• Categories

  • Traffic

Сэндэн эгч

 

Нийтэлсэн: 2014-01-04 09:10:50

 

 

“Хүн сэтгэлээрээ гайхуулна
Хүлэг морь дэлээрээ гайхуулна” Кунанбайн Абай.
Сэндэн эгч бол миний хуурай ээж минь болсон хүн. 1938 оны их барианы жил Сэндэн эгч дөнгөж 12 нас хүрч байжээ. Их барианы хэлмэгдүүлэлтэнд түүний аав Чимидийн Лувсан идэрхэн 35 насандаа баригдан хэлмэгдсэн. Сэндэн эгч аавыгаа хайр энэрэл дүүрэн, ажилсаг хичээнгүй, төлөв шудрага хүний дээд байсан гэдэг.
Энэ нь ч үнэхээр Сэндэн эгчид удам дамжин өвлөгдөн үлдсэн зан чанараас нь харагддаг билээ. Эднийхний хот айл Гилбэр дуганын баруун дор, Хирхоны голын Өндөр улиасны гарманд өвөлжөөд хаваржиж байлаа. Хаврын адаг сарын тэр нэгэн шөнө халуун ам бүл тайван амарч байтал аймшигт ногоон малгайтнууд гэнэт орж ирэн аавыг нь халуун орноос нь босгоод аваад явжээ.
Аавыг нь барьж явсанаас хойш хориод хоногийн дараа, дөнгөж анхны ногоо цухуйж байх үед төрийн дээрэмчид дахин хүрч ирээд хамаг мал хөрөнгө, өнгөтэй өөдтэй бүхнийг нь юу ч үлдээлгүй хурааж аваад оджээ. Сэндэн эгчийн аав ээж ажилсаг хөдөлмөрч залуухан сайхан хос, амьдралын сайн сайханд ид тэмүүлэн, өөдлөн дэгжиж явсан сайхан айл байсан гэдэг.
Хоёр балчир хүүхэдтэй гуч дөнгөж гарч буй дэндүү залуухан хоёр амьдын хагацалд автаад зогссонгүй эр нөхрийнхөө араас, идэрхэн насандаа хэнээс ч дутуугүй бүтээж бүрдүүлсэн зуугаад толгой хонь, тавь гаруй үхэр, арав гаруй морьдоо, 6×5 м хэмжээтэй цоо шинэхэн бариад дотор нь амьдарч байсан дүнзэн байшингаа, гэр доторх бүтээлэг, ширдэг, гудас, хувцас хунар, хамаг өнгөтэй өөдтэй бүхнээ хоёр чингэлэг, нэг авдартаа хийлгүүлээд хуу хамуулан хураалгасан гэдэг.
Түүхийн энэ аймшигт явдлыг дүрслэн хэлэхэд, хэлмэгдсэн хүмүүсийн харуусал гашуудлыг илэрхийлэн өгүүлэхэд үг үнэхээр олдохгүй ээ. Энэ их аюул гамшигийн дараа хагас нь дутуу баригдсан зуны амбаарт дал гарсан хадам ээж, гучин гуравхан настай залуу бүсгүй, арван хоёр настай охин, таван сартай хүү, хоёр шалдан модон ортой, нэг хөгшин морьтой, нэг доголон үнээтэйгээ үлдсэн гэдэг.
Тэр хүнд бэрх цагт өрхийн тэргүүн болж үлдсэн залуу бүсгүйд дөрвөн ам бүлээ тэжээж гэр орноо авч явах хүндхэн үүрэг ачаа ноогдсон. Энэ бол 1933-1938 онуудад Монгол орны олон айл өрхөд тохиолдсон нийтлэг гай зовлон, үлдсэн ар гэрүүдийн нийтлэг дүр төрхөө. Хөгшин ээж, залуу ээж, нялх дүүтэйгээ үлдсэн Сэндэн эгчийнхэн одоогийнхоор ядуу өрх үү, өрх толгойлсон ядуу эмэгтэй өрх үү, эсвэл бүр өрх толгойлсон нэн ядуу эмэгтэй өрх гэх үү.
Одоо үед засаг төр хүмүүсээ, айл өрхүүдээ ангилан ялгах дуртай, ангилж ялгаад зогсохгүй заримыг нь зүгээр мөнгө өгч тэжээх дуртай болжээ. Зарим хүмүүс ч үнэхээр тусламж өгөхгүй бол үхлээ хатлаа гэнэ. Засгийн газраас хүмүүсээ ингэж ангилан зүгээр юм өгөх нь тэнгэр язгуурт дээдэс заяат Монгол хүнийг хэтэрхий үнэ цэнэгүй, сул дорой болгосон дэндүү доторгүй сэтгэлгүй бодлого үйлдэл юмаа.
1930-аад оны үед хүмүүсийн ухамсар сэтгэхүй өөр байжээ. Хүн амьдралын төлөө хамгийн хатуу бэрх хүнд үед ч сэтгэлээр унахгүй тэмцэх ёстой, амьдрал бол мөнхийн тэмцэл, тэмцэж зүтгэж амьдрах ёстой, зүгээр нэг амьд явахгүй заавал хүний дайтай сайн сайхан амьдрах ёстой гэсэн бурхан тэнгэрийн захиас сургаал, итгэлээ гээгээгүй байсаан. Амьдралын философи жинхэнэ утгаараа хүний ухамсарт байсан цаг үе байв.
Тийм ч учраас тэр үеийн хүмүүс одоогийн хүмүүс шиг ядарсан зүдэрсэн, зовсоноо гайхаад тусламж гуйн гуньж гутарч байсангүй. Хэндээ ч хандах билээ, засгийн газар нь иргэдээ амьдын тамд унагааж эд хөрөнгийг нь дээрэмдээд, дээрээс нь эсэргүүний үлдэгдэл хэмээн хээв нэг тавлан зовоодог байснаас биш юун туслах манатай.
Барианы дараа үлдсэн бүсгүйчүүд, аж амьдрал, үр хойчоо үргэлжлүүлэхийн төлөө бүхнийг эрвийх дэрвийхээрээ хийж зүтгэсэн.  Аавыгаа явсан тэр жил Сэвдэн эгч, ээж эмээ хоёртойгоо зунжин намаржин уул хангайгаар уут үүрэн явж, өрөл, мойл, сөд, мэхээр, гичгэнэ, мангир, гогод, гоньд, цагаан төмс гэх мэт хүнсэнд хэрэглэж болох юу л байна тэр бүхнийг хэдэн уутаар нь түүж цуглуулжээ.
Хуучин муу эсгий гэрээ засаж тордоод өвөл орох оронтой болов. Хөгшин морь, доголон үнээгээ хамаг чадлаараа бөөцийлж маллав. Гэвч өвөл болоход идэх идэш энэ айлд байх уу. Одоогийн хүмүүс байгаа хоёрынхоо нэгийг хээв нэг нядлаад идэх байх.
Тэр байтугай сүрэг мал хувьчилж аваад ганц хоёрхон жилд идэж уусан хүмүүс байж л байдаг. Харин Сэндэн эгчийнхэн тэгээгүй юм. Тэр өвөл бол амьдралын анхны даваа байжээ. Хүн хэрэв өсгөж үржүүлж үр шимийг нь хүртэх ёстой эх малаа идвэл өөрийгөө хорлосноос ялгаа юун, яана гэж байгаа ганц үнээгээ эсвэл ганц морио нядлаж болох билээ.
Ингээд тэр өвөл нутгийн ах дүү нараас бага сага аарц сүү, цуглуулж зунжин түүсэн үндэс, ургамалтайгаа хольж идсээр дараа хавартай золголоо. Тэр үед ихэнх айлууд ингэж л хүнд бэрх амьдралыг хамтдаа туулж байв. Хааяа мах идмээр ихэд санагдахад нутгийн ах дүү нараас мөлжиж орхисон чөмөг, булууны яс авч ирэн дахин чанаж буцалгаад шөлийг нь уудаг байжээ.
Хавар болоход бөөцийлж арчилсан ганц үнээ нь тугаллаж аяга сүү, таваг тарагтай золгон бөөн баяр хөөр болов. Гэвч дараагийн зун намар нь энэ айлд өмнөх жилийн амьдрал дахин давтагдсан юм. Хэдийгээр сүүтэй цайтай болсон ч гаргаад идэх малтай болтол хэзээ билээ.
Тугалтай үнээ, унааны ганцтай айл байгаа малаа арчлан хайрлахаас биш алж идэлтэй юу даа. Тэглээ гээд Сэндэн эгчийнхэн хэн нь ч ядраагүй, өлсөж цангаагүй, харин ч эрүүл сайхан ургамал үндэсээ идэж, эрч хүчээ нэмэн өсөж өндийсөөр бүхэл бүтэн дөрвөн жилийн дараа анх удаа идэш хийж айлын дайтай айл болсон гэдэг.
Амьдралын энэ их сорилт шалгуур хүнд бэрхийг энэ гэр бүл өөдрөг тэмүүлэл, зориг тэвчээр, алсын хараа, нарийн нямбай төлөвлөгөө, хуваарьлалт, дотор сэтгэлийн хүчээр даван туулжээ. Сэндэн эгчийн туулсан амьдрал хүний мөн чанарыг, амьдралын утга учрыг, хүний амьдралын зорилгыг надад таниулж ойлгуулж мэдрүүлсэн.
Одоогийн бид Сэндэн эгч шиг байж чадвал юунд ч хүрч чадна, яагаад гэвэл илүү боломжтой цаг үе билээ. Сэндэн эгч үнэхээр ямарч цаг үед гутаж гуньж, ядарч зүдэрч яваагүй ээ, бүхнээс илүү өнгө жавхаатай гялалзаж, ажилсаг хөдөлмөрчөөрөө гайхуулж, сайн ханьтай учран ханилж, амьдралын сайн сайхныг эдэлж, хэнээс ч дутахгүй баялагийг бүтээж хүн шиг амьдарч ач гучаараа бахархаж яваа сайхан эмэгтэй. Тэнгэр язгууртай дээдэс заяатай оршихуй гэгч энэ буюу.
Дадал сум 2013.12.25.
Б.Ганхуяг
Эх сурвалж: “Хэнтийн мэдээ” сонин

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (13)

 

13 сэтгэгдэл харуулж байна

 

    1. Сонирхолтой сургамжтай мөн харамсмаарч өөдрөг өгөөжтэй юм олон хүн уншаасай гэж бодогдлоо.Баярлалаа.

      Ачу, 2014-01-04 09:44:34, 194.230.155.178Хариу бичих

    1. gunigtai ch gesen zorigtoi emegtein gaihaltai tuih bna.ih shan sanagdlaa bayrlalaa.gehdee helmegduuleltend odoogiin МАН nam buruutai bh gej bodoj bna М.Энхболд гуай

      zochin, 2014-01-04 11:01:28, 112.72.13.27Хариу бичих

    1. Uneheer gaihaltai emegtei bna. Odoo jargalaa edlej bgaa gedegt itgeltei bna. Saihan bichjee.

      Zochin, 2014-01-04 12:34:14, 202.70.46.202Хариу бичих

    1. senden geheesee iluu eej emeegiinh ni uhaan yum bishuu ter uyd ter ohin jaahan bj shuu dee ter dundaas hoishdiiin uhaanaa avch uldej dee

      Зочин, 2014-01-04 13:01:39, 103.10.21.76Хариу бичих

    1. sotsializmiin eud ch gesen il gargadaggui l baisan bolohoos hurgeh geed ingej amidardag ail olon baisan. iim ailiin huuhduud uhaantai,hunleg . ajilsag shunalgui , niitech bolj osdog.

      zochin, 2014-01-04 16:01:22, 94.109.94.26Хариу бичих

    1. Sots-iin ued boortsogoor l amidarch baisan harin guilaga guidag khun baigaagui yum shuu. Denjiin myangiin zakhiin uudnii oiroltsoo gants l emee suudag baisan daa. Odoo bol toogoo aldajee.

      Зочин, 2014-01-04 17:33:13, 5.241.197.178Хариу бичих

tiim shuu, sots niigmiin ued emee uvuu 2 maani 2uulaa udurjin ajildag, ter ued 7 udriin 6d ni ajidlag baisan yum.tegeed tegeed l olon huuhedtei ail tsuvdai, boortsognoos iluu gardaggui l baisan gedeg yum bn lee.Teglee geed yaduu zuduu gej unjij, guilga guij guniharch ganiharsan yumgui buh huuhduudee hun bolgood bolovsrol ezemshuuleed l yavsan humuus dee.Bid ch unen miaa bnaaa humuusee

Зочин, 2014-01-05 21:33:41, 188.63.2.102

    1. Tiim shuu. Ene amidraliig tuulsan ger Mongold olon bgaa. Mun etseg ex ni gadaadiin irgen uchraas Mongold tursen ur xuuxduudee orxiod Oros ruu butssan buriad ger bul olon bgaa shuu. Ene talaar xumuust unen bodit medeelel medeelel ugex xeregtei bna.

      buriad., 2014-01-04 17:39:38, 79.102.188.46Хариу бичих

    1. ene unen amidral shuu minii muu aav bagadaa iim l amidraliig surj tom bolson gej yaridag bsan.emee min 8 huuhdee tejeehiin tuld haaya neg usand shar budaa chanaj ugnu aav min nadaa geed l algan deeree ganc halbaga budaa tavyulj idchiheed bi tom bolood yaduu bich bayan hun bolj eejiigee tejeene gej yaridag huuhed bsan gedeg.aaviigaa buuduulsaniig sonsood hatuu hun bolson gedeg shuu

      Зочин, 2014-01-04 21:41:28, 86.74.28.142Хариу бичих

    1. Сайн байцгаана уу? Сайхан хэлжээ, үнэн маань хойно, ямар худал ярилтай биш. Соц-ын үед ч гэсэн цувдай толгой, боорцог, шар будаагаар хооллоод л хоногийн хоолоо хийдэг айл байсаан. Гэхдээ, хүмүүс нэрэлхүү гэхүү, юу ч гэмээр юмбэдээ энэ тухайгаа ил гаргахдаа дурамжхан, хүүхдүүд нь ч мөн адил чимээгүй л байдаг байсан ч, хүүхдүүд бол итгэсэн нэгэндээ энийгээ хэлдэг ярьдаг найзлаад л гүйцгээж явдаг. Хүүхэд гэдэг амьтан хүнийг танихдаа мундаг шүүдээ, хэнд ярих, хэнд итгэхээ мэддэг,- хүүхдүүдийн хорон шог зангаас болоод ч тэрүү, зарим хүүхдүүд их зэвүүн шүүдээ, чөтгөр шиг хорон, бурууг хийчихээд өөрөө ард нь гэмгүй үлдэх гэхчлэн дургүй зэвүүг зэрэг хүргэсэн хүүхдүүд байдаг ш тээ, өнөө ч хүүхдүүдийн дунд бий байж л байгаа-,. Одоо ч алийгаа алдаждээ, маньд л хүн төрөлтөн харэргүүлэгт орчихоод байгаа л төрдөг ч, үүнийг мэддэг нь Засаг Төрд бий буйчуулаасаа илүүтэй хаа газрын хөдөө орон нутагтаа, байгаль эхтэйгээ ойр ажил хөдөлмөртэй бодьгалс энэ бүхий л эндүү ташааг олж харах үзэхдээ гярхай аж төрөн сууцгаадаг санагддаг ч , төрдөг.

      ЮМ-ҮЗ, 2014-01-04 22:33:22, 216.240.90.212Хариу бичих

ter yneen xu.uvug etsgiin tyyxiig sonsood dotor muuxairch,iim ch tur bx gej dee gej bodogddog yum.er ni mgl xel,yos zanshil chini xuduuduu ilyy shyy.xux buutsnii xyyxdyyd ilyy.ilyy.

mko, 2014-01-05 02:18:54, 98.226.62.54

    1. хар эргүүлэгт.

      ЮМ-ҮЗ, 2014-01-04 22:35:19, 216.240.90.212Хариу бичих

  1. Сургамжит сайхан өгүүллэг байна.

    ЦОЛМОН, 2014-01-06 07:33:17, 202.72.247.247

“Дэлхий ээж уяхан” ТББ-ын тэргүүн С.Сэржмаа. Аав минь өлсч байсан ч хүнд өгч сур гэж хэлдэг байлаа

 

Нийтэлсэн: 2014-01-15 12:14:06

 

Бусдад буян хийнэ гэдэг юугаар ч хэмжигдэшгүй үнэт зүйл. “Дэлхий ээж уяхан” ТББ-ын тэргүүн С.Сэржмаагийн хувьд нийгмийнхээ сайн сайхны төлөө ихийг хийж бүтээхийн зэрэгцээ өдөр бүхэн бусдад буян болж яваа нэгэн аж. Тиймээс сэтгүүлч миний бие ийм нэгэн сайхан сэтгэлтэй эмэгтэйтэй тааралдсандаа олзуурхаж байлаа. Түүнтэй ярилцсанаа уншигч танаа хүргэе.

-Монголчууд хүнтэй уулзахдаа нутаг усыг нь асуудаг сайхан заншилтай. Та аль нутгийн хүн бэ?

-Намайг С.Сэржмаа гэдэг. Увс аймгийн Малчин суманд төрсөн. Ойн инженер мэргэжилтэй.Төв аймгийн Атрын САА-гаас ажил амьдралын гараагаа эхэлж байлаа. Төв шүүдрийн усаар цай чанаж ачийг нь хариулаагүй ч гэсэн дуурсах нэрээ бүтэн байлгаж цаашлаад үр аймгийн залуучуудын байгууллагад ажилласан. Энэ утгаараа би залуучуудтай ажиллах маш дуртай. Дараа нь Монгол Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгт сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаагийн удирдлаган дор олон жил ажилласан даа.

-Хүн зөв явах, зөв алхам хийх нь аав ээжийн сургаалиас эхтэй байдаг шүү дээ?

-Тийм ээ. Аав маань арван хүүхдээ бүгдийг нь зөв сайхан өсгөж хүмүүжүүлж, бүгдэд нь дээд боловсрол эзэмшүүлсэн, нутаг усандаа нэр хүнд бүхий эгэл нэгэн байлаа.Тиймээс үр хүүхдүүдээ “Хүнд дандаа сайн сайн санаж, буян үйлдэж бай” гэж захидаг байсан нь надад өвлөгдсөн юм болов уу даа. Би дандаа л хүнд тусалж явах юмсан гэж боддог.

 

Аав маань жаргал зовлон ээжлэн байдаг энэ орчлонд хүн дандаа жаргаж явдаггүй, өөрөө өлсч байсан ч хүнд өгч сур, ингэж чадсан үедээ чи хүн чанартай хүн болжээ гэдгээ ойлгох болно. Тэгээд ч өглөг өгсөн хүнийг баялгийн дээд гэж үздэг. Энэ бол нэг ёсны буян гэж хэлдэг байсан нь санаанаас гардаггүй юм.

 

Ингэж аавын минь үр хүүхдээ гэсэн сэтгэлээр ярьж хэлж байсан сургаал үг бүр нь биднийг одоо ч гэрэлтүүлж явдаг байх аа. Тийм учраас хүн бүр эжий аавдаа шүүдрийн усаар цай чанаж ачийг нь хариулаагүй ч гэсэн дуурсах нэрээ бүтэн байлгаж цаашлаад үр удамдаа хүндлэгдэх үйл хэргийг өөрийнхөө хэрээр бүтээж яваарай гэж бусдад хэлэх байна даа.

-Сайхан юм бүхэн дэлгэрдэг гэдэг. Танай гэр бүлийнхэн ч мөн л тан шиг сайхан сэтгэл тээж явдаг байх даа?

-Миний ханийг Ч.Пэрэнлэй гэдэг. Өвөрхангай аймгийн хүн. Хөдөө аж ахуйн яаманд газрын дарга, сайдын зөвлөх хийж байсан. Одоо Монголын Тариаланчдын Холбооны ерөнхийлөгчөөр ажилладаг. Аав маань анх Пэрэнлэйг эцэг хүний нүдээр шинжээд ” Энэ хүүгээс өө эрээд олсонгүй” гэж хэлж байсан цагаас хойш бид амьдралынхаа олон жилийг хамтдаа үдэж байна. Хоёр хүүхэд маань хоёул эдийн засагч мэргэжилтэй. Одоо ач зээ нараараа хөл хөгжөөн нэмсээр ам бүл олуулаа болоод байна.

-Таныг эмэгтэй хүнийхээ хувьд гэр орны, хүмүүнлэгийн их ажлын хажуугаар мэргэжлийнхээ ажлыг өөрийн хобби болгочихсон хийж явдаг гэж сонссон юм байна. Энэ талаараа дэлгэрүүлж ярихгүй юу?

-Би уг нь ойн инженер мэргэжилтэй хүн л дээ. Гэсэн хэдий ч тухайн үед нөхрөө дагаж Төв аймгийн сангийн аж ахуйд очсон болохоор мэргэжлээрээ ажиллах боломж байгаагүй. Түүнээс хойш мэргэжил нэгт найз нартайгаа хамтраад залуучуудад экологийн боловсрол олгох зорилгоор тасалгааны болон цэцгийн мандлын цэцэг тарьж үрслүүлэх аргыг зааж, нийслэлийн 10 жилийн сургуультай хамтран ажилласан.

