• Categories

  • Traffic

ДАЛАЙ ЛАМ:Си Зинпин авлигатай зоригтой тэмцэж байна

2014-02-21 13:00:00

Электрон хувилбар
.
DalaiLama(1)

Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам Америкийн баруун эргийн хотуудаар хоёр долоо хоног аялахаар болжээ. Энэхүү аялалтай нь холбогдуулан “ТIME” сэтгүүлийн сурвалжлагч түүнтэй ярилцсаныг товчлон хүргэе.

-Төвдийн тусгаар тогтнолын асуудал Америкийн гадаад бодлогод томоохон байр суурь эзэлдэг байсан. Харин одоо анхаарлын төвд байхаа больжээ?

-Аливаа саад бэрхшээл эхэндээ анхаарал татдаг шүү дээ. Гэхдээ Төвдийн асуудлыг дэлхий дахин харьцангуй идэвхтэй ярьдаг гэж бодож байна.

-Хятад улс эдийн засгийн гол хүчин болсон тул америкчууд тус улс дахь хүний эрхийн асуудлаар ярихаа больсон гэж та боддог уу?

-Үгүй дээ. Эрх чөлөө, ардчилал, шударга ёс гэдэг Америкийн үндсэн зарчим хэвээр үлдэнэ. Гэхдээ эдийн засгийг илүүд үзэх нь алдаа. Африк, Сирийг хар л даа. Мөнгөнөөс илүү эрхэм зүйл болох ёс суртахууны хэм хэмжээ алдагдсанаас хүний амьдрал утга учраа алдаж байна. Ёс суртахуунтай, чин шударга байна гэдэг хамгийн чухал. Эднийгээ алдвал хүн төрөлхтөнд ирээдүй байхгүй.

-Америк орон дэлхий дахины ямар асуудалд илүү анхаарал хандуулах хэрэгтэй бол?

-Байгаль орчныг хамгаалаасай гэж хүсэж байна. Америкийн зүүн эрэгт урьд хожид байгаагүй ямар их цас оров. Англи, Энэтхэгт байдал ямар байна вэ. Энэ бүхэн дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтийн л нөлөө шүү дээ. Эрдэмтэд туйлын мөс хайлж байгаа тухай, дулаарлын хор хөнөөлийн тухай их ярьж байна. Бид тэр мэргэжилтнүүдийн үгийг сайтар сонсох хэрэгтэй.

-Фэйсбүүк, Твиттер зэрэг олон нийтийн харилцааны цахим хуудсууд бидэнд хэр үр өгөөжтэй гэж та боддог вэ?

-Яаж ашиглахаас л шалтгаална. Өөртөө итгэлтэй, буурь суурьтай улсад тустай л байх. Харин биеэ хянахдаа маруухан хүнийг техник технологи төөр өгдүүлж, хордуулна. Гэхдээ технологийн дэвшлийг буруутгаж болохг үй. Яаж үр өгөөжийг нь хүртэхээ тухайн хэрэглэгчийн оюун л мэдэх хэрэг.

-Эмэгтэйчүүдэд хандах буддын шашны хандлагаас Ромын пап Франсис болон Католик сүм юу суралцаж болно гэж та бодож байна?

-Аливаа шашин шүтлэг уламжлалаа дагах нь зүйн хэрэг. Гэхдээ зарим тохиолдолд бодит байдалтай эвлэрэх хэрэгтэй. Эмэгтэйч үүдийн эрх гэдэг чухал асуудал. Хамба ламтан бодит байдлыг сайтар ухаардаг, зарчимтай хүн учраас үүнд ухаалаг хандаж чадна байх. Би түүнийг их хүндэтгэдэг. Хувраг хүнд нийцэмгүй чинээлэг амьдарч байсан нэг герман санваартны хэргэмийг хураасныг нь би сайшааж байгаа.

-Өөрийгөө зулын гол болгох талаар бодож байгаа төвд босогчдод хандаж та юу хэлэх вэ?

-Энэ бол маш эмгэнэлтэй хэрэг. Бас улс төрийн ярвигтай асуудал. Намайг одоо юу ч гэж хэлсэн Хятадын хатуу чиг шугам баримтлагчид үгийг минь мушгих болжээ. Тэгэхээр хэдэн жилийн өмнө улс төрийн үүрэг хариуцлагаас өөрийн дураар татгалзсаны хувьд би юу ч хэлэх хэрэггүй байх.

-Хятад, Энэтхэг улс хоорондоо өрсөлдөх нь Азийн бусад улсад сайн зүйл болов уу. Төвдийн тэмцэлд хэр нөлөөлж байгаа бол?

-Энэ бол яагаад ч сайн юм биш. Харилцан итгэлцэж байж л сайн түншлэл үүснэ. Сайн түншлэл эдийн засаг, боловсрол, цаашлаад оюуны хөгжилд хүргэнэ. Тэгэхээр Хятад, Энэтхэг хоёр өрсөлдөх биш хамтран ажиллах л хэрэгтэй.

-БНХАУ-ын шинэ дарга Си Зинпиний талаар та юу гэж боддог вэ?

-Тэр, авлигатай тэр маш сайн, тун зоригтой тэмцэж байна. Гэхдээ улс орноо илүү хөгжүүлье гэвэл хөдөө нутгаа анхаарах хэрэгтэй байх. Шинэ, том хот байгуулах нь чухал биш. Бас 1.3 тэрбум хятад хүн бодит байдлыг, аливаа асуудлын үнэн мөнийг мэдэх эрхтэй. Тиймээс хэвлэл мэдээллийг хянаж цагддагг үй байгаасай, шүүх засаглалаа олон улсын стандартад нийц үүлээсэй гэж бодож байна.

