• Categories

  • Traffic

МЗЭ-ийн гишүүн, “Алтан өд”-ийн шагналт яруу найрагч Г.Баяр: Өөрөө өөрийнхөө ертөнцөд өөрийнхөө хөг аялгуугаар хөгжимдөх шиг сайхан юм байхгүй

ed297dc9d33bb0edbig

МЗЭ-ийн гишүүн, “Алтан өд”-ийн шагналт яруу найрагч Ганболдын Баяртай ярилцлаа.

-Сайн байна уу. Та өнгөрсөн онд уран бүтээлийн олз омог ихтэй байв уу?

-Оны эхээр “Эх орон тусгаар тогтнолын наадам”-д орж тусгай байр, хайрын “Цагаан уул” наадамд тусгай байр эзэлж, шинэ оноо тусгай байруудаар эхэлсэн. За тэгээд О.Дашбалбарын нэрэмжит “Эх орон- Оюун санаа- Яруу найраг” наадмын тэргүүн байр, “Алтан өд” шагнал хүртэж тэргүүн байруудаар оноо төгсгөлөө. “Танихгүй цэцгийн үр” номоороо “Алтан өд” шагнал хүртлээ. Бас хамгийн сайхан үйл явдал гэвэл МЗЭ-ны 85 жилийн ойгоор МЗЭ-ны гишүүн болсондоо бэлэгшээж байгаа.

-Яруу найргийн төрлөөр шилдэг болж “Алтан Өд” шагнал хүртсэн “Танихгүй цэцгийн үр” ном ямар онцлогтой вэ?

-Их эрэл хайгуул хийсэн ном. Монгол сэтгэлгээ, орчин үеийн сэтгэлгээ хоёрыг хослуулж дундаас нь саарал юм гаргах гэж их хичээсэн ном л доо. Баяр гэдэг хүн өөрөөсөө өөрийгөө хайсан эрэл хайгуулын ном гэж хэлж болно.

-Өөрөөсөө өөрийгөө хайна гэхээр өөрийгөө олох замдаа явж байна гэсэн үг үү?

-Ер нь хүн төрсөн цагаасаа эхэлж өөрийгөө хайдаг байх л даа. Ер нь олдог ч үгүй байх. Өөрийгөө олчихвол бас онцгүй л дээ. Оньсогыг таахаас нь өмнө хариуг нь хэлчихвэл тэр оньсого биш болчихно шүү дээ. Тэгэхээр өөрийгөө хайна гэдэг сайхан. Өөрийгөө хайна гэдэг нь хүсэл мөрөөдөл л гэсэн үг. Өөрийгөө хайх тусам хүн улам зорилготой тэмүүлэлтэй болно. Энэ уулын цаана юу байгаа бол. Энэ уулыг давчихлаа одоо тэр уулын цаана юу байгаа бол гээд л тэмцээд байдаг байх. Хүн гэдэг амьтан өөрийгөө хайсаар байгаад төгсдөг юм болов уу даа.

-Яруу найрагч хүний эцсийн зорилго юу байдаг юм бол?

-Миний хувьд бол би бичих л мөрөөдөлтэй. Өөрөө өөрийнхөө ертөнцөд өөрийнхөө хөг аялгуугаар хөгжимдөх шиг сайхан юм байхгүй. Яруу найрагч, урлагийн хүн бүхэн яруу сайхан хийгээд үнэнийг бүтээхийн төлөө л явдаг. Би ч мөн адил үнэнийг бичихийг хичээж явна. Урлаг бол үнэн байх ёстой. Жишээ нь, хүнд дурласан бол тэр дурласнаа л бичих хэрэгтэй. Тэгэхгүй хийсвэрээр дурлаад, хийсвэр ертөнц өөрөө өөртөө бий болгоод л байвал сайн бүтээл болж чадахгүй байх. Нэг бүсгүйд дурлах юм бол тэр бүсгүйнхээ өөдөөс харж сууж байгаад харцнаас нь ямар гэрэл гарч байна, гарт нь хүрч үзэхэд ямар мэдрэмж төрж байна тэрийгээ л бичвэл сайхан санагддаг. Тэгэхгүй нэг их гоё үг хөөгөөд байхаар шүншиггүй бурхан шиг юм болох гээд байдаг юм. Урлагт үнэн л хэрэгтэй. Үнэн өөрөө гоо сайханд хүргэх шат гэж би хувьдаа боддог.

-Хамгийн анхны шүлгээ хэдэн онд бичсэн билээ?

-2004 онд “Миний аавын цагаан овоо” гэдэг дууны шүлгийг бичсэн. Би чинь анх дууны үг бичдэг байлаа. Өвөө эмээ хоёр маань уртын дуу сайхан дуулахыг нь их сонсдог байлаа. Өвөөгийнд маань их сонин содон хүмүүс ирдэг байсан. Дэлэг гэдэг хүн ирнэ. Тэр хүн цахлай болж гуаглана, буга болж урамдана, амаараа буу шиг дуугардаг Хажууд яваа морь үргэтэл буу шиг дуугарч чаддаг элдэвтэй хүн байсан юм даг. Чойсүрэн гэж нэг хүн ирдэг байсан. Тэр хүн эмээгийн нэрмэлээс уугаад халж аваад уртын дууг нарийн лимбэний өнгөн дээр гайхамшигтай дуулна. Энэ хүний талаар сүүлд дуулахнээ Чойсүрэн гээд мундаг уртын дуучин хүн байсан юм байна лээ. Энэ хүний дуунууд монголын радиогийн дууны санд байдаг юм. Би гэдэг хүн чинь багаасаа уртын дуу сонсч өссөн болохоор дууны үг бичмээр санагдаад бичиж эхэлсэн. Миний уран бүтээл ардын дуутай их холбоотой. Би Адарсүрэн гуайг их дууриаж дуулдаг байсан. Өглөө босоод л дуулна, өдөржин дуулдаг байсан. Нэг хэсэг миний хоолой Адарсүрэн гуайн хоолойтой их адилхан болж эхэлсэн шүү. \Инээв\

-Та дуутай их ойр өссөн юм аа даа?

-Дээр үед намайг бага байхад манайх сумандаа хамгийн анх магнитофон авсан юм. Тэр магнитофонд манай сумын ихэнх хүмүүс дуугаа бичүүлж хураалгасан. Тэр үед магнитофон гэдэг зүйл анх гарч ирж байсан болохоор хүмүүс их сонирхож дуугаа бичүүлдэг байсан. Ээж аавын ажлын хүмүүс, хажуу хашааны хүүхдүүд гээд бөөн хүмүүс ирж дуугаа хураалгадаг хоббитой байсан. Тэр нь их гоё санагддаг байсан шиг байгаа юм. Тэгээд би ер нь дууг хүлхэж өссөн юм байна лээ. Ардын дуунд их хайртай. Бас радио их сонсдог байсан. Монголын үндэсний радиогоор явдаг дуунууд, ардын дууны домгуудыг их сонсдог байсан. Тэр дундаас их гоё санагдаж байсан дуу гэвэл Юндэн Гөөгөө. Энэ дуу Архангай аймгийн Тариат сум буюу миний нутгаас гаралтай дуу юм билээ. Далай вангийн Юндэн Гөөгөө гээд л цэнхэртүүлнэ шүү дээ.

-Таны удамд дуулдаг хүмүүс бий юу?

-Миний мэдэхээр байхгүй. Надад цагаан нуурын давалгаа их нөлөөлсөн л дөө. Цагаан нуур чинь намар харахад их гунигтай. Яах аргагүй юм бичмээр санагддаг юм. Шуугиад л, шувууд буцаад л… Хавар эрт Тэрхийн цагаан нуурын дэргэд ганц гэрээрээ байх бас л эвгүй шүү. Нэг л их ус. Хүн амьтан ч ирэхгүй. Ганц гэр их эвгүй шүү. Ус хараад л суугаад байна. Өөрийн эрхгүй гуниг төрнө шүү дээ. Тэгээд шүлгийн мөртүүд орж ирнэ дээ. Нэг агуу хүний хэлсэн байдаг даа. Далайг хараад гуниг төрөхгүй бол чамд ямар ч найдвар алга гэж.

-Хүүхэд байхдаа өөр юу хийдэг байв?

-Юм сийлэх гэж оролддог байсан. Хөдөө жижиг гэртэйгээ ээж, ах хоёртойгоо хамт мал маллаж байсан. Ах маань өглөө үүрлээд л малаа туугаад явна. Би ихэвчлэн гэртээ өнждөг байсан. Гэрт өдөржин байхаар уйдаад модоор янз бүрийн зүйл сийлдэг байлаа. Дараа нь радио телевизийн засварын дамжаанд 1 сар суугаад засварчин болоод нэг хэсэг гэрээрээ дүүрэн эвдэрхий зурагт овоолоод суудаг байлаа. /Инээв/ Нэг өдөр гар хальт хөдөлснөөс болж мааслаад хүний зурагт шатаагаад, тэр хүндээ баахан хараалгуулж загнуулаад, тэгээд л за ер нь засварчин надад тохирохгүй ажил байна гэж бодоод яруу найраг руу эргэлт буцалтгүй орж Гүларанс, Инжинаши, Нямсүрэн гуай, Дашбалбар гуайн шүлгүүдийг уншиж эхэлсэн.

-Сургуулиа орхисон билүү?

-Би чинь гуравдугаар анги л төгссөн хүн шүү дээ. Бие бага байхаас муудсан л даа. 3-р ангид байхад хөл бүр их өвдөөд доголж явдаг болсон. Доголж явдаг болсноос хойш хүүхдүүд хаа тааралдсан газраа “доголон, Баяраа, доголон Баяраа” гэж шоолоод явуулдаггүй байсан. Тэгээд сэтгэл зүйн хувьд аймаар дарамттай байсан болохоор хичээлдээ явахгүй гэж уурлаад сургуулиасаа гарсан. Хүүхдүүд юм болохоор, хөөрхий тэр үедээ надад хэцүү байгаа гэдгийг мэдэхгүй л дээ. Тэгээд бас лам болох гэж үзсэн. Манай өвөө чинь лам байсан юм. Би нутгийнхаа ганданд хоёр долоо хоног суусан. Нэг өдөр тарж явтал нутгийн хүүхдүүд таараад малгай авч гүйгээд “лам лам” гэж шоолоод толгой дээр гэр зураад. /Инээв/. Тэгээд би лам болохоо больсон. Одоо энэ бүгдийгээ эргээд бодохоор их урт насалсан юм шиг санагдаад байх юм. Ная гараад явж байгаа юм шиг. Ер нь хүн гуч гарчихаар амьдрал их богинохон санагддаг юм байна. Амьдралыг эргэцүүлж бодвол их богинохон эд юм байна. Зүгээр суух эрхгүй. Цаг минут бүртэй л уралдан сурч боловсорч хийж бүтээж аз жаргалыг амталж авахгүй бол Д.Намдаг гуайн хэлдэгээр залуудаа тархиа зулгааж идэхгүй бол хөгшрөөд махаа зулгааж иднэ гэдэг л болно.

Хүмүүс маргааш маргааш гээд л маргааш амьдрал сайхан болно гэж ажлаа, аз жаргалаа хойш тавьдаг. Яг гашуун үнэн бол маргааш чинь үхэл шүү дээ. Бид чинь үхэл рүүгээ л яваад байгаа юм шүү дээ. Тийм болохоор өнөөдөртөө бие биенээ хайрлаж өөртөө болон бусдад аз жаргалыг харамгүй өгөх хэрэгтэй. Ажиглаад байхад хүмүүс маргаашийг бодож шаналаад их стресст орж байна. Маргааш өглөө босоод яаж ажилдаа явна, яаж автобусны мөнгө олно, замын түгжрээ яана гэж бодож шаналаад л… Тэгж бодсон бодоогүй өглөө болдогоороо л болно шүү дээ. Болоогүй байгаа зовлонг өөр дээрээ овоолох хэрэгтэй гэж үү? Ямар ачааны машин биш дээ. Тэнэгийн дотор уужуу гэгчээр би чинь их сонин хүн шүү дээ. /Инээв/

-Ямар номнууд уншиж байна?