 

Мөн Төрийн ордны урд талд савтай цэцэг байрлууллаа, Хэнтий аймгийн Баян-адрага суманд байгуулагдсан Монгол хатдын өргөөний урдах цэцгийн мандал, Баянзүрх дүүргийн  захиргааны шинэ байрны урд хийсэн цэцгийн мандал гээд дурдаад бүтээлч ажлууд олон бий. Мөн олон албан газарт тасалгааны цэцэг бэлэглэсэн дээ. Мөн энэ жил Дорнод аймгийн Мэнэнгийн отрядын хашаан дотор салхинаас хамгаалах зорилгоор шар хуайс тарьсан.

-Түүгээр ч барахгүй таны хүмүүнлэгийн ажил зөвхөн улс орондоо биш, хил дамнан түүчээлдэг гэх юм билээ?

-Миний хувьд болж л өгвөл бусдад тусалж юм хийх гэж оролдож байгаа залуучуудад урам өгч дэмжихийг хичээдэг. Аливаа тус багадаггүй. Би гадаадын орнуудад явж байхдаа засагчилж буй хүмүүсээс загасыг нь худалдаж аваад усанд нь тавьчихна. Торонд хийсэн шувууг нь худалдаж аваад тэнгэрт нисгэчихнэ. Энэ нь хэдийгээр хүн сонсоход хөнгөн юм шиг хэрнээ эрх чөлөө хамгаас чухал учраас өөрийн эрхгүй тэдний амьдрах хугацааг чадлаараа уртасгаж өгч байгаагаа миний сэтгэл гэж үздэг.

 

Энэ хүрээндээ 2012 оноос эхлэн “Дэлхий ээж Уяхан” ТББ-аа байгуулж Хилийн цэргийн анги нэгтгэлүүдээр явж эх орноо хайрлан хамгаалах сэтгэлээр ижий ааваасаа хол торгон хилээ манаж яваа эх орны хилчин хөвгүүдийг эхийн сэтгэлээр эргэж тойрох ажлыг ч мөн хийж байна. Тухайлбал 2013 онд эх орны хойд хилд болсон Алтанбулагийн 0101-дүгээр анги, Алтанбулаг боомт, хилийн заставт зочилсон бол мөн энэ онд өмнөд хил Замын – Үүдийн 0108-дугаар анги, Дорнод аймгийн хилийн цэргийн анги алдарт Мэнэнгийн талын, Монгол Улсын хошой баатар маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит , байлдааны гавьяаны одонт домогт Халх голын отрядуудад ажилласан.

 

Бас Увс аймгийн хилийн цэргийн 0245 дугаар ангийн хилчид дайчидтай уулзан тэднийхээ дунд бужигнан хээрийн хоол хамтдаа идэж нэг цэргийг онцгойлон сонгож ээж аав, эмээ өвөө найз охинтой нь уулзуулах, гэнэтийн бэлэг барих гэх мэт олон талт ажлуудыг хийж ирлээ. Мөн сэтгэл зүйч багш нар лекц уншиж, урлаг уран сайхны тоглолт үзүүлдэг.

 

Цаашид зөвхөн цэргийн анги отряд гэлтгүйгээр бусад газруудаас сонгож авч үйл ажиллагааг нь сурталчлах ялангуяа хилийн цэргийн ахмад, дунд, залуу үеийг төлөөлөн гурван гэр бүлд батламж гардуулах, бэлэг дурсгалын зүйл өгөх, анги салбарын номын санд байгаль хамгаалах ,мод тарих арга туршлагын талаархи гарын авлага ном, сэтгүүл, CD бэлэглэх зэрэг хандивын ажлуудыг оновчтойгоор зохион байгуулна гэж бодож байгаа. Энэ мэтээр цаашип улам ихийг хийхийн төлөө зорьж явна.

-Одоо удахгүй монголын уламжллалт cap шинийн баяр боллоо. Та бас л бусдыг баярлуулна гэж бодож байгаа биз дээ?

-Баярлуулсаар л явна. Бусдад чадах чинээгээрээ тусалж үүнийхээ үр дүнд сэтгэл ханах нь дараа дараагийн үйл хэргийг бүтээх урам зоригийг минь хөглөж байдаг гэж би боддог. Өнгөрсөн жил Баянгол дүүргийн өндөр настан иргэдэд сэтгэлийн дэм хайрлаж гарын бэлэг гардуулсан.

 

Харин энэ жил Баянзүрх дүүргийн өндөр настнуудад гарын бэлэг гардууллаа. Хүн ер нь эцэг эх, ураг төрөл, найз нөхөд, уул усаа хайрлаад зогсохгүй өв уламжлал, түүх соёлоо ч мөн ирээдүй хойчдоо аль болох байгаагаар нь үлдээх хэрэгтэй гэж бодож явдаг даа.

Д.Нэргүй

Эх сурвалж:

 

http://sonin.mn/news/culture/23312

Ахмад зохиолч Д.Цоодол: ”Муу П.Бадарчийг надаас өөр хэн ингэж магтах билээ дээ”

Нийтэлсэн: 2014-01-15 09:33:35

Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Ардын уран зохиолч яруу найрагч Д.Цоодолтой ярилцлаа.

-Таныг их Явуугийн алтан шавь нарынх нь нэг гэдэг. Энэ талаар яриагаа эхлэх үү. Явуухуланг агуу их найрагч гэдгийг бүгд хүлээн зөвшөөрдөг. Та яаж яваад энэ их хүний гарынх нь цөөн шавийн нэг болчихов оо?

-1966 онд намайг Төв аймгийн эвлэлийн хороонд зааварлагч хийж байхад Сүрэнжав тэр хоёр хамт очлоо. Би ч хэдэн шүлгээ үзүүлчих санаатай, тэр хоёрын ажил амждаггүй. Сүрэнжавыг муухан танина. Сүрэнжав л их мундаг амьтан цаг бага байна, ирээд хоёр шүлэг унш, илүү хэрэггүй гэнэ. Би ч хоёр шүлэг уншиж өглөө. Гэтэл Явуу багш маань их ойшоож байна. Чи хоосонгүй хүүхэд байна. Над дээр нэг яваад оч. Би “Цог” сэтгүүлийн хариуцлагатай нарийн бичиг гэсэн. Түүнээс хойш их удсан. Ухасхийгээд очих сөгөөгүй байсаар хоёр жилийн дараа хэдэн шүлгээ аваад очлоо доо. Тэгээд нэлээд олон шүлэг Явуугийн өмнөтгөл үгтэй “Цог” сэтгүүлд гаргалаа. Энэ цагаас хойш багш шавь болсон. Төв аймгаас ирээд л багшийн хоолыг идээд хэвтэнэ дээ.  Түүнээс хойш бас хоёр жилийн дараа 1970 онд анхны номоо хэвлүүлж байлаа. Үүнийг Явуу багш маань эх барьж авсан. Багш маань надад бусдаас илүү ханддаг байсан. Манай хэдэд хэлэхдээ та нар Цоодолыг уруу татаад архи дарс уулгав аа гэж захих. Харин өнөөх нь аль хэдийн уудгаа уучихдаг, хүнээр заалгах бүү хэл заах маягтай болчихсон л байсан.

-Уран бүтээлчийн жаргал зовлонг та биеэрээ туулсан хүний хувьд охиноо шүлэг бичээд эхлэхэд юу гэж бодов?

-Миний хувьд юу ч бодоогүй. Хуланг шүлэг бичээд эхлэхээр муу ээж нь л их сандарсан даа. Гэрт нэг ажилгүй анхиагүй нөхөр шүлэг яриад байхад ахиад нэг нэмэгдэх нь гэж их сандарсан. Хулан чинь наймдугаар ангиасаа бичиж эхэлсэн.

-Хулан найрагчийг Монгол даяар мэдэх болсон. Та аавын хувд ч тэр, найрагчийн хувиар ч тэр зөвлөгөө өгдөг биз дээ?

-Огт өгч үзээгүй. Тэр ч өөрөө зоргоороо, өөрийнхөөрөө байдаг. Ер нь өөрт оногдсон лайгаа яая гэж байж, хүний лайгаар бас яахав дээ. Миний муу охин чинь их эршүүд хэрнээ хүүхэд шиг амьтан. Анхнаасаа л тэр надад шүлэг үзүүлж байсангүй, би ч үзье гэж байсангүй өнөөдрийг хүрчээ. Тэгээд ч яруу найраг гэдэг чинь хүнд үзүүлэх, заадаг, заалгадаг зүйл биш. Мэргэжил биш.

-Ээжийнх нь сандрах ч аргагүй байхаа. Таны хувьд эрх биш гэр орны ажилд оролцоно биз дээ. Ханийнхаа талаар юу хэлэхсэн бол?

-Гэр орны ажилд үнэхээр муу. Өнгөрсөн хугацаанд амьдралын бүх ачааг муу хань минь үүрч ирсэн. Угааж арчихад Цэвэлмаа, дэлгүүр хоршоо явна мөн л тэр, хүүхдийн хичээл давтуулна мөн л хань минь байсан. Хэрвээ тэр одон тэмдэг өгдөг, шагнадаг эрх надад байдаг бол муу ханьдаа бүгдийг нь авч өгмөөр. Ийм сайн ханьтай байсан даа өдий зэрэгтэй хийж бүтээж ирсэн байх. “Адгийн тэнэг авгайгаа” гэдэг. Миний хувьд бол магтахаас өөр юу хэлэх билээ.

-Таны үед ном хэвлүүлээд их хэмжээний мөнгө авдаг байлаа. Хэдэн төгрөг аваад Юу хийдэг байв?

-Анхны ном цөөн шүлэгтэй бага байсан учраас 2000 мянган төгрөг авсан юм. Тухайн үед ч их мөнгө шүү. Тэгээд л багшийндаа очсон чинь байдаггүй. Тэндээс гараад 2000 мянган төгрөгийнхөө талыг нь найз нартайгаа үрнэ гэсэн бодолтой байсан. Тэгэхэд манай үеийнхэн гээд “авгалдайн шатандаа” яваа хэдэн нөхөр байх. Одоо энэ З.Дорж, С.Оюун, Л.Нямаа, Д.Отгонсүрэн гээд бий. Энэ хэдтэйгээ үзнэ дээ. Би номоо гаргаад шагналынхаа талыг үрэх гэж хотоор 6 хоног тэнэсэн. Тэгээд мөнгөө үзэхэд 1000 цаас ч үрж чадаагүй л байсан. Одоо бодоход бид тэгэж их уудаггүй байжээ. Жаал тэнэж байгаад багшийндаа хүрээд очсон чинь багш анхны номоо гаргаад ингэж их уух чинь буруу гээд миний авч очсноос хоёр татчихаад намайг Төв аймгийн автобусанд суулгаж өгч билээ. Тэгэхэд нь би замдаа Зайсанд буугаад буцаад явж л байлаа. Явууд нэг учир байсан байх. Анхны номоо гаргаад аавдаа ч юм уу очиж чадаагүй нэг л учир байсан. Намайг тэр Дөнгөтдөө номоо аваачиж өг гээд суулгаж билээ.

-Анхны номоо гаргасан хүн гэр орондоо юм аваа даа?

-Их инээдтэй. Нэг трубка, сийрсэн далбигар шляп малгай авсан юм. Амьхандаа Нацагдорж болж байгаа санаа нь тэр, нэг ширээний гэрэл авсан юм даг. Тэгээд л харьсан. Миний анхны номыг гарахад  Хулан төрөөд өлгийдөө байсан юм. Аавынхаа анхны номын шагналаар угаалгасан хүүхэд байгаа юм. Бас нэг учир байхаа гэж боддог.

-Танай аавыг хэд хоногоор хэсээд явчихдаг хүн гэж дуулсан юм байна. Бага нас, аавынхаа талаар дурсахгүй юу?

-Манай аав чинь найр хэсээд явчихдаг хүн байсан. Их сайхан үлгэр хэлнэ. Хутагтын “Цаасан шувууны үлгэр”-ээс эхлээд ярина даа. Манай нутагт Бат гэж нэг аварга эр байлаа. Хавар зусландаа буух гээд ачлганы унаанд явсан хүн өвөлжөөндөө буусан хойно нь ирж байхав дээ. Мань хүн өвөлжөөндөө буусан хойно нь ирж явахад эхнэр нь саравчлаад хараад байж, морь биш дээл нь биш, суудал нь ижилхэн байхгүй юу. Нөгөө нохойгын чинь унасан унаа нь гундчихгүй яахав дээ. Батыг байхгүйд нутгийн олон л ачаалаад нүүлгээд байна шүү дээ. Сайхан байж, одоо бол өчнөөн сараар яваад ирэх бүү хэл нэг хоног яваад ирж байгаа нөхрөө ойлгох хүн байна уу үгүй юу.

-Аав чинь таныг яруу найрагч болно гэж бодож байсан болов уу?

-Манай аавын хүсэл бол хүүгээ хэдэн адуутай, уурга барьсан нөхөр морины панз яриад л явж байх тийм хүн болгохыг их хүсч байсан ч тийм болоогүй. Тэр тал, уулс, цагаан гэрүүдийг харж өссөн хүн муу хүн болох учиргүй. Одоо ч цаг өөр болжээ.

-Цаг өөр болж гэснээс хүн чанар, Монгол гэсэн бүхэн алга боллоо гэх юм. Энэ талаар ярихгүй юу?

-Монгол юм ч алга боллоо доо. Бүх л хүн гадагшаа тэмүүлж байна. Явсан нь эргэж ирэхгүй байна. Болж өгвөл Монголоо муулж байна. Энэ сайхан хөх тэнгэр, уул тал, эрдэс баялагийн заяа гомдох вий л гэж айх юм. Мөнгөний ханш уналаа, юм алга боллоо гээд сандрах юм. Энэ чинь цаг зуурын л юм. Харин энэ Монгол сэтгэхүйгээ алдчих юм бол хаанаас олж авах вэ. Хүүхдүүдийн хүмүүжил гэж сүрхий доголдолтой зүйл бий боллоо. Бидний багад хонь хурга нийлүүлэх төдийд л захын нэг өвгөн ирээд л хонго ураад өгнө шүү дээ. Хүүхдийг Монгол хэлээ сураагүй байхад нь гадаад хэл мөнгөөр зодоод сургах болжээ. Үндэсний гэсэн бүхэн гээгдэх талдаа явж байна. Энэ бол аюул. Би энэ тухай ерээд онд нэг шүлэг бичээд “Мөнгөн цом дээр уншиж байлаа. Энэ бол миний бухимдал юм.

-Тэр шүлгээ хэлээч?

-“Цантай хөтөл даваагүй айлын маань хар хүү
Цагаан хараа хуваасан эх орны маань голлоо
Цайлган хайлган ээжий хөдсөнхөн өлгийгөө
Цагийг цаглан тахисан утаатай бурханаа
Цайгы нь амсаад морддог тайны гэр шиг орхилоо
Ямар юм сайхан бэ дур сайхаан
Явах хүний олмыг чангалтугай” гээд л буулгаж гарсан.

-Шүлгээ төгсгөхгүй юм уу?

-“Сүмбэр мөнгөн үүлс минь оройгоороо тонгойж
Сүмэн ханхлах салхиараа энэ хүүг тариндаж нэг үлээ
Сүүн эжийгээ чамласан үр билээ энэ хүү
Сүнсийг нь чинь харин бүү тоож хүлээ” Энэ бол найрагчийн үндэсний эрх ашгаа бодсон бухимдал.

-Өнөөдөр даяаршил гээд ярьж байна. Манай уран зохиол ч бужигнаантай л байх юм. Таны хувьд хэлэх зүйл?

-Даяаршлийн эринд бид Монгол юмтайгаа, Монгол уран зохиолтойгоо л очих ёстой. Дэлхийн хэмжээний наадамд бусдыг хуулчихсан гар хоосон очиж болохгүй. Манайд муухан орчуулга их байна. Ихийг мэдэх гээд өнөө “Нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлох” гэдэг шиг л юм болжээ. Түдэв гуай их ухаантай хүн дээ. Нэг удаа за нөхдүүдээ барууны юмыг харж байхад XXI зуунд бодит үнэн баримтат зохиол үнэд орно шүү гээд зөнч шиг хачин юм ярьж байсан. Одоо тийм л болж байна. Манай хэсэг хүмүүс хийсвэрлэх гээд л худлаа юм их бичих юм. Одоо ч зохиолчдын эвлэлд яасан ч амархан элсдэг болсон юм. Яасан ч амархан шагнал авдаг болсон юм нэг л биш ээ. Юуг нь гаднаас хайгаад байгаа юм бэ. Монгол юмаа л бич л дээ. Тэр гурил будаагаа л авдаг юм байгаа биз. Тэр авьяас, билэг цэцийг хаанаас ч хайх хэрэггүй.

-Та ингэхэд Зохиолчдын хэдэн тоот батлахтай вэ. Таны үед Зохиолчдын эвлэлийн босгыг ямар шалгуураар давдаг байв?

-Надад байгаа хамгийн үнэтэй бичиг баримт бол зохиолчдын эвлэлийн 126 тоот батлах юм. Бидний үед босго үнэхээр өндөр байсан шүү. Би хойно Горький төгсч ирээд Зохиолчдын эвлэлийн хороонд Залуу зохиолчдын зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа. Тэгэхэд Б.Догмид хийдгээ хийгээд эхэлчихсэн мундаг амьтан. З.Дашзэвэг түүврээ гаргаад олны танил болчихсон. Лха.Дарьсүрэн “Онцгой эрх”-ээ биччихсэн ийм үедээ эвлэлд элсэх гэж бөөн юм болж байсныг санаж байна. Манай Догмидыг архи уудаг гээд авдаггүй. Би л гүйсээр байгаад элсүүлж билээ. Энэ чинь бүр хожуу наяад оны сүүлчээр шүү.

-Таны хувьд яаж элсэв?

-Намайг Явуу, Жан.Шагдар хоёр дааж авсан юм. Эвлэлд элсэхэд хоёр зохиолч дааж авдаг, батлан даалт гаргадаг байсан. Хурал болох гэтэл Шагдар их лазан учраас ирээгүй, Л.Түдэв гуай Явуу хоёр батлан дааж, 1975 оны есөн сарын 26-нд эвлэлд элсэж байлаа. Тэгэхэд Л.Түдэв гуай Цоодол Бүрэнгийн таанын айрганд толгойгоо шаачихаад алга болсон, гэхдээ яахав цаашид бичнэ болно гээд элсүүлсэн гэдэг.

-Одоо хоёулаа таны бага насруу яриагаа хандуулах уу?

-Бага нас маань тухайн үеийн хүүхдүүдийн жишгээр хөдөө өнгөрсөн. Төв аймагт долоодугаар анги төгсөөд хотод ирээд нэг дэлгүүрт ачигч хийсэн юм. Улаанбаатар Налайх хоёрын дунд нүүрс зөөгөөд явна. Орос, Монгол жолооч гээд хамаагүй явна. Гараа сарвайтал нүүрс ачиж зогсоход Монгол жолооч нар бол хөдлөхгүй шүү. Харин Орос жолооч нар бол гар амраагаад хэдэн хүрз нүүрс шидээд өгнө. Энэ үед би 16-тай байлаа. Тэгтэл социалист өмч дээр насанд хүрээгүй хүн байж болохгүй гээд ажлаас халчихлаа. Энэ хугацаанд аваарт орно ядрана зүдрэнэ гээд бүх л зүйлийг үзэж явсан даа. Тэгээд л Бүрэндээ очоод малаа маллаад нэг жил болоод Төв аймагт эвлэлийн төв хорооны зааварлагчаар ажилласан даа. Юугаа ч заадаг юм. Одоо бодохоор ичээд байдаг юм.

-Тухайн үед чинь бичиг үсэгт гайгүй бол энэ зэргийн албыг хашина биз дээ. Хэдийд Улаанбаатарт ороод ирэв ээ?

-Бичиг үсгийн чадвартай гээд л ажиллаж байхгүй юу. Түүнээс биш ямар юм байхав дээ. Үүний дараа аймгийн сонинд нэг хэсэг ажиллаад оюутан болсон. Гуравдугаар курсийн оюутан хотод шилжиж ирэх гээд болдоггүй. Тухайн цагт оюутан хүнийг шилжүүлдэггүй байжээ. Тэгээд Эрдэнэ баавайд хэлсэн чинь тэр амархан манай дүү яаманд ажилладаг гэж байна. Тэгээд л Явуу багш тэр хоёртой Шадивланд очоод хоёр хончихлоо доо. Хотруу явах болоход Явуу нэлээд бие нь муу үлдлээ. Бас учир байсан байхаа. Тэгээд л Эрдэнэ гуай дүү дээрээ ороод их ууртай гарч ирсэн. Энэ муусайн юмнууд алба хашихаараа хүнээ байх юмаа гээд л тэр үед юм чанга байсан даа. Үүнээс хойш хотруу нэг их удаагүй ирсэн. Би өдөр тутмын гээд сонинуудад 20 гаруй жил ажилласан байна лээ.

