг дээрэмдье гэхээр нь хуулийн ангийн онц сурлагатан мөртлөө ахдаа туслах нь миний үүрэг гээд л, тэнэг юм шиг ирээдүйд учирч болох бүхий л зовлон бэрхшээл, юуг ч бодолгүй хэрэг хийчихсэн юм. Тэр буруу алхам том алдаа хэдий ч хүн болгонд байдаггүй хайртай, дотно хүмүүсийнхээ төлөө үхэж чадах мундаг эр хүний зангарагтай болох гэсэн бодлогогүй алхам.
Тэр алдаанаас болж их зовсон ч төдий чинээ хүн хүнээ хайрлах, алдаж онох амьдралын дэнс, эр хүний ноён нуруу, энэ орчлонгийн хүмүүсийн үнэн дүр төрх, бодит нүүр царайг ялган таньж, амьдралын шуургатай тэмцэж сурсан. Тэгээд ч миний өдий зэрэгтэй зохиол бүтээл туурвих хийгээд бусдын төлөө сайн үйлсийн аян санаачилж өрнүүлж явдаг минь тэр балчир насандаа ахадсан зовлон туулж, бага бус юм бодож ухаарсны төлөөс гэж боддог доо.

Э.ТЭМЛҮҮН

Ай.Төмөр-Очир: Би амьдрахын төлөө Эх орон, Ц.Элбэгдорж хоёроос бусдыг сольсон

2014-02-26 14:00:00

Бид эх орон гэж цээжээ дэлдэж, хайртай дуртай гэдэг ч өдрийн бодол шөнийн зүүдэндээ Монголынхоо төлөө санаа зовниж, цаг мөч бүрт боддог нь хэд бол. Уншигч таны амралтад зориулж хөнгөн ярилцага хийхийг хүссэн ч, бахархаж бахдам эх оронч үзэл цусанд нь буцалж буй нэгэн эрхмийн ярианд би хөтлүүлчихлээ. Ай сэцэн хэмээн уран бүтээлчдэд хүндлүүлдэг яруу найрагч Ай.Төмөр-Очиртой ярилцсанаа хүргэе. Эхний асуултаа тавиагүй байхад л тэрбээр ийн ярьж эхэлсэн юм.

-Өнөөгийн Монголын улс төрийг баавгайтай зүйрлэж болмоор. Баавгай унтаж байна. Баавгай унтаж байхад ам нь ангалзаж, хөл гар нь татвалзаж байдаг. Түүн лугаа улс төрийн бүлэглэлүүд жүжиглэж, бор шувуу нисгэж л байна. Сонгууль болоогүй, эрчимгүй үе учир нам гүм байдалтай байх шиг байна. Удахгүй хурхирч байгаад, архираад хүрхрээд босоод ирнэ. Юм бодох, тархиа ажиллуулах завтай тайван үед нь улс төрийн тухай таван үг дуугарчихвал яасан юм бэ гэж бодлоо. Уран бүтээлч байж улс төр яриад хийрхээд байна гэж зарим нь бодож магадгүй

Би Намын дээд сургуульд сэтгүүлч, эрх зүйч, судлаач мэргэжил эзэмшсэн. Дарганцар хийж явсан, зовлон, жаргалыг нь мэднэ. Дарга дандаа буудуулж, зодуулж байдаг гэдгийг ч мэднэ. Орчин үеийн дарга дээхнэ үеийнхээс өөр болжээ. Бид сайн яруу найрагч, сэтгүүлч, сайн бөх, дарга байхаасаа илүү сайн хүн байх ёстой. Эх орон, газар шороо, тусгаар тогтнол, тулах цэг, Монгол орших, эс орших бидний хүн чанартай холбоотой. Монголын үе, үеийн сайд, дарга нар боловсролтой, боловсролгүй янз бүр байсан. Гагцхүү тэд мөн чанартай, Монгол Улсын төлөө гэсэн үнэнхүү сэтгэлтэй, зүтгэлтэй байсан учир түүхэнд үлдсэн.

Тухайлбал, Пэлжидийн Гэндэн сахал Сталиныг суга алгадаж байсан цөстэй аавын хүү. Өнөөдрийн улс төрийн удирдлагуудад тийм мөн чанар, тийм сэтгэл зүй, эх орноо, үр үндсээ гэсэн эр зориг байна уу. Нийгэм нийгмээрээ оршин тогтнохгүй, хүн хүнээрээ байхгүй, мөнгөнд толгойгоо мэдүүлж, хараат байдалтай байна.

-Улс төр судлаач байж яагаад мэргэжлээрээ ажиллахгүй, уран бүтээлч болсон юм бэ?

-Хүний мөн чанартай холбоотой юм билээ. Би дарга болъё гэж гуйгаагүй, миний мэргэжил тийм болохоор л удирдах ажил хийж байсан. Нийгэм хөрвөөгөөд, мал шиг шилгээсэн учир цөөхөн жил дарга хийгээд уран бүтээлийн замаа хөөсөн дөө. Уран бүтээлч хүнд өөрийн гэсэн цаг үе бий. Чойном 1950-иад оны цаг үетэй тэрсэлдэж, бүтээлээрээ хүмүүжүүлж явсан. 1990-ээд оны сүүлчээр Дашбалбар төрд орж, цаг үеэ мэдэрч хэлж байсан. XXI зууны эхний 15 жил миний л цаг үе. Би Чойном, Балбар болох гэж жүжиглээгүй. Надаас хойш арван жилийн дараа бас л нэг хүн газар шорооныхоо төлөө тэмцэж, улс төрийн тухай хэлж ярих л болно. Миний үгээ илэрхийлдэг арга нь яруу найраг, гоо сайхан, зургаа дахь мэдрэхүй учир бусдад ажигтай, сэжигтэй санагдаж магадгүй. Улс төрөөр оролдохгүй бол улс төр чамаар оролдоно гэж захын чавганц ярьдаг. Бидний идэх хоолыг булаагаад байхад дуугарахаас өөр аргагүй байна шүү дээ. Би л болж байна гээд таг дуугүй яваад байж болно. Энэ бол нохойн зан.

Насны хань хүнд өмөг түшиг болдог шиг надад сайн нөхөр өгүүлэгдэж байна.

Найзуудаа, нам эвслийн найзууд биш,

Насан туршийн найзууд байя аа.

төрийн андууд биш,

Урт амьдралын нөхөр байя гэж бичсэн. Хүмүүс намын, сонгуулийн найзууд болж. Намайг сонгуульдаа ашиглаад, нохой болгоод, нүдэнд минь шороо цацаад, толгой дээрээс шээгээс алга болсон нөхөд бий. Хумсаа нуусан муур шиг бүгж байгаад сонгууль болохоор соотгоноод гараад ирдэг хүмүүс байна. Би тэднийг зовж байхад тусалж байсан, хар нүүрээ ширлээд өмнөөс нь хашгичаад явж байсан.

-Та элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаанд орсон байх аа. Үхэл, амьдралын зааг дээр юу бодогдож байсан бэ?

-Амьдрал их сонин юм, хорвоод хоёр дахь удаагаа амьдарч явна. 22 цагийн турш хагалгаа хийлгэж, 38 цаг наркозонд орсон. Үхэл, сэхлийн хаалгаар орохдоо амьдарвал хүн шиг амьдаръя, чадахгүй бол эндээ үхье гэж бодсон. Гэрээслэлээ бичээд, үр хүүхэд, ах дүүдээ захиасаа хэлчихээд явсан. Бурхан тэнгэр намайг харж үзлээ. Эрүүл хүнийг бодвол хөдөлмөрийн чадвараа алдсан, ядруу байгаа. Гэхдээ оюун санаа, үзэл бодол, сэтгэлгээний ядаргаа огт байхгүй. Өнөөдөр би амьдрахын төлөө эх орон, Ц.Элбэгдорж хоёроос бусдыг сольсон. Мөнгө төгрөг, худал, хуурамч алдар гавьяа юу ч надад хайран байгаагүй. Би Монгол Ардын Намын гишүүн болоод 30 гаруй жил болж байна. Өнгөрсөн жилийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Монголын төрд Элбэгдорж хэрэгтэй, гарман дээр морио сольж болохгүй ээ гээд намынхаа эсрэг сурталчилгаа хийгээд телевизээр гарсан. Улстөрч хүн баримжаатай байх хэрэгтэй. Дүрмийн хүрээнд сэтгэдэг дүнхүү толгой биш ээ. Хашаан дотор амьдардаг хар хулан байдаггүй юм аа. Надад мандан бадарч, намынхаа бахархал болж байсан өдөр бий, надаас айн зугтаж шүдээ зууж, нүдээ аниж нүүр буруулсан үе ч бий. Тэглээ гээд би МАН-ын гишүүн хэвээрээ л байна. Манай нам өнөөдөр намайг зүгээр гээчихсэн, мартчихсан юм шиг байна. Аль нэгэн намын гишүүн байх нь гээгдсэнээр болдоггүй юм. Их улс төр унтаж байна гэдэг нь МАН унтаж байгаа хэрэг. Унтаж байхад нь дургүй хүргэсэн ганц нэг үг хэлмээр байна. Зовлонтой үед хэн нь хэн бэ танигддаг юм билээ.

Намайг өвдөж байхад нөхөд гэж бодсон хүмүүс чихээ бөглөөд сууж байсан. Жишээлбэл, Ерөнхий сайд асан Сү.Батболд манай нутгийн гайхамшигтай сэхээтэн, нутаг орныхоо бахархал. Батболдын ангентлагийнхан ард түмний өмнө үг хэлэх чадал, чадвар байхгүй чононд ээрүүлсэн хурга шиг болчихсон байхад нь Ай.Төмөр-Очир нутгийн иргэдээ зовлон шаналал, болох бүтэхгүй юм яриулалгүй олон удаа тэднийг аварч байсан. Тэр үед надад баярлаад хоёр хацар дээр үнсээд, үнсүүлээд явж байсан. Гэтэл өнөөдөр тэд хаана байна. Би тэднээс хариу тус нэхээгүй. Эрүүл мэндийн сайд байхдаа Н.Хүрэлбаатар “Монголын төрд Та хэрэгтэй шүү, үхэхгүй л байх ёстой” гээд хадаг бариад ирж байсан. Өнөөдөр би үхэхэд тэдэнд хамаагүй болсон байх. Яагаад гэвэл тэд идэвхгүй байгаа учраас. Тэд энэ чигээрээ таг чиг болж байгаа болов уу гэвэл үгүй байх аа.

-Та одоо амдралын үнэ цэнийг илүү мэдэрч байгаа байх.

-Зовлонтой хоногууд тоотой байдаг, жаргалтай өдрүүд тоогүй байдаг аа гэж. Зовлон үзсэн хүн л бусдын зовлонг ойлгодог. Өнөөдөр Монголын төрийг

Мод юм бол хөрөөдөөд дууслаа

Морь юм бол тараагаад тарлаа

Майхан юм бол нураагаад хаялаа

Малгай юм бол нохойд өмсгөлөө гэж 2006 онд хэлж байсан. Одоо хэвээрээ л байна. Яруу найрагчид аа, уран бүтээлчид ээ, эх оронч байгаач ээ. Газар шороогоо хамгаалахгүй бол хөл чинь юун дээр гишгэх вэ. Энэ муу Монгол Улс минь тулах цэггүй болчихлоо шүү дээ. Хэн ч мэдэхгүй “Болор цом”, алдар шагнал горьдож, хэдий болтол оймс, гутал бичиж явах юм бэ. Сэтгүүлчид ээ, хэн нэгний халаасанд орж хэлээ огтлуулахаа болиоч ээ гэж уриалмаар байна.

-Хэн намайг яах бол гэж айхгүйгээр үзэл бодлоо чөлөөтэй хэлэх юм. Таны айдас юу вэ?

-Надад айдас байхгүй. Учир нь би Айлтгүйн Төмөр-Очир шүү дээ. Ай.ТөмөрОчир гэдэг нь айж цочихын нэр биш, аялгуулж дуулахын, асаж дүрэлзэхийн ай байхгүй юу. Би хүүхэд байхдаа байлдаан болоосой, баатар болохсон гэж боддог байсан. Гэхдээ миний үед дайн болох биш. Ухаан ороод сургууль төгсөх үеэр үзэл бодлын, итгэл үнэмшлийн, бялдуучлалын том байлдаан эхэлсэн. Бузар булай хүмүүсийн үйл хэрэг миний айдас, үзэл бодлоо илэрхийлэх нь миний хүмүүжил. Би хэн нэгний таалалд нийцүүлж, өөрийнхөө төлөө амьдарч байгаа юм биш. Уран бүтээлчийн хувьд Монголын ард түмний төлөө, сайхан ирээдүйн төлөө дуугарах ёстой. Монголчуудыг тэнгэр хаячихаагүй байна. Засгийн газрын гишүүд дотор Монгол Улсаа мохооё, мөхөөе гэсэн хүн нэг ч байхгүй байх. Ганцхан энэ буруу тогтолцоотой хүрднийх нь эргүүлэгт орж живчихээд яаж ч чадахгүй байна.

-“Петрочайна Дачин Тамсаг”-ийн хууль бус үйл ажиллагааг шүлгээрээ шүүмжилж байсныг уншиж байсан. Сэтгэл эмзэглүүлэм, бухимдуулмаар асуудалд өөрийгөө тайвшруулах арга тань шүлэг бичих үү?

Матад өнөөдөр Хятад болсон.

Хятад хэзээ ч Матад болохгүй гэж бичсэн. Энэ бол уран бүтээлчийн энэлэн шаналан. “Галзуу нохойны аманд гараа хийсэн шүлэг”, “Монгол төрөө өмөөрч могой ороосон шүлэг” гээд дандаа улс төрийн тухай бичиж байгаа. Би хэн нэгэнд таалагдах гэж бичдэггүй. Болдог бол морио уяад, таг дуугүй хэвтэж баймаар байна. Гэтэл энэ нийгэм, цаг үе үнэхээр болохгүй бүтэхгүй байна. Мэдрээд, мэдэгдээд байгаа юмыг өөртөө хураагаад суувал надад элэг зүрхний зовлон. Тэрийгээ гадагшаа цацаж, зовлон жаргалаа хуваалцаж, сэтгэлээ ариусгаж байгаа хэрэг. Бөх хүнд дархан мэх байдаг шиг өөрийгөө илэрхийлэх миний арга бол шүлэг. Чонын зүүд шиг энэ нийгэмд морины санаатай яваад байвал, нохойн төрлөө эрт олж, цагийн золиос болох нь ээ. Энд, тэнд хуралд очихоороо олон юм ярихгүй шүлгээ уншчихъя л гэдэг.

-Таныг нөхөд тань “Хар азарга” гэдэг юм билээ. Морины зүс, шинж тоймгүй олон. Өөрийгөө ямар зүсмийн морьтой зүйрлэх вэ?

-2006 онд хэвлүүлсэн “Эмнэг хар азарга” номын нэрээр тэгж хочилдог. Эмнэг, бас хар, азарга байдаг нь ямар учиртай юм бэ гэж бодож байгаа байх. Хар, цагаан бол ертөнцийн эх эцэг өнгө. Эмнэг байдаг нь хэнд ч эдлэгдээгүй, чөдөр ногтгүй омголон гэсэн үг. Азарга бол эцэг мал, түмэн агтны толгойд явдаг.

-Та морь уядаг байх аа?

-Сүхбаатар аймгийн алдарт уяач шүү дээ. Морь эр хүний аз хиймор. Би морио шүлэг бичиж байгаа юм шиг зургаа дахь мэдрэхүйгээрээ уядаг.

-Тайлбалахгүй юу?

-Зөн билэг гэвэл худлаа болно. Тайлбарлахад хэцүү юм. Шүлэг бичихэд хэн нэгэн алсаас хэлж өгч байгаа юм шиг онгод ордог. Морио уядаг миний арга барил яг тийм гэх үү дээ. Хүн бүр тэгж уяхгүй. Хөлсийг нь амталдаг, үнэрлэдэг, амьсгааг нь шалгадаг янз бүрийн арга байдаг л юм. Тэр бол таван мэдрэхүйгээрээ уяж байгаа хэрэг. Би ганцхан морь уядаг. Тэр маань аймаг, сумын наадамд айраг түрүү авч байсан. Баавгай алахад баахан буудах хэрэггүй гэж хурдан морь олонтой найзуудаа шоглодог юм.

-Морь ярьдаггүй болохоос хүн шиг ухаантай гэдэг. Танд тэгж ойлголцдог хүлэг бий юү?

-Үнэн шүү дээ. Адуу шиг яваарай алзахгүй, морь шиг байгаарай мохохгүй гэж хүүхдүүдээ ерөөдөг юм. Морьтойгоо олон удаа ярьж байсан. Хурдан азарга худалдаж аваад “Би чамайг үнэтэй авлаа шүү, сэтгэлээ гаргалаа шүү, миний аавын мөрөөдлийг, тэнгэр болсон дүүгийн мөрөөдлийг биелүүлнэ шүү” гээд угзраад нуруун дээр нь тас хийтэл алгадаж байсан юм. Төрсөн нутаг руу нь гүйлгэхгүйн тулд тэгдэг юм. Миний морь гүйгээгүй ээ, одоо ч байгаа.

-Та зураг зурж, шүлэг, найраг бичдэг. Үргэлжилсэн үгийн зохиол бичье гэж боддог уу?