-Ошогийн номуудыг их уншдаг. Бас бурхан багшийн сургаал уншина. Манайд чинь бурхан багшаас дутахгүй мундаг хүмүүс их байсан юм билээ. Занабазар гуай, Данзанравжаа хутагт гээд. Бид нар үндэсний өв соёлыг сэргээж өөд нь татаж байх хэрэгтэй. Даяаршил гэж яриад үндэсний өв соёлоо урсгалд нь алдаад байна. Үндэсний өв соёлоо авч үлдэх хэрэгтэй гэж боддог. Яруу найргийн ном уншихгүй байгаа. Уншиж байгаа зохиолчийн бүтээлтэй адилхан болдог гээд байдаг талтай. Дарма. Батбаяр гуайн номнуудаас уншиж байна. Дарма. Батбаяр гуай бол гайхамшиг.

-Та “Болор цом” наадамд орж байсан уу?

- “Болор цом”-д хоёр удаа орж байсан. Энэ наадамд шагнал авах гэхээсээ илүү ард түмнээ хүндэтгэж ордог. Тэр их өндөр тайз дээрээс монголын ард түмэндээ хандаж шүлгээ унших гоё байдаг. Энэ тайзан дээрээс Д.Нямсүрэн гуай, О.Дашбалбар гуай, Ж.Болд-Эрдэнэ гуай гээд олон сайхан хүмүүс шүлгээ уншиж байсан. Тэр алтан тайз дээр тэр сайхан хүмүүсийн хөлийн ором байгаа. Тэр оромтой хөлийн мөрөө нийлүүлэх гэж гардаг.

-Ойрд таны сэтгэл санаа ямар байна?

-Их сайхан байгаа. Нэг бүсгүйд дурласан. Тэр бүсгүйдээ зориулж шүлэг бичээд л. Үүн шиг сайхан зүйл байхгүй шүү дээ. Энэ дууны шүлэг юм.

Агиймаа

Зүүд нойронд сүүмэлзээд байх нь
Зүүн уулын солонгоо
Нүдний салхи нь хиртээгүй
Нялх зүүдэн Агиймаа

Нар унасан сормуусны чинь дэвээнд
Намрын будан ч үргэнэ шүү дээ
Зүүд үймүүлсэн тэрлэгнийхээ хормойгоор
Зүрхийг минь битгий шүргээч Агиймаа

Согоон жимээр шүхэрлэх нь
Сэтгэл тайгийн улаалзай
Цамцаа гэрэлтүүлэн инээхэд нь
Цэцэг ханхалдаг Агиймаа

Нар унасан сормуусны чинь дэвээнд
Намрын будан ч үргэнэ шүү дээ
Зүүд үймүүлсэн тэрлэгнийхээ хормойгоор
Зүрхийг минь битгий шүргээч Агиймаа

Гэхдээ би өвөл бол ичээний байдалтай амьдардаг. Намар, хаврын улиралд дуртай. Өвөлд дургүй. Өвөл бүх зүйл бүдэг саарал өнгөтэй. Сүүдэрт хургасан юм шиг санагддаг. Хавар бол сэнгэнээд л эхэлнэ шүү дээ. Зуны улирлыг амралтын байдалтай зугаалаад л өнгөрөөнө. Хэдэн сайхан найзуудынхаа буянд би чинь эрүүл юм шиг л явдаг . Бие гэдэг сэтгэлтэй холбоотой гэж боддог. Сэтгэл өвдвөл бие дагаж өвдөнө. Хүн биедээ согогтой байж болно. Харин хүн чанар оюун санаандаа согогтой байна гэдэг эмгэнэл.

-Таны өвчин ямар оноштой гэдэг билээ?

-Булчингийн сулрал буюу саажилт гэсэн оноштой. Бүх булчин нь зогсоод ажиллагаагүй болсон. Мэдрэлийн систем судас шөрмөс бол зүгээр хэвийн. Булчин нь л байвал би босоод ирнэ. Хүний биед булчин их чухал эрхтэн. Хэлэнд нүдэнд хүртэл булчин байгаа. Уул нь булчин хийлгэж болмоор санагдаад байгаа. Элэг зүрхийг хүртэл сольж суулгаад байхад булчин болмоор санагдаад байгаа. Уг нь бол найдвар байгаа. Анх 5 настай байхад бие өвдөөд онош нь тодорхойгүй миненгит, коор гээд. Хэвтэрт жил гаран болоод бие арай дээрдээд босоод алах гэтэл пүршин дээр явж байгаа юм шиг мэдрэгдэж байсан. Тэр үеэс л булчингийн сулрал эхэлсэн. Яваандаа булчин бага багаар суларсаар 16 настайдаа явж чадахгүй болоод суусан даа.

-Яруу найраг сонирхдоггүй хүмүүст хандаж юу гэж хэлэх вэ?

-Тийм хүмүүс бол цонхгүй байшин л гэсэн үг. Би яруу найргаас урлаг үүсэлтэй гэж боддог юм. Хэл авиа үүссэн цагаас яруу найраг үүссэн байх.

-Та фэйсбүүк ашиглаж байна уу? Олон найзтай болж байна уу?

-Ашиглаж байгаа. Овоо олон дэмжигч, уншигч, найзуудтай болсон. Зарим өдөр интернэтэд өнжинө шүү дээ. Саяхан https://facebook.com/YaruusahuinDuuch хуудас нээсэн. Дуу, уншигдсан шүлгүүдээ https://soundcloud.com/bayar-gan рүү оруулж байгаа. Миний шүлгээр бүтсэн дууны клипүүдээ http://youtube.com/emvjins руу оруулж байгаа. Та бүхэн миний уран бүтээлийг сонирхоод үзээрэй цахим хуудсууддаа урьж байна. Бас онлайн болон уран бүтээлийнхээ найз нөхөдийн дэмжлэгээр анхны бие даасан тоглолтоо хийхээр төлөвлөж байгаа. Миний тоглолтыг үзээрэй.

Эх сурвалж: http://www.yaruusetgegch.com

- See more at: http://review.time.mn/content/41903.shtml#sthash.r3Sa3Hzn.dpuf

Үг Г.БАЯР “НҮДЭН ГОО” Дуучин Баяр-Отгон

Үг Г.БАЯР, С.Жавхлан “АМЖИЛТ ХҮСЬЕ” Дуучин Ноён Бондгор

Үг Г.БАЯР “НЭГ Л ӨӨР ХАЙР” Дуучин Жамух

Үг Г.БАЯР “БУРХАН ЗАЛУУ НАС” Дуучин Ч.Бат- Эрдэнэ

Үг Г.БАЯР “ДҮҮ МИНЬ” Дуучин Ноён Бондгор

Нийслэлийн 93 дугаар сургуулийн тэргүүний багш, Боловсролын тэргүүний ажилтан, 2013 оны Баянгол дүүргийн мэргэжлийн аварга багш Ч.БОЛОРСАЙХАН.”Сайн багшийг авьяас чадвараас гадна сэтгэл бүтээдэг юм”

bddc02f0a0dbcdc3original

2014 оны 2 сарын 19

Эмч хүн хүний амьдралыг хормын дотор шийддэг бол, багш хүн нэгэн насны амьдралыг нь шийддэг гэдэг. Ялангуяа “А” үсэг анх заасан бага ангийн багшаа бид хэзээ ч мартдаггүй. Хэлсэн үг нь сэтгэлд илүү дотно хоногшин үлддэг. Тийм ч учраас Японд бага ангийн багш нар “үсэг зааж, үг холбож уншуулж сургах нь бидний ганц зорилго биш. Хамгийн гол нь бид ирээдүйн япон иргэнийг бэлтгэдэг” гэж өөрсдийгөө тодорхойлдог байна. Яг энэ стандартаар “ирээдүйн монгол иргэнийг бэлтгэх” их үйлст 26 жил зүтгэж яваа Нийслэлийн 93 дугаар сургуулийн тэргүүний багш, Боловсролын тэргүүний ажилтан, 2013 оны Баянгол дүүргийн мэргэжлийн аварга багш Ч.БОЛОРСАЙХАНТАЙ ярилцлаа.

-Бага ангийн багш гэдэг хариуцлагатай бас ээжийнхээ өврөөс ч гараагүй шахам бяцхан хүүхдүүдэд эрдэм заана гэдэг их тэвчээр шаардсан мэргэжил шиг санагддаг. Та ер нь яагаад энэ мэргэжлийг сонгосон юм бэ?

-Бага ангийн багш болох нь миний багын мөрөөдөл. Миний багш А.Төмөр гэж хүн бүр дуураймаар их сайхан хүн байлаа. Хичээл заахдаа чин сэтгэлээсээ ойлгуулахыг хичээдэг их шаргуу хүн байсан. Би одоо ч хичээл зааж байхдаа хааяа багшийнхаа заасныг боддог юм. Жишээлбэл, “Уушгинаас гарсан хийн урсгал ямар ч саадгүй гарахыг эгшиг авиа гэнэ” гэх тодорхойлолтыг огт мартдаггүй. Ингэж л анх багшийгаа харж багш болохыг чин сэтгэлээсээ хүсдэг болсон. Хүсэл маань ч биелж наймдугаар ангиа төгсөөд Багшийн сургуульд явж, 1988 оноос бага ангийн багшаар ажиллаж байна. Миний хань цэргийн хүн болохоор Өвөрхангай аймгийн арван жилээс ажлын гараагаа эхэлсэн. Анх багш болчихоод хүмүүс намайг голох вий гэж ихэд хичээж ажилладаг байлаа. Жирэмсэн болсноо хүртэл ажил цалгардуулж байгаа юмшиг ичдэг, айдаг байв. Одоо бодоход ажилдаа тийм л их дуртай, хайртай байж дээ.

-Таны багшаар ажилласан он жилүүд багагүй урт хугацаа. Хүний насаар бол аль хэдийнэ насанд хүрсэн гэсэн үг. Энэ 30 орчим жилийн хугацаанд хамгийн их догдолж баярлаж, бас шантарч өөрийгөө голж байсан үеэ дурсахгүй юу?