-Ингэхэд алтан үеийнхэнтэйгээ дарвина биз?

-С.Эрдэнэ баавай, Ц.Гайтав, Явуу гээд бүгд л орж гардаг дотно. Гэхдээ эдэнтэйгээ нөхөрлөж дарвиж явсан гэвэл түүн шиг худлаа юм байхгүй.
Бид тэднийхээ дэргэд дуугаа намсгана. Тэд чинь уух тусам улам цэмцгэр болно, уух тусам уншиж бичдэг тийм мундаг улс байсан.

-Яруу найрагчид бор дарсаар дөрөө чангалж, онгодоо орлоо гэж байдаг. Таны хувьд ч балгаж байгаа таардаг л даа?

-Архи дарс ууж онгод орлоо гэвэл түүн шиг худлаа зүйл байхгүй. Миний хувьд балгана. Хоорондоо уулзаад ярьж суугаад сайхан шүү дээ. Тэр жил П.Бадарч бид хоёр хотоор нэг тэнэж балгалаа сайхан шүү. Тэгээд салахдаа
“Ярьж суудаг
Пунцагийн Бадарч
Яруу найрагч нь эрдэнэ
Пунцэнгийн Бадарч
Ялдам дууч нь уяхан
Хун цэнгийн Бадарч
Яаж ийм бурхан
Дэн дун явж болдог” юм гэж бичээд харьцгаасан. Муу Бадарчийг надаас өөр хэн ингэж магтах билээ дээ.

-Та дээр үеийнхнээ ярьсан чинь П.Бадарч, Д.Уранхай нарыг дурсаагүй нь ямар учиртай юм бэ?

-Манай П.Бадарч, Д.Урианхай, Ш.Сүрэнжав, Д.Батбаяр эд чинь нэг үеийн боловч биднээс арай түрүүлээд юманд хүрчихсэн байсан юм. Тэр том зохиолчидтой хэл үгээ олчихдог тийм болчихсон байсан хэрэг. Манай энэ хэд чинь 1940 оны хавьд бид болохоор 44, 45 онынхон байхгүй юу.

-Залуу цагт ид хийж бүтээх нь мэдээж. Тэгэхээр өдий насны өндөрлөгөөс эргээд харахад дутуу хийсэн зүйл олон л байдаг байх даа?

-Байлгүй яахав. Дандаа дутуу хийж явжээ. Гэхдээ өөрийгөө нэг цайруулах юм байна. Манай бусад нөхөд яруу найргаа тойрон эргэлдээд яваад байсан бол миний хувьд дандаа улсын ажил хийж, олдсон өчүүхэн цагт нь уран бүтээлээ хийж явжээ. Хэрэв тэр цаг хугацаагаа уран бүтээлдээ зориулсан бол аштай юу гэж бодох үе бий. Бидний үед амралт ховор. Тэгэхээр миний ихэнх шүлэг бүтэн сайн өдөр бичигдсэн байдаг. Би нэг их цаг хугацаанд захирагдаж бичээд байдаггүй. Хэзээ боломж байна. Тэр цагтаа л бичдэг.

-Тэгвэл цаг зав гаргаж бүтээсэн бүтээл байж таарна. Үүнийг амьдралынхаа хаагуур зохицуулав?

-1981 онд Намын төв хорооны  тушаалаар нийгмийн ухааны академид суралцаж, эрдмийн ажил хийхээр Москваруу явах боллоо. Би ч өөдтэй эрдэмтэн болохгүйн зэрэгцээ өөдтэй дарга болохгүй учраас Горькийн сургуулийн дээд курст явсан юм. Манай сургууль чинь их амар. Хичээлдээ дуртай цагтаа сууна, сонгож үзнэ, ядахад л дүн тавиад байдаггүй. Тэнд би хоёр жил болохдоо Чеховыг их нухлаа. Бас бус уншсан, тэгээд л өрөөгөө дотроос нь түгжээд бичдэг байсан. Тэнд “Он жил” номоо бичсэн дээ. Энэ бол миний цаг заваа гаргаж бичсэн бүтээл болох байх. Судлаачид ч тиймэрхүү хандлагтай зүйл ярьдаг. Гэхдээ миний насан туршдаа бичсэн бүх бүтээл маань бүгд л намайг зовоож төрсөн юм шүү. Хүүхэд эхээс унахдаа эжийгээ ямар нэгэн хэмжээгээр зовоож өвтгөж байж унадаг. Түүн шиг л юм.

-Таныг утга зохиолын хүрээнийнхэн ноён нуруутай гэдэг. Нөхөрлөлийн талаар ямар бодолтой явна?

-Ах нь их бага гэлтгүй нөхөрлөж, юу таарснаа өмсч, юу таарснаа идэж ууж ирсэн. Хэнтэй ч нөхөрлөнө шүү. Хэнд ч нэгэн зангаараа явжээ. “Миний муусайн найз нар” гэдэг чинь энэ шүү дээ.

-Таны “Миний муу сайн найз нар” уран бүтээлийн чинь цэнгүүн дээр ёстой л их бага гэлтгүй цугларсан байна лээ?

-Б.Лхагвасүрэн хүний цэнгүүнд байтугай өөрийнхдөө ч очдог юм уу үгүй юм уу мэдэхгүй. Харин минийх дээр ирээд хэлэхдээ “Цоодолын цэнгүүн дээр ирэхгүй бол Бүрэнгийн их уулс гомдоно” гэж хэлж байсан. Бүгд ирсэн дээ.

-Утга зохиолтой холбогдож, төр, түмэндээ данстай томоохон уран бүтээлч болно гэдэг ховор заяа. Яаж яваад энэ айлд ороод ирэв?

-Энэ бол бурханы хувь зохиол. Тэр заасан замаар л явж ирсэн. Анх би Политехниккумд автын механикийн анги аваад ирсэн. Эхний өдөр суугаад л больсон. Багш нар маань эрэгтэй хүүхдэд маш гоё анги шүү дээ. Миний хүү ахиад нэг бодоод үз, ээж ааваасаа асуу гээд л зөвлөж байсан. Зөрөөд л явчихсан. Мөн нийгмийн ухааны академи гээд боломжууд байсан. Алийг нь ч сонгоогүйг бодоход би тэр заасан замаар л яваад байсан хэрэг дээ. Энэ бол тухайн цагт ховор боломжийн нэг байсан.

-Таныг хойно сурч байхад манайхнаас хэн байв?

-Би бол ганцаараа очсон. Тэнд харин манай О.Дашбалбар, Ц.Энхбат, Ц.Нямаа, Ж.Сарантуяа, Д.Намсрай нар сурч байсан. Тэнд шүлэг бичихгүй байхын аргагүй сайхан даа. П.Лувсансцэрэн “Ус шиг цэнхэр”-ээ, С.Пүрэв “Азын цэнхэр “уулс”-аа гээд бүгд богц дүүрэн ирсэн дээ. Манай Намсрай маазраад явах энэ муу Пүрэв юугаа хуулсан юм бол “Азын цэнхэр уулс”-аа бичсэн гээд байгаа юм. Би л болохгүй байна гээд явна. Тэр үед зохиолчдын хороо хавиар Дооров маазраад явна. Хойно “Түнтүизм” гэж нэг урсгал чиглэл гарчээ гээд хойно төгсч ирсэн хүмүүсээс асуугаад явна. Сургууль төгсөөд ирсэн улс нэрлэхээд янз бүрийн л юм хэлнэ. Тэгээд Ч.Лхамсүрэн гуайгаас өнөөх чинь асууж дээ. Та ер нь хамгийн сүүлд сургууль төгссөн хүн. Үүнийг мэдэх ёстой доо гэхэд хэнмэдэхэв ээ би их хичээл тасалдаг байсан. Тэр хойгуур л заагаа биз гэсэн байгаа юм. Лхамсүрэн гуай өөрөө ийм сайхан хүн дээ. Тэр ямар юмных нь урсгал байхав, мань Дооров л нохойтож байхгүй юу. Би хэрэв тэр үед байсан бол нэг юм хэлж доог болох басйан биз.

-Та “Болор цом”-д гурав түрүүлсэн хүн. Энэ наадмын талаар янз бүрийн л юм ярих юм. Таны хувьд?

-Энэ их хэрэгтэй наадам. Ард түмэн, уран бүтээлч хоёрыг уулзуулж байгаа ганц баяр шүү дээ. Үүнийг муулж байгаа уран бүтээлч бол “Болор цом”-д тэнцэх шүлэг бичээгүй л байхгүй юу. Үнэхээр үүнээс сайн, сайхан наадам олдоогүй л байна ш дээ. Хэрэвээ илүүг олж хараад байгаа юм бол түүнийгээ хий л дээ. Тийм үү.

С.Ууганбаяр

Эх сурвалж:

http://sonin.mn/news/easy-page/23294

Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн: Эдийн засгийн тусгаар тогтнолоо худалдчихсан юм даа

7 цаг 47 минутын өмнө

Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн гуайтай  олон сэтгүүлч уулзаж улс төр, эдийн засгийн сэдвээр ярилцдаг билээ. Харин энэ удаа түүнтэй уулзаж монголчуудын оюун санааны өв уламжлал, түүний дархлаа, мөн эх орон,  тусгаар тогтнолын сэдвээр  ярилцлаа.

-Эрдэмтэн, зохиолч  Л.Түдэв гуайн нэгэн  ярилцлагыг үзэж суугаад  “Ташуураар хамгаалсан эх орноо тархиараа хамгаалах цаг ирлээ” гэсэн үгийг их гүнзгий хүлээж авлаа. Тэгээд тантай энэ сэдвээр ярилцья гэж бодоод хүрээд ирлээ.  

-Хичээе л дээ…

-Ташуураар хамгаалж болдог байсан эх орноо тархиараа хамгаалахгүй бол болохгүй нь гэсэн энэ өгүүлбэр надад олон юм бодогдууллаа. Үүнээс үүдээд монголчууд бидний оюун санаа хэр хүчирхэг билээ гэсэн асуулт хариу нэхээд байх болов?
-Зөв л дөө… Хүн төрөлхтний хөгжлийн жам ёсыг харлаа ч тэр  оюун ухаан, оюун санааныхаа хүчээр амьдрах цаг ирж.  XX зууныг хүртэл улс төрийн асуудал, амьдрах эс амьдрахаа  зэвсгийн хүчээр шийддэг байлаа.  Ингэж явсаар XX зуунд бүр дэлхий даяараа хоёр ч удаа дайтаж нийтээрээ “зодолдож” үзлээ. Энэ бүхнээс хүн төрөлхтний олж авсан ухаарал бол “оюун ухааны чадварыг олж авсан нь үлдэх юм байна” гэсэн ойлголт. Гэхдээ энэ бол зөвхөн нэг талын ойлголт. Харин нөгөө талдаа тайлбарлах юм бол  их сонин. Одоо бидний амьдарч байгаа үеийн  Европын соёл иргэншил гэгддэг техникийн хөгжлийн иргэншил хүний амьдралыг баталгаажуулах чадвараа улам бүр алдаж байна.

Тухайлбал, байгаль экологийн тэнцвэр алдагдах, хүний уг мөн чанарын доройтол, эрүүл мэндийн дархлаа байхгүй болж байгаа зэрэг нь одоо бидний туулж өнгөрүүлж буй соёл иргэншилтэй холбоотой. Үүний оронд бий болох хүн төрөлхтний  цоо шинэ ёс жамыг Оюун мандлын соёл иргэншил гэж нэрлэдэг л дээ… Үүнийг анх 1920 оны үед Оросын залуу эрдэмтэн Вернадский  тодорхойлсон. “Хүний оюун ухаан байгалийн, биологийн хүчин зүйлээс дутахгүй болно. Хүн төрөлхтний соёл иргэншил байгаль дэлхийтэйгээ хамт хөгжих ёстой. Үүнээс үүдээд амьдрал орших уу, эс орших уу гэдэг нь шийдэгдэнэ” гэж хэлсэн байдаг. Ер нь хүн төрөлхтний оршин тогтнох эсэх нь оюун ухааны хөгжилтэй холбоотой юм. Надад нэг сонин жишээ тохиолдсон.

Оросод философич мэргэжлээр улаан дипломтой төгссөн нэг нөхөртэй би 1980 аад оны сүүлчээр хамт ажиллаж  байлаа. Түүнийг 1993 онд Филиппин рүү сургалтад явахад би тодорхойлолтыг нь гаргаж өгч байсан юм. Тэгээд нөгөөдөх чинь ирээд надад ярилаа л даа. Филиппинд сургалтад сууж байтал нэг америк багш ирэээд энд монгол хүн байна гэж сонслоо гэхэд нь мань хүн годосхийж босоод баахан зовлон тоочиж. Гэтэл нөгөө багш “Нэг сая 500 мянган км.квадрат нутаг дэвсгэртэй, 25 сая малтай оронд хоёр сая хүн өлсөж байгаа бол танайд ерөөсөө 27 сая мал амьдарч байна гээд тооцчихвол яасан юм бэ” гэж хэлж. Байгаа баялгаа зөв ашиглаад оюун ухаанаа түшиж амьдарч чадахгүй байнаа л гэдгийг хэлж  шүү дээ. Ер нь хүний ертөнцөд хоёр нарны хооронд нүүрээ харлатал мал дагаад ч, нуруугаа бөгтийтөл  газар ухаад ч  сайхан амьдарч болдоггүй юм байна.

Хэн оюун ухаанаа түшиж оюун ухаанаараа амьдарч чадна тэр л сайхан амьдарна. Гэтэл бид улсаа хөгжүүлж байна гээд газрын баялгаа ухаад гадагшаа зөөгөөд байдаг. Яахав хэдэн халтар төгрөг олж байгаа байх. Харин тэрнийхээ хариуд  нэгдүгээрт, байгаль орчин газар нутаг маань сарны гадаргуу шиг боллоо. Гурваас дөрвөн мянган гол горхи ширгэлээ. Хоёрдугаарт, хүний оюун санаанд айхтар өөрчлөлт гарч байна. 1960-аад оны үед манайхан Германы уран бүтээлчидтэй хамтран “Алтан өргөө”  гэж кино хийсэн. Тэр кинонд өвөг дээдсийнхээ өвлүүлсэн эрдэнэсийн авдрын түлхүүрийг шуналтай хүү нь авч авдрыг онгойлгоод нутаг орноороо хэрхэн сүйрдэг тухай өгүүлдэг. Одоо яг л тийм болчихлоо.

Оюун ухаанаа л өөд нь татахгүй бол бид удам судар, орон нутагтайгаа сүйрнэ. Орчин үеийн дэлхий  ертөнц гэдэг хөгжим эгшиглэсэн жаргалын өргөө биш. Өлссөн өлөн араатан хаа нэгтээ нь архирч л яваа. Тиймээс оюун ухаанаа хөгжүүлж, давж сэтгэж явахгүй бол тэднийхээ идэш болоод л дуусна. Тиймээс өөрийн чинь энэ удаа хөндөж буй сэдэв цагаа олж. Бас Л.Түдэв гуай үнэхээр мэргэн үг хэлж.

-Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын нэр хүндтэй томоохон компаниудад монгол залуус мэр сэр ажиллаж байна. Тухайлбал “Google”, “Аplle”-д монголчууд ажиллаж байх жишээтэй. Бахархаж байна тэднээр. Гэхдээ нөгөө талдаа гомдмоор, бас харамсмаар.  Бид оюунлагуудаа гадагш алдчихаж. Бид уураг тархиа гоожуулчихаж… Бид тэднийгээ дотооддоо зүтгүүлж чадахгүй байна шүү дээ?
-Тийм л дээ… Яг үнэн. Монгол хүн Францын машины үйлдвэрт зохион бүтээгчээр, Германд технологичоор ажиллаж байна. Монгол хүн Microsoft-д ажиллаж алмайруулж байна гээд тоочих юм бол монгол хүн авьяас билэгээ гайхуулж байгаа жишээ цөөнгүй. Яагаад ийм хүмүүсээ эх орондоо ажилуулж чадахгүй байна гэвэл хоёр гол зүйл байна.  Нэгдүгээрт,  Монголд оюун ухааныг үнэлдэггүй. Харин өөр улсад тэдгээр хүмүүсийн ажиллаж амьдрах нөхцөл бололцоог нь хангаж, ажил хөдөлмөр хийх таатай орчин бүтээж өгч чадаж байна. Энэ нэг тал нь. Нөгөө тал нь гэвэл  орчин үеийн дэлхийн философийн дагуу оюуны хүчийг өөртөө татаж чадсан улс орон л хөгжинө.  Тийм болохоор  “Тархины хулгайч “ гэж нэрлэдэг дээ.  Үүгээрээ өрсөлддөг болчихож. Ийм хоёр хүчин зүйлийг бид бий болгож чадахгүй байгаа болохоор хүмүүс маань гадагшаа яваад байгаа юм.

-1990-ээд оны эхээр ихэнх айл номын сан дахь номоо зарж, ном гудамжинд хөлийн дор хэвтэж байлаа. Харин одоо ном гоё дэлгүүрийн лангуунд заларч байна. Хүмүүс олон ном уншсанаа гайхуулдаг болов. Ном уншиж оюун ухаанаа тэлэх соёл хэлбэр талаасаа хөгжөөд байх шиг. Энэ талаар таны бодол?

-Ном олон янз. Ном бүрийг унших ёстой ч юм биш. Манай монголчууд номыг ариун нандин зүйл гэж шүтэж биширсээр ирсэн. Ном байтугай бичигтэй цаасан дээгүүр алхдаггүй  байсан. Үүний цаадах утга нь тэр номын дотор өгүүлсэн зүйл бол ховор нандин эрдэнэтэй дүйхүйц гэж үздэг байсных.  Харин орчин цагт зөвхөн ном төдий биш интернэт, телевизээр мэдээллээ авч байна. Ном их уншдаг болсондоо ч биш юм. Угаасаа хүн гэдэг амьтан ямар нэгэн танин мэдэхүйн хэрэгцээ гэсэн хөшүүрэгтэй. Түүнийхээ шаардлагаар янз бүрийн мэдээлэл авч байгаа. Харин тэр мэдээлэлд  нь хэрэгтэй  зүйл ч бий,  хэрэггүй эргээд  ус болох зүйл ч бий байх.

-Энэ цаг үеийн улстөрчид, нийгмийн зүтгэлтнүүд “Би их уншсан… би их мэдсэн” гэдэг имиж бүрдүүлдэг.  Гэвч яг үнэн чанартаа оюун ухаанаараа нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөж, тэр мэдлэгээрээ бусдыг хөтөлж өмнөх замыг нь гэрэлтүүлж яваа нь харагдахгүй юм. Тэд дүр эсгээд байна, тийм үү?  
-Миний хувьд долоон төрийн тэргүүний нүүрж үзжээ. Чойбалсангийн үед бол бага байсан даа. Түүнээс хойшхи төрийн тэргүүнүүдтэй уулзаж ярилцаж, ажил төрлийн холбоотой байж заримынх нь удирдлагад төрийн үйл хэрэгт  зүтгэж явлаа. Сүүлийн үеийн төрийн зүтгэлтнүүдээ хараад байхад өмнөхөөсөө  мэдлэгийн  хүрээгээрээ   үнэхээр явцуурсан гэж би хэлнэ. Ю.Цэдэнбал гуай болон Ж.Батмөнх гуай тухайн үеийнхээ эрдэм номын чинад хүртэл боловсорсон, эрдэмтэй хүмүүс байлаа. Тэрнээс гадна дорнынхоо ном сургаалийг үзэж гэгээрсэн хүмүүс ч байсан. Нэг сонин тохиодол одоо ч сэтгэлээс гардаггүй юм. Улс төрийн товчоонд н.Моломжамц гээд өвгөн настай хүн байх. Аливаад их голч байр суурьтай ханддаг байлаа. Зөвлөлтөд 1948 онд сургууль төгссөн сэхээтэн хүн.

Залуучууд бид яахав дээ түүнийг нөгөө л марксистүүдийн нэг гэж боддог байж. Заримдаа хүмүүс  “Төв хорооны Санхүүгийн хэлтсийн н.Санжаацамц, Улс төрийн товчооны н.Моломжамц хоёр  Их тэнгэрийн аманд хурал хураад байх юм” гэхэд бид тоглоом байлгүй гээд шоолдог байлаа. Би 1988 онд Удирдлагын институтын захирал байхдаа Төв номын санд Нагаржунайн 73 бадагтыг  үзэх санаатай  хоёр гурав хоног суусан юм. Тэгсэн Моломжамц гуай дууддаг юм байна. “Би хоёр гурав хоног чамайг эрээд олсонгүй чи хаачив” гэхэд нь “Ном үзэх санаатай Төв номын санд суулаа…” гээд учраа хэлсэн. Тэгтэл урдаас “Нагаржунайн 150 бадагт гэж байдаг юм шүү дээ ” гээд цээжээр дүнгэнэтэл унших нь тэр.