Г.ЛХАГВА

http://www.mongolnews.mn/w/50000

Далай лам: Би өөрийгөө хуурдаггүй

527-1391737580b7e80982666d2eff6359d306b283e9530297c52c

Нийтэлсэн: 2014-02-07 09:11:51

ОХУ-ын сэтгүүлч В.Раевский Дээрхийн Гэгээн XIV Далай ламтай ярилцлага хийсэн байна. Дээрхийн Гэгээнтэнтэй ярилцахаас эмээж байсан сэтгүүлч Далай ламыг асуултуудад энгийнээр хариулж, тоглоом хийн инээж байсныг дурьдаад, түүн шиг бусад хүний төлөө шаналах хүнийг олоход хэцүү гэж дүгнэжээ.

-Гэгээнтэн та уурладаг уу?

-Мэдээж, уурлах үе гардаг. Надад тэнэг асуулт тавихад уур хүрдэг. (Өрөөнд байсан хүмүүс инээв)

-Зарим хүмүүс сайн зүйл хийж байна гэж боддог ч үнэндээ бусдад хор хөнөөл учруулах нь бий. Жишээ нь, хүнд туслах гээд амьдралд нь гай болно. Бүх хүн сайн үйл бүтээх хүсэлтэй. Гэхдээ үүнийг өөр, өөрөөр ойлгодог байх. Таныхаар сайн үйл гэж юу вэ?

-Би үргэлж л бид бүгд нийгмийн бүтээгдэхүүн гэж ярьдаг. Шоргоолж юм уу зөгийг харахад эдгээр шавжинд шашин, хууль дүрэм байхгүй. Гэхдээ байгаль эх нэг шоргоолж нь бусдаасаа хамааралтай байхаар бүтээсэн. Бусад амьтад ч, бид ч ялгаагүй нийгмийн амьтад. Бид арай л илүү ухаантай юм.

Хүмүүс үргэлж л би, би, би гэж өөрийнхөөрөө батлахыг хичээдэг. Хувиа хичээсэн зан гэж битгий бодоорой, энэ бол хэвийн үзэгдэл. Харин хувиа хичээх тэнэг зан бол асуудалтай. Бид зөвхөн өөртөө төдийгүй бусдад анхаарал халамж тавьдаг. Учир нь бидний амьдрал бусдын амьдралаас шалтгаалж байдаг.

Бид хоорондоо эв найртай, итгэлтэй байж л хөгжинө. Өөр дээрээ жишээ авахад би Буддын шашинтай, Далай лам. Би онцгой хүн… Хэрвээ би ингэж бодох юм бол өөрийгөө шоронд хийлээ гэсэн үг. “Далай ламын ёс журам” гэсэн шорон. Тиймээс би өөрийгөө хуурах хэрэггүй: би бусдын л адил хүн шүү дээ.

Надад бусдаас ялгарах оюун ухаан, сэтгэл хөдлөл, бие бялдар байхгүй. Хэрвээ өөрийгөө бусдаас ялгаатай гэж тусгаарлаж эхлэх юм их олон асуудлыг өөртөө бий болгоно. Аяндаа л асуудал тулгарч, зовохоос гадна өөрийгөө давуу талтай гэх мэдрэмж бүр лавширна. Эндээс стресс үүснэ, стрессээс болж өөрөө тарчилна. Дараа нь юу болох вэ. Ямар ч сайн зүйл гарахгүй.

-Тэгэхээр та бусдад сайн зүйл хийх гэсэн ч ямар нэгэн байдлаар буруу болох тохиолдол хэзээ ч гарч байгаагүй юү?

-Үгүй гэж бодож байна. Би Буддын шашинтай, сахил хүртсэн гэлэн хүн. Тэгэхээр би бие, сэтгэлээрээ бүх хүн, амьтан амар мэнд, элбэг хангалуун байхыг ерөөж байдаг. Үүнийхээ хариуд ямар нэгэн шагнал хүлээх ёсгүй. Хэрвээ чи ямар нэгэн зүйл хүлээж байгаа бол бизнесмэн юм. Эсвэл бизнес эрхэлдэг эмэгтэй. Учир нь бизнест сайн зүйл хийгээд ашиг олдог. Харин хүн чамд яаж хандаж байгаа нь чухал биш.

-Муу зүйлтэй хамт хийх сайн зүйл гэж байх уу? Хил заагийг нь яаж тогтоох вэ?

-Ойрын үедээ ашиг тусаа өгөхгүй ч цаашдаа сайн үр дүн өгөх үйл хэрэг байж болно. Тэгвэл энэ ажилд оролцож болно шүү дээ. Сайн муугийн заагийг өөрийн ухаанаар тунгаах хэрэг.

-Тэгвэл муу зүйл хийж байж сайн үйл бүтээх үү. Жишээ нь, хар тамхи зарж, гэр бүлээ тэжээх ч юм уу?

-Хэрвээ өөр ямар ч арга байхгүй бол… гэсэн ч энэ бол хэцүү зүйл. Хар тамхи зарах зорилго нь мөнгө олох. Олсон мөнгөөрөө гэр бүлдээ тусална.

Гэхдээ хар тамхи нь хэн нэгэн хүний амьдралыг нураадаг. Тийм учраас ийм зүйл хийхгүй байсан нь дээр. Юу гэдэг билээ, их хөрөнгөтэй том компани, биш ээ картель (том хөрөнгөтнүүдийн эв­сэл) гэдэг. Латин Америкт байдаг. Тэд хар тамхи зарж, гэр бүлээ тэжээдэг. Хамгийн гол нь хар тамхи бусдад маш аюултай. Үүнийг эргэцүүлэх хэрэгтэй. Тэгэхээр ийм зүйл хийхгүй байсан нь хамаагүй дээр.