-Анх хөдөө багшаар очиход яаж ч хичээл заагаад ойлгодоггүй гурвын зэрэг хүүхэд байсан. Тэр үед багш хүнд яах ч аргагүй үед хэрэглэх “шидэт үрэл” гэж байдаг болоосой гэж хүртэл боддог байлаа. Залуу, дөнгөж сургуулийн ширээнээс ирсэн болохоор бүхнийг амраар төсөөлдөг байж. Шидэт үрлийн тухайд зарим хүнд инээдтэй сонсогдож байж магадгүй ч, шавь нараа сайн сургах чин хүсэл тэр үеийн багш нарт үнэнхүү байсан юм шүү гэдгийг хэлэх гэснийх юм. Ангид сурлагаараа хоцрогддог хүүхэд байна гэдэг багшид нэг талаар сайнаар нөлөөлдөг. Тийм хүүхдүүд багшийгаа хурцалж, ур чадвартай болгодог. Амьдрал дээр гараад ч ийм хүүхдүүд багшдаа, багш нь хүүхэддээ хайртай болчихдог юм. Миний санаж байгаагаар “шидэт үрэл” өгөхийг хүсээд байсан хүүхдүүдийн нэг Бат-Эрдэнэ гэж хичээлдээ ирдэггүй, тэр үеийн ойлголтоор хэцүү хүүхэд байсан. Захын хороололд байдаг гэрт нь би олон ч очсон доо. Саяхан, жилийн өмнө тааралдсан. Цагдаагийн офицер, том залуу болсон байна лээ. Энэ мэтээр надаар “А” үсэг заалгаж байсан шавь нар маш сайн сайхан явж байгааг харах нь багш, тэр дундаа бага ангийн багш хүний жаргал байдаг юм. Одоогоор би найман удаа нэгдүгээр анги төгсгөж нийт 500 гаруй шавь бэлтгээд байна. 40 хүүхэдтэй зэрэг харилцана гэдэг дуу чимээ ихтэй яасан хэцүү юм бэ дээ гэж бага залуудаа шантарч байсан үе бас бий бий. Харин сургуулиас гараад явахаараа л хүүхдүүдийн маань хэлж, ярьж байсан нь нүдэнд харагдаад, инээд хүрээд байдаг юм. Би гэртээ ч хүүхдүүдээ их ярьдаг шиг байгаа юм. Манай нөхөр хүртэл манай ангийн хамгийн дэггүй хүүхдүүдийн нэрийг мэддэг болчихсон байх жишээтэй. Боломж гараад хувиараа өөр ажил хийе гэж бодсон ч тэгж огт зүрхлэхгүй болтлоо хүүхдүүддээ дасчихдаг юм. Хүн дуртай зүйлээ хийж байж амьдралын аз жаргалын мэдэрдэг гэдэг л энэ байх.

-Бага ангийн хүүхдэд хичээл зааж, ойлгуулна гэдэг багшаас чадвар, бас ур дүй шаардах нь мэдээж. Та хичээл заахдаа ямар арга барил ашигладаг вэ?

-Хүүхдийн мэддэг орчинтой холбож хичээлээ заадаг. Хөдөө амьдардаг хүүхдэд бол мал ахуйтай холбож хичээлээ тайлбарлах жишээтэй. Мөн хүүхдийг гэрийнхнээсээ хэндээ илүү хайртайг судлах нь бас их чухал. Ер нь багш хүн ур чадвар, авьяасаас гадна сэтгэл дээр суурилж байж л төгс багш болдог шиг санагддаг. Хичээлээ эхлэхдээ 40 хүүхдийнхээ нүдийг бүгдийг хардах хэрэгтэй. Арай гонсгор байгаатай нь тулж тусгайлж харилцахыг боддог. Хэрвээ нэгдүгээр ангиас нь хүүхдүүдээ нэг төвшинд аваад явбал асуудал үүсдэггүй. Зарим багш, эцэг эх энэ сайн, энэ муу гэхчилэн хүүхдийг ялгаж дүгнэдэг. Энэ маш буруу. Хүүхдийг хэрэв муу гээд л цоллочих юм бол урвайгаад л ирнэ. Харин эсрэгээр нь “чи чадна аа”, “сайн байна” гэж урамшуулж байх хэрэгтэй. Жишээ нь, одоо миний дааж байгаа ангийн нэг хүү нэлээд удаан. Эцэг эх нь ч манай гурвын хамгийн муу нь гэж хэлдэг байсан. Яагаад ингэж хэлж байгаа юм бол гэж би гонсойдог байсан. Гэтэл одоо тэр хүү ангийнхнаасаа олимпиадад хамгийн амжилттай оролцдог нь болсон. Тэр хүү дуу муутай байсан болохоор эцэг эхдээ тэгж дутуу үнэлэгдэж байж л дээ. Тэгэхээр хүүхдийг “Чи муу, чи чадахгүй, чи л манай гэрийн муу нь гэж” хэлж огт болохгүй. Тэгэх юм бол урам нь улам л хугарна. Гэхдээ хүүхдийг магтах хэрэгтэй гээд худлаа магтаж бас болохгүй. Хүүхэд үүнийг анддаггүй юм. Муу байгааг нь, ахиж байгааг нь үнэнчээр хэлж урамшуулж байх хэрэгтэй. Би уран уншлага дээр сайн уншиж байгаа хүүхдийг багшаасаа илүү уншлаа, арай тааруухан байгааг нь багш шигээ л уншлаа гэж урамшуулдаг юм. Манай ангид “би муу” гэдэг хүүхэд байдаггүй. Хүүхэд бүр өөрийгөө ангийнхаа мундаг нь гэж боддог. Хүүхдүүдийнхээ асуултад би сэтгэлээсээ хариулахыг хичээдэг. Нэг зүйл асуугаад ирэхэд нь мэдэхгүй гэдэг ч юм уу, эсвэл загнаад явуулчихвал дахиж асуухаар ирэхгүй шүү дээ. Багш шавийн ийм харилцааны гол холбоос нь өнөөх сэтгэл шүү дээ. Сэтгэл дээр суурилсан харилцаан дээр зөвхөн итгэлцэл л үүсдэг. Итгэлцлээс өөр юм багтах орон зай ч тэнд гардаггүй.

-Та шавь нараа хичээлдээ сайн болгохоос гадна сайн хүн болгож төлөвшүүлэхэд их анхаардаг юм шиг санагдлаа. Энэ талаар ярихгүй юу?

-Хүүхдийг өөрийг нь хайрлаад л байвал хариу хайрлаад л байдаг. Зөвхөн номонд дуртай бол тийм сайн хүүхэд, бас сайн төлөвшил биш. Ёс зүй, ухамсар, гэрийн хүмүүжил, сэтгэл муутай хүүхэд сурсан бүх эрдмээ муу зүйлд л ашиглана. Тэгэхээр хүүхдийг зөв, сайн, хүнлэг сэтгэлтэй хүн болгож төлөвшүүлэхэд түлхүү анхаардаг нь манай сургуулийн онцлог. Манай сургууль өдөр бүр “Би сайхан сэтгэлтэй, саруул ухаант, эрүүл монгол хүн болно” гэсэн уриаг хэлж, төрийн дууллаа дуулж хичээлээ эхэлдэг. Бас манай сургуулийн хүүхдүүд нэгдүгээр ангиасаа шүлгээ цээжилж уран уншиж сурдаг. Биднийг сургуульд байхад гэртээ шүлэг цээжил гэдэг. Манайх бол монгол хэлнийхээ хичээл дээр шүлгээ давтаад цээжлүүлдэг. Хүүхдүүд бие даагаад гэртээ бас шүлэг цээжлээд ирдэг. Ингэснээр хүүхэд олон талаараа хөгжиж, өөртөө итгэлтэй биеэ даасан хүн болож төлөвшдөг. Хүүхэд хэрэв оюун ухааны сааталгүй бол бүх зүйлийг сурна. Хүмүүс цэцэрлэгээс сэргэлэн ирснийг нь сайн, даруухныг нь муу гэж дүгнэж болохгүй гэдгийг манай сургуулийг үүсгэн байгуулсан гавьяат Нэргүй багш бидэнд бичигдээгүй хууль мэт дархалж үлдээсэн юм. Ер нь хүүхэд бол хүн бүрт хайрлагдах гэж заяасан бурхны бэлэг. Тэд ерөөсөө хайрлахгүй байхын аргагүй занг урдаас гаргадаг. Тийм учраас багш хүн хүүхэд бүртэй яг өөрийн хүүхэд шиг харилцаж байх хэрэгтэй.

Гоц авьяастай хүүхдийн 93 дугаар сургуулийн Ч.Болорсайхан багштай 5а ангийн 43 хүүхэд таван жилийн хугацаанд математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай тусгай сургуулийн хүүхдүүдээс ч өндөр амжилт гаргаж, ангиараа сургуулийнхаа нэгэн шинэ түүхийг бичжээ. Тодруулбал, энэ ангиас дөрвөн жилийн дотор 44 олимпиадад оролцсоноос давхардсан тоогоор 198 удаа 1-3 байр, 126 удаа алт, мөнгө хүрэл медаль авчээ. Нийтдээ энэ ангийнхан давхардсан тоогоор 330 медаль хүртсэн байна. Хүүхдүүдийг ингэж тоонд сонирхолтой болгох аргачлалыг Ч.Болорсайхан багш “Математик эзэмшүүлэх арга” гэсэн өөрийн хөтөлбөрөөрөө дамжуулж сургасан бөгөөд хичээлээ ч тэгж заадаг байна. Түүний энэ туршлага нь сурах бичиг болон хэвлэгдэж, зарим сургуулийн багш хичээлдээ ашигладаг болжээ.

-Математикийн хичээлд хүүхдүүд дуртай гэхээсээ төвөгшөөж, аль болох зугтаадаг. Харин та яаж хүүхдийг энэ хичээлд дуртай, бүр ангиар нь амжилттай сурахад нөлөөлсөн бэ?

-Би хорь гаруй жил багшлахдаа сүүлийн арваад жил математикийн хичээлийг голчилж зааж байгаа. Яагаад гэхээр, математикт сайн хүүхэд бусад хичээлдээ муу байна гэж байдаггүй юм. Монгол хэлний дүрмээ математикийн зүй тогтлоор бодоод сайн ойлгодог, биеийн тамир дээрээ хөдөлгөөний эвсэл сайтай байх жишээтэй. Одоо миний ангийн 43 хүүхэд бүгдээрээ ямар нэгэн олимпиадад орсон, үзүүлсэн амжилтаараа сургуулийнхаа түүхэнд байгаагүй амжилт гаргаад байна. Миний хүүхдүүд математикийн гүнзгий сургалттай ангийн хүүхдүүдээс ч давсан. Би хөдөө ажилладаг байхдаа дөрөв, таван хүүхдээ олимпиадад бэлтгээд үлдсэнийг дагуулаад явдаг байсан. Харин 2007 онд 93 дугаар сургуульд ажиллахаар ирэхэд “Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлнэ” гэсэн уриатай байсан нь надад нөлөөлсөн юм. Энэ бол манай сургуулийн гавьяа. Намайг анх 93 дугаар сургуульд ирээд дааж авсан гуравдугаар ангид Бадрал гэж хүү байсан. Нэг удаа нэг тоог тэр хүү огт өөр аргаар бодчихоод надад үзүүлсэн. Хариу нь яг зөв, харин ч тэр хүүхдийн бодсон хувилбар илүү оновчтой санагдсан. Яах аргагүй түүний зөв байсан учир би их эвгүй байдалд орсон. Тэндээс л тоог олон талаас нь “мөлжиж” байхаар шийдсэн юм. Тэр үеэс хойш би анги руугаа орох бүрдээ тоог олон аргаар яаж бодох вэ гэж эрэлхийлдэг болсон. Эндээс “Олон бодлого бодох сайн боловч нэг тоог олон аргаар бодох нь илүү сайн” гэдгийг сургалтынхаа зарчим болгосон. Одоо шавь нартайгаа нийлээд нэг бодлогыг тал талаас нь “мөлжиж” өгнө шүү дээ. Математикийн сайн багш нар I, XI, “Сант” “Олонлог” сургуульд байдаг. Гэхдээ тэнд багш нар тоог хоёр, гурван аргаар л бодуулдаг. Миний хувьд нэг бодлогыг тултал бүх аргаар бодуулахыг эрмэлздэг. Манайхан тоо, бодлого, томьёо гэхээр л хүүхэд, эцэг эхчүүд айгаад эхэлдэг. Энэ бол буруу, бодлогыг зүгээр л энгийн амьдрал, өдөр тутмын хийж байгаа зүйлстэй холбож тайлбарладаг. Би стандарт бус буюу сэтгэхүйн бодлогыг бага ангийн хүүхдүүдэд хэрхэн ойлгуулах аргыг удаан эрэлхийлсний эцэст “Сэтгэн бодох бодлого, зөвлөмж бодлого” номыг 2006 онд гаргасан. Хүүхдийг сэтгэлгээг задалж өгөхөд гаднын сургалтууд илүү анхаардаг юм билээ. Харин бид хэдэн тоог бодуулах гээд л зүтгээд байдаг нь учир дутагдалтай. Тоог бодож зөв хариуг нь гаргахаасаа өмнө хүүхдийн сэтгэхүйг задлах илүү чухал. Энэ нь ч хүүхдэд цаашид сурах арга барилыг суулгаж өгдөг онцлогтой.