-Гар хөлийн үзүүрээр бичсэн цөөн юм бий. Чи яг миний мөрөөдлийг асуулаа. Үнэхээр ч бичмээр байна, санаанд багтаад байна. Гэтэл онгодтой, түргэн бичдэг энэ байдлаасаа гарч чадахгүй юм. Онгодгүй болчихвол, мохчихвол бичнэ байх. Яруу найргийн онгод гэдэг юм намайг бичүүлэхгүй өмнүүр ороод байна даа.

-Монгол эр хүн ямар байх ёстой вэ?

-Монгол эр хүний нэг сайхан чанар нь долготой байх. (Нүнжиг) Үгийн сангийн хамгийн гоё үг. Хэн нэгнийг сайхан малгай өмсчихөж гэж хэлбэл надад сонин санагдахгүй. Харин тэр их долготой хүн шүү гэвэл сайхан хүүхэнд дурлаж, шүлэг зохиол сонирхож байгаа юм шиг ямар хүн байдаг юм бол, харчих юмсан гэж боддог. Хариугүй хэдэн төгрөгийн төлөө нэгнийгээ золилгүй долготой баймаар байна.

-Таны бэлэн цэцэн үг хаанаасаа ундраад байдаг юм бэ?

-Мэдэхгүй, цусанд байдаг байх. Чойномын найз Ц.Нэргүй гэж мундаг яруу найрагч Хэнтийд байсан. Нэргүй ахтай хоёр цаг дайралцаж байлаа. Өнөөдөр бие хаа чилээрхүү болж, онгодын сэржмээсээ холдсон. Гэхдээ ярих, хэлэх гэдэг хэн нэгнээс, усан сан, худгаас шанагаар хутгаж байгаа юм биш, өөрөөс ундарч байдаг. Энэ бол худаг биш, далай биш, нуур биш булаг юм. Урсгал усанд бузар байхгүй гэдэг. Булаг бол хамгийн ариун зүйл. Оюун санааны, яруу найргийн ундарга юм даа. Гэхдээ үүнийгээ хөгжүүлэхгүй бол болдогг үй. Би хүүхэд байхдаа том том найраглал цээжилдэг байлаа. Тархи багтаамжтай байдаг юм билээ. Олныг цээжлэхээр эхнийх нь найраглалууд мартагдаад, сүүлдээ өөрөө зохиодог болсон.

-Одоо тантай дайралцдаг хүн бий юү?

-Дайралцах нь байтугай дайталцах нь олон болж. Монгол хэл соёл минь мөн ч их ядарч байна даа, тарамдаад дууслаа. Хүмүүсийн ой тойнд ямар ядмаг хэдхэн үг байна вэ.

Хэл соёлоо довтлох

Хэрлэн их мөрнийг минь цоожлох

Үзэг цаасыг маань ч базлах

Үзэл бодлыг маань ч цаазлах гэж бичиж байлаа. Дуртай нэг нь аялга дуудлагаараа бичих болж. Хэл соёлыг хэрэггүй болгож байгаа, буруу харилцаж байгаа хүмүүстэй хариуцлага тооцмоор байна. Алдаатай зар бичиж байгаа нэгнийг шоронд хийж, ажлаас нь халмаар байна. Өчигдөр Төв шуудангийн өмнө явж байхдаа сурталчилгааны самбар дээр “Банзрагч, Бурмаа нарийг” гээд биччихэж. Ямар муухай харагддаг юм бэ.

-Сүүл, толгой холбож энэ нийгэмд бугшсаныг шүүмжилдгээрээ таны шүлэг хип хоп дуутай төстэй юм. Та хип хоп дуунд дуртай юу?

-Би ойшоодоггүй, миний цаг үеийн юм биш. Хүн гэдэг цаг үеийн бүтээгдэхүүн. Монголын дуучдыг өөрийнхөөрөө үнэлж цэгнэдэг. Миний үеийнхэн Адарсүрэн, Банзрагч, Оросоог сонсож, дээхнэ үеийнхэн Лхамжав, Дорждагва гуайг сонсож ирсэн. Тэр мундаг хүмүүсийг сонсож өссөн сонсогч том л орон зайг өгүүлдэг, үгүйлдэг, нэхдэг. Орчин үеийн зохиолын дуу надад огт амтагддаггүй, тэр дундаа хип хопыг ойлгодоггүй. Гэхдээ надад ойлгогдохгүй байгаа нь зүйтэй юм аа, хүлээн зөвшөөрдөг. Цаг үе нь өөр шүү дээ.

-Зарим хүн муу үйл хийж, эсвэл ядруухан амьдарч байна. Энэ нь цаанаас заяасан тавилан уу, эсвэл хувь хүний ухамсар, хүмүүжил үү?

-Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ. Эзэн хичээхгүй бол заяа хичээнэ… Хэдхэн үсэг солиод хараарай. Аргагүй байдалд, нийгэм, цаг үеийн доргионд цохиулж, үр хүүхэд муутай ядарч яваа хүмүүс байгаа. Тэднийг буруутгаж болохгүй. Харин Монголын залуу үе гуйлга гуйгаад, хог ухаад явж нь байгаа нь ямар том эмгэнэл вэ. Тэднийг дагаад үүсэж буй нийгмийн сөрөг үзэгдэл элгийг минь эмтэлж байна. Бид нөөц баялаг ихтэй орд, уурхай л гэх юм. Түүнээс илүү ийм хүмүүсийн ажиллах хүчийг авч, зөв замаар явуулах хэрэгтэй байна. Хүн хог болчихоод, нохойн замаар явж байхад өндөр байшин, утаа тортог ярьж яах юм бэ. Энэтхэг, Түвдэд гуйлгачин зөндөө үзсэн. Хүн ам нь илүүдсэн газар сайн нь сайнаараа, муу нь муугаараа ялгараад явахад буруу зүйлгүй. Харин бид гуравхан сая болох гээд алгаа ташаад сууж байна шүү дээ. 40 мянга шахсан малаа хайрладаг хэрнээ хүнээ тордохгүй, эрүүл мэндийн салбараа анхаарахгүй, огт хэрэггүй, өнөө, маргаашийн ашиг хонжоо хөөцөлдөөд байх юм. Монголд нэг ч хүн өлсөхгүй, өвдөхгүй байж болно шүү дээ. Үнэнийг хэлэхэд би дотроо уйлж байна. Бидний үед, тэнцүү хуваарилалтын засгийн үед гуйлгачин гэдэг үлгэр домогт л гардаг, харь оронд дуулддаг байлаа. Халамжийн том тогтолцоотой боллоо. Энэ нь монголчуудыг заавал бусдаар тэжээлгэж, аманд нь хоол хийх ёстой мэт гуйлгачин сэтгэхүйтэй болгоод байна.

-Та эх баригч байх аа?

-Анагаах ухааны дунд сургууль төгсөөд, хөдөө хоёр жил ажиллаж, цэрэгт гурван жил эмч хийгээд, 1985 онд Намын дээд сургуульд сурсан хүн шүү дээ. 20 гаруй хүүхэд эх барьсан. Залуу насны сайхан дурсамж, баяр баясгалан юм даа. Хөдөө, энд тэнд явж байхад хүн төрөх гэвэл одоо ч саадгүй эх барина. Миний эх барьж авсан хүүхэд 1998 онд цэрэгт явах гэж байна гээд хадаг сүүтэй ирж байлаа. Одоо эмч гэж ярихаасаа ичдэг. Эрүүл мэндийн биш, эргүү төртэй засгийн эмч л болж дээ.

-Энэ хорвоод мэндэлж байгаа шинэ хүнийг тосож авахад ямар мэдрэмж төрдөг бол?

-Миний анхны эх барьсан хүүхэд өгзгөөрөө төрсөн. Дээгүүр хараад байж байтал доошоо нэг юм ойччихсон. Толгой нь салаад уначихав уу гээд гайхаад хартал өрөөсөн хөл нь унжсан. Тэр үед туршлагагүйтэж айж байсан ч сүүлд өөрөөрөө бахархсан шүү.

-Хэзээнээс зурах авьяастайгаа мэдсэн бэ?

-Хар багаасаа л зурдаг байсан. Зурах зурахдаа өөр шигээ л зурдаг байсан.

-Ойлгосонгүй?

-Өөр шигээ гэхээр арзайсан үстэй, хар царайтай өөрийгөө зурдаг гээгүй юм шүү. Өөрийнхөө мөн чанараа зурдаг гэсэн үг. Адгасан зангаараа, өөрийнхөө сэтгэлгээгээ зургаар илэрхийлдэг. Монгол морио их зурдаг байлаа. Одоо морь зурахаа больсон доо. Нэгдүгээрт уйдсан, хоёрдугаарт Монголын мөн чанарыг мориор илэрхийлж чадахаа байсан. Морины мөн чанар хэтэрхий зөөлдөөд байна.

-Таныг “Болор цом”-д түрүүлэх гэж ордог гэж бодохгүй байна. Шүүмжлээд байдаг хэрнээ яагаад жил бүр шүлгээ уншдаг юм бэ?

-Шүлэглэх гэж л ордог доо. “Болор цом” ард түмний наадам. Тэнд хэн түрүүлэхийг ард түмэн мэдэж л байгаа. Хүмүүс түрүү морийг биш, үнэн үгийг хүлээдэг. Үнэн үг сонсох гэсэн, Төмөр-Очир л хэлнэ дээ гэж хүлээсэн хүмүүст зориулж, шүлгээ уншдаг. Сүүлийн 10 жил ийм зорилгоор орлоо. Одоо энэ наадмыг дахиж хийж болохгүй, болих хэрэгтэй. Сайн хүний нэрийг гурав нугалж иддэг, сайхан Пүрэвдоржийн минь нэрийг 30 жил идлээ. Яруу найргийн хөгжлийг тодорхойлж чадахаа болилоо. Ингэж үнэ цэнэгүйдүүлж болохгүй. Уран зохиолыг сургалтын хөтөлбөрөөс хасна гэхэд судлаачид дуугарч байна. Гэтэл “Болор цом” болохоо байхад яагаад хэн ч дуугарахгүй байгаа юм бэ. Д.Нацагдоржийн шагнал “ацагдоржийнх” боллоо. Ийм шагналтай олон яруу найрагч “Болор цом”-ын нэгийн даваанд буудууллаа. Д.Нацагдоржийн шагнал хэн ч мэдэхгүй хүүхдүүдийн хөлд өнхөрчихлөө. Шагналын нэр хүндийг ингэж унагаж, өгөөд ч яах вэ, аваад ч яах юм.

 

Б.ДӨЛГӨӨН

http://www.mongolnews.mn/w/50126

Алсын удирдлага” уран сайхны киноны продюсер, Монголын урлагийн зөвлөлийн гүйцэтгэх захирал Ц.АРИУНАА: “АЛСЫН УДИРДЛАГА” КИНОГ ҮЗЭХ БОЛГОНД ӨӨР ЗҮЙЛ ОЛЖ ХАРНА

Найруулагч С.Бямбын “Алсын удирдлага” уран сайхны кино нөгөөдрөөс эхлэн “Тэнгис” кино театрт гарч эхэлнэ. Энэ уран бүтээл өнгөрсөн жилийн аравдугаар сард Азийн Канн хэмээн нэрлэгддэг Бусаны олон улсын кино наадамд нээлтээ хийж, тэргүүн шагналыг нь хүртсэн юм.

Үзсэн хүн бүрт өөр өөрийнхөөрөө ойлгох боломжийг нээлттэй үлдээсэн энэ киног хүлээсэн хүн олон байгаа байх аа. “Алсын удирдлага” уран сайхны киноны продюсер, Монголын урлагийн зөвлөлийн гүйцэтгэх захирал Ц.Ариунаатай ярилцлаа.

-Та найруулагч С.Бямбын эхнэр нь, мөн уран бүтээлийн хамтрагч нь. Нөхөр тань ийм кино хийсэн учраас та продюсерээр ажилласан уу, эсвэл энэ киног олон хүнд хэрэгтэй учраас энэ багт нэгдсэн үү?

-Ийм асуулт асуух байх гэж хүлээж байлаа шүү. Гэхдээ өдий хүртэл хэн ч энэ тухай асуугаагүй л байна. Найз нөхөд, гэр бүлийнхэн маань болох ёстой зүйл болоод л явж байна гэж харж байгаа байх. Шилжилтийн үед буюу 1996 онд би “Нохойн орон” киноны зургийн даргаар ажиллаж байлаа. Мөн Швед, Герман, Монголын хамтарсан “Жинхэнэ эр хүн мах иддэг” киноны продюсерээр ажилласан. Тухайн үед Бямбаа Вгик төгсөөд ирчихсэн байлаа, хүмүүс юу хийхээ олох гэсэн их шилжилтийн үе шүү дээ. Манай том охин Ундаръяа “Жинхэнэ эр хүн мах иддэг” кинонд бас тоглосон юм.

-Танай охин бас жүжигчин юм уу?

-Жүжигчин биш ээ. Гэхдээ багадаа “Мартагдсан дууль” Монголын уран сайхны кинонд тоглож байсан юм. “Санги ах аа” гээд уйлдаг охин. Тэр үед тоглох ч гэж бараг өөрөө тэр кинондоо амьдарчихсан хэрэг. Энэ хоёр кинонд ажилласан нь миний хувьд мэргэжлээсээ өөр буюу соёл урлагийн салбарт ажилласан анхны туршлага юм. Богино хугацаанд нэг зорилгын төлөө багаар ажилласан нь их гоё санагдаж байсан. Дараа нь Соросын санд ажилд орлоо. Дарга болон удирдах зөвлөлийн гишүүд Монголын нийгэмд чухам юу хэрэгтэй байгаа тухай асуухад дуртай зүйлээ холбон тайлбарлах гээд байсан. Тэр дуртай зүйл нь соёл урлаг. Гэхдээ би өөрийгөө урлагийг гүн гүнзгий мэддэг гэж боддоггүй байлаа. Зүгээр л дуртай. Ингээд л надад соёл урлагийн хөтөлбөрт ажиллах санал ирсэн. Миний аавыг Цэрэнпил гэдэг. Зураач хүн шүү дээ. Би багаасаа зурах дуртай байсан ч урлагийн хүн болоогүй.

Сургууль төгсөөд зураач болно гэвэл Дүрслэх урлагийн дунд сургуульд орох байсан болохоор ээж маань дээд сургуульд орохыг зөвлөсөн юм. Уран бүтээлч болж чадаагүй ч тийм хүмүүстэй хамт байх сайхан байдаг. Бямбаагийн “Алсын удирдлага” кино сонирхолгүй, шинэ зүйл хийх боломжгүй байсан бол би заавал нөхрийн маань кино гээд ажиллахгүй байсан. Надад өөрийн гэсэн үнэт зүйлийн орон зай, сонголт хийх эрх чөлөө бий. Бид хамтдаа гэртээ их кино үздэг. Анзаараад байхад, бидний үзэл бодол төстэй. Бямбаагийн дуртай зүйлд би дуртай, миний дуртайг Бямбаа хүндэлдэг. Манай гэрт байгаа хөгжим болон киноны цуглуулгыг Бямбаагийн сонголтоор авсан байдаг бол дүрслэх урлагийн талын зүйлсийг би сонгосон байдаг. Бид ижил болтлоо уусчихсан гэх юм уу даа.

-Олон жил хамт амьдрахаар ийм болдог байх даа.

-26 жилийг хамтдаа үджээ. Заримдаа санал зөрөлдвөл харин ч их баярладаг юм. Хэтэрхий уусаж болохгүй шүү дээ. Хүн бүр өөрийн орон зайтай байх ёстой. Бие биеэсээ өөр байж л нэг цул болно. Бас энэ кинонд ажиллах болсон өөр нэг шалтгаан нь эмэгтэй хүний мэдрэмж. Бямбаа үүнийг чин сэтгэлээсээ хийнэ. Амар, хялбар байхгүй ч чадна гэдэгт нь итгэж байсан. Энэ киноны зохиолд хорвоод байхгүй эсвэл Монголд огт хөндөж байгаагүй зүйл гардаггүй. Жирийн нэгэн хүүгийн хэдхэн өдрийн түүх шүү дээ. Бямбаагийн зүрх сэтгэл шингэсэн болохоор өөр болж байгаа юм. Энэ хүн өөрөө нээлттэй, бүх зүйл нь дэлгэсэн ном шиг биш болохоор надад үр дүнгээс илүү таньж, мэдэх үйл явц нь сонирхолтой байсан.

-Та найруулагч С.Бямбааг ямар уран бүтээлч гэж дүгнэдэг вэ?

-Үзэл бодол, харах өнцөг нь төлөвшчихс өн хүн. Түүний хийсэн бүх киног нь үзвэл өөрийнх нь гарын үсгийг харж болно. Гадагшаа эрэл хайгуул хийхээс илүү дотогшоо эрэл хийдэг. Энэ бол уран бүтээлч хүнд байдаг маш чухал чанар. Орчин тойрноосоо хамааралгүй амьдарч, өөрийгөө танин мэдэх аялал хийж яваа. Дотроо сууж байхдаа илүү аз жаргалтай байдаг байх. Дотроосоо цэнэглэдэг учраас уран бүтээл нь наснаас нь хамаарахгүй байх. Бас дотоод зөрчилтэй. Уурхайгаар бол тогтвортой бөгөөд нөөц нь тодорхойгүй ч дуусаагүй далд уурхай юм уу даа.

-Ийм хүнтэй ажиллахад түвэгтэй юу?