Н.Тунгалаг

Эх сурвалж:

http://sonin.mn/news/easy-page/23802

ЭМШУИС-ийн Нүүр ам судлалын сургуулийн тэнхмийн эрхлэгч, доктор профессор Н.Пүрэвжав, түүний охин тус сургуулийн Нүүр амны согог гажиг заслын тэнхимийн багш, анагаах ухааны доктор П.Жавхлан

ЭНХИЙН МАНААНД ЗОГССОН ААВ, ОХИН ХОЁР

 Монгол Улсын гавьяат эмч, ЭМШУИС-ийн Нүүр ам судлалын сургуулийн тэнхмийн эрхлэгч, доктор профессор Н.Пүрэвжав, түүний охин тус сургуулийн Нүүр амны согог гажиг заслын тэнхимийн багш, анагаах ухааны доктор П.Жавхлан нарыг “Удам залгамж” буландаа урьж, ярилцлаа.

-Шүд, нүүрний эмгэг судлалын төв ч өдөр бүр ачаалалтай ажиллах юм аа. Та өдөрт хэчнээн хүн хүлээн авч үздэг вэ?

-Манай эмнэлэг 30 гаруй эмчтэй, өдөрт 300-400 гаруй хүн үйлчлүүлдэг болохоор ачаалал ихтэй ажилладаг. Улаанбаатар хотод шүдний эмнэлэг цөөнгүй байдаг ч манайхыг зорьж ирдэг хүн олон. Нэг эмнэлэг ингэж ачаалалтай ажиллах нь эрүүл мэндийн салбарын менежментийн буруу бодлоготой холбоотой. Хувийн эмнэлэг иргэдэд төлбөртэй үйлчилгээ явуулна, улсын эмнэлэг үнэ төлбөргүй, даатгалаар үйлчилнэ гэсэн заалт бий. Монголчууд үнэгүй юманд нугасгүй гэж ярьдаг даа. Тиймээс хүмүүс үнэгүй үйлчилгээ рүү хошуурч, эмчлүүлэхээр ирж байна шүү дээ.

-Та Монголын анхны шүдний хувийн эмнэлгийг байгуулсан шүү дээ. Эмнэлэг байгуулах санаа хэрхэн төрсөн бэ ?

-1990 онд ОХУ-д докторын зэрэг хамгаалаад иртэл Монгол зах зээлд шилжиж, олон хүн ажилгүй болж, гудамжинд гарсан байлаа. Орост байхдаа Горбачёвын өрнүүлсэн өөрчл өн байгуулалтыг нүдээрээ харж, тэр тухай уншиж судалсан. Тэр үед би 38 настай байж. Монголын залуус ардчиллыг дэмжиж эхлэхэд би нэгдсэн. Гэхдээ улс төрийн байр сууринаас бус, эзэмшсэн мэргэжилдээ тулгуурлаж, ажил, үйл хэргээрээ дэмжсэн юм шүү. Тэр үед надад Монгол Улсад хувийн хэвшлийн эрүүл мэндийн салбар байгуулж, ажиллах нь зүйтэй гэж мэргэжил нэгтэй найз нөхөд маань зөвлөсөн. Тэд “Бүх үйл ажиллагаа төрийн нуруун дээр явдаг социалист системийг халж, олон нийтийн байгууллагын нуруун дээр төрийн зарим үйлчилгээг явуулах хэрэгтэй. Та өөрийнхөө үйл ажиллагааг үүн рүү чиглүүлээч” гэсэн. Тухайн үед ардчиллыг дэмжсэн хүн ажлаасаа шууд халагддаг байлаа. 1992 онд ажлаасаа халагдсаны дараа шавь нартайгаа хамтарч, хувийн эмнэлэг байгуулсан.

Монголын эмч нарын нийгэмлэгээс тусдаа буурь засаж, шүдний техникч, эмч, эрүүл ахуйг мэргэжилтнүүдийг нэгтгэсэн олон нийтийн байгууллагатай болъё гэж шийдэн, багш нартайгаа зөвлөлдсөний эцэст Монголын шүдний мэргэжилтний холбоо байгуулав. Шүдний эмнэлэг байгуулсан миний түүх их сонирхолтой. Тэр үед бэлэн мөнгө өнөөгийнх шиг байсангүй. “Монос” группийн ерөнхийлөгч Л.Хүрэлбаатар бид хоёр орос цэргийн ангид хэдэн шил архи, хивстэй очоод л би шүдний кабинетийг багажтай нь, Л.Хүрэлбаатар эмийн аптекийг нь авч байлаа. Түүнээс хойш андын маань удирдсан байгууллага шилдгээр шалгарч, Монголын эрүүл мэндийн салбарт тэргүүлж байна. Байгууллагаа зөв удирдаж өнөөгийн өндөрлөгт хүргэж чадсан найзаараа бахархдаг. Найзынхаа Төрийн шагналын найранд уригдах үедээ би энэ дурсамжаа хошигнож ярьсан шүү.

-Таныг өвөөгийнхөө тухай ном бичиж байгаа гэж сонслоо?

-Манай өвөө 1902 онд төрсөн, Ч.Лувсандагва хэмээх оточ, маарамба хүн байсан. 1973 онд аравдугаар ангиа дүүргэх жил өвөөдөө “Би АУДС-ийн хуваарь авлаа, эмч мэргэжилтэй болно” гэж хэлэхэд “За болж дээ, миний хүү. Манайхан дотор хүмүүст тус хүргэх хүн хэрэгтэй байсан юм. Өвөө нь олонд тусалж, насны эцэст хүрлээ. Миний орыг чи одоо залгаж ав. Сургуульдаа хурдан очиж, сайн сур” гэж хэлсэн. Өвөөгийн минь энэ үг надад хэлсэн хамгийн сүүлчийн захиас байв. Өвөө минь нутгийнхаа эрдэм номтой хувилгаадтай судар солилцож, нууцаар уншина.