-Төвд хэлээр нь үү?
-Тэгэлгүй яахав, Моломжамц гуайн уншиж судалж цээжилсэн нь бол  Нагаржунайн филосифийн  их хөлгөн судар. Миний үзэж байсан 73 бадагт бол бага хөлгөн нь юм. Тэгээд  би бодлоо. “Манай төр засгийн толгойд ийм гайхалтай хүмүүс суудаг юм байна шүү дээ” гэж. Тэр үеийн сэхээтнүүдийн философи, боловсрол ямар түвшинд байсан бэ гэдгийг харуулж байгаа юм. Гадны улс  төрийн зүтгэлтэн хэн нэгэн хүн ингэж амьдарч байж гэдгийг харуулсан сайхан сайхан номууд байдаг. Түүнийг унших хэрэгтэй.  Хүнд амьдралын туршлага өгнө. Гэхдээ цаад талд  нь суурь философи байгааг бас судлах ёстой. Өнөө цагийн манай удирдагчид тэрхүү суурь философи талдаа сул анхаардаг юм уу даа  гэж  би хувьдаа боддог.

-Юм уншихгүй байгаа юм уу гэхээр үгүй. Уншаад мэдээлэл аваад байдаг. Харин таны хэлснээр тэр философи нь байхгүй байна аа даа.  Монголд хүнд хэрэгтэй Монгол оронд наалдацтай биш, нэг тийм имэрхэд ширхэг нь мэдрэгдэхгүй гэдэг шиг хөндий хоосон суртал яваад байх шиг..?
-Манайхан одоо оюун санааны өв гэхээр ихэвчлэн Чингис хаан ингэж сургасан, тэгж сургасан гэж ярьдаг.  Гэтэл Оюунтүлхүүр гээд их судар байдгийг мэддэг, ойлгодог эсэх нь их эргэлзээтэй. Чингис хааны “Биеэ засаад гэрээ зас. Гэрээ засаад төрөө зас” гэж сургасан гээд яриад байдаг. Гэтэл энэ чинь Чингис хаанаас 1500-гаад жилийн өмнөөс явсан том философи юм шүү дээ. Биеэ засна гэдэг нь юу юм бэ, гэрээ засна гэж яадаг юм бэ.

Тэгээд төрөө засаад дараа нь төгөлдөр дээдийн хязгаарт хүрнэ гэсэн үг хүртэл бий. Манайхан тэрийг нь огт ярьдаггүй юм. Манай сүүлийн гурван Ерөнхийлөгчийн үед… За анхны Ерөнхийлөгч бол иймэрхүү юм огт ярьдаггүй л дээ. Сүүлийн хоёр Ерөнхийлөгчийг  хараад байхад “Биеэ засна” гэдэг томьёоллыг сонгуулийн кампанит ажлынхаа үеэр тайлбарлах гэж үе үе цухалзуулдаг юм. “Биеэ засна” гэдгийг ямар нэгэн дээд сургууль төгсөөд, магадгүй эрдмийн зэрэг цол хамгаалаад, бизнес хийгээд жаахан төлөвшил олохыг хэлнэ гэж тайлбарладаг. Гэтэл “биеэ засна” гэдгийг монголчуудын филосифиор “их суртахуй“ гэдгээр тайлбарладаг.

Биеэ засна гэдэг чинь орчлон хорвоогийн явдлыг таньж сэтгэлийн төвийг олохыг хэлж байгаа юм. Сэтгэлийг төвийг олно гэдэг нь эмчийн боловсрол, инженерийн боловсролыг олохыг хэлдэг юм биш.  Энэ мэргэжлийн боловсрол олох чинь “Бага суртахуй”-даа орно. Одоогийн 76 гишүүнээс их суртахуйг олсон хүн их цөөхөн дөө. Надад ингэж л бодогдоод байдаг юм.

-Одоогийн УИХ-ын гишүүдийн араас явж буй залуу үе таны хэлсэн  сэтгэлийн төв, оюун санааны тэнцвэрээ олоогүй байж “ төрөө заснаа” гээд дайрах боллоо.  Зөвхөн сургууль төгссөнөө биеэ зассанд, жаахан мөнгө олж байр, машинтай болсноо гэрээ зассанд тооцоод байх шиг. Заримдаа тэднээс айх юм?

-(инээв) Би ч айдаг. Тийм хүмүүсийн гол хөдөлгөгч хүчин зүйл нь юу байдаг гэхээр мөнгө. Тэд би юмыг мэддэг чаддаг боллоо гээд дайрсаар төрд гардаг. Төрд гарахаараа юу хийдэг вэ гэхээр төсвийн мөнгийг хувааж иддэг.

Авлига хээл хахуулиар амьдрах замыг дөт зам гэж хараад байх шиг санагддаг. Улс төрийн намуудыг  харах нь ээ “манай намыг дагавал сайхан амьдарна” гэсэн үзлийг түлхүү сурталчилж байна. Тэрнээс “бид эх орондоо ийм ийм сайхан үйл бүтээж чадна” гэсэн үзэл дутуу санагддаг. Тэгээд сонгууль болохоор аль их мөнгө өгсөн хүнийг албан тушаалд томилдог. Одоо ч бүр хялбар болсон. Намын жагсаалтын эрэмбэ дараагаар худалддаг болж.

Монголчуудын оюун санааны ертөнцөд нэг өөрчлөлт гарсан. Тэр нь үнэлж хүндэтгэж явах ёстой үнэт зүйлээ мөнгөөр орлуулах болсон явдал. Ялангуяа манай залуучуудад элбэг тохиолддог л доо.

-Зөвхөн эд баялгийг л мөнгөөр худалдаж авдаг гэдэг ойлголт орвонгоороо эргэлээ. Мөнгөөр албан тушаал худалдан авч түүнийгээ тахин шүтдэг болсон. Мөнгөөр худалдаж авч болдоггүй оюун санааны үнэт зүйлийг дээдлэн шүтэх сэтгэлгээ үгүй болсон. Хэзээ  ямар алдаа хаана гаргаснаас ийм гажуудал үүсэв ээ?

-Монголчууд  “Эрдэм мэдлэг  эрхэм  баян, үр хүүхэд удаах баян, эд хөрөнгө адаг  баян” гэж  ярьдаг.  Энэ үзлээрээ бид залуучуудаа хүмүүжүүлж чадсангүй.  Нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдөх үе хүртэл баахан худал онолоор цатгасан.  “Хүн бүхэн хэрэгцээнийхээ хэрээр хүссэн юмаа авдаг коммунист нийгэмд амьдрах цаг үе ирнэ”  гэсэн итгэл найдвараар амьдарч явтал нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдсөн. Нөгөө итгэл үнэмшил байхгүй болсон. Тухайн  цаг үеэс гадна дотны ч нөлөө байсан байх. “Мөнгөөр бүхнийг шийдэж болно, мөнгөтэй л бол сайхан амьдарч болно, баяжихыг хичээ” гэсэн сэтгэлгээ орж ирсэн. Өөрөөр хэлбэл монголчуудыг бүтээгч сэтгэлгээгээр биш шуналаар нь хөтөлж эхэлсэн дээ.  Ингэж явсаар одоогийн залуус “мөнгө, мөнгө” л гэх болж.

-Социалист дэглэмээс ардчилалд шилжих  тэр цаг үед  оюун санааны өв уламжлалаа хойч үедээ өвлүүлээгүйгээс ийм байдал бий болжээ гэж ойлгож болох нь ээ? Бүхэл бүтэн нэгэн үе энэ алдааны золиос болчихов уу?

-Цаг хугацааны хувьд нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдөхөд нэг их зай завсар гараагүй. Соёл иргэншлийн мөргөлдөөн, нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдөх үед хүний зовлон туйлдаа хүрдэг гэж ярьдаг. Энэ үедээ бид мөнгөний хүчтэй түрэлтэд автаж байгаа нь үнэн. Гэхдээ оюун санаагаа тэр чигт нь алдчихаагүй.  Адаглаад та бид хоёр энэ тухай ярилцаад сууж байгаа нь оюун санааны мөхөлд тэр чигтээ орчихоогүй гэдгийг харуулж байгаа хэрэг шүү дээ.

-Улс төрийн намаар дамжаад оюун санааны алуур явагдаж байна гэж би боддог. Гэхдээ дотроосоо гэхээс илүүтэйгээр гадны нөлөөтэй оюун санааны терроризм  гэж ойлгодог. Манайх шиг хүн ам цөөтэй оюуны дархлаа нь суларсан ийм улсад энэ аюултай биш үү?

-Намаар дамжиж оюун санааны дарангуйлал, харгислал явагддаг нь түүхийн эртний улбаатай. Жишээлбэл, манай улс  оюун санааны өндөр боловсролтой, соёл түүхтэй орон байлаа. Тэгээд социализмд ороод ирэхээр большевикуудын үзэл санааг даган дуурайх хэрэгцээтэй болсон. Ингээд л Монголын шашин, соёлыг устгаж хүч хэрэглэж эхэлсэн. Гэвч энэ үзэл суртал хоосон хуурамч байсан тул манайхны оюун санаанд тэгтлээ гүн шингэж чадаагүй.

Социализм нуран унахад хүмүүсийн оюун санаанаас маш хурдан арчигдаж хоосон орон зай үлдээсэн. Харин тэр оюун санааны орон зайг мөнгө эзэлчихэж. Большевикүүдийн үлдээсэн тэр орон зайг улс төрийн намууд эзэлж авахдаа оюун санааны хүчирхийллийг хэрхэн явуулдаг тэр арга барилаар ажиллаж байгаад гол учир байгаа юм. Тэд хүмүүст мөнгө санал болгож эхэлсэн. Аль ч намын үзэл суртлыг харахад баяжих, мөнгөжих үзлийг түлхүү номлож байгаа.  Энэ нь нэг тал.

Нөгөө талыг нь харъя л даа.  Хөрөнгөтэй баян чинээлэг хүмүүс намыг атгаад сонгууль болоход намаар дамжиж хүссэн эрх мэдэлдээ хүрдэг болсон. Уг нь нам гэдэг бол үнэлэхүйн үнэтэй эд биш юм.  Гэтэл намгүй л бол  ардчилал байхгүй болчих юм шиг яриад байна.  Тийм биш шүү дээ. Тухайлбал Францад сонгуульд оролцохдоо олон түмний иргэний байгууллагууд нь холбоо байгуулаад орж болж л байна. Оросод бүх ард түмний фронт гээд иргэний байгууллагууд нь нэгдээд орох эхлэл цухалзаж  байна.  Гэхдээ Оросод бол гажуудал ихтэй явж байгаа…

-Ер нь намгүй болчихвол яадаг юм бол?
-Нийгэмд тодорхой хэмжээний үзэл байх ёстой. Тэр үзлийг хэсэг бүлэг хүмүүсээр зангидаж байдаг зүйл нь нам. Тэгэхээр нам хэрэгтэй . Гэтэл одоогийн нам гэдэг зүйлд үзэл баримтлал байхгүй. Зөвхөн мөнгөнд суурилсан сонирхол бий.  Бид нэг хэсэг нам дагасан олигархи гэж ярьдаг байлаа.  Гэтэл одоо өнөөх олигархиуд нь төрийн толгойд гараад намаа тоохоо больсон.  УИХ хоёр дахь жилдээ орж төлөвших үедээ хэд хэдэн хууль баталлаа. Тухайлбал, Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль.  Төрийн толгойд суусан олигархиуд нь өөрсдийн эрх ашгийг хамгаалсан хууль оруулаад л “Наадахаа батал” гэхэд УИХ дахь намын бүлгүүд чичирч байгаад л баталлаа.  Гэтэл Монголынхоо газар нутгийг 100 жилээр гадныханд түрээслүүлэх  хууль баталчихсанаа одоо л мэдэж байна. Энэ юуг харуулж байна гэхээр намаас давсан олигархиудын бүлэг бий болж. УИХ дахь намын бүлгүүд бол зүгээр л тэдний зэвсэг. Өнгөлөн далдлалтын хөшиг. Тэр хөшигний цаана хоёр гурван намын баячууд суучихаад ашиг сонирхлоо тохирч байна шүү дээ.

-Тэгээд дээрээс нь гадны нөлөөтэй…?
-Тэгээд бас гадны нөлөөтэй. Мөнгө хараад цаадуул чинь шонхор шиг дайрч байгаа юм чинь.

-Одоогоос  20-оод жилийн өмнөөс “Адгийн шааруудын сүүлчийн хоргодох газар эх орон” гэсэн сүржин философитой  суртал явдаг байлаа. Түүнд нь ч итгэдэг байсан. Гэтэл одоо эх орон гэж ярьсан болгон, эх орны төлөө гэж дуугарсан бүхэн адгийн шаар гэсэн нэр зүүж адлагдах болов. Магадгүй  би маргааш “Эх орны төлөө” гээд бичвэл шившиг болох хэмжээнд хүрэв. Энэ бол өнөөх оюун санааны алуурчдын хийсэн ажлын   үр дүн мөн үү?  

-(энэ асуултыг сонсоод Д.Бямбасүрэн гуай маш их инээсэн…) Наадах чинь их сонин ойлголт. Над дээр ч гэсэн 90-ээд  оны сүүлээр ийм юм ярьсан хүмүүс ирдэг байсан. “Та одоо эх орон гэж яриад байх юм. Наадах чинь мөхөж буй  коммунистуудын сүүлчийн хоргодох газар…” гээд л. Биднийг өмнө нь интернационалч маягаар хүмүүжүүлэх гэж 100 жил оролдсон. Тэгээд тэр нь ч нэг их бүтээгүй. Тэгэхээр ингэж бодох хэрэгтэй. Эхлээд эх орон гэдгээ зөв томьёолох ёстой. Чиний өөрийн нутаг ус, өвлөж төлөвшсөн хэл соёл чинь, зан заншил чинь …

Тэр байтугай хаа ч явсан элэг зүрхээрээ холбогдсон нутаг орон чинь Монгол юм. Харин чиний хэлсэн дээрх үзлийг номлогчид бол хэл соёлоо, зан заншлаа, нутаг усаа ер нь юуг ч худалдаж болно гэж үзэл санааг тархинд чинь суулгахыг хүсэгчид юм. Тэд хэдэн мянган жилийн турш энэ улс орныг, энэ соёл заншлыг хамгаалж хэдэн хүн амь насаа зольж ирснийг мэдэхгүй.  Хамгийн сүүлчийн жишээ гэхэд 1939 онд Халх голын дайнаар 2500 хүн амь үрэгдсэний төлөөсөнд бид өнөөдөр Халхын гол гэдэг нутаг дэвсгэртэй тэнд амьдардаг монгол хүмүүстэй байна. Гэтэл нэр нутагт 270 мянган га газрыг солонгосчуудад  өгчихлөө. Үндсэндээ худалдчихлаа.  Үүнийгээ Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиар баталгаажуулаад ч авлаа. Монгол эх орон,  өв уламжлал,  үндэс  угсаа  бүхэнтэй холбоотой бүхнийг хямдруулж юуг ч худалдаж болно гэж номлогсод бүгдийг дийлж давж байна даа.

-Энэ бүхэн чинь бид гадныханд тархиа хэрхэн соруулж  байгаагийн үр дүн, тийм үү?

-Эхлээд эх орноо үгүйсгэнэ. Дараа нь ижий, ааваа үгүйсгэнэ. Тэгээд бүгдийг худалдаж чадна даа.

-Өнөөдөр манай улс тусгаар тогтносон улс. Дотооддоо асуудлаа шийднэ. Хилтэй, хэлтэй. Сонгуулиа явуулж төр засгаа сонгоно. Гэтэл геополитикийн хувьд бид тусгаар тогтнолоо аль хэдийнэ алдчихсан юм шиг. Манай улсын эдийн засаг 100 хувь гаднаас хараат болсон шүү дээ…
-1990 оны ардчилсан хувьсгалын гол зорилт бол тусгаар тогтнолоо,  бүрэн эрхээ 100 хувь өөрсдөдөө авах байсан. Тэрнээс өмнө Монголын хувь заяаг Москвад шийддэг байлаа. Монголын төрийн тэргүүн хэн болохыг, тэр хүн хэдий хугацаагаар амьд явахыг  хүртэл оросууд мэддэг байсан.  Бид 1990 оны хувьсгалаар  энэ бүх эрх чөлөөгөө олж авсан. Тэрний төлөө огт цус урсгаагүй гэж бахархдаг юм. Цус урсаагүй ч энэ эрх чөлөөний төлөө монголчууд маш их зовсон. Эрх чөлөө маш их  үнэтэй.  Гэтэл сүүлийн үед сэтгэл зовоосон асуудал их боллоо.

Эдийн засгийн хувьд бид бүрэн хараат боллоо. Манай экспортын 95 хувийг урд хөрш маань дангаараа эзэлж байна. Манайхан том том гоё юм яриад л байгаа. Яг үнэндээ бодитоор аваад үзвэл Чалко нүүрс авахаа болилоо гэхэд л Монголын нүүрсний экспорт бүрэн зогсч байна. Рио Тинто “Танай Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр бууж өгөхгүй бол бид явлаа”  гээд 1700 ажилчныг нь халчихаад явахад бид Лондон руу хадаг бариад гүйж очлоо. Энэ юуг харуулж байна вэ гэвэл бид хувь заяаныхаа жолоог алдчихсан гэдгийг харуулж байна.  Үүнээс цааших юм ч бас бий.  Одоо манай төр засгаас явуулж байгаа бодлогод эргэлзэх юм их бий. Харин геополитикийн хувьд гэвэл бодох, санах юм байна.

Манай улс дэлхийн хоёр том гүрний дунд бий.  Нэг нь хүн амаараа дэлхийд нэгдүгээрт ордог, нөгөөх нь газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд нэгдүгээрт ордог. Манайхан энийг бэрхшээл гэж хардаг юм. Далайд гарцгүй, хоёр талаасаа билүүдүүлж идүүлээд гээд л… Газар нутгаа алдсаны хувьд алдсан. Хуучин газар нутгаасаа гуравны нэгийг нь Хятадад, гуравны нэгийг нь Оросод алдсан. Тэгээд одоо үлдсэн гуравны нэг дээрээ өөрсдөө амьдарч байна. Энэ бол түүхийн жам тавилан. Гэхдээ одоогийн нутаг дэвсгэр дээрээ эрх ашгаа хамгаалаад амьдарч оршиж чадах уу гэвэл, би оршиж чадна гэж хэлнэ.

Орос, Хятад хоёр чинь  Монгол Улсын бий болгосон бүтээл. Орос 62 жижиг вант улс байсан бол  Зүчийн байлдан дагуулалтын улбаа явсаар өнөөгийн  Оросыг бий болгосон  байдаг. Хятад Чингис хаанаас өмнө 12 жижиг улс байсныг бид нэгтгэж нэгдмэл хятад үндэстнийг бий болгож өгсөн юм. Монгол улсыг тойроод  монгол угсаатны хүрээ байгаа.  Ингээд бодвол  гадуураа дэлхийн хоёр том улсаар хүрээлүүлсэн, тэр дотроо өөрийн монгол угсаатнаар хүрээлүүлсэн дархлаа сайтай улс болчихоод байгаа юм.

-Хоёр хөршид хуваагдаж оршсон монгол угсаатнууд бидний дархлаа болж чадах уу?

-Чадалгүй яахав. Хэл соёлоороо сайн дархлаа болно.

-Бид өөрсдөө энд аж үйлдвэржээд, амьдрах таатай орчин бүрдүүлээд тэднийгээ өөрсөд рүүгээ татах бодлого явуулбал Орос, Хятад хоёрт хүнд байдал үүсэх үү?

-1911 оны хувьсгалаар Да лам Г.Цэрэнчимэд тэргүүтэй хүмүүс энэ бодлогыг явуулахад хоёр гүрэн үхтлээ айж дургүйцсэн. Дараа нь 1921 оны хувьсгалын дараа нэгдсэн Монгол Улсыг байгуулах бодлого гаргахад  дургүйцэж дарж авсан. Ингээд 1924 оны шинэ Үндсэн хуулийг батлахад биднээр өөрсдөөр нь бага буурай улс хэвээр явна гэж бичүүлж аваад санаа амарсан. Яг үнэндээ түүхийн талаас нь авч үзвэл Монгол бол хуваагдмал үндэстэн. Мэдээж монгол угсаатнаа нэгтгэж хоёр гүрнээ задлах бодлого явуулахгүй. Харин монгол хэл,  монгол соёл, ёс заншил амьд хэвээрээ байна гэдэг хүн төрөлхтөнд   өөрөө үнэт зүйл юм. Бичиг нь, хэл нь, ёс заншил нь, амьдрах арга технологи нь ч үнэт зүйл. Зүгээр л монгол дээлээ оёод хоёр зах зээл дээрээ борлуулахад дэлхийн хаана ч борлохгүй олноор борлоно биз дээ.