-Би тийм биш учраас заримдаа түвэгтэй. Арга, билэг нийлж аливааг бүтээдэг болохоор дажгүй ээ. Бямба нэг их яриа хүн биш л д ээ. Намайг заримдаа үглэхээр “Би их зантайдаа ярихгүй байгаа юм биш. Сайн ярьж чаддаггүй болохоор нөгөө хүндээ санаагаа бүрэн ойлгуулж чадахгүй шүү дээ” гэдэг юм. Өөрийнх нь мөн чанар болохоор яалтай билээ.

-Энэ киног үзсэн хүн юу мэдрэх бол?

-Энэ кино үзэгчдэд юу бодохыг нь зааварчлаагүй, маш их эрх чөлөө үлдээсэн хийцтэй. Хурц өрнөл байхгүй. Гэхдээ ямар ч хүн, хэчнээн ч хурдан гүйдэг бай хамааг үй, заримдаа ганцаараа суугаад алсын уулыг ширтдэг дээ. Тийм л орчинд аваачих болов уу. Би энэ киног маш олон удаа үзэж байна. Үзэх болгондоо өөр зүйлийн тухай боддог. Хайр бөгөөд эрх мэдлийг мөрөөдөж байгаа хүүгийн түүх ч юм шиг, Монголын нийгэмд байгаа уламжлал, шинэчлэлийн заагийн тухай, хүний сэтгэлийн гүнд байдаг сүнслэг чанарын тухай гээд их олон зүйл мэдэрч, олж хардаг. Хүн өнөөдөр юун тухай бодож, ямар зүйлд хариулт эрж байна, түүнийгээ л энэ киноноос олдог юм болов уу.

-Монголын кино урлагийн салбарт төрөөс ямар нэгэн дэмжлэг үзүүлдэггүй болохоор арилжааны бус арт хаус кино хийдэг уран бүтээлчдэд хэцүү байдаг байх аа.

-Хэцүү. Гэхдээ ийм кино заавал байх ёстой. Ардчилсан нийгэмд хүнд сонгох эрх байгаа нь чухал. Улс төр, эдийн засаг болон соёл урлагийн хэрэгцээгээ хангах сонголт байх ёстой. Хүмүүсийг арилжааны шинжтэй кино үзэж байна ч гэж буруутгаж болохгүй. Би ч гэсэн Холливудын кино үздэг. Маргааш өөр зүйл ч үзэж болно. Хүмүүсийн сонголтын дунд энэ кино бага хувь эзэлж болох ч ардчилсан нийгэмд цөөнхийн эрх ашиг чухал байдаг байх аа. Кино урлагийг том далай, тэнгистэй зүйрлэвэл маш олон гол мөрөн түүнд цутгаж байгаа. Тэгж байж л далай тийм баялаг болж байгаа. Фестивалийн жанрын ийм кино зарагдаад орлого олоод байдаггүй ч зайлшгүй байх хэрэгтэй юм. Дэлхий нийт монголчуудыг газар дорх баялгаар нь зөвхөн таньж байна. Бид оюуны баялгаа ч таниулах ёстой шүү дээ. Ийм уран бүтээлүүд манай улсын гадаад дахь нэрийн хуудас болно.

-Киноны уран бүтээлчдийн баг бүрдүүлэхэд таны санал чухал байр суурь эзэлсэн үү?

-Миний ажлын нэг хэсэг нь энэ. Гол дүрийн жүжигчдээ сонгоход найруулагч голлох шийдвэр гаргана. Би продакшны тал, гадаад харилцаа зэрэгт анхаарна. Нэг гэр бүлийн хүмүүс учраас байнга санал бодлоо солилцчихдог болохоор хол зөрөхгүй л дээ. Энэ кинонд холимог уран бүтээлчид ажилласан. Гаднын уран бүтээлчид монгол найруулагч, Монголын багтай хамтран ажилласан. Гаднынхан соёлын өөр орчноос өөрийг өө мэдрэх дуртай байдаг учраас тэд бараг үнэгүй ажиллаж өгсөн. Киноны найруулагч, оператор хоёрын санаа, хараа нэг шугаманд байх нь чухал болохоор эхлээд зураглаачаа урьж, найруулагчтайгаа уулзуулсан. Тэд маш сайн хамтран ажилласан. Хөгжмийн зохиолч С.Сансаргэрэлтэх, Бямбаа хоёр өмнө нь хамтран ажиллаж байсан учраас бие биеэ мэднэ. Гэхдээ энэ уран бүтээл дээр ажиллаад тэд нэгнээ шинээр дахин таньсан. Ариунсайхантай “Хадаг” кинонд хамт ажиллаж байсан юм. Мөн Түмэн- Өлзий найруулагчийг Бямбаа өөрийнхөө нэгдүгээр найруулагчаар урьсан. Манай хүн хүн рүү хашгирахгүй, загнахгүй, хайрлахгүй, магтахгүй болохоор Түмээ Бямбаагийн нүд, хэл, чих нь болж уран бүтээлчидтэй ажилласан. Гавьяат жүжигчин Цэцэгээ эгч, Очирбат гуайн охин, жүжигчин Оюун нар гол дүрийн жүжигчдийг сонгосон. Манай киноны гол дүрийн таван жүжигчин бүгдээрээ авьяастай, бас олон кинонд тоглож олны танил болоогүйгээрээ онцлогтой. Энэ кино яриа багатай учраас үг хэлэхгүйгээр дотоод сэтгэлээ илэрхийлэх амаргүй шүү дээ. Тэр ажлыг гол дүрийн жүжигчид болох Э.Баасандорж, Н.Баярмаа нар маш сайн бүтээсэн. Бас Цэцэгээ эгч маань залуу жүжигчин болон хүүхэдтэй ажиллаад сурчихсан учраас маш том тус дэм үзүүлсэн. Бүгд ажлаа мэддэг, дор бүрнээ хариуцлагатай байсан учраас манай киноны зураг нэг ч өдрөөр хойшилж байгаагүй. Гацаагүй араатай машин шиг л ажилласан.

-Зогсолтгүй ажилласан гэхэд хэр хугацааг энэ уран бүтээлд зориулав?

-Анхны зохиол 2000 оны эхээр бичигдсэн юм. Түүнээс хойш олон янзаар өөрчлөгдөж явсаар 2009 онд энэ киноны зохиол нь эхлээд Роттердаммын кино наадмаас Хан хүү Клаусын нэрэмжит шагнал хүртсэн. 2009 оноос хойш зохиолоо дахин бичиж, кино хийх санхүүжилтээ гурван жилийн турш бий болгоод 2012 онд зургаа авч, бас бүтэн жил эвлүүлэг, пост продакшн дээрээ ажиллаж, нийтдээ таван жилийн дараа л үзэгчдэдээ хүрч байна даа. Бусад монгол кинонуудтай харьцуулахад яст мэлхийнх шиг хурдаар бүтсэн шүү. Гэхдээ бид өөрсдийнхээ хүссэн үр дүнд ямар ч байсан дөхсөн гэж бодож байгаа.

 

Ж.СОЛОНГО

http://mongolnews.mn/i/50080

 

Ард түмнийхээ дунд “жижиг” Б.Санжаа хэмээн алдаршсан, чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн анхны гишүүдийн нэг, “Токио-64” олимпод оролцож явсан домогт бөх Б.САНЖАА: БАРИЛДАХ ЭРХЭЭ ГУРВАН ЖИЛЭЭР ХАСУУЛЖ БАЙЛАА

Б.САНЖАА: БАРИЛДАХ ЭРХЭЭ ГУРВАН ЖИЛЭЭР ХАСУУЛЖ БАЙЛАА

Электрон хувилбар

барилдах%20эрх


Жин их хасахаар өлсөж гол харлана,
Ходоод өвдөнө, юм идэхийг их хүснэ.

Эрүүл мэндэд яаж сайн байв гэж.
Гэхдээ тэр бүхнийг үл хайхарна.

Шигшээ багийн нөхөд маань нэг нь нийтийн, нийт нь нэгийн төлөө гэсэн зарчмаар ажиллаж ирсэн.
Хамт олныхоо халуун дулаан уур амьсгал дунд тэр бүхнийг ажирдаггүй байлаа.

Номын ертөнцөд мааниас илүү ном гэж үгүй.
Хүний ертөнцөд эхээс илүү хүн гэж үгүй.

Хоолны ертөнцөд эхийн сүүнээс илүү хоол үгүй.
Хүчний ертөнцөд эвээс илүү хүч гэж үгүй гэсэн үг байдаг даа.

Ард түмнийхээ дунд “жижиг” Б.Санжаа хэмээн алдаршсан, чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн анхны гишүүдийн нэг, “Токио-64” олимпод оролцож явсан домогт бөхтэй ярилцсан юм. Нэгдэл, аймгийн сайн малчин болж алдаршиж явсан үе, 300 эмнэг сургаж байсан бахдам өдрүүд, чөлөөт бөхийн шигшээ багт ороод олимп, дэлхийн дэвжээнд хүч сорьсон мартагдашгүй мөч, гурван жилийн шийтгэлээр барилдах эрхээ хасуулж байсан гашуун түүх түүнд бий.

Үндэсний бөхөөр дор хаяж улсын начин болох байсан гэж үйлс нэгт нөхөд нь ярилцахыг бишгүй л сонсож билээ. Хүний алдаж, эндэхийг алийг тэр гэх вэ. Гэхдээ надад Санжаа гуайн амьдрал тэр чигээрээ анхдагч байх, нөгөө талаар “туршилтын туулай” болох одонд төрсөн юм шиг санагдав. Үндэсний бөхөөр ямар амжилт гаргасан, ямар зиндааны засуул гэдгийг хүмүүс мэдэж байгаа. Энэ талаар нуршилгүй их спорт ба Санжаагийн амьдралыг хамтдаа сонирхъё.

-“Бөхийн үнэр” авсан хүүхэд насны тань дурдатгалыг сэргээмээр санагдлаа. Үеийн хүүхдүүдтэйгээ ноцолдож өссөн тухай бөхчүүд ихэвчлэн ярьдаг. Харин таны бөхтэй холбогдсон өөр сэжүүр гэвэл юу байна?

-Манайх гайгүй бэл хөрөнгөтэй айл байлаа. Зуны улиралд зусдаг Хунт рашаан гэж газар аянчин гийчин их ирнэ. Уг рашаан үе мөч, арьс өнгө, сахарын өвчинд сайн учраас хүний хөл тасрахгүй. Рашаанчид бөхийн талаар л ярилцана. Тэдний яриаг сонсож байгаад “Томчуудын үг чагналаа” гэж зэмлүүлэн хөөгдөн гарч гэрийн хаяанд суугаад хананд чихээ наагаад зогсчихдог байж билээ. Улсын заан “хурган” Дэмид гэж дуу томтой хүн сайхан зүйл их ярина. Тэр цагаас бөхөд хообийтой болж дээ. Манайх олон адуутай байсан болохоор би морь уургалах дуртай. Энэ нь нэг талаар бэлтгэл болсон гэж боддог.

-Та үеийнхээ хүүхдүүдээсээ биеэр том хүүхэд байсан уу?

-Тийм шүү. Гэхдээ 16-тайдаа хурдан морь унах гээд Архангайн Хайрханы наадамд очтол хүндэднэ гээд болиулахаар нь бөх барилдахаар бичүүлчихсэн. “Булганы Сайхан сумаас Санжаа гэж хүү ирсэн байна. Аманд нь жижигхэн хүүхэд өг” гэдэг юм. Би эгээл том хүн шиг өнөө хүүгийн хоёр хацрыг нь илчихээд өвдөг шороодуулсан. Дараагийн даваанд бас тааруухан нөхөртэй таарч унагалаа. Гуравт Хайрхан сумын бөхтэй хүч үзэн унаж билээ.

-Чөлөөт бөхтэй холбогдсоны учир юу вэ?

-Тэр үед цэргүүд гурван жил алба хаадаг байв. Бидний хувьд тусгай мэргэжлийн цэрэг гэдгээрээ онцлог. Авто сургуульд жолоочийн үнэмлэхтэй. Одоо нисэхийн автобусны буудлаас эхлэн, дараа нь Дарханы бүтээн байгуулалтад оролцох төлөвлөгөөтэй байсан тул халагдах алба хугацаагүй хойшлогддог юм байна. Энэ бүхэн маш хэцүү санагдаж, чөлөө заваараа жимс түүн, Залуучуудын байгууллагад орлого оруулах санал гаргалаа. Бүгдээрээ зөвшөөрсөн. Тэгээд Богд уулын оройд гарч жимс түүв. Цэргүүдийн зарим нь халагдах өдрөө мэргэлж чулуу татна, эсвэл есөн зоосоор мэргэлнэ, шоо хаяна. Оргох хүсэл ч буцална. Яг ингэж шийдээд явж байтал Банди гэж цэрэг “Худал хэлж оргож байснаас би их сургуульд оройгоор суралцах хүсэлтээ илэрхийлье. Чи нэг ажил олж хий” гэлээ. Би ч зөвшөөрч, чөлөөт бөхийн секцэнд орохоор шийдэж, тамирчин нөхөдтэйгөө анх уулзаж билээ. Цэрэгт байхдаа нэг сониноос монголчууд ОУОХнд элссэн тухай мэдээ уншаад олимп гэж сайхан баярт оролцож үзэхийг хүсэж билээ. Цахилгааны багш Цэгмэд “Хөөе Санжаа чи шалгалт өгөхгүй яах гээд байна” гэхээр нь уншсан мэдээгээ хэлтэл “Олимп чамд ямар хамаатай юм” гээд загнасан. Гэтэл тэр өөрөө ч Токиогийн олимпод оролцож таарсан.

-Чөлөөт бөх Монголд анх дэлгэрсэн тэр цагт ойлгох хүнээс ойшоож үзэхгүй хүн олон байсан биз. Харин таны хувьд чөлөөтийн өмсгөлийг анх өмсөж үзэхэд ямар санагдав?

-Усанд орох гэж байгаа эмэгтэй хүний хувцас шиг эвгүй санагдсан. Ард түмэн ч тэгж хүлээж авсан байх. Харин гайгүй барилдаад ирэхээр сонирхогчийн хүрээ өргөжсөн. Шигшээ багт орсноос хойш Оросын бөхчүүдтэй хийсэн нөхөрсөг уулзалтад бид ялсан юм. Тэр ялалт байдлыг өөрчилсөн шүү. Миний хувьд үндэсний болон чөлөөт бөхөөр барилдахдаа хашир зан байхгүй. Яаруу, хөөрүү ч юм уу богино хугацаанд хүчээ үзэхийг боддог. Гэтэл одоо үндэсний бөхөөр барилдаж байгаа залуучууд хүлээхийг эрхэмлэдэг болж.

-Чөлөөт бөхийн шигшээгийн дасгалжуулагчаар хэн ажиллаж байсан юм бэ?

-Дамдин гэж хүн ажиллаж байсан. УБДСийн багш, орос хэлтэй, өөрөө барилддаггүй тийм л хүн. Болгарт биднийг удирдан тэмцээнд оролцуулж явсан. Тухайн үед мэргэжлийн дасгалжуулагч бэлтгэх ёстой гээд Цэрэндагва багшийг тэнд үлдээж билээ. Ирээдүйн багш маань 17 настай байсан. Ээжийнхээ өврөөс ч гараагүй хүүхэд тул уйлаад үлдсэн дээ. 57 кг-д барилдаж байсан Сүхбаатар маань “Ээжид нь юу гэж хэлнэ” гэж уйлаад л. Анхдагч зүйлд хөгтэй явдал аль тохиолдохыг тэр гэх вэ. Цэрэндагва багш жил зургаан сар болоод Монголд ирэхдээ мундаг мэргэжилтэн болчихсон байсан.

-Шинэ спортыг төрөөс дэмжих тал дээр тусгай бодлого баримталсан байлгүй дээ?

-Улсаас жичид нь харж үзсэн зүйл үгүй, өөрсдийн бяр хүч, бор зүрх, дур сонирхлоороо явж амжилтад хүрсэн юм. Бидэнд шунал байсангүй. Ийм амжилт гаргавал тийм юм авна гэсэн бодол ч байгаагүй. Дэлхийн хүчтэнээс би юугаараа дутуу юм бэ л гэж бодно. Өндөр амжилт гаргаад ирэхэд 50, 60 төгрөгөөр шагнавал ихэд тооцно. Манай багийнхан маш найрамдалтай. Алдаа оноогоо ярилцана. Харин одоогийн залуус бидний үеийнхээс муу санаатай болсон юм шиг. Гадаадад гэхээсээ илүү өөрийн улсаас гарч чадахгүй байх гэж айгаад бие биедээ алдаа оноог нь хэлэхээс зайлсхийдэг болсон гэхэд хилсдэхгүй. Орчлонгийн юм бүхэн өөрчлөгдөж хувисдаг болохоор оюун санаа, зан чанар ч дагадаг юм байлгүй.

-Та хүний сайхан сэтгэлийн талаар яриад байна аа даа?