БШУЯ-наас сургалтын “Хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ” шинэчилсэн хөтөлбөрийг гурван жилийн өмнөөс хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ хүрээнд анх дөрвөн жишиг сургууль дээр туршиж үзсэн бол өнгөрсөн оноос Нийслэлийн зарим сургууль дээр хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Үүний нэг нь 93 дугаар сургууль юм. Өнгөрсөн баасан гаригт тус сургуулийн 5а ангийн хүүхдүүд уран уншлага, ардын хөгжим, дуу, бүжиг, тоог олон аргаар бодох аргачлал, англи хэл гэх мэт сурч мэдсэн зүйлсээ эцэг эхчүүд болон бусад сургуулийн багш нарт танилцуулсан юм. Эцэг эхчүүд ч идэвхтэй иржээ. Бүгд л Ч.Болорсайхан багшид ам сайтайн дээр хүүхэд шигээ гэрийн даалгавар авч, ямар нэгэн үүрэг хүлээж байгаа харагдав. Сурагчдынхаа сурлагын явцыг эцэг эхчүүдэд ингэж “амьдаар” нь тайлагнадаг хэлбэрийг улирал тутам явуулдаг нь Ч.Болорсайхан багшийн сургалтын нэгэн онцлог юм байна.

-Хүүхдийг сайн сурахад эцэг эхчүүдийн оролцоо их чухал гэж багш нар хэлдэг. Гэтэл сүүлийн үеийн завгүй эцэг эхчүүдийг та яаж үгэндээ сайн оруулж, дуулгавартай болгож, хөдөлгөж чадаж байна вэ?

-Хүүхдэд нь чанартай боловсрол олгох гэж чадлаараа хичээж байхад цаг зав гаргадаггүй эцэг эх гэж байхгүй шүү дээ. Манай сургуулийн эцэг эхчүүд их дуулгавартай. Миний ангийн 43 хүүхдийн эцэг эхчүүдээс бидний тайлант шалгалтаас төвөгшөөж байсан хүн лав энэ таван жилд гараагүй. Тэгэхээр бага ангийн багшийн хамгийн сайн хамтрагч бол эцэг эх. Миний ангийн 43 хүүхдийн өнөөдрийн амжилтыг тулгын гурван чулуугаар зүйрлэбэл нэг нь яах аргагүй тэдний эцэг эх. Тэдэндээ би үргэлж баярлаж явдаг. Нэгэнт л хүүхдийг нь сайн хүн болгож төлөвшүүлэхэд сэтгэл зүрхээ зориулж яваа болохоор хүүхдүүдээ анзаарч байгаад аав, ээжид нь танай хүүхэд энэ чиглэлд арай дөмөг юм байна “төгөлдөр хуур, морин хуур, ардын дууны дугуйланд явуул” гэхчилэн зөвлөдөг. Эцэг эхчүүд ч дуртай хүлээж авч дэмждэг юм. Манай сургуулийн бүх анги л өөрийн гэсэн онцлогтой, бас амжилттай. Тэдэн дундаас өөрийнхөө ангийн тухайд хэлэхэд бид зөвхөн тоо бодоод, математикийн олимпиадад оролцоод явдаггүй.

Манай хүүхдүүд Монголынхоо алдартай зохиолчдын олон сайхан шүлэг найраглалыг цээжээр, уран унших чадвартай. Уншина, цээжилнэ гэдэг сэтгэх чадварын суурь болж өгдөг. IQ хөгжүүлэхэд нэлээд анхаардаг. Ангидаа зөвхөн ангийнхнаасаа бүрдсэн морин хуур, бүжиг, ардын дууны бие даасан хамтлагтай. Англи хэл, төгөлдөр хуур, шатар зэрэг олон төрлийн дугуйланд давхар суралцдаг. Ер нь хүүхдийн сурлагад авьяас чадварыг нээхэд ч эцэг эхийн дэмжлэг их чухал гэдгийг ээж, аавууд нь ч сайн ойлгодог. Би эцэг эхчүүдтэйгээ нээлттэй, чөлөөтэй ярилцдаг учир бие биеэ сайн ойлголцдог болохоор хэн хэндээ амар байдаг юм. Энгийн жишээ хэлэхэд би есдүгээр 1-нд цэцэг биш шоо авч ирэхийг эцэг эхчүүдээс хүсдэг. Тэр зарчмаар манай ангид янз бүрийн 60 гаруй шүү бий. Тэгээд шоо эвлүүлдэг хүмүүс авч ирээд хүүхдүүдээ заалгасан. Одоо манай ангийнхан зөвхөн зургаан талт шоог гэхэд хамгийн багадаа 2-3 минутад бүрэн эвлүүлж чаддаг болсон.

Надаар хичээл заалгасан хүүхэд, тэдний аав ээж нь баяртай явах л хамгийн том жаргал шиг надад санагддаг. Миний санаанаас огт гардаггүй нэгэн дурсамж бий. Өвөрхангай аймагт амьдардаг байх үедээ гэртээ орохоор явж байтал нэгэн эмээ намайг дуудаад “Сайн байна уу багш аа. Манай хүү их сайхан амьдарч байгаа. Танд баярлаж явдаг шүү” гэж хэлээд дэлгүүрт дагуулж ороод тухайн үедээ л үнэтэй байсан “Alpen Gold” шоколадыг авч өгч байсныг би огт мартдаггүй юм гэж Ч.Болорсайхан багш дурслаа. Эцэг эхчүүдийн эерэг харц, хүүхдүүдийн хайр, хүндлэлээс би их эрч хүч авдаг. Хэрэв маргааш үхэхээр байсан ч өнөөдөр цагаан самбарынхаа өмнө зогсч, хичээлээ заахад би бэлэн гэдгээ Болорсайхан багш цэргийн хүний гэр бүл гэдгээ батлах мэт андгайлж хэлэв. Үүнээс илүү сайхан үгийг ч тэр хэлэв. Бусдад хайрлагдах гэж ирсэн бурхны бэлэг-хүүхдүүдийг сайн хүн болгож төлөвшүүлэх ийм сайхан ажлыг аз жаргал болгож хийхгүй байхын аргагүй гэсэн нь Ш.Сүрэнжав найрагчийн “Нартад байхгүй Нандин сайхан алдар гагцхүү багш танд л заяажээ” гэх найргийн мөрийг санагдуулав. Тэр зөвхөн ангийнхаа хүүхдүүдэд л хичээл заадаггүй. Бусад сургуулийн эцэг эхчүүд аман яриагаар сонсч түүнд ханддаг учраас Ч.Болорсайхан багш өнгөрсөн намраас Сургалтын төвөө нээжээ. Энэ төвдөө амралтын өдөр болон сурагчдын улирлын амралтаар тусгай сургалт хичээллүүлдэг байна. “Сургалтад маань Зайсан, Баянзүрх дүүрэг гээд хаа холоос хүүхдүүд зорьж ирдэг учраас ганц ч гэсэн зүйлийг чанартай сургахыг хүсдэг. Ирээдүйд манай сургалтын төвд хичээлдээ хамгийн муу, тусламж хүссэн хүүхэдээ эцэг эхчүүд нь дагуулж ирээд инээгээд гараад яваасай гэж би хүсдэг” гэснээр бидний ярилцлага өндөрлөлөө.

http://www.news.mn/content/170932.shtml

ДАЛАЙ ЛАМ:Си Зинпин авлигатай зоригтой тэмцэж байна

2014-02-21 13:00:00

Электрон хувилбар
.
DalaiLama(1)

Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам Америкийн баруун эргийн хотуудаар хоёр долоо хоног аялахаар болжээ. Энэхүү аялалтай нь холбогдуулан “ТIME” сэтгүүлийн сурвалжлагч түүнтэй ярилцсаныг товчлон хүргэе.

-Төвдийн тусгаар тогтнолын асуудал Америкийн гадаад бодлогод томоохон байр суурь эзэлдэг байсан. Харин одоо анхаарлын төвд байхаа больжээ?

-Аливаа саад бэрхшээл эхэндээ анхаарал татдаг шүү дээ. Гэхдээ Төвдийн асуудлыг дэлхий дахин харьцангуй идэвхтэй ярьдаг гэж бодож байна.

-Хятад улс эдийн засгийн гол хүчин болсон тул америкчууд тус улс дахь хүний эрхийн асуудлаар ярихаа больсон гэж та боддог уу?

-Үгүй дээ. Эрх чөлөө, ардчилал, шударга ёс гэдэг Америкийн үндсэн зарчим хэвээр үлдэнэ. Гэхдээ эдийн засгийг илүүд үзэх нь алдаа. Африк, Сирийг хар л даа. Мөнгөнөөс илүү эрхэм зүйл болох ёс суртахууны хэм хэмжээ алдагдсанаас хүний амьдрал утга учраа алдаж байна. Ёс суртахуунтай, чин шударга байна гэдэг хамгийн чухал. Эднийгээ алдвал хүн төрөлхтөнд ирээдүй байхгүй.

-Америк орон дэлхий дахины ямар асуудалд илүү анхаарал хандуулах хэрэгтэй бол?

-Байгаль орчныг хамгаалаасай гэж хүсэж байна. Америкийн зүүн эрэгт урьд хожид байгаагүй ямар их цас оров. Англи, Энэтхэгт байдал ямар байна вэ. Энэ бүхэн дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтийн л нөлөө шүү дээ. Эрдэмтэд туйлын мөс хайлж байгаа тухай, дулаарлын хор хөнөөлийн тухай их ярьж байна. Бид тэр мэргэжилтнүүдийн үгийг сайтар сонсох хэрэгтэй.

-Фэйсбүүк, Твиттер зэрэг олон нийтийн харилцааны цахим хуудсууд бидэнд хэр үр өгөөжтэй гэж та боддог вэ?

-Яаж ашиглахаас л шалтгаална. Өөртөө итгэлтэй, буурь суурьтай улсад тустай л байх. Харин биеэ хянахдаа маруухан хүнийг техник технологи төөр өгдүүлж, хордуулна. Гэхдээ технологийн дэвшлийг буруутгаж болохг үй. Яаж үр өгөөжийг нь хүртэхээ тухайн хэрэглэгчийн оюун л мэдэх хэрэг.

-Эмэгтэйчүүдэд хандах буддын шашны хандлагаас Ромын пап Франсис болон Католик сүм юу суралцаж болно гэж та бодож байна?

-Аливаа шашин шүтлэг уламжлалаа дагах нь зүйн хэрэг. Гэхдээ зарим тохиолдолд бодит байдалтай эвлэрэх хэрэгтэй. Эмэгтэйч үүдийн эрх гэдэг чухал асуудал. Хамба ламтан бодит байдлыг сайтар ухаардаг, зарчимтай хүн учраас үүнд ухаалаг хандаж чадна байх. Би түүнийг их хүндэтгэдэг. Хувраг хүнд нийцэмгүй чинээлэг амьдарч байсан нэг герман санваартны хэргэмийг хураасныг нь би сайшааж байгаа.