Хүн, амьтны хөл хөдөлгөөн татрахаар өвөө унших судруудаа надаар үүрч дүүрүүлж авчруулдаг байв. Хааяа сониуч зан хөдөлж, өвөөгөөсөө “Таны номыг сонирхож үзье” гэж гуйхад “Миний хүү энэ номыг үзэх арай болоогүй байна. Өөрт хэрэгтэй номоо эхлээд үз. Чиний үзэж буй ном, энэ судар хоёрт нэг зүйлийн тухай өгүүлсэн байгаа. Өвөө нь судар уншсаар номын учрыг олсон. Миний хүү эрдэм сайн сурч, ном уншвал хожим учрыг нь олж, ойлгох болно. Номын буян чамд хэзээ нэгэн цагт мэдрэгдэнэ” гэж хэлдэг байв. Өвөөгийн хэлснээр би өөрийгөө одоо л номын хүчийг олж, учрыг нь ойлгосон гэж боддог.

-Өвөөгийнхөө эрдмээс өвлөсөн үү?

-Намайг хүүхэд байхад өвөө эмийн ургамал түүж, тан бэлддэг байв. Өдөр судар харж байгаад л Отгонтэнгэр ууланд гарч, эмийн ургамал түүхээр хэд хоног явна. Ургамлаа хатаасны дараа надаар нунтаглуулж нүдүүлнэ. Өвөөг минь зорьж, ирдэг хүн олон байсан даа. Тэр дундаа хүүхдийг анагаах эрдэмд гаргууд хүн байсан. Би өвөөгийнхөө эрдмийг өвлөж аваагүй ч эмийн ургамлаар жор найруулан, эмчилгээнд хэрхэн хэрэглэдэг байсан талаар ном бичиж байгаа. Өвөөгөөсөө эмчилгээнд хэрэг болох чухал зүйлүүдийг асууж байх минь яав даа гэж хааяа харамсдаг юм. Амьд сэрүүн байхдаа бидэнд цөөн хэдэн судар үлдээж, үлдсэнийг нь Отгонтэнгэр ууланд хүн олж мэдэхээргүй газар нуусан. Бид одоо ч олж чадаагүй. Өвөө маань хоньчин болж, хэлмэгдүүлэлтээс аврагдсан юм шүү дээ. Гандсан дээлтэй, ганц цагаан морьтой, шилбүүр бариад хонь хариулдаг байсан. Хаашаа явах, хэнтэй уулзахыг нь хүртэл байнга хянана. Тийм их дарамт дунд өвөө минь олон жил амьдарсан даа.

-Та хүүхдүүдээ эмч болгох гэж багаас нь бэлдсэн үү?

-1992 онд хувийн эмнэлэг байгуулаад л охин, хүү хоёроо эмч болгохоор зорьсон. Тэр үед хувийн эмнэлэгт ажиллах эмч олддоггүй байлаа. Охин маань долоо, хүү тав, бага охин хоёрдугаар ангид сурдаг байсан. Зуны амралт эхлэнгүүт гурван хүүхдэдээ цагаан халаад өмсгөөд, багаж угаалгаж, цэвэрлүүлнэ. Том охиноо АУДС-ийн оюутан болоход амралтаа авсан сувилагчийн оронд цалингүй ажиллуулдаг байв. Эмчийн ажлын зовлон, жаргалыг эртнээс мэдрэг гэж ажиллуулдаг байсан нь хожим хүүхдүүдэд минь хэрэг болсон. Би ач, зээ нараа эмч болгоно гэж боддог.

-Та яруу найраг сонирхож, шүлэг бичдэг болсон тухайгаа яриач?

-Би амьдралдаа гурван удаа сэтгэл хөдөлж баярласан. 1992 онд ажлаасаа халагдчихаад ном бичлээ. Тэр үед хуушуур 100 төгрөг байв. Нэг хуушуурын үнээр нэг номоо зарна гэж бодоод “Зажилж идвэл хоол, залгиж идвэл хор” нэртэй 10 мянган ном хэвлүүллээ. Тэгсэн хүмүүс хуушуур авч идээд, номыг маань худалдаж авдаггүй ээ. Тэр ном хүн, хүний гар дамжиж явсаар хөгжмийн зохиолч, гавьяат багш Л.Галмандахад очиж л дээ. Л.Галмандах “Цахиур цухуйлаа” шүлгэнд маань ая хийж, сургуулийнхаа Д.Болорцэцэг гэдэг охиноор дуулуулсан. Тэр охин ЭМШУИС-ийн 65 жилийн хүндэтгэлийн ойн баярын концерт дээр энэ дууг дуулахад Ц.Лхагвасүрэн захирал сургуульдаа урилгаар сургах санал тавьсан. Одоо Д.Болорцэцэг эмч мэргэжлээр суралцаж байна.

-Та бас зээдээ зориулж “Ач минь, зээ минь” дууны шүлэг бичсэн гэл үү?