-Тийм ээ. Бэлтгэлээ тараад явж байхдаа олон сар уулзаагүй С.Цэрэн аваргатай тааралдлаа. Нуугаад яахав би танхайдуу, дэггүй талдаа өссөн хүн. Айлын ганц хүү, эмээ өвөөгийнхөө халамжинд өссөн болохоор зоргоороо зантай. Аваргатай уулзчихаад баярлаж, Төв талбайн баруун талд байсан 25-р дэлгүүрт орж, шил архи авлаа. Гэтэл уух газар олддоггүй. Морь булгиулагчийн хөшөөний хажууд очиж, хэсэгхэн модны дор хэвтээд өнөөхөө уусан. Тэр үед одооны Бөхийн өргөө байгаа газрын зүүн талд том дэлгүүр байсан юм. Дараа нь тийшээ очиж, манаачид нь шил архи авах талаар хэлэхэд атга дүүрэн түлхүүр гаргаж дэлгүүрээ онгойлгоод “Хүүхэд харанхуй байгаа шүү. Тэмтрээд яваарай” гэж билээ. Авсан архиа өвгөн бид гурав хувааж уулаа. Яагаад энэ тухай яриад байна вэ гэвэл хүний сайхан сэтгэлийг, худалдагч, нярав хоёр нь манаачдаа найдаад бүх түлхүүрээ орхиж, өнөөх манаач танихгүй хүнийг дэлгүүртээ оруулсан гэвэл одоо үнэмших хүн гарах уу? Тамирчин бидний хувьд бэлтгэл гэж мэдэхгүй, айраг уучихаад тэмцээнд оролцдог байлаа.

-Тэгвэл гадаадын тэмцээнүүдэд хүч сорихдоо зөвхөн бярандаа найддаг байжээ?

-Тийм ухаантай. Болгарт болсон тэмцээний нээлтэд анх оролцохдоо тусгай хувцас хунар бэлтгэхээ мэдэлгүй оролцсон. Янз бүрийн өнгөтэй хувцас өмссөн бөхчүүдээ хараад элчин сайд маань өрөвдсөн байх. Тэмцээний өдөр бэлтгэлийн том том хувцас авчирч өглөө. Хамгийн томоос нь сонгосон учраас хэмжээ нь бидэнд томдоод. Ямар сайндаа “Монголын том өмдтөнгүүд” нэр авах вэ. Тухайн үед мэхээ ч гүйцэд эзэмшээгүй. С.Цэрэн маань гадаад өрсөлдөгчийнхөө мэхэнд орчихоод “Ээ базарваань” гэж уулга алдан багшдаа загнуулж байлаа. Анхны тэмцээн иймэрхүү хөгжилтэй явдлаар дүүрэн байсан ч сүүлдээ овоо сайжирсан. Румыний ОУТ-д Цэрэн, том Санжаа хоёр түрүүлж байлаа.

-Та нар жингээ хэрхэн хасдаг байсан бэ?

-Токиогийн олимпод бэлтгэн, Германд болсон ОУТ-д оролцохдоо Ч.Дамдиншарав, Ж.Мөнхбат, Х.Баянмөнх, Сүхбаатар бид хэд паартай анх танилцсан гээд бод доо. Жин хасах гээд ортол их халуун орчин угтлаа. Хар үгээр хэлэхэд нарийхан банз доогуур халуун ус урсаж байна. Өнөө уснаасаа асгаж байж амьсгаа авах боломж бүрдэнэ. Биднээс Ж.Мөнхбат, Сүхбаатар хоёр түрүүлээд гарлаа. Дамийл, Баянаа бид гурав үлдлээ. Энэ үед Баянмөнх “Хэзээ хийсэн үйл юм бол” гээд уйлж билээ. Би 80 хэдээс 63-т орж байгаа хүн тэвчээрээ барагдтал ууранд сууна. Гэхдээ тэр тэмцээнд бүгдээрээ сайн барилдсан. Харин Монголд жин хасах үүнээс тэс өөр. Багадаа моринд сайн байсных морины мах нь буухгүй болохоор сайхан хөлөргөж байгаад хүйтэн усанд самрахаар жин нь хасагддагийг мэдэх юм. Хүн ч гэсэн ялгаа юу байх вэ гээд л Харзтайгаас Тохой цагаан булаг хүртэл гүйж, тэндээс буцаж ирээд Туулын усанд орохоор жин багасдгийг туршиж мэдсэн. Харин хүчтэй амьсгаа авахаар цээж урагдаж цус гарах нь хэцүү. Токио явахын өмнө Ю.Цэдэнбал дарга биднийг хүлээн авч уулзаад “Монгол хүнд дугуй булантай цай, борц хэрэгтэй байх” гэхэд нь бүгдээрээ хэлснийг нь аваад явсан. Токиод ирээд тэмцээний өмнө жингээ үзүүлсний дараа өнөө борцоо идчихлээ. Гэтэл орос багш маань “Санжаа чи юу хийж байгаад ирэв” гэж ширүүн асуув. Дараа нь “Юу идсэн бэ” гэхээр нь “Борц” гэж хэлтэл дуу алдан толгойгоо тэврээд “Бүтэн жил дэглэм барьчихаад одоо ингэж формоо алдах гэж” хэмээн гашуудсан. Яг барилдаан эхлэхэд өрсөлдөгчөө атгаад авмаар санагдавч гар сарвайгаад явж өгдөггүй. Энэ нь формоо алдсаны илрэл байж дээ.

-Ходоод агшихаар эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлэх нь мэдээж. Тэр бүхнийг үл тооцон, залуу насны аагаар даван туулжээ?

-Ходоод агшаагүй үед өлсөж гол харлана, өвдөнө, юм идэхийг их хүснэ. Ходоод агшихаар ам өмхийрнө. Юм идэх сонирхолгүй болно. Дээр дурдсан өөрчлөлт алга болно. Эрүүл мэндэд яаж сайн байв гэж. Гэхдээ тэр бүхнийг үл хайхарна. Шигшээ багийн нөхөд маань нэг нь нийтийн, нийт нь нэгийн төлөө гэсэн зарчмаар ажиллаж ирсэн. Хамт олныхоо халуун дулаан уур амьсгал дунд тэр бүхнийг ажирдаггүй байлаа. Номын ертөнцөд мааниас илүү ном гэж үгүй. Хүний ертөнцөд эхээс илүү хүн гэж үгүй. Хоолны ертөнцөд эхийн сүүнээс илүү хоол үгүй. Хүчний ертөнцөд эвээс илүү хүч гэж үгүй гэсэн үг байдаг даа.

-Та нар амин дэм хэрхэн хэрэглэдэг байсан юм бэ?

-Түүхий шар будаа, өндөг, сүү хэрэглэнэ. Жин нэмэгдэнэ гээд сүүгээ уухгүй.

-Олимпийн сугалаа хэр чанга таарсан бэ?

-Олимпийн бэлтгэлээ Сөгнөгөрт хийж байхад хүмүүс биднийг дэлхийн сайчуудтай сайн барилдахыг ерөөлөө. Гэтэл Ж.Мөнхбат “Би энэ ерөөлийг хүлээж авах нь авна. Гэхдээ дэлхийн муучууд бүхэнтэй сайн барилдаарай гэвэл бүр их баярлах байна” гэлээ. Харин би “Хамгийн сайчуудыг нь түүж барилдана” гэлээ. Амны билэг гэж айхтар зүйл бий. Нөхөд маань намайг шоолж, “Чи сайчуудтай нь барилдах хүн” гэхээр нь би “Их наран улс орж О.Ватанобитай барилдана” гэж хариулдаг байлаа. Гэтэл яг түүнтэй сугалаа таарсан. Харин Мөнхбат маань Зааны Ясан эрэг гээд л бөхийн хөгжлөөр тааруу хүмүүстэй барилдаж билээ.

-Урьдчилан таамагласан өрсөлдөгчтэйгөө барилдах болсноо мэдээд ямар сэтгэгдэл төрөв?

-Сайхан үзнэ гэсээр дэвжээнд гараад дорхноо ялагдсан. Харин дараагийн барилдаанд цэвэр ялсан. Олимпийн анхны цэвэр ялалтыг авчирсандаа баяртай байдаг. Гэвч хоёр системийн улмаас дараагийн шатанд барилдах байсан ч ЗХУ-ын тамирчдыг дэмжин намайг шууд хасчихсан. Тэр үед өөртөө их харамсаж билээ. Жингээ хасахын тулд би жилийн турш өдөрт 250 грамм шингэн ууж, бага юм идэх дэглэм баримталсан. Ингэхээр ходоод жижиг болно. Дэвжээнээс буучихаад гадаа уйлж суутал Эвлэлийн төв хорооны төлөөлөгч Жамбалдорж гуай, СТО-ы орлогч дарга Цэнддорж нар намайг аргадаад “Хоёр системийн хооронд ийм том ажил хийсэн хүн уйлах учиргүй. Юм үз, идэж уу” гэж зөвлөлөө. Шүлс цааш орохоор нулимс гарахаа больдог юм билээ.

-Токио танд таалагдсан уу?

-Хөл алдмаар сайхан газар байсан. Техникийн дэвшил нь ч гайхалтай санагдлаа. Тэнд очоод дугуй унаж сурч байлаа. Хоол янз бүрээрээ. Нохойн махан хоол сонирхож, их хэмжээгээр идээд халууцахдаа цементэн шалан дээр хэвтэж байсан Том Санжаа, Эрдэнэ-Очир, багш гурав нүдэнд харагдах шиг.

-Та Америкт болсон ДАШТ-д л оролцсон. Тус тэмцээний талаарх дурсамжаа хуваалцана уу?

-ДАШТ-ий өмнө сагс тоглож байгаад хөлийн хуруугаа хугалчихлаа. Ж.Мөнхбатад энэ тухай хэлтэл “Чиний байр, хоол, унааны мөнгө шилжчихсэн. Тэмцээнд заавал оролц. Ядахдаа юм үзэж нүд тайлаад ирэх хэрэгтэй. Гэмтэл авсан гэж хэлээд хэрэггүй” гэж зөвлөдөг юм. Америк явахын өмнө хань минь хагалгаанд орсон юм. Явах болсон тухай захиа явуулаад гурван настай охиноо харах хүнийг нь иртэл гэрийн бүслүүрээс уяад үлдээж билээ. Тэмцээнд оролцсоны хэрэг гарч, манайх багаараа наймдугаар байр эзэлсэн.

-Таныг барилдах эрхээ гурван жилээр хасуулсан гэж сонссон. Ямар буруу хэрэг хийсэн юм бэ?

-ОУТ-д Унгарын бөхийг ерөөсөө дийлдэггүй ээ. Жин их хассан учраас цээжнээс цус амтагдаад барилдахад бэрхшээлтэй байсан. “Хоолны сав чи үүнийг дийлэхгүй байхдаа яадаг юм” гэж нэг дарга хэлэхээр нь “Өөрөө барилдаж чадахгүй байж” гээд том дуугартал удирдах хүнийг хүндэлсэнгүй гээд үндэсний болон чөлөөт бөхөөр барилдах эрхээ хасуулсан. Эрхээ хасуулсны дараа Булган аймгийн наадамд оролцохоор очтол цагаан хоолойгоор “Анхаараарай. Зундуй заан, том, жижиг Санжааг хаана явсан газар нь барилдуулж болохгүй” гэж зарлалаа. Би гуйн байж барилдаад дөрөв даваад тавд албаар унасан.Үүнээс гадна хэцүү зүйл их бий. Авгай, хүүхдээ тэжээх хэрэгтэй байдаг. Бороо орвол ус нэвтэрдэг, салхилбал шороо орж ирдэг тийм гэртэй. Тэр үед Бунтар найруулагч “Төгсгөл” кинонд тоглох санал тавьж, зураг авалтад сар шахуу оролцохдоо 600 гаруй төрөг авсан юм. Улмаар Зоргол хайрханы уурхайд малтагчаар ажиллахаар хариу хүлээж байлаа. Тэр үед Модны хоёрын Намын хорооны дарга Цэдэндамба гуай “Нэг хэрэг хийхэд зургаан шийтгэл оногддоггүй юм” гээд ажилд авсан. Ачигч боллоо. Нэг өдөр 73 төгрөг авна. Намын төв хорооны БТ-ын хэлтсээс хүн ирж, өдөр бүр миний ажлыг шалгана. Би ч ажлаа 300, 400 хувь давуулан биелүүлнэ. Тэгээд намайг “Хоршоолол”-д бөхийн багшаар тавьж билээ. Ажлаа амжилттай хийж, хүмүүсээр хүрээлүүлж эхэллээ. Улмаар намайг Өмнөговь, Өвөрхангайн аль нэгэнд нь ажилла гэхээр нь “Би олон хүүхэдтэй, тэгээд ч мэргэжлийн багш биш. Явахгүй” гэж хэлээд 28-р баазын жолооч боллоо. Тухайн үед жолооч нар ажилдаа няравтайгаа хамт явдаг байсан юм. ЗХУ-ын хөдөлмөрийн баатар Бодвинин гэж хүн нярвын цалинг улсын орлого болгон тушааж, хоёр ажил хийгээд Хөдөлмөрийн баатар болсон гэж сонслоо. “Би хөдөлмөрийн баатар болоход яадаг юм” гээд Тээврийн яам, Худалдааны яам, Засгийн газраас тамгатай бичиг авлаа. Ажлаа шуурхай хийж, шалгуулах дөхөж байтал зах зээл гарч, бүх зүйл талаар болсон доо.

-Шийтгэл аваад явж байхад сэтгэлд гүн дарамт ирнэ биз?

-Олон зүйл бодогдож, архи уумаар санагдсан үе бий. Халангадуу явж байхад сайн нөхөр минь таараад “Миний найз ингэж явж болохгүй. Ард түмний дотрыг халууцуулах хэрэгтэй. Хүүхдүүдэд багшил, шавь төрүүл” гэсэн нь оносон үг байлаа. Яаж ч хахиж хавчиж байсан хүн гялалзах хэрэгтэй юм билээ. Олон шавь бэлтгэсэн, өвөө нь. Тэдний ихэнх нь нас баржээ. Одоо байгаагаас Д.Долгорсүрэн заан, Ц.Нацагдорж, Д.Галдандагва, У.Мижиддорж нар байна.

-Монгол хүн олимпод оролцсоны 50 жилийн ойг тохиолдуулан, хойч үеийн тамирчдадаа юу хэлмээр байна?

-Цаг сайхан болж. Ирэх олимпоос эрэгтэйчүүд чөлөөт бөхөөр юм дуулгана гэдэгт итгэлтэй байна. Тийм орчин нөхцөл ч бүрдсэн. Их спортыг үндэсний бөхтэй хослуулбал амжилт эрс ахих юм шиг санагддаг. Их спортоор дагнаагүй, зөвхөн үндэсний бөх барилддаг залуус олширчээ. Бидний үед аль, алинаар нь хичээллэдэг байсан. Ивээн тэтгэгч байгууллага тухайн бөхөд үндэсний спортоос гадна их спортоор хичээллэх шаардлага тавибал хичээллэгчдийн хүрээ нэмэгдэх байх гэж боддог. Ямартай ч ахмад тамирчны зүгээс залуу үедээ амжилтын дээдийг ерөөе.

Ахмад бөхчүүд “Барилдаж байхдаа өөрийгөө давсан гэж битгий яриарай. Худлаа ярьсан болно. Арван жилээс илүү битгий барилдаарай. Сайн байх юм бол шуналын хүүдий, өөрөөсөө илүү хүн гаргахгүй гэж хүмүүс муулна. Муухан байвал үүний сайн нь хаана байна, ясыг нь хэмх хая гэж дайрдаг юм” гэж захисныг мөрдлөгөө болгосон Санжаа гуай олон жил барилдаагүй ч өөрийн орон зайгаа бүрдүүлж чаджээ. Ид барилдаж байх үедээ тэр дээд тал нь 83 кг хүрдэг байж. Том Санжаа хамгийн хүнддээ 108 кг-тай байсан гэсэн. Чөлөөт бөхийн УАШТ-ээс төрсөн дүүтэйгээ хамт мөнгөн медаль зүүгээд баярлаж явсан үе түүнд бий. Тэр дэндүү цөөхөн жил барилдсан. Хэрэв спортын амьдралд нь хатуу шийтгэл оногдоогүйсэн бол ямар ч амжилт гаргах байсан юм билээ? Түүний энгэрт гялалзах төрийн одон үгүй, харин ардын хувьсгалын ойн медалиуд л бий. Гэвч тэр алдар нэр, гавьяа шагналын төлөө хөөцөлдөж яваагүй юм. Хөдөлмөрч чанар, үр хүүхдүүд, ач зээ нар нь түүний баялаг билээ.

Б.ӨЛЗЙИТОГТОХ

http://www.mongolnews.mn/w/50095

Бавуугийн Лхагвасүрэн: Хүнийг санах, хүнийг хайрлах гэдэг маш хэцүү ажил

Lxagvasuren 1

Зураач Н.Орхон миний энэ хөргийг бүтээсэн юм. Би “Зовсон сүү” номынхоо хавтсыг үүгээр чимэглэсэн дээ…

Монгол Улсын тө­рийн шагналт, ардын уран зохиолч, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ба­вуугийн Лхагвасүрэн­тэй хөөрөлдсөн ярилц­лагын төгсгөлийг хүр­гэж байна.

-Монголын яруу найр­гийн “мөнгөн үеийнхэн” гэгддэг ерээд оны яруу найрагч залуус үндсэндээ Очирбатын Дашбалбар, Бавуугийн Лхагвасүрэн гэдэг хоёр найрагчид талцан хуваагддаг бай­сан гэхэд хилсдэхгүй. Дашбалбар багш та хоёр ямаршуухан ха­рил­цаатай байв?