-Өөрийгөө зулын гол болгох талаар бодож байгаа төвд босогчдод хандаж та юу хэлэх вэ?

-Энэ бол маш эмгэнэлтэй хэрэг. Бас улс төрийн ярвигтай асуудал. Намайг одоо юу ч гэж хэлсэн Хятадын хатуу чиг шугам баримтлагчид үгийг минь мушгих болжээ. Тэгэхээр хэдэн жилийн өмнө улс төрийн үүрэг хариуцлагаас өөрийн дураар татгалзсаны хувьд би юу ч хэлэх хэрэггүй байх.

-Хятад, Энэтхэг улс хоорондоо өрсөлдөх нь Азийн бусад улсад сайн зүйл болов уу. Төвдийн тэмцэлд хэр нөлөөлж байгаа бол?

-Энэ бол яагаад ч сайн юм биш. Харилцан итгэлцэж байж л сайн түншлэл үүснэ. Сайн түншлэл эдийн засаг, боловсрол, цаашлаад оюуны хөгжилд хүргэнэ. Тэгэхээр Хятад, Энэтхэг хоёр өрсөлдөх биш хамтран ажиллах л хэрэгтэй.

-БНХАУ-ын шинэ дарга Си Зинпиний талаар та юу гэж боддог вэ?

-Тэр, авлигатай тэр маш сайн, тун зоригтой тэмцэж байна. Гэхдээ улс орноо илүү хөгжүүлье гэвэл хөдөө нутгаа анхаарах хэрэгтэй байх. Шинэ, том хот байгуулах нь чухал биш. Бас 1.3 тэрбум хятад хүн бодит байдлыг, аливаа асуудлын үнэн мөнийг мэдэх эрхтэй. Тиймээс хэвлэл мэдээллийг хянаж цагддагг үй байгаасай, шүүх засаглалаа олон улсын стандартад нийц үүлээсэй гэж бодож байна.

Г.ЛХАГВА

http://www.mongolnews.mn/w/50000

Далай лам: Би өөрийгөө хуурдаггүй

527-1391737580b7e80982666d2eff6359d306b283e9530297c52c

Нийтэлсэн: 2014-02-07 09:11:51

ОХУ-ын сэтгүүлч В.Раевский Дээрхийн Гэгээн XIV Далай ламтай ярилцлага хийсэн байна. Дээрхийн Гэгээнтэнтэй ярилцахаас эмээж байсан сэтгүүлч Далай ламыг асуултуудад энгийнээр хариулж, тоглоом хийн инээж байсныг дурьдаад, түүн шиг бусад хүний төлөө шаналах хүнийг олоход хэцүү гэж дүгнэжээ.

-Гэгээнтэн та уурладаг уу?

-Мэдээж, уурлах үе гардаг. Надад тэнэг асуулт тавихад уур хүрдэг. (Өрөөнд байсан хүмүүс инээв)

-Зарим хүмүүс сайн зүйл хийж байна гэж боддог ч үнэндээ бусдад хор хөнөөл учруулах нь бий. Жишээ нь, хүнд туслах гээд амьдралд нь гай болно. Бүх хүн сайн үйл бүтээх хүсэлтэй. Гэхдээ үүнийг өөр, өөрөөр ойлгодог байх. Таныхаар сайн үйл гэж юу вэ?

-Би үргэлж л бид бүгд нийгмийн бүтээгдэхүүн гэж ярьдаг. Шоргоолж юм уу зөгийг харахад эдгээр шавжинд шашин, хууль дүрэм байхгүй. Гэхдээ байгаль эх нэг шоргоолж нь бусдаасаа хамааралтай байхаар бүтээсэн. Бусад амьтад ч, бид ч ялгаагүй нийгмийн амьтад. Бид арай л илүү ухаантай юм.

Хүмүүс үргэлж л би, би, би гэж өөрийнхөөрөө батлахыг хичээдэг. Хувиа хичээсэн зан гэж битгий бодоорой, энэ бол хэвийн үзэгдэл. Харин хувиа хичээх тэнэг зан бол асуудалтай. Бид зөвхөн өөртөө төдийгүй бусдад анхаарал халамж тавьдаг. Учир нь бидний амьдрал бусдын амьдралаас шалтгаалж байдаг.

Бид хоорондоо эв найртай, итгэлтэй байж л хөгжинө. Өөр дээрээ жишээ авахад би Буддын шашинтай, Далай лам. Би онцгой хүн… Хэрвээ би ингэж бодох юм бол өөрийгөө шоронд хийлээ гэсэн үг. “Далай ламын ёс журам” гэсэн шорон. Тиймээс би өөрийгөө хуурах хэрэггүй: би бусдын л адил хүн шүү дээ.

Надад бусдаас ялгарах оюун ухаан, сэтгэл хөдлөл, бие бялдар байхгүй. Хэрвээ өөрийгөө бусдаас ялгаатай гэж тусгаарлаж эхлэх юм их олон асуудлыг өөртөө бий болгоно. Аяндаа л асуудал тулгарч, зовохоос гадна өөрийгөө давуу талтай гэх мэдрэмж бүр лавширна. Эндээс стресс үүснэ, стрессээс болж өөрөө тарчилна. Дараа нь юу болох вэ. Ямар ч сайн зүйл гарахгүй.

-Тэгэхээр та бусдад сайн зүйл хийх гэсэн ч ямар нэгэн байдлаар буруу болох тохиолдол хэзээ ч гарч байгаагүй юү?

-Үгүй гэж бодож байна. Би Буддын шашинтай, сахил хүртсэн гэлэн хүн. Тэгэхээр би бие, сэтгэлээрээ бүх хүн, амьтан амар мэнд, элбэг хангалуун байхыг ерөөж байдаг. Үүнийхээ хариуд ямар нэгэн шагнал хүлээх ёсгүй. Хэрвээ чи ямар нэгэн зүйл хүлээж байгаа бол бизнесмэн юм. Эсвэл бизнес эрхэлдэг эмэгтэй. Учир нь бизнест сайн зүйл хийгээд ашиг олдог. Харин хүн чамд яаж хандаж байгаа нь чухал биш.

-Муу зүйлтэй хамт хийх сайн зүйл гэж байх уу? Хил заагийг нь яаж тогтоох вэ?

-Ойрын үедээ ашиг тусаа өгөхгүй ч цаашдаа сайн үр дүн өгөх үйл хэрэг байж болно. Тэгвэл энэ ажилд оролцож болно шүү дээ. Сайн муугийн заагийг өөрийн ухаанаар тунгаах хэрэг.

-Тэгвэл муу зүйл хийж байж сайн үйл бүтээх үү. Жишээ нь, хар тамхи зарж, гэр бүлээ тэжээх ч юм уу?

-Хэрвээ өөр ямар ч арга байхгүй бол… гэсэн ч энэ бол хэцүү зүйл. Хар тамхи зарах зорилго нь мөнгө олох. Олсон мөнгөөрөө гэр бүлдээ тусална.

Гэхдээ хар тамхи нь хэн нэгэн хүний амьдралыг нураадаг. Тийм учраас ийм зүйл хийхгүй байсан нь дээр. Юу гэдэг билээ, их хөрөнгөтэй том компани, биш ээ картель (том хөрөнгөтнүүдийн эв­сэл) гэдэг. Латин Америкт байдаг. Тэд хар тамхи зарж, гэр бүлээ тэжээдэг. Хамгийн гол нь хар тамхи бусдад маш аюултай. Үүнийг эргэцүүлэх хэрэгтэй. Тэгэхээр ийм зүйл хийхгүй байсан нь хамаагүй дээр.

Н.Тунгалаг

Эх сурвалж:

http://sonin.mn/news/easy-page/23802

ЭМШУИС-ийн Нүүр ам судлалын сургуулийн тэнхмийн эрхлэгч, доктор профессор Н.Пүрэвжав, түүний охин тус сургуулийн Нүүр амны согог гажиг заслын тэнхимийн багш, анагаах ухааны доктор П.Жавхлан

ЭНХИЙН МАНААНД ЗОГССОН ААВ, ОХИН ХОЁР

 Монгол Улсын гавьяат эмч, ЭМШУИС-ийн Нүүр ам судлалын сургуулийн тэнхмийн эрхлэгч, доктор профессор Н.Пүрэвжав, түүний охин тус сургуулийн Нүүр амны согог гажиг заслын тэнхимийн багш, анагаах ухааны доктор П.Жавхлан нарыг “Удам залгамж” буландаа урьж, ярилцлаа.

-Шүд, нүүрний эмгэг судлалын төв ч өдөр бүр ачаалалтай ажиллах юм аа. Та өдөрт хэчнээн хүн хүлээн авч үздэг вэ?

-Манай эмнэлэг 30 гаруй эмчтэй, өдөрт 300-400 гаруй хүн үйлчлүүлдэг болохоор ачаалал ихтэй ажилладаг. Улаанбаатар хотод шүдний эмнэлэг цөөнгүй байдаг ч манайхыг зорьж ирдэг хүн олон. Нэг эмнэлэг ингэж ачаалалтай ажиллах нь эрүүл мэндийн салбарын менежментийн буруу бодлоготой холбоотой. Хувийн эмнэлэг иргэдэд төлбөртэй үйлчилгээ явуулна, улсын эмнэлэг үнэ төлбөргүй, даатгалаар үйлчилнэ гэсэн заалт бий. Монголчууд үнэгүй юманд нугасгүй гэж ярьдаг даа. Тиймээс хүмүүс үнэгүй үйлчилгээ рүү хошуурч, эмчлүүлэхээр ирж байна шүү дээ.

-Та Монголын анхны шүдний хувийн эмнэлгийг байгуулсан шүү дээ. Эмнэлэг байгуулах санаа хэрхэн төрсөн бэ ?

-1990 онд ОХУ-д докторын зэрэг хамгаалаад иртэл Монгол зах зээлд шилжиж, олон хүн ажилгүй болж, гудамжинд гарсан байлаа. Орост байхдаа Горбачёвын өрнүүлсэн өөрчл өн байгуулалтыг нүдээрээ харж, тэр тухай уншиж судалсан. Тэр үед би 38 настай байж. Монголын залуус ардчиллыг дэмжиж эхлэхэд би нэгдсэн. Гэхдээ улс төрийн байр сууринаас бус, эзэмшсэн мэргэжилдээ тулгуурлаж, ажил, үйл хэргээрээ дэмжсэн юм шүү. Тэр үед надад Монгол Улсад хувийн хэвшлийн эрүүл мэндийн салбар байгуулж, ажиллах нь зүйтэй гэж мэргэжил нэгтэй найз нөхөд маань зөвлөсөн. Тэд “Бүх үйл ажиллагаа төрийн нуруун дээр явдаг социалист системийг халж, олон нийтийн байгууллагын нуруун дээр төрийн зарим үйлчилгээг явуулах хэрэгтэй. Та өөрийнхөө үйл ажиллагааг үүн рүү чиглүүлээч” гэсэн. Тухайн үед ардчиллыг дэмжсэн хүн ажлаасаа шууд халагддаг байлаа. 1992 онд ажлаасаа халагдсаны дараа шавь нартайгаа хамтарч, хувийн эмнэлэг байгуулсан.