Энэ мэтээр хоёр том гүрний дунд оршиж байгаагаа муу зүйл гэж үзэхгүйгээр дэлхийн хамгийн том хоёр зах зээл дээр хамгийн бага өртөгтэйгөөр, шууд хүрч байна  гэж бодож, ашиглаж сурах хэрэгтэй. Юун далайд гарц хайх. Ачиж аваад л давхиад хүрчих зах зээл хажууд байгаа юм л даа. Одоогоор манайх урдах зах зээлээ л хараад байгаа болохоос хойноо байгаа том зах зээлийг огт ашиглахгүй байна. Экспортод өрсөлдөх чадвартай ноос , ноолууран бүтээгдэхүүн эсгий гутлаа ч бодоод үз л дээ. Дэлхийн сэрүүн бүс хойно л байна. Үүнийг бид хойд зах зээл рүүгээ хялбар гаргаж чадна. Харин канадууд биднээс хэзээ ч авахгүй. Скандиновын орнууд ч  авахгүй. Тиймээс хойд хөрш рүүгээ  экспортоо жаахан бодох хэрэгтэй.

-Бид эдийн засгийн тусгаар тогтнолоо аль хэдийнэ алдсан… Тийм үү?

-Энэ бол Монголын төр өөрөө найр тавьж өгсөн хэрэг.

-Санаатайгаар уу?

-Аа, үгүй үгүй. Найр тавьсан хэрэг биш юм аа. Эрх мэдэлтнүүд мөнгөөр худалдчихсан юм . Жишээ нь манай Үндсэн хуульд газар, газрын хэвлий дэх баялаг ард түмний мэдэлд байна, өмч байна гэж заасан байгаа. Гэтэл манай төр тэр баялгаа гадныханд найр тавьж, ирсэн болгонд хувааж өгөхийн төлөө зүтгэж байна. Үүний ард Монголын ард түмэнд хүрэх юм гэхээсээ илүү эрх мэдэлтнүүдийн халаасанд орж байгаа юм л гол хөшүүрэг нь болж байгаа.

-Эдийн засгийн хувьд тусгаар тогтнолоо алджээ. Бас оюун санааны тусгаар тогтнолоо ч улам бүр алдсаар байна гэдэгтэй та санал нийлэх үү?

-Байдал их  өвөрмөц байгаа шүү. Улаанбаатарын гудамжаар явахад л тодорхой байгаа. Бүх хаяг гадны хэл дээр байх жишээтэй. Үүнийгээ их соёлтой, мундаг улс болж байна гэж бодож байгаа байх. Японд гудамжин дахь үйлчилгээний газрууд хаягаа  япон болон гадны хэл дээр хоёр янзаар бичсэн байдаг. Гадаад хэл дээр хаягаа бичих бол япон хэлээр бичсэнээсээ хоёр дахин багаар бичих ёстой дүрэм үйлчилдэг.

Гэтэл манайд тийм зохицуулалт  байхгүй. Эрх баригчид мэдэхгүй байна уу, гэвэл үгүй, тэд сайн мэдэж байгаа. Хотын захиргаа энэ талаар шийдвэр гаргасан боловч  тэр нь цаасан дээр л үлдлээ. Тэд үнэхээр хүсэхгүй байна. Гадны бүх юм сайхан, тэр хэлээр нь ярьж бичиж тэднийг даган дуурайж байвал сайхан гэдэг үзлийг л харуулж байгаа юм. Энэ бол оюун санааны тусгаар тогтнолоо алдахаас илүү хэнийг ч хамаагүй даган дуурайж явах үндэстэн болж байгаагаа л нотлож байгаа хэрэг.

-Монголоороо гоёх биш Монголоо голох болжээ?
-Монгол хэлээрээ ярьж чадахгүй атлаа курсээр англи хэл сурсан хүмүүс төрийн алба руу зүтгээд байна. Манай төрийн албанаас гарч буй бичиг баримтыг харж байхад даанч яав даа гэмээр юм байдаг шүү дээ. Тэгээд тэрнийгээ УИХ-аар батлуулаад гаргачихна. Засгийн газрын шийдвэр гэнэ. Төрийн том баримт бичиг болгоод хэвлэчихнэ.

-Та бид хоёрын энэ яриа нэлээд хорцогдмол, хуучинсаг зүйлд тооцогдоно шүү…
-Тэгнэ л дээ. Гэхдээ нэг зүйлийг бодох хэрэгтэй. Хэл соёлынхоо үндсэн чанарыг алдсан үндэстэн байхгүй болох тавилантай юм. Энэ бол түүхийн жам. Үүнийг л ухаарч чадвал тэр хоцрогдсон байна уу, үгүй юу хамаагүй. Монголоо орхиод өөр газар очиж сайхан амьдарья гэж бодож байгаа бол тэр хүнд монгол хэл, монгол зан заншил, Монголын соёл хэрэггүй.  Харин монгол хүн гэх өөрийг нь бий болгож бүтээсэн энэ орчин хэрэгтэй гэж бодож байгаа  хүнд бол хэл соёл, оюуны үнэт зүйлсээ юугаар ч солихгүй биз ээ.

-Монгол хүнд монгол хэл, монгол соёл, монгол зан заншил ямар учраас хэрэгтэй юм бэ гэдгийг та энэ хүмүүст хэлж өгөөч. Монгол хүнд энэ бүхэн хэрэггүй юм шиг бодох болж шүү дээ? 
-Би заримдаа боддог юм. Хүн гэж юу юм бэ гэж. За хүн гэдэг бол хамгийн түрүүнд адгуусан амьтан. Хүн гэдэг бол бүтээдэг ч бай нураадаг ч бай нэг үйл хөдлөл хийж чаддаг. Хүнийг бусад араатан амьтнаас ялгаж байгаа гол зүйл бол хүний оюун ухаан, сэтгэлийн орон зай. Тэгэхээр чи хэрвээ өөрийгөө монгол хүн гэж бодож байгаа бол чамайг бүтээж өгч буй тэр хүчин зүйл бол нэгдүгээрт Монгол эх орон чинь юм. Монголын хэл соёл, зан заншил, монгол хүний амьдрах арга монгол хүнийг бүтээж байгаа юм.

Энэ бүхэн Монгол эх орноос чинь бүрэлдэж байгаа хэрэг. Эх орон гэдэг хил хязгаар татсан газар шороо биш. Энэ газар шороо бол үндэс суурь нь. Энэ хил хязгаар дотор оршиж буй хэл соёл, зан заншил, амьдралын арга технологи бүхэн эх орныг бүрдүүлнэ. Энэ бүхнээ алдвал чи монгол хүн биш болно. Чи монгол хүн биш болчихоод хаана очиж яаж амьдрах юм бэ. АНУ-д доктарантурт сурахад 60 кредит цаг байдаг юм. Үүний 12 цаг нь Америкийн түүх.  Ямар ч мэргэжлээр сурсан тэр хүн юуны түрүүнд америк хүн байх ёстой. Тэгвэл чи Монголоосоо татгалзаад Америкт очоод “Би та нарыг шүтдэг. Би монгол хүн биш. Би дэлхийн хүн байна” гээд очоод үз дээ. Чи тэнд хэн ч биш. Чамайг хэн ч тоохгүй. Хятадад бас ингээд яваад оч. Хэн ч чамайг тоохгүй.

Чи хүн гэдэг үнэлэмжээ бүтээж хүн шиг амьдрахын тулд чи монгол хүн л байх болно. Хүнээрээ байх ухаанаа, боловсролоо Монголоосоо л олж авах болно. Хэрэв эх орон гэдэг ойлголтоо алдах юм бол чи хэн ч биш болж хувирна.  Баян болох баян амьдрах амархаан. Япончууд Оросоос Куриллын дөрвөн арлаа 28 тэрбум  ам.доллараар худалдаж авъя гэхэд Орос өгсөнгүй. Тэгвэл Монголын газар нутгийг тэр жишгээр худалдъя гэвэл гурван триллион доллар хүрнэ. Монголоо тэгж худалдаад хүн бүр нэг сая ам.доллар өвөртлөөд гадагшаа явж сайхан амьдаръя.

Монголын гуравхан сая хүнийг шингээчих газар нутаг дэлхийд хаа ч бий. Харин хаа нэгтэй очоод хэрхэн яаж амьдрах юм бэ. Яаж ч амьдарч чадахгүй. Хүн болж төрсний чинь илтгэх цорын ганц зүйл бол Монгол эх орон чинь юм. Үүнийгээ худалдчихаад хаа хүрэх билээ дээ. Орчин үеийн залууст, орчин цаг үед, өнөө цагийн удирдагчдад санах сэрэх бодох юм их л байна даа…

Тэрбээр ийн хэлснээр бидний ярилцлага төгслөө. Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан энэ эрхэм хүнтэй ярилцсаны дараа цээжин дэх хөндүүр бага ч болтугай арилсан байлаа. Төрийн соёрхолт Д.Цэнддоогийн бичсэн фельетонийг уншаад шууд  утгаар нь ойлгож шүүмжилдэг, монголоороо ярихаас залхуураад англиар ярьчихдаг, эх орон гэж ярихаар адгийн шаар гэж хараадаг энэ цаг үедээ сэхээрэл болж амьдрахын чин хүслэнд автсан байлаа.

Л.Мөнхбаясгалан

Дээшээ

Хэвлэх Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд gogo.mn хариуцлага хүлээхгүй болно.
ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдолыг 70110013 утсаар хүлээн авна.

Нийт сэтгэгдэл(33)
  • Зочин      123.113.148.116

    7 цаг 37 минутын өмнө

    “Гэтэл намгүй л бол ардчилал байхгүй болчих юм шиг яриад байна. Тийм биш шүү дээ”

    [ Хариулах ] 8 0
    • Зочин      103.26.193.18

      7 цаг 34 минутын өмнө

      Халхын голыг Өмнөд Солонгост түрээслүүлсэн этгээдүүд МАН ын мөнгөтэй новшнууд гэсэн Новшнууд давраад АН руу гүтгэсэн цуурхал дэгдээж эсвэл Солонгосын англи хэлтэй сайтуудад өрсөлдөгчийн нэрийг бичиж гүтгэсэн нийтлэлээ эргүүлээд Монголын сайтуудад Солонгосын англи хэлнээс Монгол руу орчуулсан гэж бгаан

      [ Хариулах ] 5 13
      • Zochin      122.201.19.134

        7 цаг 29 минутын өмнө

        Yamar sain medeeleltei bhiin.Harin ch AH gedgiig heleed ugluu do.

        [ Хариулах ] 8 0
        • Зочин      203.169.55.215

          7 цаг 21 минутын өмнө

          бондын мөнгөөр юу хийв? хэдэн хагархай зам барьж, хогийн уут хийж тарааж, туулыг бохирдуулж байгаа хэдэн арьс ширний хятад компаниудад тэтгэмж олгож барав (инээд ч хүрэх шиг, уур ч хүрэх шиг). тэгвэл юу хийвэл оновчтой байх байсан бол? 5 толгойн ордыг түшиглэж 8 ГВтын цахилгаан станц барих (одоо барих гэж ярьж байгаа нь 450 МВ-ых, тэгээд энийгээ мега төсөл гэж байгаан хэхэ), улмаар УБ-ын дулааны асуудлыг цахилгаанаар шийдэж утаанаас салгах.

          [ Хариулах ] 6 1
          • Зочин      182.160.7.110

            5 цаг 37 минутын өмнө

            M.Enhsaihan ulgen salgan mega tusuluntsur hiigeed teriig n Elbegdorj n 97 ond suideldeg shigee dahin suidleed taarah biz 2uulaa taarsan neg teregnii duguinuud.

            3 1
          • Зочин      180.149.95.26

            4 цаг 43 минутын өмнө

            Ahmad hunii huvid ene niigmiin boloh bolohgui taliig helj ugch bval saihan bna. Tand bayrlalaa

            0 0
          • Зочин      58.11.101.200

            3 минутын өмнө

            Byambasuren guai ih saihan yariltslaga egchee. Uneniig heljee.

            1 0
        • Зочин      182.160.7.110

          5 цаг 34 минутын өмнө

          H.Battulga HAA-n said bolood ur tarianii urgaltiig shuud 30 huvi unagaad albaar orsoos ur taria avah hunsiig gadnaas avhuulah horlontoi bodlogod oruullaa, Batbayr said n Ediin zasgiig ers saaruulj unagalaa, busad ulsuud Hyatadad nuursee tonniig n 200 dollart ogch baihad Mongolchuud 70-aas buugaad odoo 50 dollart oghoor bur hujaagiin gart orloo. S.Batboldoos ehelsen nuursnii uniig unagaah hariin bool boloh bodlogiig Altanhuyag semhen urgeljiluulj baina.

          [ Хариулах ] 5 0
      • Зочин      182.160.1.172

        3 цаг 34 минутын өмнө

        Баянгол Мах Импекс Талх чихэр Баттулга АН АПУ Батхүү Хотш Ардын банк одоо Голомт болгоод АН Болд Зоригт Эрдэнэт хивс Дархан төмөрлөгийн үйлдвэр С.Дэмбэрэл Баярсайхан Арьс шир боловсруулах комбинат Туул Кашмер болгоод Молекул Батбаяр гээд ардчилал гэдгээ анархизм гэж бодсон хэдэн хулгайчууд ард түмний хөрөнгийг үнэгүй дээрэмдээд авсан !!!!!!!Одоо Халх голыг зарчлааа маргааш Сүхбаатар аймгийг зарна !!!! Монголчууд тарвага хонь болж хошгирчэээээ

        [ Хариулах ] 1 0
    • Зочин      182.160.1.172

      3 цаг 41 минутын өмнө

      Ардчилал гэдгээ мэдэхгүй худлаа хашгирч цагаан хөөс сахруулсан хулгайчууд Монголын ард түмний 70 жил босгосон хөрөнгийг хураагаад авсан одоо газар нутаг зараад эхэлж Монгол дуусчэээ Босох болжээээ!!!!!

      [ Хариулах ] 0 1
    • ууги      202.21.106.107

      3 цаг 14 минутын өмнө

      эн Бимбасүрэн гайгүй үхэр буриад бх шү хэхэхэ ориг буриад баавай сууж бн

      [ Хариулах ] 0 3
      • Зочин      95.91.248.159

        2 цаг 44 минутын өмнө

        iim buduuleg, medleg bolovsrolgui hun bas iim yariltslagiig unshij setgegdel uldeesend gaihaj bain shuu.

        [ Хариулах ] 2 0
  • Зочин      202.179.11.94

    7 цаг 17 минутын өмнө

    Энэ зөнөсөн өвгөн харин өөрөө МУ-ыг элгээр нь мөлхүүлсэн хүн дээ их л зовж үхэх байх даа зайлуул

    [ Хариулах ] 2 19
    • zojin      103.26.193.24

      5 цаг 47 минутын өмнө

      chi ooroo l zonoh vii de

      [ Хариулах ] 5 0
  • зочин      202.179.11.94

    7 цаг 5 минутын өмнө

    Халх голыг солонгост өгсөн хулгайч нарын нэрийг олонд ил болгох хэрэгтэй Ахмад үеийн минь алтан амиараа хамгаалсан газар шороог гадныханд өгсөн энэ хүмүүстэй монголын зоригт хөвгүүд үеийн үед тооцоо бодох ёстой

    [ Хариулах ] 4 3
    • ссс      103.26.193.9

      4 цаг 24 минутын өмнө

      Хүүеэ Халх голд солонгосчууд ороод ирчихсэн ан хийж байна гэнэ шүү

      [ Хариулах ] 0 0
      • 4444      202.21.106.101

        3 цаг 16 минутын өмнө

        орос улаан цэрэг тэнд чинь 30 жил дураараа дургисан юм

        [ Хариулах ] 1 0
    • Зочин      103.26.194.193

      4 цаг 8 минутын өмнө

      elbegdorj

      [ Хариулах ] 0 0
  • Зочин      182.160.0.250

    5 цаг 45 минутын өмнө

    202.179.11.94 яахаараа зовж үхнэ гэж?өөр дээр чинь эргээд бууг

    [ Хариулах ] 3 0
  • Зочин      203.91.119.54

    5 цаг 41 минутын өмнө

    Яг бодит үнэнийг энэ настан буурал нээлттэй хэлжээ.

    [ Хариулах ] 3 0
  • монгол хн      49.0.199.187

    5 цаг 32 минутын өмнө

    үүнээс илүү үнэнийг хэлнэ гэж байхгүй шүү. Одоо ард түмэн нойрноосоо сэрж эх орноо аврах үлдсэн

    [ Хариулах ] 0 0
  • canada      67.173.77.11

    5 цаг 28 минутын өмнө

    khalkh golyg zarsan khun chuny ELBEGDORJ

    [ Хариулах ] 4 6
    • Зочин      202.131.226.221

      4 цаг 40 минутын өмнө

      so naraas erunhiilegchiin songuuliin munguu bosgoj bgaa nevtruuleg garsan biz de

      [ Хариулах ] 3 1
  • PANMONGOLIA      112.72.13.252

    5 цаг 8 минутын өмнө

    “Мэдээж монгол угсаатнаа нэгтгэж хоёр гүрнээ задлах бодлого” gej xelsen ni owgond dald xvsel orshin buig tod xaruulna. Ene dald xvsel ni Mongol tsust xvn bvrt baidag biz ee. TIIM TSAG CH IRNE GEDEGT ITGEL TOGS

    [ Хариулах ] 0 0
  • мундуг юм аа       103.9.90.231

    4 цаг 35 минутын өмнө

    “Монголоо тэгж худалдаад хүн бүр нэг сая ам.доллар өвөртлөөд гадагшаа явж сайхан амьдаръя”. Нэг их сайхан сонсогдохгүй л байна. Тэгэхлээр эх орон үнэхээр хэрэгтэй ажээ.

    [ Хариулах ] 0 0
  • ааааа      103.26.194.193

    4 цаг 22 минутын өмнө

    Халх голоо буцааж авъя.

    [ Хариулах ] 3 5
    • Зочин      49.0.133.152

      1 цаг 31 минутын өмнө

      halh goliig hen negen butsaaj uguh ih l durgui baina da solongosuudad an namiinhan zarsan gedeg n unen baijee halh gol gesen bolgoniig dislike darsan baih shiv

      [ Хариулах ] 0 0
  • baagii      202.70.46.206

    3 цаг 53 минутын өмнө

    saihan yariltslaga boljee. unene shuu. bodogtun sanagtun

    [ Хариулах ] 1 0
  • зочин      103.9.90.233

    3 цаг 51 минутын өмнө

    ийм л хүмүүсийнхээ үгийг тоохгүй байгаа учраас Монгол улс минь мөхөж байгаа юм шиг харагдаж байгаа байх. ахмадын сургаал алт даа. урт наслаж удаан жаргах болтугай.

    [ Хариулах ] 2 0
  • undraa      95.91.248.159

    2 цаг 49 минутын өмнө

    Ikh saikhan yariltslaga boljee.Survaljlagchiig ch gesen ikh unelj baina. Kharin neg yuman deer l sanal negdehgui baina. Ter ni yu ve gehleer, gadaadad ajilj amidarch baigaa hun bur Mongoloo aldsan humuus bish shuu dee. Mongol hun bur Mongolooroo baharhaj setgel zurkheeree bainga hamt baidag gevch tom tolgoitnuudiin balgaar Ekh orondoo amidrakh, amid yavakh yamar ch batalgaa alga baina shuu dee. Hen bolomjtoi, hen sergelen l gadagshaa garch hedii huseegui ajlaa hiij bool met amidarch baigaa bolovch tedend amid yavah batalgaa aria deer baigaa yum bishuu.Ikhenklh Mongolchuud gadagshaa garch amidarch, amidralaa saijruulakhiig bodoj l baigaa gevch tedend bolomj baihgui dee l Mongoldoo hadaatai ene zambaraagui tord helmegdej yavaadaa. Bolomjtoi neg ni bol onoo margaashaa bolgoood amidarch b.a

    [ Хариулах ] 0 0
  • mmmm      69.18.50.2

    2 цаг 48 минутын өмнө

    eedee ene hun ymar ih uneniig uguulnem be. Bid chin yagaal bndaa. Odoo sereh tsag ni bolson bhaa. Ene hunii ug uguulber bolgonoos unguruuh ym gants ch algaa

    [ Хариулах ] 0 0
  • zochin      202.70.34.56

    1 цаг 22 минутын өмнө

    эх орныхоо төлөө зүтгэе

    [ Хариулах ] 0 0
  • Зочин      103.9.90.232

    42 минутын өмнө

    МАН өмнөх үед Засгийн эрхэнд байхдаа худлаа амлатуудаа биелүүлэх гээд Оюутолгой, Таван толгой гэх мэт ордуудаа барьцаалж тавиад тэр зээлсэн мөнгөө зүгээр л халамж нэрээр үргүй тараасаны гор нь одоо гарч ирж байна даа

    [ Хариулах ] 0 0

“Монгени” сургуулийн захирал, Монгол Улсын гавьяат багш, профессор Н.Лхагваа : Горьдлогын харц дагуулсан улстөрчдөөс ичдэг

5 цаг 18 минутын өмнө
Н.Лхагва: Горьдлогын харц дагуулсан улстөрчдөөс ичдэг

Нүрзэдийн Лхагваа хэмээх эрхэм бий. Энэ хүн Монголын боловсролын салбарыг монгол руу “орчуулахад” ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн сэхээтэн.