-Хотын эвлэлийн хо­роонд ажилладаг, хойно трактор-комбайны сур­гууль төгсөөд ирчихсэн нэг тийм залуу байсан юм. Энд тэнд таарахаа­раа шүлэг мүлгээ үзүү­лээд, инээж хөхрөөд яв­даг байсан. Сүүлдээ л сонин дээр загнаад бай­даг болчихсон юм. Би ерөөсөө Балбарт муу юм хийж үзээгүй, одоо ч муу­гаар үзэж чаддаггүй. Ийм л бадарсан хүүхэд бай­сан. Асаж байгаа галын дэргэд хүн заавал ус цацаж байгаад яахав дээ. Балбар Шаравын Сүрэн­жав гуай бид хоёрыг нэг зодолдуулчихаж л бай­сан. -За, яаж байгаа нь тэр вэ?

-Би Сүрэнжав гуайтай гурван ч удаа зодолдсон юм ш дээ. Тэрийгээ Сүрэнжав гуай санадаг байх. Хоёу­лаа муудалцаж, сайдалцаа л. Сэлэнгэд нэг, Дорнод аймагт, фото студийн хажууд нэг гээд гурав зодолдсон юм. Нэг удаад нь би Р.Чойномыг “яруу найрагч биш” гээд хэлчихсэн юм.

-Сүрэнжав гуай үй зайгүй найзыгаа өмөөрөлгүй ч яахав дээ?

-Харин тийм. Одоо бодоод байхад миний алдас ч байсан уу. Гэхдээ, хүнд чинь омогтой, бадар­сан үе байлгүй яахав дээ. Би тэнэгтээ л биз. “Чойном бол най­рагч биш, пархольний поэт” гэж хэл­чихээд, тэрнээс болж гар зөрүүлж явлаа.

-Тэр нь юу гэсэн үг юм?

-Яахав, арилжааны яруу най­рагч гэсэн утгатай юм. Хүний маш энгийн юмыг гоёор хэлж чаддаг, хүний сэтгэлийг худалдаж авч чаддаг, шүлгэндээ хараал ч оруулж чаддаг, ерөөл ч оруулж чаддаг гэдэг талаас нь би хэлсэн юм. Сүрэнжав гуай тэр найзыгаа их өмөөрсөн. Би тэрийг зөв гэж бод­дог. Залуу насанд чинь юу ч хийнэ ш дээ. Балбарын тухай бол би муу юм санадаггүй. Би Сүрэнжав гуайд баярладаг юм. Их цайлган, сайхан хүн. Сүрэнжав гуайтай уулзахаар, хажууд зогсож байгаа нь тогоотой сүүнд өрөм байчихсан юм шиг харагдаад байдаг. Хүн чинь ер нь тэгээд ний нуугүй байсан хүндээ их хайртай байдаг юм ш дээ. Өөртөө хайртай, өөрийг нь магтдаг хүнд хайртай байх өөр юм байгаа байх. Сүрэнжав гуай ерөөсөө л тодор­хой хүн. Эсэргүүцэх, үл тоох, маг­тах нь тодорхой, бүх юм нь ил хүн. Бид хоёр яахав, “намтар”-тай хоёр оо.

-Та хоёр гурван удаа гар зөрүүлэхдээ харин бие хаа­гаа бэртээчихээгээгүй юу?

-Үгүй ээ, тийм их сүртэй юм болоогүй. Хамраас цус гарах төдий л юм болсон.

-“Эрээнцавын” хэмээгд­дэг дорнын их яруу найрагч Данзангийн Нямсүрэн ах бурхан болохоосоо өмнө тантай нэг их сайхан уулзсан гэдэг байх аа?

-Намайг тэвэрчихсэн, цээжинд мөргөчихсөн зураг байдаг юм. Би зураг болгоод авчихсан юм. Ням­сүрэн маань надад хүндэтгэлтэй ханддаг байсан. Зохиолч Д.Маам ах тэр хоёр надад хязгааргүй сайн байсан.

-Ай, Маам гэдэг чинь ланж­гар зохиолч доо?

-Ямар олиг байхав, сайн хүн, сайхан хүн гэж тэр л хүн байх гэж боддогийн ш дээ.

-Төрийн шагналт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, яруу найрагч Пүрэвжавын Пүрэвсүрэн гуай хааяа очи­ход найз нөхдөө л их ярих юм билээ. Та энэ хүний ту­хай юу бодож явдаг бол?

-Миний дээд үеийн яруу най­рагч. Би хүндэтгэлтэй л ханддаг. Пүрэвсүрэн гуайд ямар нэгэн муу­хай юм хэлж үзээгүй, ам муруйж үзээгүй, бие биенээ ил далд ярьж яваагүй. Гүдэсхэн шүлэгтэй, их боргил сайхан эр хүн дээ. Хал­дашгүй мөн чанартай хүн гэж байдаг даа. Тэр хүн л юм даа.

-Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, “Болор цом”-ын эзэн, яруу найрагч Цэндийн Чимэддорж агсан таны яах аргагүй шавь. Мөн ч залуугаараа бурхан бол­чихлоо доо?

-Муу Чимэддорж яахав дээ, бурхан болчлоо. Би чамд анхнаас нь нэг сонин юм ярихад, Ц.Элбэ­гдорж Ерөнхийлөгч “Улаан-Од” сонинд ажилладаг байлаа. Тэнд ажиллаж байхдаа Чимэддоржийн минь “Тогоруу дуугарахад үүлс үймнэ” гэдэг шүлгийг тавьж өгч байсан юм шүү. Элбэгдорж өөрөө шүлэг бичдэг, сэтгүүлч хүн юм чинь Чимээгийн авьяасыг танихгүй юу. Тэр шүлгийг би уншаад Элбэгдорж руу утасдаад “Их сонин шүлэг тавьсанд баяр хүргэе” гэж байлаа. Ой ухаан ихтэй хүн, одоо санаж л байгаа байх. Чимэддорж тэндээс уран бүтээлээ эхэлсэн. Тэрнээс хойш П.Бадарчид шүлгээ үзүүлж байсан байх, намайг багшаа гэх болсон. Монголын нэг сайхан цэлмэг, асгарсан яруу найрагч байсан даа. Амьдрал, хувь заяа түүнийг ханиас нь салгаж эрт залхаалаа. Мөн чанар нь маш сайн хүн. Ямар чиг их согтуу байсан намайг харангуутаа л далийгаа л өөр тийшээ явна, эсвэл бараг архи нь гарчих шахдаг хүн байлаа. Бусад үйлчилгээнд автчих­сан байтлаа жудгаа мэддэг хүн байна аа гэдэг чинь намайг мундаг болохоор нь тэгж байгаа юм биш шүү дээ. “Багш минь” гээд хэлээд сурчихсан болохоор халуун бай­даг биз. “Болор цом”-д орохынхоо өглөө заавал над дээр орж ир­чихээд, шүлгээ уншчихаад гарна. Намайг эзгүйд Баасанд уншчихаад гардаг байсан. Би их хайртай. Жам бол миний хайртай болгоныг л хурааж авч байна. Сүүлд нь намайг аваад л жам бид хоёрын өгөө, аваа дуусна гэж боддог юм ш дээ.

-Та түрүүн дурсамж яри­хад хэцүү гэж байсан. Нээ­рээ л хэцүү юм даа?

-Ер нь өнгөрсний тухай, хүний тухай ярих чинь хэцүү шүү дээ. Үхэл бол том цагаатгал учраас хэний ч сүүдэр, хэний ч гэрэл гайхамшиг.

-Таны хүү, “Болор цом”-ын эзэн Хасар одоо гадаа­дад амьдарч байна уу?

-Гадаадад байгаа. Тэрнийг би “цээжний гөлөг” гэдэг шиг их эрх­лүүлчихсэн юм аа. Хөгшчүүл цээж­ний гөлөг гэж ярьдаг даа, тэр л Хасар минь юм даа. Бас хүн өөрийгөө залгаж байгаа, ижил юм хийж байгаа хүнд хайртай байдаг юм билээ. Мужаан хүн байлаа гэхэд хадаас тэгшхэн хаддаг хүүдээ хайртай байдаг шиг би хүүдээ их хайртай юм. Миний хүү надаас өөр шүлэг бичдэг юм. Тэрэнд нь би бас их баярлана. Миний хүү дураараа л даа. Хүүгээ их санах юм. Санал­гүй ч яахав дээ. Ач хүү Х.Хасуйгаа санана. Ач маань одоо арван гуравтай, Францын лицей төгсөж байгаа.

-Тэр жилийн “Болор цом” яруу найргийн наадамд та ерөнхий шүүгчээр сууж, хүү Хасар чинь Янжинлхамын хишигт найрагчаар тодорч байсан даа…

-Тэрний урд жил нь би хүүгээ 39 оноогоор түрүүлээд гараад ирэхэд хасаад хаячихсан юм ш дээ. Дуурийн театрт болсон “Болор цом”-оор. Тэгэхээр би өөрийгөө нүгэлгүй гэж бодож байгаа. Нэг жил хассан юм, нөгөө жил нь “Болор цом”-ыг хүүдээ өгчихөж бололгүй дээ. Тэгээд ч би өгсөн биш ямар, оноо нь тэгж л гарч ирсэн юм чинь. Үгүй ер нь тэгээд эцэг нь үрдээ хандах, үр нь эцэгтээ хандах чинь хүн гоочлоод байхаар юм мөн юм уу, биш юм уу. Би мэдэхгүй л байгаа ш дээ. Тэр байтугай би нутгийнхаа хүнийг ажилд авсан дарга нарыг уучилж боддог. Нутаг ус гэдэг чинь том ш дээ. Харин хамаатан саднаа авсан хүнд дургүй.

-Цахим ертөнц гэж нэг сайхан юм байна даа. Та интернетээр хүүгийнхэн­тэй­гээ харьцдаг уу?

-Сураг багатай байх чинь жар­гал юм биш үү. Их ойр ойрхон хараад байх чинь дандаа санаг­даж байхын шалтаг болоод байх юм. Улсууд афоризм, оноч мэргэн үг, цэц үг, тэдэн лан үг гэх мэт юм хийгээд байх юм. Би саяынхаа шинэ номонд “Бодлын шимэлдэг” гэж нэрлэсэн оноч үгстээ “Мартаг­дахаас битгий ай, санагдахаас л айж бай” гэсэн нэг афоризм хий­сэн. Би ер нь санагдахаас их айдаг. Хүүхдүүдээ санах их хэцүү. Ер нь тэгээд нас өтлөөд ирэхээр хөгш­нийгөө гэрээс гараад хоёр гурван цаг эзгүй байхаар санаж байгаа юм уу, үгүйлж байгаа юм уу байж чадахгүй болдог юм байна ш дээ.

-Насны хань гэдэг хүний өрөөсөн бие, сэтгэл бол­чихдог гэх юм билээ…

-Гай л тохиолддоггүй юм бол зэрэг үхэх биш дээ. Би санах гэдэг үгээс л их айдаг. Хүнийг санах, хүнийг хайрлах гэдэг их хэцүү ажил.

-Таны “Элегий” шүлгээс сэдэвлэж Саранхөхөө хүү­гийн чинь зурсан сайхан зураг байдаг даа…

-Миний хүү сайн зураач. Дүрс­лэх урлагийн сургуулийн нэг, хоёр­дугаар курст байхаасаа л аавын­хаа шүлгэнд зураг зурдаг байсан. Тэр “Элегий”-д зурсан зургийг чинь анх Иржи Шима Чехийн сонинд тавьж байсан юм.

-Монголын зохиолчдын эвлэлийн Удирдах зөв­лөлийн даргаар зохиолч, яруу найрагч Цэнд-Аюушийн Буянзаяа сонгогдлоо. МЗЭ-ийн гишүүн, дээр нь энэ бай­гууллагыг удирдаж явсан хүний хувьд та түүнийг юу хийгээсэй гэж бодож байна?

-Би Вольтерийн “Жамаараа яваа ертөнц” гэдэг номонд маш их дуртай. Юм бүхэн жамаараа явдаг юм шиг байгаа юм. Бид нар чинь одоо хөгширлөө. Уран зохиолын буурлууд боллоо ш дээ. Яах ар­гагүй он цаг нь ирдэг юм байна. Би шальдар булдар юманд оролцох, дуртай юмандаа хөл алдан гүй­хийн аль алинд нь дургүй. Би телевизээр л гараад байна уу гэхээс биш гадуур болж байгаа найр хурим, дайллага цайллаганд очоод байдаггүй. Хуриманд бүр очдоггүй. Миний аав “Оршуул­ганаас битгий хождож байгаарай, хуриманд битгий очиж байгаарай” гэж хэлсэн юм. Аавын үг надад эрүүгийн хуулиас хатуу хууль шүү дээ.

-Расул Гамзатовын “Ми­ний Дагестан”-д бас тэгж бичсэн байдаг санагдах юм…

-Аав минь л тэгж хэлсэн юм. Расулыг аав лав уншаагүй. Мон­голчуудын ярьдаг яриа юм байгаа биз дээ.

-Өвөл ч нэг талдаа их намгар улирал даа. Уран бүтээлч хүний хувьд магад­гүй их бодож, бодсоноо туур­видаг улирал шиг са­нагддаг. Та харин аль хэр их суудаг вэ?

-Би бүрхэг өдөр, бороотой өдөр хоёр л юм сайн хийдэг юм. Холе­рикууд тийм байдаг юм шиг байгаа юм.

-Нээрээ бүрхэг өдөр ч сэтгэл цаанаа л нэг сонин болчихдог юм шүү…

-Юм л хийгээд суугаад бай­маар, хөдөлгөөнд дургүй болчих­дог. Яагаад ч тэгдэг юм. Үүл дар­чихдаг юм уу. Тэгээд нөгөө л бодох, санах юмаа хийнэ. Олон хүн тийм байдаг юм шиг байна лээ. Нартай өдөр юу ч хийж чаддаггүй. Их халуун зун бол ёстой юу ч хийхгүй. Зун бол их тэнэг улирал ш дээ. Жинхэнэ бие асдаг улирал. Халуун газар бөгс хөгжиж, хүйтэн газар тархи хөгждөг гэж үнэн.

-Оршин байгаа энэ цаг үеийнхээ талаар танд хэлэх зүйл их байгаа байх аа?

-Энэ он цагт би гомдоод байгаа юм алга. Энэ бол надад бурхнаас өгөгдсөн миний он цаг. Нэг он цагт амьдарч байгаа бид бүхний он цаг. Уламжлалгүй он цаг ирнэ гэж би бодоогүй байхгүй юу. Уламжлалаа хүндэтгээгүй ард түмэн мөхдөг. Уламжлалд л жаахан хүндэтгэлтэй байгаасай гэж боддог. Өвгөд наст­нуудаа, биднийг хүндэл гэсэн үг биш. Өчнөөн жилийн цаадахь уламжлал Монголд байна. Аливаа түүхэн он цаг гэдэг, аугаа их Чин­гэсийн он цаг хойшид үргэлжилсэн он цагуудаа бүдгэрүүлэх ёсон байхгүй. Хувьсгалын он цагууд, Богд хаант Монгол Улсын он цагууд урдахаа үгүйсгэх ёсон байхгүй. Үгүйсгэж болдоггүй юм бол эзэлсэн он цагууд. Энэ цаг үед он цагт хүндэтгэлтэй ханддаг болоосой. Их юмаар бага юмыг үгүйсгэх, бага юмаар их юмыг доргиох чинь нүглийн явдал шүү дээ. Ийм боло­хоор бодолтой байгаасай гэж бодож суух юм. Уламжлалгүй он цагт амьдарна гэдэг их гунигтай юм байдаг юм байна. Тэртэй, тэргүй ертөнц гурван цагт хуваагддаг учраас уламжлалаа л бид авч явбал хэрэгтэй юм даа. Үүнд л жаахан гол гонсойж явах юм. Тэрнээс биш би энэ цагт ядуураад өлсөнө гэж бодохгүй байна. Мон­голчуудаа ядуураад туйлдаа хүр­чихнэ гэж бодохгүй байна. Мон­голчуудын оюун ухаан барагдлаа гэдэгтэй санаа нийлэхгүй байна. Өөр өөрийн өнцгөөс харж буйгаа гэнэтийн сонирхолтой зүйл гэж дуу алдан үзэх, эсвэл өөрийнхөө өнц­гийг бусдад тулган хүлээлгэх хоёр хоёулаа адилхан гэмт хэрэг. Өнцөг гэдэг хүн болгонд бурхан хувааж өгсөн хамгийн том өмч нь л дөө. Энэ өмчийг яаж эдлэхэв гэдэг чухаг. Оюун ухаан нэгдмэл шинж чанар­тай биш хувь хүний өөрийн өмч байдаг болохоор аминчхан л даа. Оюун ухааныг илүү мэдэрснээрээ халдварлуулах, хошууруулах гэсэн оролдлого таатай зүйл биш бай­гаа юм. Тодорхой он цаг элээгээд бусдад хүлээн зөвшөөрөгдөх хэм­жээний хол бодсон байж оюуны дарангуйлал эхэлдэг. Бид үгүйдээ л нөгөөдрөө, маргаашаа харах учиртай. Буруу мэдэрсэн оюун ухааныг тулган хүлээлгэх гэдгийг үзэн ядаад байгаагаа хэлээд бай­гаа юм шүү дээ. Ямар нэгэн хүний өөрийн оюун ухааны эрхийг нь зөрчөөд түрэмгийлэн халдана гэдэг байж болшгүй зүйл. Ямар телевиз биш дээ. Телевиз бол айл болгоны хойморт дайрч ордог эд. Энэн шиг байж болохгүй.

-Цаг үеийнхээ ааш аран­шинг яасхийж аргадаж зөөл­лөмөөр ч юм бэ дээ?