Монголын эмч нарын нийгэмлэгээс тусдаа буурь засаж, шүдний техникч, эмч, эрүүл ахуйг мэргэжилтнүүдийг нэгтгэсэн олон нийтийн байгууллагатай болъё гэж шийдэн, багш нартайгаа зөвлөлдсөний эцэст Монголын шүдний мэргэжилтний холбоо байгуулав. Шүдний эмнэлэг байгуулсан миний түүх их сонирхолтой. Тэр үед бэлэн мөнгө өнөөгийнх шиг байсангүй. “Монос” группийн ерөнхийлөгч Л.Хүрэлбаатар бид хоёр орос цэргийн ангид хэдэн шил архи, хивстэй очоод л би шүдний кабинетийг багажтай нь, Л.Хүрэлбаатар эмийн аптекийг нь авч байлаа. Түүнээс хойш андын маань удирдсан байгууллага шилдгээр шалгарч, Монголын эрүүл мэндийн салбарт тэргүүлж байна. Байгууллагаа зөв удирдаж өнөөгийн өндөрлөгт хүргэж чадсан найзаараа бахархдаг. Найзынхаа Төрийн шагналын найранд уригдах үедээ би энэ дурсамжаа хошигнож ярьсан шүү.

-Таныг өвөөгийнхөө тухай ном бичиж байгаа гэж сонслоо?

-Манай өвөө 1902 онд төрсөн, Ч.Лувсандагва хэмээх оточ, маарамба хүн байсан. 1973 онд аравдугаар ангиа дүүргэх жил өвөөдөө “Би АУДС-ийн хуваарь авлаа, эмч мэргэжилтэй болно” гэж хэлэхэд “За болж дээ, миний хүү. Манайхан дотор хүмүүст тус хүргэх хүн хэрэгтэй байсан юм. Өвөө нь олонд тусалж, насны эцэст хүрлээ. Миний орыг чи одоо залгаж ав. Сургуульдаа хурдан очиж, сайн сур” гэж хэлсэн. Өвөөгийн минь энэ үг надад хэлсэн хамгийн сүүлчийн захиас байв. Өвөө минь нутгийнхаа эрдэм номтой хувилгаадтай судар солилцож, нууцаар уншина.

Хүн, амьтны хөл хөдөлгөөн татрахаар өвөө унших судруудаа надаар үүрч дүүрүүлж авчруулдаг байв. Хааяа сониуч зан хөдөлж, өвөөгөөсөө “Таны номыг сонирхож үзье” гэж гуйхад “Миний хүү энэ номыг үзэх арай болоогүй байна. Өөрт хэрэгтэй номоо эхлээд үз. Чиний үзэж буй ном, энэ судар хоёрт нэг зүйлийн тухай өгүүлсэн байгаа. Өвөө нь судар уншсаар номын учрыг олсон. Миний хүү эрдэм сайн сурч, ном уншвал хожим учрыг нь олж, ойлгох болно. Номын буян чамд хэзээ нэгэн цагт мэдрэгдэнэ” гэж хэлдэг байв. Өвөөгийн хэлснээр би өөрийгөө одоо л номын хүчийг олж, учрыг нь ойлгосон гэж боддог.

-Өвөөгийнхөө эрдмээс өвлөсөн үү?

-Намайг хүүхэд байхад өвөө эмийн ургамал түүж, тан бэлддэг байв. Өдөр судар харж байгаад л Отгонтэнгэр ууланд гарч, эмийн ургамал түүхээр хэд хоног явна. Ургамлаа хатаасны дараа надаар нунтаглуулж нүдүүлнэ. Өвөөг минь зорьж, ирдэг хүн олон байсан даа. Тэр дундаа хүүхдийг анагаах эрдэмд гаргууд хүн байсан. Би өвөөгийнхөө эрдмийг өвлөж аваагүй ч эмийн ургамлаар жор найруулан, эмчилгээнд хэрхэн хэрэглэдэг байсан талаар ном бичиж байгаа. Өвөөгөөсөө эмчилгээнд хэрэг болох чухал зүйлүүдийг асууж байх минь яав даа гэж хааяа харамсдаг юм. Амьд сэрүүн байхдаа бидэнд цөөн хэдэн судар үлдээж, үлдсэнийг нь Отгонтэнгэр ууланд хүн олж мэдэхээргүй газар нуусан. Бид одоо ч олж чадаагүй. Өвөө маань хоньчин болж, хэлмэгдүүлэлтээс аврагдсан юм шүү дээ. Гандсан дээлтэй, ганц цагаан морьтой, шилбүүр бариад хонь хариулдаг байсан. Хаашаа явах, хэнтэй уулзахыг нь хүртэл байнга хянана. Тийм их дарамт дунд өвөө минь олон жил амьдарсан даа.

-Та хүүхдүүдээ эмч болгох гэж багаас нь бэлдсэн үү?

-1992 онд хувийн эмнэлэг байгуулаад л охин, хүү хоёроо эмч болгохоор зорьсон. Тэр үед хувийн эмнэлэгт ажиллах эмч олддоггүй байлаа. Охин маань долоо, хүү тав, бага охин хоёрдугаар ангид сурдаг байсан. Зуны амралт эхлэнгүүт гурван хүүхдэдээ цагаан халаад өмсгөөд, багаж угаалгаж, цэвэрлүүлнэ. Том охиноо АУДС-ийн оюутан болоход амралтаа авсан сувилагчийн оронд цалингүй ажиллуулдаг байв. Эмчийн ажлын зовлон, жаргалыг эртнээс мэдрэг гэж ажиллуулдаг байсан нь хожим хүүхдүүдэд минь хэрэг болсон. Би ач, зээ нараа эмч болгоно гэж боддог.

-Та яруу найраг сонирхож, шүлэг бичдэг болсон тухайгаа яриач?

-Би амьдралдаа гурван удаа сэтгэл хөдөлж баярласан. 1992 онд ажлаасаа халагдчихаад ном бичлээ. Тэр үед хуушуур 100 төгрөг байв. Нэг хуушуурын үнээр нэг номоо зарна гэж бодоод “Зажилж идвэл хоол, залгиж идвэл хор” нэртэй 10 мянган ном хэвлүүллээ. Тэгсэн хүмүүс хуушуур авч идээд, номыг маань худалдаж авдаггүй ээ. Тэр ном хүн, хүний гар дамжиж явсаар хөгжмийн зохиолч, гавьяат багш Л.Галмандахад очиж л дээ. Л.Галмандах “Цахиур цухуйлаа” шүлгэнд маань ая хийж, сургуулийнхаа Д.Болорцэцэг гэдэг охиноор дуулуулсан. Тэр охин ЭМШУИС-ийн 65 жилийн хүндэтгэлийн ойн баярын концерт дээр энэ дууг дуулахад Ц.Лхагвасүрэн захирал сургуульдаа урилгаар сургах санал тавьсан. Одоо Д.Болорцэцэг эмч мэргэжлээр суралцаж байна.

-Та бас зээдээ зориулж “Ач минь, зээ минь” дууны шүлэг бичсэн гэл үү?

-Тийм ээ. Анхны зээгээ хараад өвөө боллоо гэж сэтгэл догдолж их баярласан. Том охин маань ээж болж, намайг өвөө болгоход сэтгэл догдолж, их баярласан. Том охиноо төрөхөд нь зээгээ ардын эмч Б.Жав, клиникийн I амаржих газрын зөвлөх эмч М.Энхтуяа нартай хамт эх барьж авсан. Зээгээ час хийтэл уйлахыг сонсоод, догдолж зогсох мөчид “Ач минь, зээ минь” дууны мөр орж ирсэн. Энэ дууг “Улаанбаатар” чуулгын гоцлол дуучин Д.Баасанжав дуулсан. Дараахан нь ээждээ зориулж “Бурхан од ижий минь” шүлэг бичсэн. Энэ шүлгэнд төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал агсан ээждээ зориулан ая хийхэд, Завхан аймгийн хөгжимт драмын театрын гавьяат жүжигчин Х.Оюунцэцэг дуулж олны хүртээл болгосон.

-Аав тань таныг эмч бол гэж ятгасан уу, эсвэл өөрийнхөө хүслээр мэргэжлээ сонгов уу?

-Миний хүүхэд нас эмнэлгийн орчинд өнгөрсөн. Аавынхаа ажил дээр очиход эм, эмнэлгийн үнэр танил дотно гоё санагддаг байж билээ. Аав намайг өглөө цэцэрлэгт хүргэж өгчихөөд, орой ажил дээрээ дагуулж ирнэ. Шүдний эмч мэргэжлийг сонгох эх суурь хүүхэд байхад ингэж тавигдсан даа. Би ажилдаа дуртай. Аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөндөө баярладаг.

-Эмчийн мэргэжил сайхан ч амрах завгүй ажилладаг. Хааяа шантрах тохиолдол гардаг уу?

-Би ЭМШУИС-ийг дүүргээд л мэргэжлээрээ ажилласан. Оюутны ширээний араас дөнгөж боссон надад эхэндээ туршлага дутаж, сандрах зүйл бишгүй тулгардаг байв. Тийм үед аав маань дэргэд байж, эмч хүн сэтгэлзүйгээ хэрхэн бэлдэж, ажилдаа яаж хандах талаар зөвлөдөг байлаа. Надад хүнтэй зөв харилцах соёлоос эхлээд аливаа зүйлд шинжлэх ухаанч байдлаар хандах тал дээр зааж сургасан зүйл их. Би аавынхаа ажлын арга барил, туршлагаас одоо ч суралцсаар яваа. Аав маань “Эмч хүн хүнлэг, энэрэнгүй байх ёстой. Үйлчлүүлэгчээ хүндэлж, эелдэг зөөлөн харилц. Хүний шүдийг үзэж байхдаа аман дээр нь лантуу тавьсан мэт сэтгэгдэл төрүүлж болохгүй. Гараа өд шиг хөнгөн байлгаж, хурдан, шуурхай үйлчилбэл үйлчлүүлэгчид тань таатай санагдана” гэж захидаг. Хүн үзэж байхдаа аавынхаа хэлсэн үгийг санаж, сайхан сэтгэгдэл төрүүлэх юмсан гэж хичээдэг. Эмч хүн өвчтөнөө эдгэхийг харах тэр мөч хамгийн сайхан. Тэдний “баярлалаа” гэдэг үг эрч хүч, урам өгдөг юм шүү дээ.

-Өвөөгөө оточ, маарамба байсан тухай ааваасаа сонсчихоод ямар бодол төрж байв?

-Аав маань нагац өвөг Ч.Лувсандагва, авга өвөг Б. Дарам нарыг гайхалтай эрдэм номтой хүн байсныг бидэнд сонирхуулж ярьдаг байв. Өвөө минь хошуу нутагтаа алдартай оточ, маарамба байсан гэдэг. Аюулт өвчнөөс олон хүн аварч, эдгээсэн болохоор нутгийнх нь олон ачтанаа хэмээн бодож, зургийг нь хоймортоо бурхан мэт залдаг байсан гэнэ лээ. Өвөөгийнхөө тухай анх сонсчихоод “Би алтан гартай, эрдэм номтой, сайхан сэтгэлтэй өвөөтэй байсан байна шүү дээ” гэж их бахархаж байлаа.

-Сургуулиа дүүргээд аавынхаа эмнэлэгт ажилд орсон уу?

-Сургуулиа дүүргэсний дараахан нэг их том ачаа нуруунаасаа авсан мэт санагдаж билээ. Амраад удаагүй байтал аав “Миний охин одоо ажилдаа ор” гэсэн. Шүд эрүү нүүрний эмгэг судлалын төв эмнэлэгт нүүр амны ерөнхий их эмчээр орж, ажил, амьдралынхаа гарааг эхэлж байлаа. 2007-2011 онд Япон улсад докторантурт суралцаж, анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.

-Аав тань хутагт хувилгаадын өлгий нутагт төрснөөрөө бахархдаг юм билээ?