Өөрөөр хэлбэл, Лхагваа багш орос сургалтаас татгалзаж, монгол хүүхдийн оюун ухааныг монголчилж чадсан гэсэн үг. Тэрээр 24 жилийн өмнө “ Монгени” цогцолборыг үүсгэн байгуулснаар монгол авьяастнуудыг “төрүүлж” чадсан билээ.

Ингээд “Монгени” сургуулийн захирал, Монгол Улсын гавьяат багш, профессор Н.Лхагваатай ярилцлаа.

ЯДУУ ХҮНИЙ СЭТГЭЛГЭЭ ЯДУУ Л БАЙДАГ

-Сүүлийн үед иргэд боловсролын талаар янз бүрийн байр суурийг илэрхийлж байна. Ихэнх хэсэг нь боловсрол хэрэгтэй гэж байхад зарим нь муу боловсрол хэрэггүй. Ийм боловсрол авснаас амьдрах ухааныг илүүд үзэж байна. Та энэ талаар ямар бодолтой байна вэ?
-Боловсрол гэдэг нь хүнд 2 төрлийн боловсрол байгаад байх шиг байгаа юм нэг нь бидний хэлж сурсан боловсрол тухайлбал гадаад хэл, нийгмийн тухай мэдлэг, нөгөө нь хүн байх боловсрол энэ бол хамгийн чухал юм.

Өнгөрсөн он жилүүдэд Монгол Улс эдийн засгаа хөгжүүлж, малаа өсгөх, уул уурхайн асуудлыг илүүд үзсэнээс биш, боловсролын асуудлыг ерөнхийд нь орхигдуулсан юм.

Их хэмжээний мөнгө босгож чадах юм бол ард түмний амьдрал, боловсрол сайжирна гэсэн ойлголт олон жил явсан. Хүнээ хөгжүүлж байж улс эх орон хөгжинө гэсэн энгийн ойлголтыг хожуу авсан. Тиймээс өнөөг хүртэл боловсролын салбар дорвитой үр дүнд хүрээгүй л байна. Нөгөөтэйгүүр дөрвөн жилд нэг удаа сонгууль болж аль нэг нам ялалт байгуулдаг. Ялсан нам нь Засгийн газраа байгуулж сайд нараа томилдог. Томилогдсон сайд нар нь дур дураараа өөрийн гэсэн бодлого дэвшүүлдэг нь салбарын залгамж халаа алдагдаж систем өөрөө доголдож монгол хүнд зориулсан бодлого ор сураггүй болсон.

-Таны бодлоор төрийн залгамж халаа алдагдаж боловсрол ч гэсэн “унасан” гэсэн үг үү?
-Ерөөсөө л тийм. Нэг ёсондоо төрийн хар хайрцагны бодлого алдагдаж залгамж халаа гэдэг зүйл алга болчихсон. Төр биш, нам л өөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлнэ гэж дайрдаг өөр намын ухаантай, боловсролтой, туршлагатай хэн ч байсан халж ямарч туршлагагүй хүнийг албан тушаалд тавьдаг болсон. Зөвхөн манай салбарт бус. Бүх салбарт ийм гажиг жишиг тогтсон. Залгамж халаа алдагдаж улстөрчдийн нөлөөлөл бүхий л салбарт ноёрхлоо тогтоож байгаа нь улс эх орны хөгжилд ихээхэн муу үр дагаврыг авчирсан. Энэ нь бэлтгэгдээгүй улстөрчдөөс шууд болсон хэрэг шүү дээ.

-Тэгвэл Монголд нам байх хэрэгтэй юм уу. Та юу гэж бодож байна?

-Товчхон хэлэхэд тийм. Монгол шиг цөөхөн хүн амтай нэгдмэл нэг үндэстний хувьд нам гэдэг өөрөө явцуурсан асуудал хоёр намаар хоёулангаар нь ээлжлүүлэн төр бариулж үзлээ мэдэгдэхүйц ахицтай үр дүн гарсангүй. Харин ч гэр бүл ард түмнээ хоёр хувааж бүр сүүлдээ монгол улсын түүхийг хоёр хувааж намчирхаж ирлээ шүү. Ардчилсан нам нь Чингис хаан 13 зуун дан ганц монголын түүх байсан юм шиг, Ардын нам нь Ардын хувьсгал Д.Сүхбаатар Монгол Улс түүх байсан юм шиг л хандаж байна шүү дээ.

-Таныг ардчиллын алтан хараацайнуудын нэг гэж сонсож байсан юм байна.

-Тиймээ хүний эрх эрх чөлөөг дээдэлсэн жинхэнэ ардчилсан монгол улсыг цогцлооно гэж хөөрцөглөж явсан үе бий. Гэхдээ яг ийм ардчилал байгуулна гэж тооцоолоогүй. Би ардчиллын анхдагч нартай хөл нийлүүлэн алхаж байв. С.Зориг агсны арын албыг дааж явсан хүн. Тухайн үеийн нийгэм ардчилалд бэлэн биш байсан. С.Зоригийг тагнадаг, чагнадаг, гудамжаар явахад нь чулуу нүүлгэдэг, элдвээр харааж зүхдэг байсан. Тиймээс түүний ар талыг дааж явах шаардлага гарсан. Түүнийг хурал цуглаан хийгээд гараад ирэхэд нь машинаа бэлтгэх, байршлаа солих үед нь байр бэлтгэх гээд шаардлагатай гэсэн бүхий л ажлыг амжуулдаг байлаа.

-Ардчилал гарах үед иргэдийн сэтгэл зүй бэлтгэгдээгүй байжээ?
-Ерөнхийдөө тэгж ойлгож болно. Нийгмийг шинэчлэх талаас нь биш, нийгмийг бусниулах гэсэн хэдэн залуучууд гарч ирлээ гэсэн мэдээллийг МАХН-ынхан зохион байгуулалттай тарааж байв. Тухайн үед чинь одоогийнх шиг албан тушаалын төлөө энэ тэр гэсэн зүйл ярихгүй шүү дээ. Нэг ёсондоо улс төрийн тогоо өөр байсан гэсэн үг.

-Та тэгээд С.Зориг агсантай олон жил нөхөрлөсөн үү?
-Мэдээж арын албыг дааж явсан болохоор ойрхон байсан. Надаас гадна түүнтэй хоёр хүн их ойрхон нөхөрлөсөн. Нэг нь Дамдинсүрэнгийн Энхбааатар одоо (бригадын генерал) нөгөө нь Нисэхийн хар Цолмон гээд. Энэ гурав шөнө орой ирнэ тэгээд ор засуулсан ч унтаж амрахгүй нөгөө л ардчиллын талаар ярилцах. Үүр цайх үеэр нүдний хор гаргаж аваад л ажилдаа гардаг байсан.

-Таныг арын алба даахаас гадна Ардчилсан холбооны салбар зөвлөл байгуулаад ажлаасаа халагдаж явсан гэж сонсч байсан юм байна?

-С.Зоригийн арын албыг даахаас гадна тухайн үед Соёлын коллежийн багш байсан юм. Манай ардчиллынхан яриад байгууллага бүрт салбар зөвлөл байгуулъя гэсэн. Ингээд сургууль дээрээ салбар зөвлөл байгуулсан чинь сургуулийн захирал Аюуш намайг сургуулийн хэвийн үйл ажиллагааг алдагдуулсан, танхай этгээд гэж үзсэн. Ингээд би захирлыгаа ширээ тойруулж элдснээс болж эрүүгийн хэрэгтэн болохоо дөхсөн дөө.

-Тухайн үед асуудал их гардаг байсан байх. Та тэгээд яагаад С.Зориг агснаас хөндийрчихсөн юм?
-Олон хүн дотор янз бүрийн бодолтой хүмүүс байдаг юм байна. С.Зориг сүүлдээ биднээс тасраад явчихсан. Тэгээд ямар хүнийг сайн сайхан явж байхад нь араас нь гүйгээд, ажилд нь саад болоод явалтай биш. Одоогийнх шиг сандал ширээ гуйгаад явалтай биш. Бидний хэсэг нөхдөд тийм зан байгаагүй ээ. Ерөнхийдөө тэгээд өөр өөрийн зам мөрийг хөөсөн дөө.

-Та улс төрийг хэзээ орхисон юм бэ?
-Үнэнийг хэлэхэд С.Зориг бусдын гарт амь насаа алдсанаас болж улс төрийг орхисон. Итгэл үнэмшил минь алга болсон. Биднийг дэмждэг ойлгодог байсан анд нөхөр маань нэг л өдөр биднээс явсан даа. Энд нэг зүйлийг хэлж болох уу?

-Болно, болно

-Нисэхийн хар Цолмонтой нэг уулзаад өгөөрэй. Энэ хүн ардчиллыг үүсгэн байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хүн. Тэр өнөөдөр ямар ч албан тушаал аваагүй ч гэсэн ардчиллын алтан хараацайны нэг юм шүү. Энэ хүн шиг олон энгийн, эгэл даруу хүмүүс ардчилалд хүчин зүтгэж явсан юм шүү.

-Зарим нэг нь хамт явсан нөхдөө мартсан байхад таныг санаж байгаад чинь баярлаж байна?
-Ардчиллын нэрийг бариад жагсаал цуглаанд оролцсон гэж яриад байгаа нэг хэсэг байхад аль хэдийнэ ардчилалд зүрх сэтгэлээ зориулж явсан олон аавын хүүхдүүд бий. Тэдэнд ашиг хонжоо, албан тушаал бодож явсан нэгээхэн ч үгүй. Гэтэл өнөөдөр залуучууд улс төр хийж байгаа нэг юманд л хүрчих санаатай байгаа нь ажиглагдаад байдаг.

-Нэг юманд гэдэг нь юу билээ?
-Нүд нь горьдлогын харцтай. Өөрөө нэг байгууллага удирдаж үзээгүй хүн албан тушаалд оччих санааг байнга цухалдуулж байдагт өмнөөс нь ичдэг.

-Улс төр, албан тушаал, эрх мэдэл гэж үү?

-Үнэн шүү дээ. Ер нь буруу яваад байгаа. Сонгуульд ажиллуулчихаад ямар ч хамаагүй албан тушаал өгдөг. Бараг албан тушаалаар өрөө төлдөг улс төрийн тогтолцоо бий болчихсонд харамсдаг.

-Албан тушаал дагаад мөнгө яваад байгаа нь нөгөө л хараат эдийн засгийн байдлаас болоод байгаа юм биш үү?
-Иргэд нь ядуу. Улстөрчид нь иргэдээсээ илүү ядуу. Тэгэхээр ядуу хүнээс ядуу сэтгэлгээ л гарна. Сонгуулийг төрөөс санхүүжүүлэх хэрэгтэй. Намаасаа санхүүжилт авч байгаа улстөрчид намынхаа даалгаврыг, мөрийн хөтөлбөрийг л биелүүлнэ. Намынхан ч гэсэн бид намаасаа чамайг санхүүжүүлсэн, үүнийг хий, түүнийг боль гээд л явдаг. Өөрөөр хэлбэл, ард олноо төлөөлж гарсан улстөрчид иргэдийн даалгаврыг биш, намын даалгаврыг биелүүлэгч болчихсон давхиж явдаг. Санхүүжилт нь намынх болохоор.

-Эдийн засаг хараат байна гэдэг чинь Монгол Улсын тусгаар тогтнол ганхахад ойрхон болсон гэсэн үг биз дээ?
-Их түгшүүртэй байна. Олон зүйл гуйвж дайвж эхэлснийг бүх хүн мэдэрч байгаа хэрнээ энэ бүхнээс салахыг хүсэхгүй байгаад учир байна. Газрын баялагт нь аль хэдийнэ гадаадынхан эзэн суучихсан. Хувь хүн өөрийнхөө эрх ашгийг тавиад улс эх орны эрх ашгийг гээсэн. Нийтийн эрх ашиг гэж байхгүй нэг хэсэг хүний л эрх бий болсон. Монгол Улсад төр, эзэн гэж байна уу гэж асуумаар санагддаг. Бид яагаад ийм байдалд хүрсэн хэрнээ түүнээсээ гаръя гэж ярихгүй, тэмцэхгүй байгаа юм бэ. Монгол хүний үнэлэмж гэдэг зүйл үгүй болж бие биеэ ч хүндлэхээ больсон байна. Үүнд л их харамсч, бас бухимдаж явдаг даа.

БОЛОВСРОЛЫГ “БООРЛОХ” БИШ БОДЛОГОТОЙГООР ХӨГЖҮҮЛЭХ ХЭРЭГТЭЙ

-Таны 24 жилийн өмнө боловсруулсан боловсролын систем одоо л Монголд хэрэгжиж эхэлж байгаа гэсэн. Та энэ талаар ярьж өгөхгүй юү?
-Олон жилийн өмнө Монголд төсөл бичдэг хүн гэж байгаагүй. Тухайн үед зах зээлийн шинэчлэлийн боловсрол ямар байх вэ нэртэй төслийн уралдаан зарласан юм. Ингээд би “ Монгени- 21” төсөл боловсруулсан. Монгени гэдэг чинь ерөөсөө монгол хүүхэд, монгол ген л гэсэн үг шүү дээ.

Өөрөөр хэлбэл, монгол хүүхдийн оюун ухаан сэтгэхүйд тааруулсан боловсролын систем цаг үеийн шаардлагаар гарч ирсэн гэсэн үг. Монголын боловсрол гэж өмнө нь байгаагүй. Олон жил оросын боловсролыг монгол руу хуулбарлаж байсан юм. Үүнээс гарах зөв зам бол сайн төсөл, монгол ухаан хэрэгтэй байсан. Энэ бүхнийг л өөрийн мэдлэг чадвараа дайчилж хийснээр төсөл шалгарч “ Монгени” цогцолбор байгуулагдсан түүхтэй. Монголын боловсрол тэр тусмаа нийслэлийн боловсролыг зах зээлийн тогтолцоонд шилжүүлэх, үндэсний хэв маягтай нэг хэвшмэл байдлаас гаргах байдлаас гаргахад энэхүү төсөл онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Яахав 24 жилийн өмнө хийсэн төсөл одоо хэрэгжиж байгаа гэдэг нь үнэн. Гэхдээ Л.Гантөмөр сайд үүнийг мэдэрч, хийж, хэрэгжүүлж байгаа нь сайн хэрэг юм.

-Төслийн хэрэгжилт ерөнхийдөө ямар байсан бэ?
-Өнгөрсөн хугацаанд энэ төслийг хэрэгжүүлэхийн тулд 20 жил хавчлагын маягтай явсан шүү дээ. Энэ ардчиллын хүн гээд л адлагдана, нам нь солигдоно, сургуулиа хоёр ч удаа хаалгаж явсан. Их хэцүү үеийг туулсан. Гэсэн ч бууж өгөөгүй өдийг хүрлээ. Сургууль байгуулагдсны дараа хүн бүр хүүхдээ өгдөггүй байв. Харин ардчиллынхан хүүхдүүдээ өгсөн. Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, тэр үеийн Ерөнхий сайд асан Ж.Наранцацралт, Казино Баттулга, нийтлэлч Баабар, Энхбаатар нарын хүүхдүүд манай сургуулийн анхны шавь нар юм. Одоо тэд маань Монгол Улсынхаа нэрийг өндөрт өргөж явдагт баярлаж явдаг. Үндсэндээ хорин жилийн хугацаанд ямар ч дэмжлэг аваагүй сургууль маань өнөөдөр өөрийн гэсэн өнгө төрхийг олж, монгол хүүхдүүдийнхээ авьяасыг нээж байгаа нь өөрийн боловсруулсан төсөлд өдийг хүртэл итгэж найдаж явсных юм.

-Таны төсөлд хүүхдийн зүүн баруун тархины боловсролын хөтөлбөр гэж заасан нь их сонирхол татсан. Энэ ямар учиртай юм бэ?
-Боловсролын шинэчлэл гэдэг чинь хүмүүнлэг, хүнлэг болгох асуудал юм. Хүүхдийн төрөлхийн эрх гэж бий. Одоо боловсролын хуулинд байгаа үг хэлэх, сурах эрх биш юм аа. Хүүхдийн төрлөхийн эрх нь язгуур эрх ашиг юм. Энэ нь тухайн хүний үнэт зүйл. Үнэт зүйлийг олж харах, түүнийг илрүүлэх, өөрөөр хэлбэл хүний байгалийн авьяасыг нээхэд оршино. Үндсэндээ тулгасан, албадсан шинж чанар байхгүй болж жинхэнэ хүмүүнлэг байдал руугаа орж байгаа юм. Үүний суурийг тавиад 24 жил болж байна гэсэн үг.

-Та бид хоёр улс төр, боловсролын сэдвээр багагүй ярилцлаа. Одоо таны хүүхдүүдийн чинь талаар ярьж болох уу. Танд нэг улстөрч, нэг найруулагч хүү байна?
-Сая Баатар нэг ярилцлага өгсөн харагдсан. Хөвгүүд маань тус тусдаа өссөн хэдий ч одоо өөр өөрсдийнхөө зам мөрөөр амьдарч байна. Оюун-Эрдэнэ өнөөдөр улстөрчийн амьдралыг сонгосон. Яахав эцгийн хувьд улс төр рүү ороход нь дургүй байсан. Уг нь Оюун-Эрдэнэ олон улсын байгууллагад ажиллаж байсан юм. Түүнийг улс төрд У.Хүрэлсүх оруулсан. Хүрэлсүхтэй танилцахаасаа өмнө Залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. Одоо хүү маань гадаадад суралцаж байгаа.

-Та Л.Оюун- Эрдэнэд багагүй санаа зовдог юм уу?
-Анх улс төрд ороход нь хүү минь дэмий дээ гэж хэлж байсан л даа. Улс төр гэдэг чинь хатуу тоглоом учраас түүнээс айх вий халшрах болов уу гэсэн бодол байсан. Сая намын шугамаараа сургуульд явсан, ирэхэд нь энэ нам нь байх ч юм уу, үгүй ч юм уу, бүү мэд. Улс төрч хүн гэдэг тэвчээртэй байхгүй бол их зүйлийг мөргөдөг юм. Дарамт ихтэй болохоор жаахан санаа зовдог доо.

-Тэгвэл Баатарын тухайд?
-Манай Баатар яахав ээ. Өөрөө нэг студитэй, бие даасан уран бүтээлч хүн. Зураач нар сэтгэлгээ сайтай хүмүүс байдаг. Аливаа зүйлийг төсөөлж бодохдоо сайн, хийсвэрлэх сэтгэлгээ өндөр. Тиймээс ямар ч ажилд нугарч хугараад байхгүй болов уу.

-Та түүний хийдэг “Монгол тулгатны 100 эрхэм”-ийг үздэг үү?
-Үздэг. Гайгүй нэвтрүүлэг шиг санагддаг. Баатар асуудаг юм, ямар болж гэж. Би тэгэхээр нь дориухан шүүмжилчихнэ шүү дээ. Тэгэхээр цаадах чинь аав л намайг голоод байдаг юм гээд инээж л байдаг юм.

-Та өөрөө зураач хүн шүү дээ. Уран бүтээлээ туурвиж байна уу?
-Өөрөө уран бүтээлч хүн болохоор бас ингээд хаяж чаддаггүй юм. Монголын дүрслэх урлагийн академи байгуулаад 11 жил болж байна. Өнгөрсөн хугацаанд 15 академич төрүүлсэн. Академийн нэрэмжит Академичийн Алтан Од шагналыг бий болголоо. Ямар ч байсан зүгээр суухгүй л байгаа.

-Цаг зав гаргаж ярилцсанд баярлалаа.

В.Сарантуяа

http://news.gogo.mn/r/133701

 

Оёдолчин Д.ДЭЛГЭРМАА: ДЭЭЛ ЭСГЭХ НЬ ТОО БОДОЖ БАЙГААГААС ЯЛГААГҮЙ

 

2014-01-14 13:26:00

 

 

 “Урлагийнхны ажилд хүч нэмж, уран бүтээлийг нь өөдрөг, өмссөн хувцсыг нь өнгөлөг байлгахын төлөө зүтгэдэг арын албаныхан хүний анхааралд тэр бүр өртөөд байдаггүй. Театрын зураач нар хааяа шагнуулахаас биш оёдолчид ард нь үлдчихдэг тал бий. Ямар ч ажлыг тууштай, сэтгэл гаргаж, чанартай хийвэл амжилтад хүрдэг.