-Бид үнэн байх хэрэгтэй байна. Худлаагаас жаахан хол, ямарваа нэгэн худлаа юмыг бие биедээ хэлэхээс эмээдэг баймаар байна. Үгүйдээ үрдээ, ханьдаа, айлдаа, хүмүүст, төрдөө, төр нь хүндээ худлаа хэлэхээс эмээдэг болчих­вол аятайхан юм шиг бодогддог. Явж явж, эцсийн эцэст хүн төрөлх­төний хамгийн дээд шүтээн бол амар амгалан. Энэ хүнээ бүтэн байлгах амар амгаланд л анхаа­рах хэрэгтэй. Төр бол зуурхан заяасан хүмүүнд үйлчлээд, тосоод үддэг мөнхийн шалтаг ш дээ. Энэ мөнхийн шалтаг юм бол хүмүүсээ байх хугацаанд нь сайхан байлгаад өгөөсэй. Сайхан байлгана гэдэг сэтгэл санаа бүтэн байлгах. Амар амгалангийн дэргэд хоол юу ч биш. Ухаангүй хүн гэж нэг ч байхгүй гэдэг. Ухаантай юм бол тэрийгээ хөгжүүлээч, боловсрооч, уншаач. Ухаанаа нийтийн дундаж жишигт биш оргил сэтгэлгээнд аваачиж хөгжүүлээч. Монголчууд тархиараа дэлхийд номер нэг, ёстой нэг оройд нь байдаг тархитай улс шүү дээ. Энэ их ой ухааны чадамжийг яах юм бэ. Би хааяа уйлмаар санагд­даг юм. Арван гуравтай хүүхэд дэлхийн их мастерыг хожоод хаячихдаг. Дэлхийн том том сал­баруудад амжилт гаргаж байгаа монгол уураг тархи хичнээн байна вэ. Дэлхийн их мастеруудыг хож­сон хүүхдийг насаар нь тэжээчихэд Монголд юу нь гарзтай юм. Оюун ухааныг яагаад эрхлүүлэхгүй бай­гаа юм бэ. Яагаад албан тушаал, ашиг хонжоог эрхлүүлээд байгаа юм бэ. Монголд юу дураараа байх ёстой вэ гэвэл зөв оюун ухаан. Энэ тал дээр л бачимдаж суух юм. Монголчууд бид байнгын бахар­халтай, үнэн зөв юмтай болох ёстой. Бахархлаар амь зуудаг хүн болгох ёстой. Хоолыг орлодог юм бол бахархал, амар амгалан хоёр шүү дээ.

-Шонхор шувууг төрийн бахархалт шувуу, Бурхан Халдуныг бахархалт нутаг болголоо. Энэ таныхаар ба­хар­хал мөн үү?

-Төрийн шүтээнүүд л байх ёстой байх. Бахархал гэдэг үг багадаад байх шиг санагддаг. Ухаандаа оройн дээд шүтээн бол Бурхан Халдун уул, монголчуудын агуу их тэнгэрийн шүтээн шонхор шувуу гэж болно л доо. Шүтээн гэдэг нь илүү зохих юм шиг бодогдож бай­сан. Юм болгонд Чингэс гэсэн нэр өгч байх шиг байна. Жишээлбэл, “Чингэс” олон улсын нисэх буудал байдаг нь ч хаашаа юм. “Дэлүүн болдог” гэчихсэн бол Чингэсийн нутаг дээр буусан болноо доо. Монгол Улсын нисэх онгоцны буудал “Дэлүүн болдог” гэхэд мөн гоё сонсогдоноо доо. Логикоороо ч гэсэн Чингэсийн төрсөн буурин дээр бууна гэсэн үг ээ дээ. Юмыг бодохгүй, сэтгэлийн хөөрлөөр хийнэ гэдэг ийм л байгаа юм. Хүн төвтэй төр л гээд байна. Хүнээ сонсох ёстой ш дээ. Хүн энэ орч­лонд монгол хүн болж төрсөндөө, Монголд амьдарсан шиг амьдар­сандаа эцсийн амьсгалаа татах­даа бахархалтай татах ёстой. Үүнийг төр хангаж өгдөг. Төр гэдэг хоосон чанар. Төрийг гүйцэлдүүлж, бүрэлдүүлж байгаа ухаантай түш­мэлүүдийн явдал л төр шүү дээ. Хүн хүнээр удирдуулдаг учраас хоосон чанараас мөн чанарт шилжиж байгаа юм. Мөн чанарт шилж­чихээд байгаа юм бол хайрлагдах төр байх учиртай. Төрд орсноор өөрийгөө даах биш Монголын ард түмний хувь заяаг даах боллоо гэдгээ түшмэлүүд ойлгоосой. Ав­лига энэ тэрийг би ярих хүсэлгүй байна. Яагаад хүсэлгүй байна гэвэл авлигын төгсгөл бол хүн төрөлхтний төгсгөлтэй чацуу юм.

-Хэдийгээр та өлсөж яд­раагүй ч гэсэн сэтгэлийн амрыг үл эдэлж л явдаг хүн юм байна даа?

-Хүн буруу зөрүү юм ярина. Би номондоо “Зөнөг монолог” гэж шүлэг бичсэн байгаа. Бид ертөн­цөд хог байгаагүй шүү. Цагаас нь өмнө цэвэрлэмээр хог гэж хүн төрөлхтөнд байдаггүй. Хүн гэдэг бодьгалыг цагаас нь өмнө цэвэр­лэх хог гэж үзэж ерөөсөө болохгүй.

-Ямар ч хүнийг, тийм ээ?

-Алуурчин байсан ч, хулгайч байсан ч. Урвагч, юу байсан ч. Хүнийг хаянаа гэдэг маш том гэмт хэрэг. Жамаар нь л орхиж болдог болохоос биш.

-Өнөөгийн төрийг та хү­нээ хаячихлаа гээд байгаа юм уу?

-Хүнийг “хөөрхий”-гөөр долоох бол мөхөөлдөс идэж байгаатай адилхан. Загнаж байгаад хайрлах бол энхрийлэл мөн. Хатуу, хариуц­лагатай, сахилгатай байх ёстой. Тэр бол хүнийг хайрлаж байгаа хайр байж мэднэ шүү. Төрийн эцсийн зорилго нь хүний төлөө л байх ёстой. Хүнд зориулагдахгүй юм гэж энэ орчлонд юу ч байж болохгүй.

Л.БАТЦЭНГЭЛ

http://www.dnn.mn/publish/?vid=48968&vt=item&user=&vpage2=

Бавуугийн Лхагвасүрэн: Аавынхаа дуулдаг байсан “Баян Монгол” дууг сонсож чаддаггүй, уйлчих гээд байдаг юм

Bavuugiin laxagvasuren

Монгол Улсын төрийн шагналт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, ардын уран зохиолч, яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн гуайтай хөөрөлдлөө. Най­рагчийнх Улсын их дэлгүүрийн зүүн талд байх “Гандирс” хотхонд амьдардаг аж. “Гашуун өвс” номоосоо арван гурав дүү “Зовсон сүү” номоо саяхан хэвлүүлсэн тэрээр “Эрх ач, зээ нар­таа загнуулж, эмээд нь дөрлүүлсэн ийм нэгэн хүн сууж байна” гэж инээв­хийлсээр тослоо. Эднийд тэртээ 1998 оны сар ши­нээр төрийн шагналт зо­хиолч, уянгын зохиолын мастер Балжирын Дог­мид гуайд бараа болон нэгдүгээр хороолол дахь гэрт нь очиж байснаас хойш он цаг багагүй улир­чээ. Хүү Равжай нь орж ирээд гарч байна. Хөх буурал үстэй хижээл нас­ны хүн. Аавынхаа арван долоон, ээжийнхээ арван зургаан дээр төрсөн энэ хүү нь эдүгээ зуугийн та­лыг шүргэжээ. Лхагва­сүрэн гуай “Ханьтайгаа гэрлээд тавин нэгэн жил боллоо. Ууган маань энэ Равжай. Хүү Сэнгүм нь зураач. Саяхан үзэсгэ­лэн­гээ гаргалаа даа” гэ­сээр бидний хөөрөлдөөн эхлэв.

-Өөрийн тань нэрийн хуудас болсон агуу их “Боржигоны бор тал”-аа эзэгнэн төрсөн монгол найрагчийн хувь тавилангийн тухай хүүрнэлээр яриагаа эхэл­бэл зохистой болов уу?

-Би нэг их юманд баярладаг юм. Энэ эзгүй хоосон, сүнс тэнэсэн орон зайнаас нарны аймгийн есөн гаригийн ганц амьтайгий нь онож унаад, тэр дотроо Монголоо онож төрөөд, тэгээд Боржигоны их талын магнайд мэндэлснээ их ховорхон аз заяа гэж боддог юм. Яахав дээ би, хүний ганц хүү юм даа. Тэр их цэлийсэн Тавин жас, Жаран жас гэдэг боржигоны их тал, Бүтээрий гээд зэрэглээн дунд зүрх цохилж байгаа юм шиг жаахан бор уул харагддаг. Тэрний хойд талын Баясгалан хэмээх сайхан уулын өвөр дээр би унасан юм. Тал жийж, уул налж төрсөн минь сайхан санагддаг. Би хүний л ижил хүн, Өнжүүл­дээ бол би их жаахан амь­тан ш дээ. Нутгийнхаа хажууд би их бяцхан болдог. Нутгийнхаа ойрын давааг даваад гарахад өт шиг жаахан болдог.

-Ойрдоо нутагтаа очив уу?

-Хавар очсоон. Зундаа нэг оччихоод байдаг юм. Энэ зун очиж чадалгүй намаршаачихлаа. Ер нь нутагтаа очихгүй жаахан удчихаар бие өвдөөд дэмий байгаад байдаг юм. “Өвдөж зовоод ирэхээрээ Өнжүүлдээ очиж эдгэдэг” гэж ми­ний нэг шүлэг бий л дээ.

-Нутгийн хөгшчүүл гэхээр голдуу таны үеийнхэн болчихож уу?

-Хөгшчүүл маань их цөөрсөн. Очихоор намайг үнсдэг хүн цөөрч, би л хүн үнсдэг болчиж. Ингэж л хорвоо эргэлддэг юм байна. Лүн сумынхаа сургуульд нэгээс дол­дугаар ангиа төгссөн. Аав маань намын илгээлтээр очсон Лүн су­м нэгдлийн дарга хүн байсан.

-Нутгаараа очих мөн ч сайхан даа?

-Би унасан газраасаа нялх гарсан. Хожим нөхөж нутаг усаа сайн мэддэг болсон. Үгүйдээн газар усны нэр, тэндхийн хүмүү­сийн тухай, хураагдсан хөрөнгөний дансыг хүртэл архиваас гуйж байгаад үздэг юм. Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошууны их шавийн хүн л дээ би. Ясыг минь уулнаас түүж, цусыг минь уснаас залж, сүнсийг минь тэнгэрээс гилж, сэтгэлийг минь бурханаас гуйж, амийг минь өөрсдөөсөө өгсөн аав, эжий хоёрыгоо санахад хоолой зангирч, сэтгэл сэмрэхгүй байхын аргагүй.

-Таныг айлын ганц хүү гэд­гийг олон түмэн сайн мэднэ. Аав, эжий тань харин ах дүүс хэртэй улс байв?

-Эжий минь зургуул, аав маань эхээс хоёулхнаа хүн байсан даа. Орчлонгоос хоёр хүнийг л хальс болтол нь шимж өссөн хүн би юм даа. Аав маань их дуу цөөтэй, нэг л сайхан хайраар хардаг, нэг их юм үглээд байхгүй, хөөрхийлөөд байх­гүй, гүдэсхэн тийм л хүн байсан юм. Эжий минь бол жигтэйхэн нялуун л даа. Одоо ингэж өтөлчихөөд, бууралтчихаад “Би нялх байсан” гэж хэлэхэд хүн үнэмшмээргүй ч юм шиг. Намайг баян байсан гэвэл хүн үнэмшихгүй, хүүхэд байсан гэвэл хүн үнэмших байх. Аав маань намайг нясалж ч гар хүрч үзээгүй. Миний бага нас дутуу юмгүй бага нас байсан. Хүн чинь үрээ эрх­лүүлэхдээ тэжээж эрхлүүлдэг юм байна лээ. Аав, ээж хоёр минь бүтэн байгаад минь баярлаад бусад зүйлд зовдоггүй байсан.

-Таныг уран бүтээлч болоход аав, эжий хоёр чинь аль хэр нөлөө үзүүлсэн бол?

-Эжий минь хааяа юм оёж суух­даа дуу гиншдэг л байсан. Аав маань “Баян Монгол” гэдэг дууг л найран дээр дуулчихаж байгаа харагддаг.

-Наваан-Юндэн гуайн уу?

-Тийм. Наваан-Юндэн гуайн шүлэг. Одоо тэгээд би энэ дууг сонсож чадахгүй, ёстой хачин болно. Дуу хүнийг орлодог болчих­но гэж тэр үед санадаггүй явдаг байж. (дуу нь цахиртаад ирэв. сур)

-Лүнгийн сургуульд хэдэн онд оров?

-1953 онд нэгдүгээр ангид орж, долдугаар ангиа энэ сургуульд дүүргэсэн.

-Мөнхбат аварга таныг “Дунд сургуульд байхдаа миний захиаг зөөж явсан” гэх юм билээ?

-Тийм ээ. Номон дээрээ ч тэгж бичдэг юм. Манай хажуу хашааны Цэдэн-Иш гэдэг айлд байдаг бай­сан. Би Мөөеөг “Халзан бухандай” гэж хочилдог байлаа. Өндөр, том биетэй, жаахан оройхон сургуульд орсон болов уу гэмээр долоо, наймдугаар анги төгсөхдөө 17-18 орчим настай л хүү байсан. Намайг дагуулаад явдаг. Одоо ч гэсэн “Миний дүү” л гэнэ.

-“Бааварлаж” байгаа нь тэр үү?

-Тийм. Мундаг аа мундаг. Баа­вар­даа л. Хамт өссөн болохоор ч сайхан л санагддаг юм.

-Лүнгийн сургуулиас та хоё­роос уруудуулаад Монголдоо нэртэй олон хүн төрөө байлгүй?

-Өө зөндөө. Дараалсан гурван ангиас гэхэд л есөн гавьяат төрсөн юм билээ. Ардын жүжигчин Мяг­мар­­наран, гавьяат жүжигчин Идэр­бат, Гэмтлийн эмнэлгийн дарга байсан, төрийн шагналт эмч Дагва, Төв аймагт байгаа хөдөл­мөрийн баатар Батмөнх, гавьяат эмч Ух­наа, гавь­яат жүжигчин, дуучин Вандан, гавь­яат жүжигчин Б.Бат­заяа, ардын багш Сэрээтэр нарын олон гавьяат байна.

-Долдугаар ангиа төгсөөд хаана хуваарилагдав та?

-Энэ Улаанбаатарын Худал­дааны техникумд ирж төгссөн.

-Надад нэг сонин юм анзаа­рагдаж байна л даа. Юу гэхээр Б.Явуухулан, Ц.Гайтав, Ч.Лхам­сүрэн нарын Монголын сор бол­сон найрагчид санхүүгийн чиг­лэлийн сургууль төгссөн. Дээр нь та худалдааны сургууль төгсөж. Үүнд ямар нэгэн учир байна уу, үгүй юу?

-Бүгд санхүүгийн сургууль төгс­сөн байдаг юм. Хэн мэдэхэв. Хувь заяаны эрх юм байгаа биз. Тэр үед сургууль шилж чадах тэнхэл бай­сан биш.

-Баасан эгч та хоёр ач, зээгээ “танихаа” байхаар болж байна уу?

-Ач, гуч гээд олоон. Гучууд гар­чих­сан. Ганцаас газар дүүрнэ гэж ярьдаг. Олуулаа л болдог юм байна. Ер нь хүн өтөлнө гэдэг дурсамжаар л голоо зогоосон, юм чамласан өвгөн л болдог байна.

-Сүүлийн үед ямар уран бү­тээл туурвиж байна даа?

-Аар саар жүжиг бичиж байна. “Зовсон сүү” номоо саяхан гар­галаа. Арван гурван жил би шүл­гийн ном гаргаагүй. Тайзнаа тавиг­даагүй жүжиг, бүжгэн жүжиг гээд зөндөө л юм байна.

-Та ер нь роман бичсэн үү?

-Үгүй шүү. “Хүний уяан дээр ганц морь” гэдэг ганц өгүүллэг “Эмэг­тэйчүүд” сэтгүүл дээр тавьсан бай­даг юм. Жижигхэн эсээнүүд бол миний “Гашуун өвс” энэ тэрд бий л дээ. Ер нь эсээ бичих дуртай, би. Он гаруут даруйхан кино, жүжгийн зохиол, эсээнүүдтэй ном хэвлэлд шилжүүлнэ.

-Таны найз, Монголын өгүүл­лэгийн нэрт мастер Жагдалын Лхагваа агс­ны гурван боть хэв­лэгдэх сураг хэдэн жилийн өм­нөөс л гараад байсан…

-Би Лхагваагийнхаа тухай жаа­хан дурдатгал сонинд бичсэн. Лхагвааг би их боддог юм. Надаас гурав ах юм даа. Гарын таван хуруу гээд байгаа зохиолчдоосоо би ер нь хамгийн бага нь юм шүү дээ. Урианхай надаас тав зургаа на­саар ах. Дашням маань ганц хоёр ах. Батбаяр маань Урианхайтай чацуу. Би ээж аавдаа эрхэлснээс гадна сайн нөхөд, үргэлжлээд ард түмэндээ эрхэлчихсэн хүн дээ. Ер нь миний бүхий л амьдрал эрх­лэхийн заяатай байлаа.