-Тийм ээ. Анхны зээгээ хараад өвөө боллоо гэж сэтгэл догдолж их баярласан. Том охин маань ээж болж, намайг өвөө болгоход сэтгэл догдолж, их баярласан. Том охиноо төрөхөд нь зээгээ ардын эмч Б.Жав, клиникийн I амаржих газрын зөвлөх эмч М.Энхтуяа нартай хамт эх барьж авсан. Зээгээ час хийтэл уйлахыг сонсоод, догдолж зогсох мөчид “Ач минь, зээ минь” дууны мөр орж ирсэн. Энэ дууг “Улаанбаатар” чуулгын гоцлол дуучин Д.Баасанжав дуулсан. Дараахан нь ээждээ зориулж “Бурхан од ижий минь” шүлэг бичсэн. Энэ шүлгэнд төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал агсан ээждээ зориулан ая хийхэд, Завхан аймгийн хөгжимт драмын театрын гавьяат жүжигчин Х.Оюунцэцэг дуулж олны хүртээл болгосон.

-Аав тань таныг эмч бол гэж ятгасан уу, эсвэл өөрийнхөө хүслээр мэргэжлээ сонгов уу?

-Миний хүүхэд нас эмнэлгийн орчинд өнгөрсөн. Аавынхаа ажил дээр очиход эм, эмнэлгийн үнэр танил дотно гоё санагддаг байж билээ. Аав намайг өглөө цэцэрлэгт хүргэж өгчихөөд, орой ажил дээрээ дагуулж ирнэ. Шүдний эмч мэргэжлийг сонгох эх суурь хүүхэд байхад ингэж тавигдсан даа. Би ажилдаа дуртай. Аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөндөө баярладаг.

-Эмчийн мэргэжил сайхан ч амрах завгүй ажилладаг. Хааяа шантрах тохиолдол гардаг уу?

-Би ЭМШУИС-ийг дүүргээд л мэргэжлээрээ ажилласан. Оюутны ширээний араас дөнгөж боссон надад эхэндээ туршлага дутаж, сандрах зүйл бишгүй тулгардаг байв. Тийм үед аав маань дэргэд байж, эмч хүн сэтгэлзүйгээ хэрхэн бэлдэж, ажилдаа яаж хандах талаар зөвлөдөг байлаа. Надад хүнтэй зөв харилцах соёлоос эхлээд аливаа зүйлд шинжлэх ухаанч байдлаар хандах тал дээр зааж сургасан зүйл их. Би аавынхаа ажлын арга барил, туршлагаас одоо ч суралцсаар яваа. Аав маань “Эмч хүн хүнлэг, энэрэнгүй байх ёстой. Үйлчлүүлэгчээ хүндэлж, эелдэг зөөлөн харилц. Хүний шүдийг үзэж байхдаа аман дээр нь лантуу тавьсан мэт сэтгэгдэл төрүүлж болохгүй. Гараа өд шиг хөнгөн байлгаж, хурдан, шуурхай үйлчилбэл үйлчлүүлэгчид тань таатай санагдана” гэж захидаг. Хүн үзэж байхдаа аавынхаа хэлсэн үгийг санаж, сайхан сэтгэгдэл төрүүлэх юмсан гэж хичээдэг. Эмч хүн өвчтөнөө эдгэхийг харах тэр мөч хамгийн сайхан. Тэдний “баярлалаа” гэдэг үг эрч хүч, урам өгдөг юм шүү дээ.

-Өвөөгөө оточ, маарамба байсан тухай ааваасаа сонсчихоод ямар бодол төрж байв?

-Аав маань нагац өвөг Ч.Лувсандагва, авга өвөг Б. Дарам нарыг гайхалтай эрдэм номтой хүн байсныг бидэнд сонирхуулж ярьдаг байв. Өвөө минь хошуу нутагтаа алдартай оточ, маарамба байсан гэдэг. Аюулт өвчнөөс олон хүн аварч, эдгээсэн болохоор нутгийнх нь олон ачтанаа хэмээн бодож, зургийг нь хоймортоо бурхан мэт залдаг байсан гэнэ лээ. Өвөөгийнхөө тухай анх сонсчихоод “Би алтан гартай, эрдэм номтой, сайхан сэтгэлтэй өвөөтэй байсан байна шүү дээ” гэж их бахархаж байлаа.

-Сургуулиа дүүргээд аавынхаа эмнэлэгт ажилд орсон уу?

-Сургуулиа дүүргэсний дараахан нэг их том ачаа нуруунаасаа авсан мэт санагдаж билээ. Амраад удаагүй байтал аав “Миний охин одоо ажилдаа ор” гэсэн. Шүд эрүү нүүрний эмгэг судлалын төв эмнэлэгт нүүр амны ерөнхий их эмчээр орж, ажил, амьдралынхаа гарааг эхэлж байлаа. 2007-2011 онд Япон улсад докторантурт суралцаж, анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.

-Аав тань хутагт хувилгаадын өлгий нутагт төрснөөрөө бахархдаг юм билээ?

-Завхан аймгийн Шилүүстэй сум аавын маань төрсөн нутаг. Бидэнд аав нутаг ус, ураг төрөл, ах дүүсийнхээ талаар их ярьдаг. Хүнийг хараад л аль нутгийн, ямар үндэс угсаатай болохыг аялгаар нь сайн мэднэ. Үндэснийхээ түүх соёл, ёс заншлаар их бахархдаг. ЭМШУИС-ийн сургалтын албаны декан А.Гүрбадам багштай найз. Хоёулаа бөхийн хорхойтой. Бөхчүүдээс Б.Бат-Эрдэнэ аварга, Ц.Цэрэнпунцаг гарьд, улсын харцага Ц.Дамдинтай ойр дотно нөхөрлөдөг. Жил бүр аварга, гарьдын ахалж гарсан бөхийн галаар зочилж, бөхчүүдтэй наадмын тухай сонирхолтой яриа өрнүүлдэг. Уртын дуунаас “Эр бор харцага”, “Ар хөвчийн унага” дууг дуулах дуртай. Алдарт дуучин П.Адарсүрэнгийн дууг байнга сонсоно. Амьд сэрүүн байхад нь уулзаж явсан гэдэг. Бид хүүхэд байхдаа аавынхаа нутагт очдог байв. Аав маань Отгонтэнгэр хайрхан, Очирваань уулын бэлд төрж, өвөр хормойд нь тоглож өссөн тухайгаа сонирхуулан ярьж, дагуулж очдог байсан нь одоо ч мартагддаггүй юм. Нутгийнхаа Анида хэмээх хувилгааныг шүтэж, эрдэм ном, авьяас билгийг нь эрхэмлэн дээдэлж ирсэн.