-Завхан аймгийн Шилүүстэй сум аавын маань төрсөн нутаг. Бидэнд аав нутаг ус, ураг төрөл, ах дүүсийнхээ талаар их ярьдаг. Хүнийг хараад л аль нутгийн, ямар үндэс угсаатай болохыг аялгаар нь сайн мэднэ. Үндэснийхээ түүх соёл, ёс заншлаар их бахархдаг. ЭМШУИС-ийн сургалтын албаны декан А.Гүрбадам багштай найз. Хоёулаа бөхийн хорхойтой. Бөхчүүдээс Б.Бат-Эрдэнэ аварга, Ц.Цэрэнпунцаг гарьд, улсын харцага Ц.Дамдинтай ойр дотно нөхөрлөдөг. Жил бүр аварга, гарьдын ахалж гарсан бөхийн галаар зочилж, бөхчүүдтэй наадмын тухай сонирхолтой яриа өрнүүлдэг. Уртын дуунаас “Эр бор харцага”, “Ар хөвчийн унага” дууг дуулах дуртай. Алдарт дуучин П.Адарсүрэнгийн дууг байнга сонсоно. Амьд сэрүүн байхад нь уулзаж явсан гэдэг. Бид хүүхэд байхдаа аавынхаа нутагт очдог байв. Аав маань Отгонтэнгэр хайрхан, Очирваань уулын бэлд төрж, өвөр хормойд нь тоглож өссөн тухайгаа сонирхуулан ярьж, дагуулж очдог байсан нь одоо ч мартагддаггүй юм. Нутгийнхаа Анида хэмээх хувилгааныг шүтэж, эрдэм ном, авьяас билгийг нь эрхэмлэн дээдэлж ирсэн.

-Н.Пүрэвжав эмчийг аймаг болгонд шүдний эмнэлэг байгуулж, хүүхдийн шүдний өвчлөлийг бууруулахад багагүй хувь нэмэр оруулсан гэж сонссон?

-Аав маань 1998-2002 онд амны хөндийн эрүүл мэнд үндэсний хөтөлбөрийг Эрүүл мэндийн яамны ерөнхий мэргэжилтэн байхдаа боловсруулсан. Мөн Монголын шүдний холбооны даргаар ажиллаж байхдаа аймаг, сум, Улаанбаатар хотын гэр хорооллын сургуулиудад Тайванийн шүдний холбоотой хамтарч, шүдний иж бүрэн кабинет нээж байлаа. Мэргэжлийнхээ дагуу томоохон судалгааны бүтээлүүд туурвиж, гарын авлага, ном болгож хэвлүүлсэн гээд яриад байвал их зүйл бий. Ер нь эрүүл мэндийн салбарт аавын маань хийсэн ажил, оруулсан хувь нэмэр их.

-Аавынхаа ямар зан чанараар бахархдаг вэ?

-Шударга зантай, олонтой нээлттэй харилцдаг. Шүүмжлэхээсээ илүү сайн зөвлөгч. Хааяа нэг зэмлэсэн үг нь жинтэй. Сэтгэлээс тэр бүр амархан мартагдахгүй. Хүний алдаа, дутагдлыг нүүрэн дээр түс тас хэлчихнэ. Өөрийн гэхээсээ бусдын хүүхдэд өөрийн сурсан эрдэм, туршлагаасаа харамгүй хуваалцахыг эрхэмлэдэг.

-Ээж тань аавтай чинь адилхан Пүрэвжав нэртэй гэсэн байх аа?

-Тийм ээ. Ээжийг минь Б.Пүрэвжав гэдэг. Завхан аймгийн Ургамал сумынх. Математикийн багш мэргэжилтэй, ШУТИС-д багшилдаг. Манай ээж тайван зантай, аливаа зүйлийг нухацтай удаан бодож шийдвэр гаргадаг. Би аав, ээжийнхээ аль алиных нь занг дуурайсан. Надад аавын шударга, ээжийн юманд хүлээцтэй ханддаг зан байдаг. Намайг бага байхад хүмүүс манайх руу залгаад Пүрэвжавтай ярья гэхээр өөдөөс нь аавтай юу, ээжтэй юү гэж асуудаг байлаа. Заримдаа асуухаасаа залхуураад аавтай л ярих байлгүй гээд утсаа өгөхөөр ээжийн шавь нар залгасан байдаг юм. Би айлын том охин, хоёр дүүтэй. Дүү Зөнбилэгт шүдний эмч мэргэжилтэй, эхнэр нь бас шүдний эмч. Япон улсад докторантурт суралцаж байгаа. Дүү Золбоот харилцаа холбооны салбарт ажилладаг.

 

Г.БАТЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/w/49994

Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын концертмейстр, хийлч Ц.МӨНХБОЛД: СЭТГЭЛИЙН БАЯР, ГУНИГ БҮХЭН ХИЙЛИЙН АЯЛГУУГААР ДАМЖИН ГАРДАГ

Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын концертмейстр, хийлч Ц.Мөнхболдтой ярилцлаа.

-Амралтын өдөр байтал та бэлтгэлээ хийгээд сууж байна. Ингэж өдөр бүр бэлтгэл хийж, уйгагүй хөдөлмөрлөсөн учраас л өнөөдрийн өндөрлөгт хүрсэн байх даа.

-Өөрийг тань хүлээх зуураа тоглож байлаа. Миний хийх ёстой ажил хөгжим тоглох. Бэлтгэлээ тогтмол хийвэл сайн хөгжимчин болно. Хөгжмийг судалж, сурч хэзээ ч дуусдаггүй учраас өдөр бүр суралцаж байдаг. Насан туршдаа л сурна. Найман настайгаасаа эхэлж хийл тоглолоо. Хөгжим бүжгийн коллежид 12, ОХУ-д таван жил сураад өдгөө 25 жил ажилласан ч сураагүй, чадахгүй зүйл их байна. Нарийн мэдрэмж шаардсан хэцүү мэргэжил л дээ.

-ОХУ-ын ямар сургуульд сурсан юм бэ?

-Екатеринбург хотын Уралын хөгжмийн их сургуулийг төгссөн. Манай сонгодог хөгжмийн боловсон хүчин тус сургуульд бэлтгэгдсэн гэхэд болно. Монголын урлаг Оросын школоор хөгжсөн шүү дээ.

-Манай сонгодог хөгжим хэрвээ Европын бусад орны школоор хөгжсөн бол ямар байх бол?

-Оросын школ бол сэтгэлээсээ тоглох. Харин Баруун Европын орнуудын школ нь жинхэнэ сонгодог. Сэтгэлээсээ гэхээс илүү хөгжмөө маш нарийн техникүүдээр тоглодог. Гэхдээ Оросын школ монгол хүнд их ойрхон байдаг. Хөгжимчин хүн чадваржихын тулд орон орны школыг судалж, сурах хэрэгтэй. Энд нэг зүйл хэлмээр байна. Манай урлагт боловсон хүчин дутмаг байна. Хөгжим бүжгийн коллежийн сонгодог хөгжмийн ангийнхан төгсөөд ДБЭТ, Улсын филармонид ихэнхдээ ирдэг. Тэдэнд ямар ч дадлага алга. Манай театр нэг бүтээлээ хэдхэн удаа тоглоод больдогг үй. П.И.Чайковскийн “Хунт нуур”-ыг гэхэд жил бүр хэд хэдэн удаа тоглодог. “Хунт нуур”-ыг 10, 20 жил тоглосон хүн байна. Гэтэл дөнгөж сургуулиа төгсөж ирсэн хүүхэд оркестрт суугаад үүнийг тоглож байна. Ийм газар манайхаас өөр байхгүй нь лавтай. Энэ бол алдарт Чайковскийн бүтээлийг басаж байгаа хэрэг. Бид шинэ хүнээ сургах гэж нэлээд ажиллана. Нөгөөх нь бидний ажлаас доош татаад л. Хэн хэндээ хүндрэл учруулдаг. Тиймээс ХБК-ийн оюутнуудыг сурч байх хугацаанд нь театруудтай гэрээгээр ажиллуулах ч юм уу, яамны зүгээс ямар нэг бодлого хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна. Манай театрын удирдлагууд ч энд анхаарах хэрэгтэй. Одоо манайд контрабасс тоглодог ганцхан хүн байна. Б.Лхагвасүрэн гээд настай хүн л дээ. Тэр хүн гавьяаныхаа амралтаа авахаар манайх контрабасс хөгжимчингүй л болно гэсэн үг.

-Хийл хөгжимгүйгээр та өөрийгөө төсөөлж чадах уу?

-Төрсөн цагаасаа л хийлийн аялгуу сонсож өслөө. Манай ээж хийлч. Аав “Хан Хэнтий” чуулгад хөгжмийн зохиолч, удирдаачаар ажилладаг байсан. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Гомбо гэж хүн бий. Найман настайгаасаа эхэлж тоглосон учраас хийлгүйгээр өөрийгөө төсөөлж чадахгүй. Сэтгэлийн минь баяр, гуниг бүхэн энэ хөгжмийн аялгуугаар дамжин гардаг. Мөнхболд гэдэг хүн хийл тоглож байж л энэ дэлхий дээр оршин байна. Хөгжимчин болсон минь азтай хувь тавилан. Энгийн хүний ойлгодоггүй зүйлийг хөгжимчин ойлгож, түүнээсээ сэтгэлийн таашаал авдаг учраас бахархмаар мэргэжил.

-Тэгвэл хийлийн аялгуугаар өөрийгөө илэрхийлээч?

-Хийлээр хурдан хэмнэлтэй аянаас илүү удааныг тоглоход хэцүү. Гэхдээ би удаан ая тоглох дуртай. Өөрийгөө уянгын, бодлогоширсон аяаар л илэрхийлнэ дээ.

-Ер нь хийлийг яагаад заавал мөрөн дээрээ тавьж тоглодог юм бол. Хүзүү, гар чилээд хэцүү юм шиг санагддаг.

-Хамгийн зөв байрлал нь энэ байх. Өвөр дээрээ тавиад эсвэл цээжиндээ наагаад тоглохоор зарим ноотыг дарахад хүндрэлтэй байдаг. Эхэндээ хүзүү, гар, нуруу чилээд хэцүү. Яваандаа сурчихдаг юм. Дуурь, балетийн хамгийн том үзэгдэл удлаа гэхэд нэг цаг үргэлжлээд завсарладаг. Гадаадын том театруудад хөгжимчид нь ээлжлэн тоглодог. Гэтэл манай симфони найрал хөгжимчид бүх тоглолтод тоглодог. Манайхан хөгжмийг хүн тоглож байгааг ойлгохгүй хөгжим нь автоматаар дуугараад байгаа юм шиг л боддог. Хийл удаан тоглоход хамгийн хүндрэлтэй зүйл нь зүрх муутай болдог. Хөгжмөө мөрөн дээрээ тавихад зүрхтэй холбоотой судсуудыг хаадаг учраас зүрх мууддаг.

-Хөгжим зохиох бодол байдаг уу?

-Хүний зохиосон аяыг тоглож чадахаас өөрөө зохиож чадахгүй биз.

-Сонгодог хөгжмийн хатан хаан гэдэг утгаараа хийл эмэгтэй хүнд илүү тохирох юм шиг санагддаг. Гэхдээ дэлхийн алдартай хийлчдийн олонх нь эрэгтэй хүн байдаг.

-Хийл хөгжим баялаг дуугаралттай. Мэдрэмжээрээ л тоглоно. Гэтэл төгөлдөр хуурыг бэлэн даралтаар тоглодог. Бүх хөгжимтэй хосолж, маш гоё уянгалаг дуугардаг учраас хийлийг эмэгтэй хүнтэй зүйрлэдэг юм болов уу. Хөгжимчнөөс их хүч шаарддаг учраас эмэгтэй хүнээс илүү эрчүүд амжилт гаргадаг байх.