-Ардын жүжигчин Жигжид­сүрэн гуай нэгэнтээ “Бид хой­ноос ирж байхдаа хөзрөөр мө­рийтэй тоглоод хожигдсон нь урд талын вагоноос дараагийн вагон руу олсоор дамжиж байсан. Б.Лхаг­васүрэн л лав явж байгаа вагоны хооронд олсоор дамжих шийтгэл хүлээж байсан” гэж байсан. Залуу насны “өвчин” ч аргагүй мөн биз?

-Тийм юм болж л байсан. Зөн­дөө л зүггүйтнэ шүү дээ. Би их зүггүй хүүхэд байсан. Нэг их өөдтэй хүн байгаагүй байх. Өөдгүйдээ хулгай, худал хийсэн тийм нэг балиар юм байгаагүй л дээ. Ямар ч байсан миний залуу нас зүггүй байсан даа.

-Зүггүй залуу насандаа бор дарс аль хэр хүртэв?

-Бор дарсыг чинь хүртээгүй хүн ш дээ, би. Тэр их хүнд идээг амсаа­гүй гэж хэлж болохгүй. Хааяа нэг хундага тогтооно. Нүүр улайна. Ханьтайгаа нийлээд тавин нэгэн жил болоход эдний босгоор согтуу орж ирж үзээгүй дээ. Далай шиг архин дундуур өвчүүн завь шиг хуурай гарсан байдаг юм. Би тэрийг ердөөсөө ойлгодоггүй юм. Аав минь уудаггүй хүн байсан юм даа. Цээж гашуун оргино гээд тараг ч уудаггүй хүн байлаа.

-Уран бүтээлчдийн онгод үүрээр, үдшээр гээд янз бүрийн цаг хугацаанд ирдэг гэсэн. Таны хувьд ямар үед онгод тань мо­рилдог бол?

-Би бодоод л байдаг юм. Ганц хоёр мөр тавиа л, дэвтэр дээрээ тэмдэглээ л явна. Бодсон бодол ханаад бичих хүсэл төрөхөөр онгод ирдэг юм биш үү. Намайг залуу байхад хүмүүс “Гадуур тэнэх ажил­тай, гампанзан дээрээ шүлгээ бичдэг” гэж шоолдог л байсан. Олон хүүхэдтэй, дээр нь ширээ сандал ч үгүй байдаг байсан юм байлгүй, залуудаан. Хүүхэд бужиг­наад, цаас аваад явж байхад ч би юмаа хийж л суудаг байсан. Үзэг аваад явсан ч би тоодоггүй байлаа.

-Монголын утга зохиолын алтан үеийнхний дунд яах ар­гагүй өсч өндийсөн хүн дээ, та. Тэд­нийхээ тухай хүүрнээч!

-Би 1968 онд Монголын зо­хиолч­дын хороонд элссэн. Холоос шүтэж байсан хорин жил, Зохиолч­дын хорооны хатавчинд ирээд тавиад жил болчихож. Монголын утга зохиолын буурал оргилуудыг хэзээ уйлж, инээж, хэзээ унаж, гутарч, хэзээ уурлаж, уцаарлаж явдгийг бүгдийг мэдэрч явсан. Би ажигч хүүхэд байсан даа. Магадгүй, миний ажигч, мэдрэмтгий чанар намайг зохиолч болгоо болов уу гэж боддог. Алтан үеийн зохиолч найрагчдын­хаа дүр зургийг хүртэл амьдаар нь санаж явна гэдэг бүтээ­лээс нь илүү үлдсэн их буян гэж боддог юм. Миний анхны номыг өлгийдөн авсан хүн Явуу багш маань байна. Надад хязгааргүй сайн хандаж байсан хүн бол энэ хүн. Анхны шүлэг гарснаас хойш хорин жилийн хойно анхны ном маань хэвлэгдсэн. Манайхан на­майг “Номгүй байж шавьтай, ажил­гүй байж ВТ татдаг” гэж шоол­дог л байсан. Би чинь хүнтэй таа­рамж муу хүн байсан учраас хааяа ажилгүй явна аа. Зохиолчдын хо­роондоо ирснээс хойш ажлаар тасалдаагүй дээ.

-Билгүүн номч Бямбын Рин­чен гуай ямархуу хүн байв?

-Хурал цуглаанд суух, зохиолч­дын долоо хоногийн семинар зэрэгт таарна. Ринчен гуайг Зо­хиолч­дын хороон дээр ирэхэд нь залуучууд орсон өрөө болгонд нь дагаад явдаг байсан. Хааяа нэг гэрт нь хүргэж өгөхөд үүдэн дээрээ яриад зогсчих­дог хүн байлаа. Манай Урианхай эд нартай л сүрхий ярьдаг хүн байсан. Түүнээс юм болгоныг шүлэглээд явдаг хүн байгаагүй.

-Билэг танхай найрагч Рэн­цэний Чойномтой уулзаж учирч л явсан хүний нэг дээ, та?

-Би ганцхан удаа л тааралдаж байсан. Яаж тааралдсан бэ гэвэл Ленин клубийн хойд талд Ж.Лхаг­ваатай явж байсан юм. Би нэг дурсамждаа бичсэн л дээ. “Тэнгэр, газар хоёр булаалдсан юм шиг муруйдуу” тийм хүн байсан. Ца­гаан ултай гутлынхаа түрийнд хар кос­тюм чихээд өмсчихсөн, цагаан цамц гаргаад тавьчихсан хүн бай­сан. Над руу хараад “Лхаг­васүрэн гэдэг хүүхэд энэ үү. Авьяастай л хүү байна лээ” гэж Лхагваад хэлж байсан.

-Дахиж таараагүй юу?

-Тэгээд би дараа нь Лхагваа­тайгаа оршуулган дээр нь очсон. Тэр үед Дотоод яамныхан зураг мураг аваад сүртэй байсан. Таван бууд­лын тэнд Дэмбэрэл гэдэг айлд нас барсан байсан.

-Цагаан даваанд оршуулахад нь та очсон юм уу?

-Гэрээс гаргахад нь би байсан. Ш.Сүрэнжав гуай “Шүлэгчийн нэ­рийг салхи арчихгүй” гэсэн үг хөшөөнд нь бичүүлж авсан.

-Та бас Лувсандорж найраг­чийн хөшөөн дээр шүлгийг нь сийлж байсан гэсэн?

-“Сэтгэлд гал байхад зууханд гал олдоно” гэдэг үгийг сийлж байсан. Сайхан яруу найрагч бай­сан даа. Хүнийх нь хувьд нарийн мэдэхгүй ч ойр ойрхон уулздаг, их дотно бай­сан. “Нартай бороо” хэмээх анхны номынх нь бурханы мутартай зур­гийг би зурсан. Д.Уриан­хайн “Хүн танаа” энэ тэ­рээс өгсүүлээд Мон­голын зохиолчдын жар далаад номын зургийг би зурсан юм ш дээ. Тийм л байсан юм.

Үргэлжлэл бий.

Л.БАТЦЭНГЭЛ

http://www.dnn.mn/publish/?vid=48859&vt=item&user=&vpage2=

Нийгмийн идэвхи ба Монгол

Нийтэлсэн: 2014-02-23 14:19:26

527-1393137195527-1390637823527-1389146769527-1388932359527-1388079403527-1387503891527-1381814816untitled

Нийгмийн идэвхи бол нийгмийн суурь ойлголтын нэг юм. Идэвхи нь ардчиллын тулгуур ойлголтод багтдаг бөгөөд голдуу оролцоо гэж томъёолох. Үүнийг монголоор “идэвхи оролцоо” гэж буулгахгүй бол болдоггүй юм. Аль ч үеийн аль ч нийгэм хүмүүсийнхээ идэвхи, итгэл үнэмшлийн төлөө зүтгэдэг, үүнийг цаг ямагт анхаардаг. Манайхан шиг амин хувиа хичээ, хар амиа бодоцгоо гэж уриалдаг ямар ч нийгэм, төр засаг энэ дэлхийд байхгүй. Ингээд нийгмийн идэвхийн тухай маш товч өгүүлье. Харин дэлгэрэнгүйг их олон жил анхааран судлах ёстой болно байх…

Идэвхи бол системийн суурь ойлголт…

“Үйл” хэмээх нэр болон үйл үгийг орчин үеийн монгол хэлэнд бараг хэрэглэдэггүй. Уг нь монгол хэлний хамгийн идэвхитэй үг юм. Эдүгээ “үйл” гэвэл монголчуудын олонхи эсвэл “үйлийн үр” гэж шашны утгаар ойлгоно байх, эсвэл “оёдол үйл” гэх ахуйн утгаар ойлгоно байх. Гэтэл энэ бол язгуур монгол утгаараа хүний “хийж бүтээж байгаа аливаа ажиллагаа” юм. Иймээс ч монгол хүн өдөр тутам хар мянган “үйл” үйлдэх бөлгөө. Гэхдээ өөрийнх нь “үйл” Монгол Улсад болон Монголын нийгэмд огт падгүй гэж олонхи монголчууд үздэг болсон нь өнөө үед гамшиг болсны учир үүнийг бичиж байна.

Хүний хийж буй зорилготой, сэдэлтэй, ухамсартайгаар, тодорхой арга мэх болон арга ухаанаар гүйцэтгэж буй, хичээл зүтгэл, оюун ухаан орсон, түүнчлэн санаачлага гаргасан, нөхцөл байдлыг харгалзсан үйлдэл буюу дэс дараалсан олон үйл ажиллагааг идэвхи гэнэ. Өөрөөр хэлбэл идэвхи бол хүний үйл ажиллагааны эрчим юм.
Хүн бол угаасаа үйлч амьтан юм. Үйл ажиллагаа хийгээд идэвхи нь хүний салшгүй амин, төрөлх шинж мөн. Амьтнаас ялгагдах асар их идэвхи байгаагүй бол хүн төрөлхтөн өнөөгийн дэвшилд хүрч чадахгүй байсан нь лавтай. Иймээс хүний аль ч нийгэм нэн эртний үеэс одоо болтол гишүүдийнхээ идэвхийг тэтгэх гэж санамсаргүй болон санаатай, ухамсаргүй болон ухамсартай, зорилгогүй болон зорилготой оролдлого цаг ямагт хийж ирсэн, ирсээр байна.
Гэтэл нийгмийн идэвхийг зөв ойлгож тэтгэх нь байтугай, нийгмийн тухай хаа ч байхгүй хачин утгагүй “гүн ухаан” түгээн тарааж, тэр балай юманд нь ард нийтээрээ үнэмшээд балайраад явж байгаа улс үндэстнийг нэрлэ гэвэл би Монголыг л хэлнэ.

Нийгэм гэдгээ ч зөв ойлгохгүй байгаа улсад чинь ямар үхснийх нь нийгмийн идэвхи байдгийм ?! Ухаандаа монголчуудын олонхи нийгэм бол “олон хүнээс”, эсвэл “олон гэр бүлээс” бүрдэнэ гэж хачин тэнэг ойлгодог. Ийм мунхаг ойлголтыг нэр бүхий хэдхэн хүн сүүлийн хэдхэн жилд монголчуудын тархинд суулгаж өгсөн юм.
Үнэндээ ч “нийгэм олон хүнээс бүрддэг” гэвэл боловсрол муутай монголчууд амархан үнэмшинэ. Мэдээж ш дээ. Хүнээс бүрдэхгүй нийгэм гэж байхгүй л дээ. Эндээс л монголын “ид шидтэнгүүдийн” заль мэх эхэлдэг юм. Яг үнэндээ бол ямар ч нийгэм тус тусдаа хүмүүсээс бүрддэггүй юм.

Учир нь хүн угаасаа нийгмийн амьтан юм. Нарийн яривал сүргийн амьтан юм. Яахав, хөгжлийн явцад хүний сүрэг нийгэм болсон нь жич асуудал. Түүнчлэн “хүний нийгэм олон гэр бүлээс бүрддэг” гэсэн үндэслэл бас л утгагүй. Ямар ч хүн гэр бүлд байна, чингэхдээ эдийн засгийн, нийгмийн буюу социал, соёлын, улс төрийн, үндэстний гэсэн олон нийтлэгээр заавал дамжиж байж сая нийгэм бүрдэнэ. Тэрнээс биш, “хүн+олон хүн=нийгэм”, эсвэл “гэр бүл+олон гэр бүл=нийгэм” гэсэн утгагүй, тэнэг томъёоллоор нийгмийн амьдрал явагддаггүй. Хүн заавал ямар нэг нийтлэгээр дамжин нийгэмтэйгээ холбогддог. Нийгмийн хөгжил бол “нийгэм+нийтлэг+хувь хүний” зохист, зохиролт тэнцвэрийн асуудал бөгөөд энд аль нэгийг нь орхиж, хаяж хэрхэвч болдоггүй. Гэтэл Монголд нийгэм, нийтлэг хоёрыг нь хаячихаад зөвхөн хувь хүний асуудал ярьж байгаа нь санаандгүй бол тэнэг явдал, санаатай бол гэмт хэрэг юм.

Ухаандаа нэг буюу нэг хэсэг хүний амьдрал сайхан байна гэдэг нь нийт нийгмийн амьдрал сайхан байна гэсэн хэрэг огт биш юм. Хэрэв нийгэмд байгаа бүх хүн зөвхөн хар амиа хичээвэл тэр нийгэм бүхэлдээ сөнөх бөгөөд улмаар бүх хүнийг сөнөөнө гэсэн хэрэг болох нь дэндүү ойлгомжтой юм. Түүнчлэн яг ийм үндэслэлийг “гэр бүл” гэсэн ойлголт дээр хэлж болно.
Ийм бэртэгчин нийгэм өөдөлж, олигтой байж, дэвжиж, хөгжиж байсан түүх байхгүй. Бүр нэг ч тохиолдол байхгүй. Өрнө, Дорнын олон мянганы түүхэнд байгаагүй…

Хүний түвшинд

Энэ дэлхийн ямар ч хүн ганцаараа амьдарч байна гэж боддоггүй. Гэтэл сүүлийн үед монголчууд ингэж боддог болсон юм шиг байгаа юм. Үүнийг нотлох амархан. Ухаандаа хулгайч гэхэд энэ дэлхийд хаа сайгүй байдаг. Гэхдээ хаанахын ч, ямар ч хулгайч ядаж л гэр бүлээ тэжээх гэж хулгай хийдгийг амархан мэдэж болно. Тэгвэл сүүлийн үед монгол хулгайч зөвхөн өөрийн амин хувийн зугаа цэнгээний хэрэгцээгээ хангах гэж төрсөн гэрээсээ хүртэл хулгай хийж байна. Монголчуудын адгийн бэртэгчин зан үнэнхүү хэтэрч, аливаа эрүүл ухааны хэм хэмжээнээс хэтрээд байна. Эндээс монголчууд хүнээ байж байгаа гэж бүрэн итгэлтэйгээр дүгнэж болно. Энэ мэт жишээг “үй түмээр” нь авч болно.

Үүнийг залгаад зөвхөн гэр бүлээ бодох хэт аминч үзлийг ярьж болно. Энэ нь хүн харахад гэмгүй, буруугүй мэт боловч бусад монгол гэр бүлийн хувь заяа, түүний дотор үр хүүхдийн хувь заяа огт хамаагүй учраас хамгийн явцгүй, хорлогчинтой үзэл юм. Боловсрол, эрүүл мэнд, орон сууц, үйлчилгээнээс эхлээд хүний амьдрал үйл ажиллагааны бүхий л салбарт хүмүүн бусын ялгаварлал гаргадаг нийгмийг дайсагнуулагч гол хүчин зүйл энд байдаг. Үүнээс болж өчүүхэн жижиг нийгмээ аймшигтай том ялгаварт оруулсан нь Монгол ганцаараа. Үүнийг Монголын нийгмийн давхраажлын болон ядуурлын бүх төрлийн судалгаа нотлон харуулдаг. Монголын нийгмийн энэхүү аймшгийг мэддэг, хэлдэг судлаачдийг монголын эргүү тэнэг төр, бэртэгчин нийгэм бүгдээрээ үзэн яддаг.

Алийг нь эхэлж засах юм

Сүүлийн үед “биеэ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас” гэсэн зүйр үгийг хүн толгойтой болгон иш татан мэдэмхийрэх. Сайтар ухан үзвээс энд хэрэв чи төрд зүтгэе гэвэл эхлээд өөрийгөө, тэгээд гэр бүлээ “удирдаж” сурчихаад дараа нь төрөө удирд гэсэн санаа илт. Гэтэл Монголчууд үүнийг шал буруу “ойлгож” эхлээд өөрөө “лаг баян” болоод, дараа нь “гэрээ баян” болгож аваад дараа нь төрөө “баян” болгоно гэж мунхаг ухаандаа бодох бөлгөө. Дээрээс нь “иргэн баян бол улс баян” гэсэн бас нэг шал тэнэг “зүйр үг” бодож олоод мэдэмхийрч солиорох болов. Тэгж ярих юм бол монголчууд “иргэн” гэж хятад хүнийг хэлдэг байсан юм…
Үүгээр монголчууд бэртэгчингийн туйл, оюун сэтгэлгээний гүнзгий доройтолд орсон нь тодорхой байна. Хэрэв хүн улс, үндэстэн, нийгмийнхээ эрх ашгийг эрхэмлэн үзвэл түүний гэр бүл болон өөрийнх нь амьдрал сайн сайхан болох нь мэдээж хэрэг.