-Н.Пүрэвжав эмчийг аймаг болгонд шүдний эмнэлэг байгуулж, хүүхдийн шүдний өвчлөлийг бууруулахад багагүй хувь нэмэр оруулсан гэж сонссон?

-Аав маань 1998-2002 онд амны хөндийн эрүүл мэнд үндэсний хөтөлбөрийг Эрүүл мэндийн яамны ерөнхий мэргэжилтэн байхдаа боловсруулсан. Мөн Монголын шүдний холбооны даргаар ажиллаж байхдаа аймаг, сум, Улаанбаатар хотын гэр хорооллын сургуулиудад Тайванийн шүдний холбоотой хамтарч, шүдний иж бүрэн кабинет нээж байлаа. Мэргэжлийнхээ дагуу томоохон судалгааны бүтээлүүд туурвиж, гарын авлага, ном болгож хэвлүүлсэн гээд яриад байвал их зүйл бий. Ер нь эрүүл мэндийн салбарт аавын маань хийсэн ажил, оруулсан хувь нэмэр их.

-Аавынхаа ямар зан чанараар бахархдаг вэ?

-Шударга зантай, олонтой нээлттэй харилцдаг. Шүүмжлэхээсээ илүү сайн зөвлөгч. Хааяа нэг зэмлэсэн үг нь жинтэй. Сэтгэлээс тэр бүр амархан мартагдахгүй. Хүний алдаа, дутагдлыг нүүрэн дээр түс тас хэлчихнэ. Өөрийн гэхээсээ бусдын хүүхдэд өөрийн сурсан эрдэм, туршлагаасаа харамгүй хуваалцахыг эрхэмлэдэг.

-Ээж тань аавтай чинь адилхан Пүрэвжав нэртэй гэсэн байх аа?

-Тийм ээ. Ээжийг минь Б.Пүрэвжав гэдэг. Завхан аймгийн Ургамал сумынх. Математикийн багш мэргэжилтэй, ШУТИС-д багшилдаг. Манай ээж тайван зантай, аливаа зүйлийг нухацтай удаан бодож шийдвэр гаргадаг. Би аав, ээжийнхээ аль алиных нь занг дуурайсан. Надад аавын шударга, ээжийн юманд хүлээцтэй ханддаг зан байдаг. Намайг бага байхад хүмүүс манайх руу залгаад Пүрэвжавтай ярья гэхээр өөдөөс нь аавтай юу, ээжтэй юү гэж асуудаг байлаа. Заримдаа асуухаасаа залхуураад аавтай л ярих байлгүй гээд утсаа өгөхөөр ээжийн шавь нар залгасан байдаг юм. Би айлын том охин, хоёр дүүтэй. Дүү Зөнбилэгт шүдний эмч мэргэжилтэй, эхнэр нь бас шүдний эмч. Япон улсад докторантурт суралцаж байгаа. Дүү Золбоот харилцаа холбооны салбарт ажилладаг.

 

Г.БАТЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/w/49994

Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын концертмейстр, хийлч Ц.МӨНХБОЛД: СЭТГЭЛИЙН БАЯР, ГУНИГ БҮХЭН ХИЙЛИЙН АЯЛГУУГААР ДАМЖИН ГАРДАГ

Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын концертмейстр, хийлч Ц.Мөнхболдтой ярилцлаа.

-Амралтын өдөр байтал та бэлтгэлээ хийгээд сууж байна. Ингэж өдөр бүр бэлтгэл хийж, уйгагүй хөдөлмөрлөсөн учраас л өнөөдрийн өндөрлөгт хүрсэн байх даа.

-Өөрийг тань хүлээх зуураа тоглож байлаа. Миний хийх ёстой ажил хөгжим тоглох. Бэлтгэлээ тогтмол хийвэл сайн хөгжимчин болно. Хөгжмийг судалж, сурч хэзээ ч дуусдаггүй учраас өдөр бүр суралцаж байдаг. Насан туршдаа л сурна. Найман настайгаасаа эхэлж хийл тоглолоо. Хөгжим бүжгийн коллежид 12, ОХУ-д таван жил сураад өдгөө 25 жил ажилласан ч сураагүй, чадахгүй зүйл их байна. Нарийн мэдрэмж шаардсан хэцүү мэргэжил л дээ.

-ОХУ-ын ямар сургуульд сурсан юм бэ?

-Екатеринбург хотын Уралын хөгжмийн их сургуулийг төгссөн. Манай сонгодог хөгжмийн боловсон хүчин тус сургуульд бэлтгэгдсэн гэхэд болно. Монголын урлаг Оросын школоор хөгжсөн шүү дээ.

-Манай сонгодог хөгжим хэрвээ Европын бусад орны школоор хөгжсөн бол ямар байх бол?