Манайхан уран удамтай. Утас, зүү нийлүүлдэггүй хүн ховор. Миний эмээ Богдын оёдолчин байсан гэдэг. Манай гурван хүү миний мэргэжлийг өвлөсөн шүү дээ. Би амьдралдаа оёх, эсгэх ажлаа бүхний тэргүүнд тавьсан. Хог шүүрдэх, хоол хийх надад нэг их чухал биш. Хүний гоёл гангарааг зэхнэ гэж амласан бол хэлсэн цагт нь бэлэн байлгах ёстой.

Ямарваа ажлыг өөрийн болгож гартаа оруулна гэдэг олон жилийн хөдөлмөр, хичээл зүтгэлээс улбаатай” хэмээн оёдолчин Д.Дэлгэрмаа өгүүлсэн юм. Түүнийг “Далд хүмүүс” буланд урьж ярилцлаа.

-Сар шинийн баяр дөхсөн болохоор хүмүүс гоёлоо хийлгэх гээд таныг асууж, сураглах юм аа?

-Надад жилийн дөрвөн улиралд амарч суусан үе ховор. Өдөржин завгүй ажиллаж, үүрээр л цурам хийдэг хүн дээ. Би 34 жил тасралтгүй хувцас оёлоо. Утас зүү, хайч, даавуутай олон жил нөхөрлөлөө. Урлагийнхнаас гадна олон жил үйлчлүүлсэн хэрэглэгчдийнхээ сар шинийн баяраар өмсөх гоёлыг нь зэхээд ойрд толгой өндийх завгүй сууна.

-Танаар Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын уран бүтээлчид дээл, малгай урлуулж байгаа гэв үү?

-Энэ жил Өмнөговь аймгийн зургаан сум 90 жилийн ойгоо тэмдэглэнэ. Тэр дундаас Ханбогд сумын удирдлагууд намайг 90 жилийн ойн баяр наадмынхаа үйл ажиллагаанд урьсан. Тус сумын хөгжимчин, дуучин, бүжигчдийн дээл, хантааз, малгайг урлаж байна.

-Өвөрмонголоос ирээд л захиалгад дарагдсан уу?

-Өвөрмонголоос ирээгүй байхад захиалга ихтэй байлаа. Ирээд ч захиалга тасраагүй. Тэнд оёдолчидтойгоо дөрвөн сар болохдоо Үзэмчин, Барга, Хөлөнбуйр, Алшаа, Шилийн гол, Ордос зэрэг олон аймаг, хошуунд очиж урлагийн, энгийн, өдөр тутмын хувцас урлалаа. Өвөрмонголчууд монгол хувцасны эсгүүр, оёдол, загвар, хийцийг гайхаж биширдэг. Тэд хувцасныхаа загварт үндэсний хэв шинжийг түлхүү шингээсэн байдаг. Товчхон хэлбэл, ур хийц муутай. Тухайлбал, үзэмчин үндэстнүүд тод өнгийн даавуугаар хувцас хийлгэдэг. Дээлийнх нь хормой өргөн, зүү ороож хатгасан эмжээртэй. Эмэгтэйчүүд нь эрчүүд шигээ өргөн бүс бүсэлж, дээлээ шууж өмсдөг. Тэгвэл барга хүмүүсийн дээлийн энгэрийн ухлаадас, эмжээр нь буриад үндэснийхтэй төстэй. Урд хөршийнхөн дээл, хувцсаа орчин үеийн загвар, хийцээр урлуулах дуртай. Урлагийн дээл, энгийн үед өмсөх хувцас нь монголчуудынхаас тэс өөр. Тухайн тоглолтын сэдэв, утга агуулгыг хувцаслалтаараа голлож харуулна. Дуучид нь хөвөнтэй дээл, хурган малгайтай тайзан дээр гардаг. Урлагийн хувцас загвар хийцээрээ энгийнхээс ялгарах ёстой гэдгийг төдийлэн ойлгодоггүй.

-Танайх хотоос зайдуу ч зорьж ирэх хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн ер тасардаггүй бололтой?

-Манайхыг хол гэхгүй хүмүүс зориод л ирнэ. Өвөрмонголчууд хүртэл Монголдоо ирчихсэн байхад утасдаад гоёлоо захиалж байна. Намайг Өвөрмонголд очихоор аймаг, хошууных нь удирдлагууд уулзаад, үндэснийхээ хувцасны эсгүүр, оёдол, загвар хийцийг сайжруулж урлуулах санал тавьдаг. Тэдний ахуй соёл, амьдралынх нь хэв маяг XX зуунд амьдарч буй сэтгэгдэл төрүүлдэг байв. Би гайхахдаа “Та нар хэддүгээр зуунд амьдарч байна вэ” гэж асуухаар инээгээд “Халхын оёдолчин бүсгүйн урласан хувцас эдтэй” гэж магтдаг юм. Сүүлийн үед сэтгэлгээ, ухамсар нь дээшилж, үндэснийхээ хувцасны загвар хийцэд анхаарал хандуулах болсон. Монголд суралцаж буй өвөрмонгол оюутнууд надаар хувцас хийлгэдэг. Тэд амралтаараа нутагтаа очиж, Монголын соёлыг өмссөн хувцсаараа гайхуулж байна шүү дээ. Өвөрмонголчууд надаар монгол дээл урлуулдаггүй. Тэнд өмсөх хориотой. Тиймээс үндэснийхээ хувцасны оёдол, эсгүүрийг сайжруулж, орчин үеийн загвартай хослуулж урлуулдаг.

-Урд хөршийн энгийн иргэд ч таны урласан хувцсаар гоёдог байх нь ээ?

-Тэнд намайг танихгүй хүн ховор. Үзэмчин, Барга, Хөлөнбуйрт андахгүй. Надтай тааралдаад “Таны урласан дээлээр олон жил гоёж байна. Шинэ дээл хийлгэхээр зорьж ирлээ. Өөр хүнээр хийлгэхээр сэтгэлд нийцэхгүй юм” гэдэг. Тэр дундаа жил орох баяраа угтаж, гоёлоо хэдэн сарын өмнө захиалж хийлгэдэг хүн олон. Хэр өөдрөг, өнгөтэй угтана тэр хэмжээгээрээ сайхан явна гэж ойлгодог юм билээ.

-Ажил, амьдралын гараагаа хаанаас эхэлж байв?

-1980 онд Өмнөговь аймгийн Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний газарт хөл тавьж, эсгүүрчин, оёдолчноор долоон жил ажилласан. 1990 оноос хойш бие дааж хувцас оёхоор шийдсэн. Манайхан уран удамтай. Ах, эгчийн хүүхдүүдээс гадна манай гурван хүү дээл оёж, малгай хийдэг. Эмээ маань нутаг хошуундаа гайхагдсан уран гартай оёдолчин байсан. Би айлын бага. Д.Лхагва эгч маань ҮДБЭЧ-д ажилладаг. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолоор энгэрээ мялаасан анхны оёдолчин. Оёдолчид эгчийн маань урласан бүтээлээс үлгэр авдаг. Эгч маань дөрвөн хүүхдэдээ мэргэжлээ өвлүүлсэн. Мөн Д.Цэцэгдэлгэр эгч маань оёдолчин мэргэжилтэй. Орхон аймгийн “Эрдэнэт” чуулгын уран бүтээлчдийн хувцсыг урладаг. Д.Түвшинтөгс ах Өмнөговь аймгийн Хөгжимт драмын театрын зураачаар ажиллаж байгаад одоо оёдолчин болсон. Би таван ажилчинтай. Гурван хүү, таван оёдолчныхоо хамт ажиллаж байгаа хэрнээ л захиалгад дарагдаастай байдаг.

-Та айлын дархан бэр байна шүү дээ?

-Би гарын ураараа хадамдаа, төрсөн нутагтаа ч нэр хүндтэй. Ажил ихтэй байдаг болохоор нутагтаа очиж амждаггүй. Өмнөговь дуу, хууртай, айраг цэгээтэй, сайхан нутаг. Ард түмэн нь найрсаг, зочломтгой. Тайван амьдрал, амар амгалан байдлыг нутагтаа очсон үедээ илүү мэдэрдэг юм. Манай гурван хүү гэрлэж, өрх тусгаарласан. Би одоо найман ачтай эмээ болсон шүү дээ.

-Ойрын үед ямар бүтээлчид танаар гоёлоо зэхүүлэв?

-Маргааш гавьяат жүжигчин Ц.Чулуунцэцэг, С.Ганзориг, дуучин Л.Оюун-Эрдэнэ нар дээлээ авна. Би урлагийнхны тайзан дээр өмсөх хувцсыг олон жил урлалаа. Над руу олон хүн “Шинэ дээл оёорой. Дүү нь маргааш өглөө Төрийн шагнал авахаар боллоо” гэж утасдсан даа. Хэдий цаг нь тулсан ч өөрөө шагнал хүртэх гэж байгаа юм шиг сэтгэл догдлон, гараа гаргаж гоёлыг нь зэхнэ. Шөнөжин сууж оёсон дээлээ бариад л өглөө эрт гэрт нь очдог. Би хүний итгэл, найдварыг алдахгүй юмсан гэж их хичээдэг. Энэ зан маань намайг олон үйчлүүлэгчтэй болгосон.

-Та “Алтан гадас” одонгоор шагнуулсан санагдах юм?

-Өнгөрсөн тавдугаар сард шагнуулсан. “Алтан гадас” одонгоор шагнуулах тухай мэдээ сонсчихоод гоёлоо шөнөжин оёж, 10.00 цагт Төрийн ордны гадаа зогсож байлаа. Энэ мэтчилэн надад өөртөө болоод өрөөлд үйлчилж, нойргүй хоносон өдөр олон.

-Нөхөр тань хэр тусалж дэмждэг вэ?

-Хамгийн сайн дэмжиж, тусалдаг хүн бол гэр бүл маань. Манай нөхрийг Н.Баттөмөр гэдэг. Бид нэг нутгийнх. Хүүхэд байхаасаа бие биеэ сайн мэднэ. Аливаа ажил гэр бүлийн дэмжлэг туслалцаагүйгээр урагшлахгүй шүү дээ. Намайг завгүй үед гэрийн ажилд хүргэдэггүй. Хоол, цайгаа өөрөө хийчихнэ, захиалга ихтэй үед оёх ажилд маань тусална гээд нөхрийн маань тус багадахгүй. Манай нөхрийн ах дүүст оёж, хатгадаг хүн ховор. Би нөхөр хүүхдүүдээ уруу татаж, утас, зүүтэй нөхөрлүүлсэн. Манай нөхөр дуу цөөнтэй, даруу зантай. Ханийн маань хийсэн хоол, цай амттай. Өвөрмонголд байхдаа цайг нь их үгүйлсэн шүү. Өвөрмонголчууд давсгүй, амт муутай, өтгөн цай уудаг. Тэндхийн цаг агаар, хоол цайнд дасах гэж нэг хэсэгтээ л сандарсан. Хувцас захиалгын ажлаа дуусгаад л Монгол руугаа ирэх гэж яарсан даа.

-Жил бүр нөхөр, хүүхдүүдийнхээ сар шинийн баяраар өмсөх гоёлыг нь зэхдэг үү?

-Эхэндээ ч гэр бүлийнхээ өмсөх гоёлыг яаж ийгээд зэхдэг байлаа. Сүүлдээ захиалгад дарагдаад “Та нар яах вэ. Эхлээд хүний захиалсан хувцсыг оёж дуусгая” гээд хойш тавьдаг болсон. Хувцас эсгэх нь оёхоос хэцүү. Нарийн мэдрэмж, чимхлүүр ажил их шаарддаг. Дээл эсгэхэд тоо бодож байгаагаас ялгаагүй, толгой байнга ажиллана. Тухайн хүний бие, царайных нь онцлогт тохируулж, хувцасных нь материал, өнгийг нь сонгон, өөг нь дарж, эсгэж оёдог. Би дуучдаас гадна бөх, уяачдын цагаан сар, наадмаар өмсөх дээлийг нь урласан. Надаар улсын цолтой бөхчүүд, тод манлай цолтой уяачид олон жил гоёлоо зэхүүллээ.

-Та олуулаа өссөн үү?

-Бид эцэг эхээс зургуулаа. Бүгдээрээ гарын ур дүйтэй. Манай аав уран дархан, ээж минь үйлэнд уран хүн байсан. Нутгийн олноос гадна хол ойрын хүмүүс аавыг “Дархан Даваадорж” гэхэд андахгүй. Намайг бага байхад манайхаас зочдын хөл тасардаггүй байв. Хүмүүс ааваар цоож цуурга, ээмэг бөгж, ширээ сандал, зуух яндан хийлгэхээр ирнэ. Аав, ээж маань тайван зантай хүмүүс байсан даа. Биднийг зэмлэхээсээ илүү учирлан хэлж ойлгуулна. Тэг, ингэ гэж заахгүй ч үйл хөдлөлөөрөө үлгэр дуурайл үзүүлдэг байлаа. Ах нар маань аавын уран дарханы эрдмээс өвлөсөн. Одоо ах, эгч нарын маань хүүхдүүд өв уламжлан үйл мэтгэж, өвөөгийнхөө ур дархны багажаар бүтээл урлаж байна. Тэд маань бүх ач, зээгээ өсгөж өгөөд л бурхны оронд заларсан. Бидний ажлыг аав, ээж минь дэмжиж, ар талдаа санаа зовохооргүй тайван хийлгэдэг байсан. Амжилттай яваагаа би аав, ээжийн минь ач тус гэж боддог юм. Тэднийхээ буянаар залуудаа олон ч удаа шагнуулж, магтуулсан. Бид аав, ээжийнхээ ухаан, байгалиас заяасан авьяасыг өвлөж, бусдаас дутахгүй сайхан л амьдарч явна. Хүн өөрт байгаа авьяасаа хөгжүүлж, хийж буй зүйлдээ сэтгэл гаргавал амжилтад хүрч чаддаг. Зургаан хүүхдийнх нь үр хүүхэд, ач, зээ өдгөө 50 гаруй болжээ. Өнгөрсөн жил ээжийн минь аавын ах дүүс ургийн баяр хийхэд 1500 орчим хүн цугласан.

-Гарын шавь бэлдэж байна уу?

-Олон хүн хүүхдүүдээ шавь болгоё гэж санал тавьдаг. Юм сурах хүсэлтэй хүн хичээл зүтгэлээсээ андашгүй. Гэтэл өнөөгийн залуус үг сонсохгүй дургүй, ажлын ачаалал даахгүй болчихож. Аль болох амар хялбар арга хайгаад байна шүү дээ. Хийж буй зүйлдээ залхуу, хойрго хандах юм. Шавьтай болъё гэж ажилдаа сэтгэлгүй хүн бэлдэж байснаас эхлээд хүүхдүүдээ хувцас оёулж сургая гэж бодсон. Одоо бэрүүд маань нөхрийнхөө ажилд тусалж, оёдолчин болж байна. Манай гурван хүү эхнэр, хүүхдүүдийнхээ сар шинээр өмсөх дээл, малгайг урладаг. Бэр, ач нарынхаа өмссөн гоёлоос хүүхдүүдийнхээ хэр гарын уртай оёдолчин болсныг олж хардаг. Жаахан өө, сэвтэй харагдвал хойшдоо алдаа гаргуулахгүйн тулд хүүхдүүддээ зөвлөгөө өгдөг. Манай худууд хуульч, багш мэргэжилтэй. Би сар шинэ дөхөхөөр худуудынхаа гоёлыг зэхдэг ажилтай.

-Өвөрмонголчууд таны урлах эрдмээс суралцахыг хүсдэг биз?

-Монголчууд ой тогтоолт сайтай, аливаа зүйлийг хараад л сурчихдаг. Гэтэл урд хөршийнхөн оёдол, эсгүүрийн наад захын зүйлийг зааж өгөхөд удаан сурна. Хэд хэлүүлж байж арай гэж тогтоодог. Торго, даавуу үйлдвэрлэдэг байж чанарыг нь мэддэггүй. Тэнд очоод л монголчууд бүтэн зуунаар түрүүлж явна даа гэх бодол төрдөг. Өвөрмонголд гар оёдол илүү хөгжсөн. Орчин үеийн техник технологи төдийлэн ашигладаггүй. Дээлийнхээ шилбийг гараар оёдог. Биднийг оёдлын машинаар хувцас оёхыг харчихаад их гайхаж байсан. Энэ улс үндэстний ард түмэн хөгжл өөс яагаад ингэж хоцорч явааг мэдэх гэж эхэндээ чимээгүй ажиглан сонирхдог байлаа. Тэгсэн чинь аймаг, хошууных нь даргаар хятад хүн томилогдон захирдаг юм билээ. Хятад өөрийн гэсэн хатуу бодлого баримталдаг улс. Өвөрмонголчуудын хөгжих сэтгэлгээг олон жил дарж, хааж ирсэн нь ч ажиглагдсан. Тэд бидэн шиг дураараа, эрх чөлөөтэй биш шүү дээ.

-Үйлчлүүлэгчид тань насны хязгаар байдаггүй байх аа?

-Миний үйлчлүүлэгчдийн хүрээ өргөн. Нэг настай балчраас 90 настай буурал ч бий. Би хэрэглэгч хаан гэдэг үгэнд дуртай. Тиймдээ ч үйлчлүүлэгчдээ хүндэтгэдэг. Надаар тив дамнан гоёлын хувцсаа урлуулдаг хүн цөөнгүй. Би хэдий завгүй байдаг ч ажилдаа дуртай. Хүнийг баярлуулна гэдэг том буян. Сайхан зүйл хийхийн төлөө тэмүүлсэн хүнд нойргүй хонох нь хэцүү биш шүү дээ.


 Г.БАТЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/w/49043

Эмч Б.Болдсайхан: Зүрх сэтгэлийн боловсролыг хууль тогтоомж, сургууль номоор олж авдаггүй

2014 оны 1-р сарын 8

-Үндсэн ажлаа хийж чадахгүй байж нэг нэгэн рүүгээ дайрах юм бол галзуу нохдын тамын орон л болж хувирна-

Төрийн шагналт Бундан эмчийн хүү, зүрхний мэс засалч Б.Болдсайхан эмчийг монголчууд зөвлөгөө өгдөг, хэвлэл мэдээлэлд өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн нийтлэл бичдэгээр нь багагүй танина. Түүний сэтгэлгээний этгээддүү өнцөг нийгмийн сэтгэл зүрхний бичлэг болох нь олонтаа. “Сонгдо” эмнэлгийн дөрвөн давхар дахь ажлын өрөөгөө тэр нүүдэлчин ахуйд ойртуулж, хуучин авдар сав, айраг цэгээ сөгнөөгүй хөхүүр, хатсан үдээр сураар зангидсан чөдөр ногтоор дүүргэсэн нь монголоо алдсан эл цаг дор монголоороо үлдэх гэж хичээдгийнх нь илрэл биз ээ. Түүнтэй уулзаж ийн хөөрөлдлөө.

-Та ажлын өрөөгөө сүрхий монголжуу маягаар тохижуулж. Хэлбэр талаасаа бол ч ороод гарсан хүнд боломжийн л сэтгэгдэл үлддэг биз. Гэхдээ өнөөдөр анзаараад байхад монгол ёс зүй алдагдаад, нэг л “харьшаад” байх шиг санагддаг. Та энэ талаар ямар бодолтой явдаг бол?

-Ёс зүй гэдэг уул нь хууль зүй, хэл зүй гэдэг шиг шинжлэх ухааны өөрийнх нь нэршил байгаа юм. Ёс суртахууны тухай судалдаг шинжлэх ухаан л даа. Англи, оросоор “этик” гэдэг. Ёс суртахуун буюу мораль гэдэг хувь хүн бидэнд хамаатай юм. Ёс суртахууны тухайд  хувь хүний, нийгмийн гэсэн хэм хэмжээ нь өөр өөр ойлголтууд байдаг. Хууль, зарлиг, тогтоол, журмаар бичигдэж журамлагдаагүй эмээ өвөө, ахмадуудын амаар дамжин, үлгэр түүх, тэр нутгийн зан заншил, шашны сургааль номоор дагаж ирдэг хуулиас ч илүү эрхэм хувь хүний зүрх сэтгэлийнх нь боловсролтой ойрхон байдаг тэр ёсыг л хэлдэг болов уу. Монголчуудын хувьд өнгөрсөн зуунд хэд хэдэн хүчтэй өөрчлөлтөд орсон.