Иймээс Монголчуудын амин чухал зорилт бол нийгмээ, үндэстнээ, төрөө сайн сайхан болгохын төлөө зорин тэмцэх явдал мөн.

За яахав, Та зөвхөн өөрийгөө буюу гэр бүлээ бодъё гээд үзье. Энд буруу зүйл юу ч байхгүй. Харин бусад олон хүн бүгдээрээ яг ингэж бодож байгаа гэдгийг Та мартаж болохгүй. Мэдээж өрсөлдөөн явагдана. Монгол өрсөлдөөн бол шударга өрсөлдөөнтэй хавьтах зүйл юу ч байхгүй, харин өрсөлдөж байгаа хүмүүсээ дэгээдэж унагах, доош хийх явдал болно. Мянган хүн, зуун мянган хүн өрсөлдөхөд Та “шагналт байранд” орох нь юу л бол. Өөрөөр хэлбэл хэдхэн хүний гэр бүл сайжирч бусад олон гэр бүл хэвэндээ юмуу, муудна гэсэн хэрэг болно. Ингээд “шударга бус” болчихож байгаа юм. Одоо тэд Танд “залхуу”, “арчаагүй” болоод ийм байгаа юм гэж гарцаагүй хэлнэ…
Харин үүний оронд бүх монголчууд гэр бүлээ сайжруулах, тухайлбал, ясли, цэцэрлэг ,сургууль, эмнэлэг гэх мэт нийгмийн, нийтийн сайн сайхны төлөө зүйлүүд хийж болох уу, мэдээж болно. Бусад бүх салбарууд дээр ийм жишээ авч болно. Үүний төлөө санаа зовохыг, үүний төлөө ажил хийхийг нийгмийн идэвхи гэнэ.

Монгол суртал нэвтрүүлэг

Аль ч нийгэм гишүүдийнхээ нийгмийн идэвхийг дээшлүүлэхийг байнга эрмэлзэж байдгийг дээр дурдсан. Харин манай Монгол бол үүнийг эсрэгээр иргэдээ идэвхигүй болгохыг хичээдэг. Монгол Улс, Монгол үндэстнийг хөнөөн устгах гэсэн “ямар нэг юм” байгаа гэдэгт би бат итгэдэг.
Сүүлийн жилүүдэд монгол хүнд нийгмийн идэвхи гэж зүйл оргүй алга болов. Зөвхөн хувийн материаллаг идэвхи, түүний сэдэл л байх болов. Үүний улмаас монголын нийгэм атомжиж, бүхэллэг шинжээ алдаж, дан ганц бэртэгчин атомуудаас бүрдэх болов. Өөрөөр хэлбэл нийгмийн зохион байгуулалт, хамтын ажиллагаа гэдэг зүйл оргүй алга болов. Системийн онолын үүднээс үзвэл ийм нийгэм оршин тогтнох ямар ч боломжгүй юм.
Зүйрлэвэл паразитууд организмыг дотроос нь сорон мөлжиж үржин амьдарч болох боловч хэрэв организм үхвэл бүх паразитууд бүгдээрээ хамт үхэх нь гарцаагүй. Мөн паразитууд хэзээ ч бүхэл организм болон хөгжих буюу түүнийг орлож чаддаггүй. Паразитууд организмыг мөнхөд сорон мөлжих тавилантай. Иймээс паразитуудыг устгах нь алив организмын зорилго мөн. Нийгэм үүнтэй яг адил юм. Эдүгээ монголын нийгэм паразитуудад бариулаад үхэх гэж байна.
Монголын нийгэм өөр хоорондоо дайсагнагч хүмүүсийн бөөгнөрөл болсон ба ийм нийгэмд алив хүн шударгаар ажиллаж амьдрах ямар нэг гэгээн ариун хүсэл эрмэлзэлгүй болдог. Нийгмийн идэвхи бол урам зориг, итгэл үнэмшил, сүлд хийморь, жавхаа, нэр төр зэрэг бусад олон суурь ойлголтуудтай амин холбоотой ба үүнийг жич ярина.

Идэвхийн “устгагдсан” хэлбэрүүд

Ингээд нийгмийн идэвхийн устгагдсан төрлүүдийг авч үзье.
1. Танин мэдэхүй идэвхи. Хүний идэвхийн үндсэн бөгөөд гол төрөл юм. Яагаад гэвэл хүн энэ ертөнцийн хамгийн сониуч амьтан юм. Ийм болоод л энэ хорвоо ертөнцийг таньж мэдээд хорвоог орвонгоор нь өөрчлөөд байгаа юм. XXI зууны Монголд энэхүү танин мэдэхүй идэвхи бараг оргүй алга болов. Үүний оронд зүгээр сууж байгаад сураг ажгаар мэдэмхийрэх, багцаагаар цэцэрхэх, далдын хүчинд найдах явдал үүсэв. Далдын хүч байлаа ч гэсэн хүн шулаад, худал яриад, мунхруулга хийгээд өөрөө болохоор залхуурахын дээдээр залхуурч, тархи толгой байтугай, хуруугаа ч хөдөлгөхгүй байгаа хүмүүст тус болно гэж ёстой байхгүй. Тийм хүмүүсээс Тэнгэр, Бурхан байсан ч гэсэн зугтах нь дэндүү ойлгомжтой. Хаанахын ямар Бурхан Тэнгэр зүгээр суусан, алхаг залхуу, худлаа чалчихаас өөрийг үл мэдэх хүмүүсийг ивээн тэтгэж, харж үзэх ёстой юм ?! Бурхан Тэнгэр ямар залхуу монголчуудын өмнөөс ажлыг нь хийж, хүслийг нь биелүүлж өгдөг “зарц” юм уу ?! Эзэн нь өөрөө хичээхгүй бол ямар ч Бурхан Тэнгэр хичээхгүй ш дээ…

Уг нь хүн дээшээ сансар огторгуй, доошоо эд эс, эгэм бөөмсийн гүн рүү, эсвэл амьдралын нууцыг танин мэдэх хязгааргүй хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн амьдрах ёстой. Монголчуудын энэ хүсэл мөрөөдлийг “прагматик биш байна” гэсэн утгагүй шүүмжлэлээр гутаан доромжилж үгүй болгов. Ингээд Монгол хүн “прагматик” байх явцуу “ардчилсан стандартаас” дээш гарч сэтгэн бодох эрхгүй болов. Үүний тод жишээ нь Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн шинээр бий болгосон “Иргэний боловсрол” гэсэн хичээл болно. Энэ нь шинжлэх ухаан уу, хичээл үү, хичээл бол ямар хичээл гэдгийг мэдэх хүн Монголд байтугай дэлхийд ганц ч байхгүй…Танин мэдэхүй идэвхи алга болсноор Монголчууд бүх нийтийн оюун санааны доройтолд орж, сэтгэлгээний хямралд оров.

Танин мэдэхүйн хямралыг далимдуулан хагас дутуу гүн ухаантан, өрөөл дутуу онолч, “төгс мэдлэгтнүүд”, “ертөнцийг гийгүүлэгчид” Монголд үй түмээрээ төрөн гарав. Оюуны ямар ч хөдөлмөр хийдэггүй, оюуны ямар ч бүтээл гаргадаггүй атлаа “дээд төгс мэдлэг” дамжуулдаг, сурталчилдаг ганцхан шинжээр нь тэднийг тун амархан таньж болно. Тун цөөн хүнийг эс тооцвол өнөөгийн монгол сэхээтэн шиг юу ч үл бүтээдэг, ямар ч ажил хөдөлмөр хийдэггүй, адгийн залхуу, сэтгэн бодох чадваргүй, хуулбарлагч, хамгийн мэдэмхий, бэртэгчин энэ дэлхийд байхгүй. Иймээс өнөөгийн монголчуудын танин мэдэхүйн салбарын гол зорилт бол ямар ч хөдөлмөр хийлгүй “төгс мэдлэгийн” хүчээр амжилтад хүрэх гэдэг усан тэнэг сэхээтнүүдээс ангижрах явдал болно. Түүнчлэн шинжлэх ухааныг үл хүндэтгэх мунхаг харанхуйг устган арилган их тэмцлийг яг одооноос эхлэх ёстой.

2. Хөдөлмөрийн идэвхи. Хөдөлмөр бол хүний төрөлх шинж. Хөдөлмөрийн ачаар мичнээс хүн болсон ч гэж үздэг. Одоо бол зарим нь Бурхан бий болгосон гэж маргадаг. Тийм байлаа ч Бурхан бусад оронд зөвхөн ажилсаг хүнийг, Монголд зөвхөн залхуу хүнийг бий болгосон гэж арай ч баталж болохгүй байх. Социализмын үед “хөдөлмөр бол нэр төр, алдар гавъяаны хэрэг мөн” гэж үзэж байсан. Одоо бол Баабар “шударга, хөдөлмөрч хүнээр манаач хийлгэдэг” гэж байгаа. Уг нь бол социализм нь зөв л дөө. Ингээд Монгол Улс залхуу хүмүүсээр пиг дүүрэв.
Яг ч залхуу биш юм аа. Сайнаар хэлбэл “эдийн засгийн идэвхтэй”, муугаар хэлбэл “мөнгөний шуналтай”, социологийн хэлээр бол “таваарын фетишизм”-д автсан хүмүүс. Энэхүү “тааваарын фетишизм” бол хүнийг хөдөлмөрөөс “хүнийсүүлдэг” нийгмийн нэн аюултай үзэгдэл юм.

Монгол төр болон компаниуд “багаар ажиллах чадвартай” боловсон хүчний эрэлд хатах болов. Хүүхдүүдээ хар багаас нь бэртэгчин болгож хүмүүжүүлчихээд том болсон хойно нь “багаар ажиллах чадвартай” хүн хайгаад байгааг хэн ч тайлбарлаж чадахгүйд Монголын хамаг парадокс оршино.
Монгол орон ажил хөдөлмөрийн биш, зугаа цэнгэл найр наадмын орон болов. Энэ мөнгөө эх орны баялгийг зарж идэх, худал хэлж, хулгай хийх гэсэн гэсэн хоёрхон арга замаар олж болно. Гэхдээ эх орноо зарж идэхээ “бүтээн байгуулалт”, худал хэлж, хулгай хийхээ “ардчилал” гэчихээд суугаад байхад санаа зовох юу ч байхгүй бөлгөө. Ингээд монгол ардын үлгэр хүртэл биелж: “Хутга тавилгүй мах идэж, хундага тавилгүй архи уух” болов. Үүгээрээ монголчууд мангасуудыг хүртэл “айлгах” болов…
Бид бүтээлч хөдөлмөрийг дээдэлдэг нийгэм рүү зорин тэмүүлж, залхуу хойрго, худалч хуурамч, бэртэгчнийг жигшин зэвүүцдэг нийгэм болох ёстой. Зүгээр сууж байгаад гэнэт “цөм” баяжих адгийн сэтгэл зүй, үйлдлийг хязгаарлах арга хэмжээ нэн даруй авахгүй бол монгол үндэстэн сөнөх нь олон жилийн асуудал огт биш.

Өнөөгийн монголчууд, нэн ялангуяа авгайчууд, хүүхнүүд, залуучуудын олонхи бохир заваан тархи толгойтой, жигшмээр адгийн хүмүүжилтэй, харилцааны өнгөц соёл, мөнгө, бренд гэсэн гуравхан хальсны цаана нуугдсан араатанлаг араншинтай “бренд гутаагчид” болсон байна. Учир нь тэдний утгагүй араншингаас болж дэлхийн бренд хүртэл заримдаа муухай харагдах болсон бөлгөө.

3. Нийгэм-улс төрийн идэвхи Энэ хүрээ гаднаасаа нэг их сүрхий харагдавч үнэндээ бол ямар ч идэвхи байхгүй гэж дүгнэн хэлмээр байна. Харин ч төр засаг намууд монголчуудын улс төрийн идэвхийг дарах гэж байдгаараа хичээж байна. Одоо тэдэнд ардчиллын үнэр ч үлдээгүй. Гэвч үүнийг монголчууд надаас “илүү мэдэх” учраас энэ удаад ярихаас түдгэлзэв.

Дүгнэлтийн оронд
Энд өгүүлсэн зүйлс бол эрэгцүүлсэн жиших, сэтгэн бодоход зориулсан бодомж дүгнэлтүүд юм. Энэ талаар эрүүл саруул ярьж маргаж, мэтгэлцэх, хамгийн гол нь хойшлуулшгүй шийдэх асуудал асар их хуримтлагдаад байна. Гэтэл манайд ийм боломж тун хомс. Учир нь сүүлийн үед оюун сэтгэлгээний авантюрист-”идэр дүү Дори” нар Монголд үй олноороо төрөн гарч ямар ч асуудлаар ярилцах боломжийг устгаад байна.
Тэд таалагдаагүй юм болгоноо “коммунист” гэж хараадаг, ярьсан сэдэв болгоныг “хэлмэгдүүлэлт” рүү оруулдаг, эрдэм ном гэвэл зөвхөн “либерал ардчилал” ярьж дөвчигнөдөг, шүүмжилсэн хүн болгоныг “даяарчлалыг эсэргүүцсэн” гэж загнадаг гаж зуршилтай болов. Ингээд бараг хорь гаруй жил болж байна. Энэ аргаар эхний 10 гаруй жил яахав болж байв. Харин одоо бол энэ арга ёстой элэгдэж байна ш дээ. Өөрсдийгөө “шинэ хүн” гэж боддог энэ хөгийн хүмүүсийн ихэнхи нь дундад зууных шиг балар хоцрогдсон хөгийн амьтад болчихоод байгааг монголчууд бараг бүгдээрээ харж байна.
“Нийгмийн идэвхи”-тэй өөдрөг үзэл буюу оптимизм ихээхэн холбоотой. Аль ч ард түмэн, үндэстэн, улс гүрэн өөртөө итгэлтэй байж ирээдүйгээ бүтээдэг.

Бид (би биш шүү-Х.Д.Г.) хамтын түүхэн зорилтыг бүтээж чадна гэж ухамсарласан үедээ тухайн үндэстэн өөртөө итгэлтэй болдог. Харин хүн бол үндэстнийхээ өмнө тулгарсан энэхүү түүхэн зорилтод өөрийн гэсэн хувь нэмрийг оруулах гэж зорин тэмүүлсэн буюу оруулсан үедээ сая хувь хүн болдог.

Гэтэл манайд илт тодорхой энэ үнэнийг худал болгох онол үзэл суртлын суртал нэвтрүүлэг явуулаад хорь гаруй жил болж байна. Тэд муугүй үр дүнд хүрч монголчуудыг цулгүй бэртэгчин болгов. Үндэстнийг үүнээс илүү язгуур үндсээр нь хорлох боломжгүй юм.

Энэ хорлогчин гүн ухаан, үзэл суртал сүүлдээ Монголд ихээхэн газар авч бүхэл бүтэн сүлжээ болон цэцэглэн хөгжиж байна. Гол үзэл сурталч, номлогч нарыг нь манайхан бүгд мэднэ дээ…
Тэд эх орон гэдэг бол хийсвэр, утгагүй ойлголт, ахиад хорин жил хүлээ, ямар ч идэвхи гаргаж болохгүй, манай үеийнхэн үхэж дууссаны дараа л асуудлыг шийдэж болно, эх оронч үзэл бол адгийн амьтдын сүүлчийн хоргодох газар мөн гэх мэтээр амьдралын хамгийн идэвхигүй, үхээнц, арчаагүй зарчмуудыг байнга номлох бөлгөө.

Одоо бол тэд монгол үндэстнийг нэгмөсөн дуусгах гэж байгаа юм байлгүй. Харин би монгол судлаачийн хувьд Та нараар тэгж тоглуулахгүй…
Том үндэстэн улсуудын номлодог түгээмэл даяар зарчмуудыг Монгол шиг жижиг үндэстэн “манай” гүн ухаан, үзэл санаа, суртал номлол гэж дүвчигнөж баларч, хаширвал хаширсан баймаар юм.

Эдүгээ арчаагүй аминч үзлийн эсрэг үндэсний хамтач үзлийг сөргүүлэн тавих нь монголчуудын нийгмийн идэвхийн үндсэн чиглэл бөгөөд энэ бол Монгол үндэстнийг ирээдүйдээ итгэлтэй, өөдрөг үзэлтэй болгох цорын ганц арга зам мөн. Иймээс Монголчууд бурангуй ёсны эсрэг тэмцэж, нийгмийн идэвхээ дээшлүүлэн Монголоо аврах цаг нь болсон…
Монголчууд одоо л нийгмийн идэвхи гаргаж, нийтийн, нийгмийн, үндэсний эрх ашгаа хамгаалахгүй бол хар амиа хичээгээд мөр мөрөө хөөгөөд явж байгаа хэдэн салангид “юмнуудыг” хуурч мэхлэх, дарлаж дээрэлхэх шиг амархан юм хаана байх билээ…

Судлаач Х.Д.Ганхуяг

Эх сурвалж: ganaa.mn блог

Эрхэм та судлаач Д.Ганхуягийн бусад нийтлэлийг түүний албан ёсны блог ganaa.mn – ээс уншина уу?

http://sonin.mn/news/politics-economy/24174

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.