-Оросын школ бол сэтгэлээсээ тоглох. Харин Баруун Европын орнуудын школ нь жинхэнэ сонгодог. Сэтгэлээсээ гэхээс илүү хөгжмөө маш нарийн техникүүдээр тоглодог. Гэхдээ Оросын школ монгол хүнд их ойрхон байдаг. Хөгжимчин хүн чадваржихын тулд орон орны школыг судалж, сурах хэрэгтэй. Энд нэг зүйл хэлмээр байна. Манай урлагт боловсон хүчин дутмаг байна. Хөгжим бүжгийн коллежийн сонгодог хөгжмийн ангийнхан төгсөөд ДБЭТ, Улсын филармонид ихэнхдээ ирдэг. Тэдэнд ямар ч дадлага алга. Манай театр нэг бүтээлээ хэдхэн удаа тоглоод больдогг үй. П.И.Чайковскийн “Хунт нуур”-ыг гэхэд жил бүр хэд хэдэн удаа тоглодог. “Хунт нуур”-ыг 10, 20 жил тоглосон хүн байна. Гэтэл дөнгөж сургуулиа төгсөж ирсэн хүүхэд оркестрт суугаад үүнийг тоглож байна. Ийм газар манайхаас өөр байхгүй нь лавтай. Энэ бол алдарт Чайковскийн бүтээлийг басаж байгаа хэрэг. Бид шинэ хүнээ сургах гэж нэлээд ажиллана. Нөгөөх нь бидний ажлаас доош татаад л. Хэн хэндээ хүндрэл учруулдаг. Тиймээс ХБК-ийн оюутнуудыг сурч байх хугацаанд нь театруудтай гэрээгээр ажиллуулах ч юм уу, яамны зүгээс ямар нэг бодлого хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна. Манай театрын удирдлагууд ч энд анхаарах хэрэгтэй. Одоо манайд контрабасс тоглодог ганцхан хүн байна. Б.Лхагвасүрэн гээд настай хүн л дээ. Тэр хүн гавьяаныхаа амралтаа авахаар манайх контрабасс хөгжимчингүй л болно гэсэн үг.

-Хийл хөгжимгүйгээр та өөрийгөө төсөөлж чадах уу?

-Төрсөн цагаасаа л хийлийн аялгуу сонсож өслөө. Манай ээж хийлч. Аав “Хан Хэнтий” чуулгад хөгжмийн зохиолч, удирдаачаар ажилладаг байсан. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Гомбо гэж хүн бий. Найман настайгаасаа эхэлж тоглосон учраас хийлгүйгээр өөрийгөө төсөөлж чадахгүй. Сэтгэлийн минь баяр, гуниг бүхэн энэ хөгжмийн аялгуугаар дамжин гардаг. Мөнхболд гэдэг хүн хийл тоглож байж л энэ дэлхий дээр оршин байна. Хөгжимчин болсон минь азтай хувь тавилан. Энгийн хүний ойлгодоггүй зүйлийг хөгжимчин ойлгож, түүнээсээ сэтгэлийн таашаал авдаг учраас бахархмаар мэргэжил.

-Тэгвэл хийлийн аялгуугаар өөрийгөө илэрхийлээч?

-Хийлээр хурдан хэмнэлтэй аянаас илүү удааныг тоглоход хэцүү. Гэхдээ би удаан ая тоглох дуртай. Өөрийгөө уянгын, бодлогоширсон аяаар л илэрхийлнэ дээ.

-Ер нь хийлийг яагаад заавал мөрөн дээрээ тавьж тоглодог юм бол. Хүзүү, гар чилээд хэцүү юм шиг санагддаг.

-Хамгийн зөв байрлал нь энэ байх. Өвөр дээрээ тавиад эсвэл цээжиндээ наагаад тоглохоор зарим ноотыг дарахад хүндрэлтэй байдаг. Эхэндээ хүзүү, гар, нуруу чилээд хэцүү. Яваандаа сурчихдаг юм. Дуурь, балетийн хамгийн том үзэгдэл удлаа гэхэд нэг цаг үргэлжлээд завсарладаг. Гадаадын том театруудад хөгжимчид нь ээлжлэн тоглодог. Гэтэл манай симфони найрал хөгжимчид бүх тоглолтод тоглодог. Манайхан хөгжмийг хүн тоглож байгааг ойлгохгүй хөгжим нь автоматаар дуугараад байгаа юм шиг л боддог. Хийл удаан тоглоход хамгийн хүндрэлтэй зүйл нь зүрх муутай болдог. Хөгжмөө мөрөн дээрээ тавихад зүрхтэй холбоотой судсуудыг хаадаг учраас зүрх мууддаг.

-Хөгжим зохиох бодол байдаг уу?

-Хүний зохиосон аяыг тоглож чадахаас өөрөө зохиож чадахгүй биз.

-Сонгодог хөгжмийн хатан хаан гэдэг утгаараа хийл эмэгтэй хүнд илүү тохирох юм шиг санагддаг. Гэхдээ дэлхийн алдартай хийлчдийн олонх нь эрэгтэй хүн байдаг.

-Хийл хөгжим баялаг дуугаралттай. Мэдрэмжээрээ л тоглоно. Гэтэл төгөлдөр хуурыг бэлэн даралтаар тоглодог. Бүх хөгжимтэй хосолж, маш гоё уянгалаг дуугардаг учраас хийлийг эмэгтэй хүнтэй зүйрлэдэг юм болов уу. Хөгжимчнөөс их хүч шаарддаг учраас эмэгтэй хүнээс илүү эрчүүд амжилт гаргадаг байх.

-Таны хамгийн дургүй зүйл юу вэ?

-Бага зэрэг амжилт олчихоод биеэ тоодог хүмүүст үнэхээр дургүй. Мөн бусдыг дарамталж дээрэлхдэг хүнийг тэвчдэггүй. Өндөр албан тушаал, эрх мэдэлтэй байсан ч бусдад дээрэлхүү хандах нь зохисгүй. Хүнтэй хүн гэдэг утгаар нь л харилцах ёстой. Баян, ядуу ялгаагүй бүгд л үхдэг шүү дээ.