Хоёр, гурван зуун жилийн турш Манжийн холбоотон улс гээд зовлонтой ч юм шиг, жаргалтай ч юм шиг явж байснаа 1911 он, 1921 он, тэндээсээ социализм гэдэг юм руу орлоо. Тэр нь дорнын ард түмэн монголчуудын нүүдэлчин ахуйн хэдэн мянган жилийн бүхий л ёс заншил, амьдрал, сэтгэхүй, сэтгэлийн ертөнцийг орвонгоор нь эргүүлж далан жил боллоо. Өмнөх зуунд монголчууд бүх түүхийнхээ туршид анх удаа хот гэдэг юманд амьдарч эхэлсэн. Их Монгол Улсын үед Хархорин хот бол монголчууд амьдардаггүй, зоопарк маягийн юм байсан гээд байгаа ш дээ. Дэлхийн бүх ард түмний, бүх шашны, бүх сүмийн, бүх дэлгүүрийн цуглуулга маягийн дэлхийн зоопарк байсан гэж байгаа. Монголчууд өөрсдөө энд амьдардаггүй, гадуур нь тойроод хаан нь хүртэл өөрийн зусаал, өвөлжөө орд өргөөндөө амьдраад хааяа орж очоод гараад явчихдаг ийм л зүйл байсан гээд бод доо. Ийм ард түмэн хот гэдэг юмтай улаан нүүр туллаа. Цаг барихаас авахуулаад морь харах, шүлсээ хаях хүртэл амьдралын наад захын хэв маягийг өөрчилж эхэлсэн. Хойт, урд хоёр хөршөөсөө эдийн засаг, нийгэм, улс төрийн хувьд гурван зуун жилийн турш хараат байсан төв Монгол 1990 оноос эхлээд анх удаа бие даасан шийдвэр гаргаж эхэлсэн.

Энэ олон хүчтэй өөрчлөлтүүд богино хугацаанд болсон болохоор нийгэмд ч, хувь хүнд ч сайн, муу олон нөлөө үзүүлсэн л дээ. Хагас унтаа нойрмог байдалд байсан монгол угсаатан ард түмэн дахин сэрж, босон, дэлхийн газрын зураг дээр дахин өөрийгөө зурж, дэлхийн зуу гаруй улсаар өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлж, өөрөө өөрийгөө авч явж чадсан. Муу тал нь гэвэл хувь хүн, нийт олны ёс суртахуун олон дахин хугарч нугарч гажуудсан тал бий.

-Та зүрхний мэс засалч хүн. Зүрх сэтгэлийн боловсрол гэж таны ярианд дурдагдлаа. Хүний мөс чанарыг та зүрх сэтгэлийн боловсрол гэж байна уу?

-Олон хэл сурах, математикт толгой цохих энэ тэр бол оюуны боловсрол. Хүнийг энгийн болгоод загварчилбал гурван хэсгээс бүтнэ. Зуун кг мах байна. Энэ бол бие нь. Хүний уураг тархины бүтээгдэхүүн болсон оюун ухаан байна. Гуравдугаарт, хүний гол мөн чанар болсон сэтгэл зүрх байна. Биеийн боловсролыг хүмүүс спортоор, зөв хооллолтоор бий болгочихно. Албан ёсны сургууль ном, их дээд сургууль, амьдралын туршлагаараа бид оюуны боловсролыг олчихдог.

Хуулиар юм уу, хичээл сургуулиар олдоггүй, ард түмэн, аав ээж, өвөг дээдсээсээ, ард түмнийхээ ёс заншлаас, хоёр мянга гаруй жил шүтсэн шашнаасаа олж авдаг тэр үнэт зүйл бол хүний зүрх сэтгэлийн боловсрол юм. Үүнийг юугаар ч үнэлж баршгүй. Өнөө цагт хүмүүс илүү идээд, жаахан таргалах гээд байгаа болохоос биеийн боловсрол гайгүй байна л даа. Эрдэм мэдлэг, оюуны боловсрол өндөр байгаа. Харин зүрх сэтгэлийн боловсролын хувьд үнэндээ шалдаа буугаад байна.

Намайг багад аав ээж маань “Даруу бай, хүний өмнүүр битгий яв, танихгүй хүний өмнөөс хамаагүй олон юм бүү өгүүл” гэх мэтээр сургадаг байсан. Гэтэл өнөөдөр миний хүүхдүүдэд сургуульд юу зааж байна гээч. Америкт “Би АНУ-ын Ерөнхийлөгч болно” гэж илтгэл тавьдаг шиг “Даруу биш, их мөрөөдөлтэй (орчин үеийн хэлээр амбийцтай) бай, тэрийгээ бусдын өмнө илэрхийл, бусадтай өрсөлд, сөргөлдөж бай” гээд заахаар чинь ёс суртахуун яах аргагүй зөрчилдөж байгаа юм. Хөдөө өвөө эмээгээсээ даруу байх сургааль сонсож өссөн хүүхэд хотод ороод ирэхээр шал өөр үзэлтэй нүцгэн духаараа тулж байна шүү дээ.

-Даяаршлын энэ эрин үед тэгвэл үр хүүхдүүдээ яаж монгол хүн болгон хүмүүжүүлэх вэ?

-Та бидний багаасаа сонсож өссөн “Бусдад мууг бүү хэлж бай, мууг бүү санаж бай, мууг бүү үйлдэж бай” гэдэг ёс суртахууны сургаалийг өвлүүлж байх учиртай. Сайнаар бодоод, сайхнаар үйлдээд явах юм бол хэн хүний амьдрал сэтгэлийн диваажин болно. Тархитай хамт оюун ухаан үхэж болно.

Хамгийн гол нь хүний сэтгэл үеийн үед, үрийн үрд үлддэг гэдгийг санах хэрэгтэй. Ерөнхий боловсролын сургуульд “Оюун түлхүүр”, “Цаасан шувуу”, “Таван сургамж”, Нагаржунайн “Рашаан дусал”, “Чингэс хааны билэг сургааль” зэргийг заах хэрэгтэй. “Цаасан шувуу”-наас илүү гарах ёс суртахууны сургааль гэж бараг байхгүй.  Одоогийн “Цагаан толгой” шиг “Маам сам авав”, “Самдан буу буудав” гэсэн амьдралд ямар ч нэмэргүй тэнэг юм цээжлүүлдэггүй л байсан байхгүй юу.

-Зөрчилдөх гэснээс гурван сая хүрэхтэй, үгүйтэй цөөхөн монголчуудад намын талцал тийм ч их хэрэггүй юм шиг санагддаг. Талцал хэт даамжирвал улс орны хувь заяанд ч хор хөнөөл учруулж мэдэх байх. Энэ талаар та ямар бодолтой байна?

-Бид цоо шинээр юм зохиож чадахгүй. Нам бол үүний л нэг жишээ. Ерэн он хүртэл ганц намын тогтолцоотой байлаа. Ерэн оноос хойш 23 жил улаан, цэнхэр болоод, нэг багийн гучин айл гэхэд арав нь улаан, арав нь цэнхэр, дунд талын арав нь ад үзэгдсэн байдалтай явж ирснийг монголчууд ойлгож л байгаа байх. Тэгэхээр энэ УИХ, хоёр дахиа сонгогдсон Ерөнхийлөгчөөс миний хүсэж явдаг зүйл маань “Улс төрийн намуудын тухай хууль”, “Үндсэн хууль”, “Сонгуулийн тухай хууль”-ийг өөрчлөөсэй гэж боддог.

Сонгуулийн дөрвөн жилийн цикл гэхэд дунд талын ганцхан жил нь л сонгуулийн бус жил байгаа нь ажил хийхэд туйлын хэцүү байгаа биз дээ. УИХ-ын 76 гишүүн, арваад сайд гээд улс төрийн сандлуудаа хамгийн дээд тал нь арваар үржүүлэх тооны хүмүүс л намын гишүүд байг л дээ. Үсрээд хоёр гурван мянган хүн. Бусад нь дэмжигчид л байна биз. Тэрнээс биш улс орноороо намчирхаж талцаад яах юм бэ. Хамгийн гол нь өмнөх ажлаа төвөггүй хийчихдэг бай л даа. Гэхдээ би улстөрч биш, улстөр судлаач биш.

-Таныг улстөрч гэж байгаа юм биш л дээ. Улстөрч болооч ч гэж байгаа юм биш. Зүгээр л үзэл бодлыг чинь сонирхсон юм. Гэхдээ та өнгөрөгч намар Чингэсийн талбай дээр цайныхаа цагаар салаавч гаргаж хөөрхөн сенсааци дэгдээсэн дээ?

-Би хувь хүнийхээ хувьд үзэл бодлоо илэрхийлсэн. Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт 11-12 хувьтай мөртлөө 26-27 хувийн алдагдалтай гарсан. Миний хувийн болоод эмнэлгийн маань эдийн засаг 15-15 хувиар буурсан гэсэн үг биз дээ. Энэ бууралт зөвхөн энэ Засгийн газрын алдаа биш л дээ. Өмнөх Засгийн газар, түрүүчийн Их хурлуудын үед гаргасан алдаа. Намчирхлын гай жирийн ард түмний нуруун дээр ингэж л тусч байна. Гэхдээ энэ Засгийн газар гол нь өнгөрөгч зунаас уг алдааг мэдрээд хурдан арга хэмжээ авах ёстой байсан. Тэгэхгүй зунжингаа найрлаад, Засгийн газар бүрэлдэхүүнээрээ амраад алга болчихсон. Үүнийг л би хувь хүнийхээ хувьд эсэргүүцсэн.

Хувь хүний бөгөөд нийгмийн ёс суртахуун хоорондоо үргэлж зөрчилдөж байдаг. Би яг үнэндээ гэр, ажлаас гарахгүй, үзүүлэх гэж юм уу, хагалгаа хийлгэх гэж ирсэн өвчтнөөс өөр хүнтэй уулзахгүй амьдрахыг хүсдэг. Гэтэл нэг сая гурван зуун мянган хүнтэй хотод талхны мөнгөнөөс авахуулаад таксины үнэ хүртэл хамаагүй юм алга. Гурван сая хүнтэй улсын, нэг сая хүнтэй хотынхоо иргэний хувьд бидэнд үйлчлэх үүрэгтэй Засгийн газрын гишүүд хэмээх төрийн үйлчлэгч нар маань ажлаа хийхгүй болохоор хувь хүнийхээ хувьд саналаа хэлсэн. Явган хүний зам дээр гурван секунд ийн зогссоны төлөө Сүхбаатар дүүргийн цагдаагаас эрүү үүсгэх гэж хоёр гурван долоо хоног байцаасан. Салаавч гэдэг эртний Ромын үржил шимийг бэлгэдсэн дүр юм билээ.

Оросууд юу гэж ойлгодгийг би мэдэхгүй. Би бол орос хүн биш. Засгийн газрыг хөдлөөч ээ, ажлаа хийгээч ээ л гэж бид сануулсан. Монгол бол дэлхий дээр хамгийн эртний хаант төртэй улсын нэг. Хаан бол тэнгэрийн элч гэж ойлгогддог. Хааны хэлсэн үг зарлиг бол хэний ч амь, амьдралыг бусниулах хүчтэй байдаг гэдгийг хоёр гурван мянган жилийн турш ойлгож ирсэн ард түмэн. “Төрийн сүлд өршөө” гэдэг чинь нэг их гоё үг биш юм байгаа шүү дээ.

-Ямар утгатай үг юм бол?

-“Хаан уурлаад цаазалчих вий, тэрнээс л хол яваасай” гэсэн утгатай юм. Тэрнээс хойш төр өөрчлөгдсөн. Төрийн мөн чанар өөрчлөгдсөн. Төрийн ордонд байгаа үйлчлэгчид бол тэнгэрийн элч нар биш. Зоргоороо цайгаа ууж суухдаа “Хороо” гээд хэлчихэнгүүт хүн хороож болдог, насаараа томилогдсон тэнгэрийн амьтад биш. Бид дундаасаа дөрвөн жилийн түр хугацаанд бидний хоорондын харилцааг аль болохоор аятайхан болгоод, бидний төлж байгаа мөнгөөр ажиллаадахаач ээ гэж түр томилсон үйлчлэгч нар байгаа юм. Тэр хүмүүсийг шүтээд, мөргөөд, бишрээд байх зүйл ерөөс байхгүй.

Сайн байвал магтаад, муу ажиллаж байвал шахаж шаардаад, дундуурхан шиг байвал аль алиндаа хал балгүйхэн шиг чимээгүй байх ёстой юм. “Төрийн сүлд өршөө” гэж шавар байшиндаа мөргөөд байх утгагүй. Ээбээ Ерөнхийлөгчийн Ухаалаг төр гэсэн шиг зөв юмыг дэмж. Идэж ууж байгаа муу муухай юм байвал сонгуулиас ч өмнө огцруул.

-Төрийн үйлчлэгчид тэгвэл өнгөрөгч онд тааруу ажиллажээ дээ?

-Миний ойлголтоор 2013 онд сайн, муу хоёр том үйл явдал боллоо. Эерэг нь Эрдэнэтээс ч том, хорь гуч, зуун жил монголчуудад ашгаа өгөх Оюутолгойн үйлдвэр ажилд орлоо. Хүссэн, хүсээгүй бид үүний үр ашгийг хүртэнэ. Тэрбум тэрбумаар тоологдох доллар энэ он жилүүдэд ирнэ. Муу нь юу вэ гэвэл эс үйлдлээрээ, яст мэлхий шиг удаан үйлдлээрээ төгрөгийг хорь гучин хувиар унагаад хувь хүн, айл өрх, компани болгонд, улс оронд хасах 15-16 хувийн алдагдалтай эдийн засгийг бий болгосон.

Таны идэж байгаа талх, таксины үнэ бүгд нэмэгдээ биз дээ. Цалин нэмэгдээгүй биз дээ. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр бид энэ сайд нарыг амьдруулж, ажиллуулж, цалинжуулж байгаа. Тэгтэл тэд тэгж бүгдээрээ ажил хаяад амрах ёсгүй л байхгүй юу.

-Улстөржилт ихдэхээр улс орны эрх ашиг л хохирдог. Үүний оронд яавал дээр юм бэ дээ?

-Жирийн ажилчин ч бай, төрийн үйлчлэгч ч бай хүн бүхэн өөрөө хичээн чармайж, ажилдаа чин сэтгэлээрээ хандан, сайн үг хэлж, сайн үйлдэл хийж амьдрахаас өөрөөр энэ улс орныг хөгжүүлэх арга байхгүй. Бүгдээрээ улстөр, эдийн засаг, нийгмийн тухай яриад үндсэн ажлаа хийж чадахгүй нэг нэгэн рүүгээ галзуу ноход шиг дайрах юм бол галзуу нохдын тамын орон л болж хувирна.

-Галзуу нохдын тамын орон болохгүйн тулд тусгаар тогтнол маань туйлын үнэ цэнэтэй байх нь дамжиггүй…

-1690 оны Далан нуурын чуулгыг дагасан бичиг баримтаар монголчууд тусгаар тогтнолоо алдаагүй юм. Энэ бол Манж-Монголын цэргийн холбоотон улсын харилцан бэлтгэлцэх гэрээ байсан. Манжийн хаад үеийн үед Монголыг цэргийн том хүчин гэж хардаг байсан. Манж төрийн бүхий л цаг хугацаанд монгол цэргийн хүчийг л ашиглаж байсан. Манж Чин улс 1911 онд унаснаар гэрээ цуцлагдаж, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялснаар Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн. 1921 онд ардын хувьсгал гарсан. 1990 онд наян жилийн настай Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялсан гэж би боддог.

Модунь шаньюй, Чингэс хаанаас уламжтай монгол зан заншил, үүх түүх, тусгаар бардам улс гүрэн явсны тэр бүх шинж чанар бидний үед өвлөгдөн хөгжих учиртай байж. Өнгөрөгч зуунд тусгаар тогтнолоо ололгүй Орос, Хятадын бүрэлдэхүүнд үлдсэн маш олон улс байдаг шүү дээ. Энэ хоёр аварга том гүрний дунд хэдийгээр бид мянганы нэгд нь хүрэхгүй жижигхэн эдийн засагтай, мянганы нэгд нь хүрэхгүй цөөхөн хүн амтай боловч Монгол Улс босоод ирсэн нь сэргэн мандлын гайхамшиг. Үүгээрээ монголчууд маань үеийн үед бахдаасай гэх байна даа.

Ярилцсан МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч, “Өдрийн сонин”-ы сэтгүүлч Лхагвасүрэнгийн Батцэнгэл

http://news.gogo.mn/r/133483

Нийт сэтгэгдэл(17)
  • Зочин      103.26.194.213

    2014 оны 1-р сарын 8

    нүцгэн духаараа шаагаад амьдралдаа олон алдаж явах үед хүүхэддээ өөрийн алдааг давтуулахгүйн тулд санаатай байхыг сургахаас өөр арга байхгүй юм шиг санагдахын юм даа, яадаг хорвоо вээ

    [ Хариулах ] 6 0
    • setgelgeenii er      27.123.214.110

      2014 оны 1-р сарын 8

      Nohdiin dund chono shig yavahaas uur alga. Gehdee nohdoos yalgaatai ni muu uvchteig ni baridag. Niigmiin uvchniig anagaaj yavah bolno bi

      [ Хариулах ] 2 0
      • Зочин      27.123.214.110

        2014 оны 1-р сарын 8

        Nohoi nohoigoo niilj zuudag. Chono uuriiguu bolgodog. Chadaltai ni negnee manlaildag

        [ Хариулах ] 0 0
        • ccc      202.55.180.99

          2014 оны 1-р сарын 8

          MCS-ees ovoo mongo halaasalsan nohor doo

          [ Хариулах ] 0 0
          • Зочин      202.131.225.20

            2014 оны 1-р сарын 8

            яаж тэр вэ зааж өгөөч, лол

            0 0
      • Irgen      202.198.24.113

        2014 оны 1-р сарын 9

        Malchin soyol badrag.

        [ Хариулах ] 0 0
    • Зочин      202.21.106.104

      2014 оны 1-р сарын 13

      Хүмүүжлийг л хэлж байгаа байлгүй дээ. Хүмүүжил их чухал шүү. Зөв хүмүүжил зөв төлөвшил болж гүйцэхэд л сая хүн жинхэнэ төрхөө олдог болов уу. Хүмүүжилд гэр бүлийн нөлөө маш чухал. Гэхдээ орчин үед гэр бүл маш тогтворгүй байгаа учраас хүмүүжлийн тухай ярихад хэцүү байх л даа. Тэгээд эрхбиш ухамсарт хүний нийгэм байна, алс нь бүх юм голдрилдоо орох байлгүй дээ.

      [ Хариулах ] 0 0
  • Бужиндай      124.158.74.2

    2014 оны 1-р сарын 8

    Миний хамгийн их хайрлаж хүндэтгэж явдаг эмч маань юм. Ганцхан эмч ч биш удирдагч , аав , ах, тэгээд бас сэтгүүлч , сэтгэгч . Манай эмч нар , сувилагч , эх баригч гээд эрүүл мэндийн салбарт ажиллаж байгаа хүмүүс Болдсайхан эмч шиг зүрх сэтгэлээсээ ажилдаа ханддаг бол эрүүл мэндийн салбар ийм болтлоо доройтохгүй байсан байх даа л гэж бодох юм. Танд эрүүл саруул аз жаргалтай амьдрахыг хүсэн ерөөе.

    [ Хариулах ] 10 0
  • Зочин      180.43.63.128

    2014 оны 1-р сарын 8

    salaavch gargadag bolovsrolooo hanaas olsn aaan

    [ Хариулах ] 2 0
    • Зочин      202.131.225.20

      2014 оны 1-р сарын 8

      сэтгэлийн боловсрол шүүдээ тэрчин

      [ Хариулах ] 6 0
      • Зочин      112.72.13.110

        2014 оны 1-р сарын 8

        kkk

        [ Хариулах ] 0 0
  • ХЭЭЦЭС      202.72.245.194

    2014 оны 1-р сарын 8

    Зүрх сэтгэлийн боловсрол чинь салаавч гаргах уу?

    [ Хариулах ] 5 3
  • Зочин      103.26.194.53

    2014 оны 1-р сарын 8

    ooriigoo ilerhiildeg olon argiin l neg shuu dee. odoogiin luivarchdad salaavch ch bagadna

    [ Хариулах ] 1 0
  • Зочин      89.134.0.225

    2014 оны 1-р сарын 8

    коммунист үзэлтэн хүн хүний юмыг зөвшөөр авалгүйгээр булаан авах хүсэлтэй хүмүүс энэ дэлхийгээр дүүрэн байна. монголд нам гэж барууныг дуурайх гэдэг их инээдтэй асуудал юм.

    [ Хариулах ] 2 0
  • Salaavch      103.26.194.133

    2014 оны 1-р сарын 9

    Salaavch gargalaa geed hen hohirson yum be. Uls niigem ard irgedee hohiroogood baigaa humuusiig yaj ch chadahgui baij hunii huruu gartai notsolddog tsagdaa gej baina aa.

    [ Хариулах ] 4 0
  • Niislel huu      202.198.24.113

    2014 оны 1-р сарын 9

    Bi unagan UBiinh, malchdiin soyold hairtai. Olon jil huduu yavj mal hariulj baisan. Malchin bolohiig husdeg. Malchin huuhduud uhaantai, manai hotiinhon shig yos surtahuuntai. Sumiin tov, aimgiin toviin zalhuu huuhduudees shal oor.

    [ Хариулах ] 0 0
  • goyo      103.26.193.28

    2014 оны 1-р сарын 9

    Unen, tungalag setgedeg hun.hairtai.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.