-Таны хамгийн дургүй зүйл юу вэ?

-Бага зэрэг амжилт олчихоод биеэ тоодог хүмүүст үнэхээр дургүй. Мөн бусдыг дарамталж дээрэлхдэг хүнийг тэвчдэггүй. Өндөр албан тушаал, эрх мэдэлтэй байсан ч бусдад дээрэлхүү хандах нь зохисгүй. Хүнтэй хүн гэдэг утгаар нь л харилцах ёстой. Баян, ядуу ялгаагүй бүгд л үхдэг шүү дээ.

П.ТУНГАЛАГ

 

http://www.mongolnews.mn/w/49920ЛАГ

 

Улсын филармонийн Морин хуурын чуулгын морин хуурч, менежер Ж.УУГАНТУЯА: “МАЛГАЙ НЬ ЧУХАЛ БИШ, МАЛГАЙ ДОТОРХ НЬ ЧУХАЛ” ГЭЖ ААВ ХЭЛДЭГ

Улсын филармонийн Морин хуурын чуулгын морин хуурч, менежер Ж.Уугантуяаг зочноор урилаа. Тэрбээр Төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноровын охин бөгөөд Монголын мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч юм. 

-Хөгжимчин, менежерийн албыг давхар хаших амаргүй. Хэр удаан ажиллаж байна вэ?

-Ардын жүжигчин, морин хуурч Ц.Батчулуун багшид 1990 онд шавь орсон. Морин хуурын чуулгыг 1992 онд байгуулахад багш маань шавь нараа оруулсан юм. Тэр үед би наймдугаар ангид сурч байлаа. Морин хуур бариад хоёрхон жил болсон намайг чуулгад оруулсан нь их итгэл хүлээлгэсэн хэрэг. Түүнээс хойш 22 дахь жилдээ чуулгадаа ажиллаж байна. Соёл урлагийн их сургуулийн Урлагийн менежментийн ангийг 2003 онд төгссөн. Сургуулиа төгс өөд менежерийн албыг давхар хашсан.

-Мэргэжилдээ чин сэтгэлээсээ дурласан болохоор л энэ их ажлыг амжуулдаг байх даа.

-Цагаа зөв зохицуулж, нарийн төлөвлөгөөтэй ажиллахгүй бол ажил амжихгүй. Энэ байгууллагыг үүссэн цагаас нь ажилласан болохоор гэр шиг минь санагддаг. Морин хуур хөгжимд сэтгэл зүрхээ зориулахгүй байхын аргагүй. Өнөөдөр нэг хүн “Би морин хуур сонсдоггүй байсан. Харин гадаадад амьдарч байхдаа нэг удаа хуурын аялгуу сонсоод өөрийгөө хэн болохыг мэдэрсэн. Түүнээс хойш үндэсний урлаг, спорт гээд Монголын гэсэн бүх зүйлд дуртай болсон” гэсэн. Монголоос явахаараа хүмүүс эх орныхоо ямар их үнэ цэнэтэй, эрх чөлөөтэй, сайхныг нь мэдэрдэг.

Биднийг гадаадад тоглолт хийхэд тэнд амьдарч байгаа монголчууд үнэхээр халуун дотноор хүлээж авдаг. Зарим нь уйлна. Тэгэхээр үндэсний урлаг хүний сэтгэлийг баясгахаас гадна тухайн хүнд хэн болохыг нь мэдрүүлдэг. Цалин хангамж гээд нийгмийн асуудлаас шалтгаалаад мэргэжлээрээ ажиллахг үй, дундаас нь орхидог хүн цөөнгүй. Энэ асуудлуудад бүдрэхгүй явсаар өнөөдрийг хүрсэндээ өөртөө их баярладаг.

-Урлагт амьдралаа зориулсан аав тань бас нөлөөлсөн юм болов уу?

-Би аавынхаа заасан амьдралын замаар явж байна. “Хөгжим бүжгийн коллежийн Морин хуурын ангид орох уу” гэхээр нь юу ч бодолгүй үгийг нь дагасан. Арав гаруйхан настай байсан болохоор ирээдүйн мэргэжлийн талаар мэдэхгүй шүү дээ. Аав надад зөвлөхөөс биш, шийдвэр гаргахад минь оролцдоггүй. Ааваас гадна багш, чуулгын хамт олон, морин хуур хамт сурсан Уянга маань үргэлж хамт байгаагүй бол өдий зэрэгт хүрэхг үй ч байсан юм бил үү. Уянга бид хоёр Монголын мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч.

-Эмэгтэй хүн морин хуур тоглохоор хүмүүс хэрхэн хүлээж авдаг байсан бэ?

-Эмэгтэй хүн тоглодог юм байх даа гэсэн шиг гайхаж хардаг байсан. Магадгүй морин хуурыг заавал эрэгтэй хүн тоглох учиртай гээд эмэгтэйчүүдийг эсэргүүцсэн бол би хөгжмөө орхих ч байсан юм бил үү. Морин хуурын хөгжил дэвшлийн үед тоглож байгаадаа өөрийгөө азтайд тооцдог. Намайг анх сурч байх үед морин хуураар ихэнхдээ ардын дуу тоглодог байсан бол одоо рок поп, жааз гээд бүх урсгалын хөгжим тоглож байна. Манай чуулга гэхэд дэлхийн алдарт киноны хөгжмүүдээр тоглолт хийдэг.

-Н.Жанцанноровын охин гэдэг утгаараа өөртөө өндөр хариуцлага үүрүүлдэг үү?

-Аавынхаа нэрийг хугалж болохгүй нь охины үүрэг. Гэхдээ би Н.Жанцанноровын охин учраас тийм байх ёстой гэсэн цензур тавихгүй өөрийн үзэл бодол, хүсэл мөрөөдлөөр амьдардаг. Бусад хүн ч намайг тэдний охин гэхээсээ илүү Ж.Уугантуяа гэдгээр нь үнэлэх насанд хүрсэн. Нэгэнт би морин хуурч гэдэг мэргэжил эзэмшсэн учраас чадварлаг хөгжимчин байхаас гадна уламжлалт тоглох арга барилаар нь хойч үедээ өвлүүлэх, бусдад мэдүүлэх, дэлхий дахинд түгээн дэлгэрүүлэх нь миний хүсэл зорилго. Одоо хийж байгаа бүхэн минь үүний нэг хэсэг.

-Урлагийн хүмүүс гэхээсээ илүү аав, охин хоёрын хамгийн их санаа нийлдэг зүйл юу вэ?

-Бид бие биенийхээ зөвлөгч, туслагч. Нэг нэгэндээ итгэдэг учраас бүхий л зүйлд санал нэгддэг. Мэдээж аав надаас бүх зүйлээрээ чадварлаг ч охиноосоо зөвлөгөө авах тохиолдол гардаг.

-Урмыг нь хугалсан үед хатуухан үг хэлнэ биз?

-Дуугаа хураачихдаг юм. Урам нь хугарснаа хэлдэггүй ч надад мэдрэгддэг. Хааяа л тэрийг тэгээд хийчихгүй дээ гэдэг.

-Та арав гаруй жилийн өмнөх нэг ярилцлагадаа дэлгүүр хэсэх зав гарахгүй юм. Тиймээс аав, ээж ийш тийшээ явахдаа авчирч өгсөн хувцсаар ихэнхдээ гангардаг гэсэн байна лээ. Тэр үед та оюутан байсан байх. Одоо өмнөхөөсөө өөрчлөгдсөн үү?

-Бараг хэвээрээ. Зайлшгүй шаардлага гарвал дэлгүүрт очдог. Урлагийн хүн ганган дэгжин, хүний нүдэнд сайхан харагдах хэрэгтэй гэдэг. Өөрийнхөөрөө л байх сайхан. “Малгай нь чухал биш, малгай доторх нь чухал” гэж аав хэлдэг. Аавынхаа хээгүй занг дуурайгаад нэг их гангарах дуртай биш юм байлгүй. Дэлгүүр хэсээд явах зав ч гардаггүй. Найз нөхөдтэйгөө уулзаад, дэлгүүр хэсээд явж буй хүүхнүүдэд заримдаа атаархдаг. Надад тийм чөлөөт цаг гарахгүй байгаа нь тоогүй ч, харамсдаггүй ээ.

-Таныг хамгийн их бухимдуулдаг зүйл юу вэ?

-Ер нь юу ч тохиолдсон тайван байхыг хичээдэг. Бүх зүйлд шалтгаан байдаг. Гэхдээ ажил төлөвлөчихөөд шалтгаанаа хэлэхгүй алга болох үед өөрийн эрхгүй бухимддаг.

-Хүн бүр тодорхой хэмжээний эд хөрөнгө, эрх мэдэл, нэр хүндтэй болохыг хүсдэг. Харин Та амьдралаас хүссэн зүйлээ авч чадаж байна уу?

-Хүн бүрт заяасан хувь тавилан байдаг. Нэр хүнд, эрх мэдэлтэй болох гэж хэчнээн хичээсэн ч чаддаггүй хүн бий. Хүний хүсэл хязгааргүй учраас өөрийнхөө хийж чадна гэсэн зүйлийг хүсэх хэрэгтэй. Явсан замаа эргээд харахад харамсахгүй байх нь миний хүсэл. Харамсаж байгаа зүйл санаанд орохгүйг бодвол хүслээ биелүүлээд байгаа юм болов уу.

-Хөгжимчид, бүжигчид дотогшоо зантай санагддаг. Сэтгэлээ үгээр биш хөгжим, үйл хөдлөлөөр илэрхийлдэг болохоор тэр байх. Харин Та харьцангуй нээлттэй юм. Зохион байгуулалтын ажил давхар хариуцдаг болохоор тэр юм болов уу.

-Магадгүй. Тухайн хүний хувийн зан төлвөөс шалтгаалдаг байх.

-Та бусдад хэр их боломж олгодог вэ?

-Боломж байхад алдана гэж үү. Бусдын хийж чадах зүйлийг би хорьж болохгүй. Би 30 гаруй хүнтэй хамтран ажилладаг. Олон жил хамт байхаар хэн нь хэн болохыг ерөнхийдөө мэднэ. Тиймээс энэ ажлыг тэр хүнээр хийлгэвэл илүү үр дүнтэй гэдгийг мэддэг. Манайхан ямар ч ажил зохион байгуулсан бүгд тэгш эрхтэй оролцдог учраас урамтай байдаг.

-Олон улсын морин хуурын наадмыг зохион байгуулах багт ажиллаж байгаа. Энэ удаагийн наадам юугаараа онцлог болох вэ?

-Дэлхийн морин хуурын холбоо 2008 онд байгуулагдаж, Олон улсын морин хуурын наадмыг хоёр жил тутамд зохион байгуулахаар болсон. Ингэхдээ уралдаан, эрдэм шинжилгээний хурлыг ээлжлэн зохион байгуулдаг. Энэ жил морин хуурын уралдаан дөрөвдүгээр сарын 26-наас тавдугаар сарын 1-нд болно. Морин хуур сонирхогчид болон морин хуур урлаачид гэсэн хоёр төрлөөр зохиож буйгаараа онцлог. Морин хуур сонирхогч олширч байгаа ч, уламжлалт арга барилаар ардын бүтээлүүдийг тоглох нь цөөн байна. Мөн морин хуурыг гарын дүйтэй хэн ч урладаг болсноор стандарт нь алдагдаж байгаа. Монголын морин хуур урлаачдын холбооноос энэ хөгжмийн стандарт ямар байхыг тогтоосон. Оролцогчдыг энэ стандартаар шалгаруулна.

 

П.ТУНГАЛАГ

http://www.mongolnews.mn/w/49960

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.