П.ТУНГАЛАГ

 

http://www.mongolnews.mn/w/49920ЛАГ

 

Улсын филармонийн Морин хуурын чуулгын морин хуурч, менежер Ж.УУГАНТУЯА: “МАЛГАЙ НЬ ЧУХАЛ БИШ, МАЛГАЙ ДОТОРХ НЬ ЧУХАЛ” ГЭЖ ААВ ХЭЛДЭГ

Улсын филармонийн Морин хуурын чуулгын морин хуурч, менежер Ж.Уугантуяаг зочноор урилаа. Тэрбээр Төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноровын охин бөгөөд Монголын мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч юм. 

-Хөгжимчин, менежерийн албыг давхар хаших амаргүй. Хэр удаан ажиллаж байна вэ?

-Ардын жүжигчин, морин хуурч Ц.Батчулуун багшид 1990 онд шавь орсон. Морин хуурын чуулгыг 1992 онд байгуулахад багш маань шавь нараа оруулсан юм. Тэр үед би наймдугаар ангид сурч байлаа. Морин хуур бариад хоёрхон жил болсон намайг чуулгад оруулсан нь их итгэл хүлээлгэсэн хэрэг. Түүнээс хойш 22 дахь жилдээ чуулгадаа ажиллаж байна. Соёл урлагийн их сургуулийн Урлагийн менежментийн ангийг 2003 онд төгссөн. Сургуулиа төгс өөд менежерийн албыг давхар хашсан.

-Мэргэжилдээ чин сэтгэлээсээ дурласан болохоор л энэ их ажлыг амжуулдаг байх даа.

-Цагаа зөв зохицуулж, нарийн төлөвлөгөөтэй ажиллахгүй бол ажил амжихгүй. Энэ байгууллагыг үүссэн цагаас нь ажилласан болохоор гэр шиг минь санагддаг. Морин хуур хөгжимд сэтгэл зүрхээ зориулахгүй байхын аргагүй. Өнөөдөр нэг хүн “Би морин хуур сонсдоггүй байсан. Харин гадаадад амьдарч байхдаа нэг удаа хуурын аялгуу сонсоод өөрийгөө хэн болохыг мэдэрсэн. Түүнээс хойш үндэсний урлаг, спорт гээд Монголын гэсэн бүх зүйлд дуртай болсон” гэсэн. Монголоос явахаараа хүмүүс эх орныхоо ямар их үнэ цэнэтэй, эрх чөлөөтэй, сайхныг нь мэдэрдэг.

Биднийг гадаадад тоглолт хийхэд тэнд амьдарч байгаа монголчууд үнэхээр халуун дотноор хүлээж авдаг. Зарим нь уйлна. Тэгэхээр үндэсний урлаг хүний сэтгэлийг баясгахаас гадна тухайн хүнд хэн болохыг нь мэдрүүлдэг. Цалин хангамж гээд нийгмийн асуудлаас шалтгаалаад мэргэжлээрээ ажиллахг үй, дундаас нь орхидог хүн цөөнгүй. Энэ асуудлуудад бүдрэхгүй явсаар өнөөдрийг хүрсэндээ өөртөө их баярладаг.

-Урлагт амьдралаа зориулсан аав тань бас нөлөөлсөн юм болов уу?

-Би аавынхаа заасан амьдралын замаар явж байна. “Хөгжим бүжгийн коллежийн Морин хуурын ангид орох уу” гэхээр нь юу ч бодолгүй үгийг нь дагасан. Арав гаруйхан настай байсан болохоор ирээдүйн мэргэжлийн талаар мэдэхгүй шүү дээ. Аав надад зөвлөхөөс биш, шийдвэр гаргахад минь оролцдоггүй. Ааваас гадна багш, чуулгын хамт олон, морин хуур хамт сурсан Уянга маань үргэлж хамт байгаагүй бол өдий зэрэгт хүрэхг үй ч байсан юм бил үү. Уянга бид хоёр Монголын мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч.

-Эмэгтэй хүн морин хуур тоглохоор хүмүүс хэрхэн хүлээж авдаг байсан бэ?

-Эмэгтэй хүн тоглодог юм байх даа гэсэн шиг гайхаж хардаг байсан. Магадгүй морин хуурыг заавал эрэгтэй хүн тоглох учиртай гээд эмэгтэйчүүдийг эсэргүүцсэн бол би хөгжмөө орхих ч байсан юм бил үү. Морин хуурын хөгжил дэвшлийн үед тоглож байгаадаа өөрийгөө азтайд тооцдог. Намайг анх сурч байх үед морин хуураар ихэнхдээ ардын дуу тоглодог байсан бол одоо рок поп, жааз гээд бүх урсгалын хөгжим тоглож байна. Манай чуулга гэхэд дэлхийн алдарт киноны хөгжмүүдээр тоглолт хийдэг.

-Н.Жанцанноровын охин гэдэг утгаараа өөртөө өндөр хариуцлага үүрүүлдэг үү?

-Аавынхаа нэрийг хугалж болохгүй нь охины үүрэг. Гэхдээ би Н.Жанцанноровын охин учраас тийм байх ёстой гэсэн цензур тавихгүй өөрийн үзэл бодол, хүсэл мөрөөдлөөр амьдардаг. Бусад хүн ч намайг тэдний охин гэхээсээ илүү Ж.Уугантуяа гэдгээр нь үнэлэх насанд хүрсэн. Нэгэнт би морин хуурч гэдэг мэргэжил эзэмшсэн учраас чадварлаг хөгжимчин байхаас гадна уламжлалт тоглох арга барилаар нь хойч үедээ өвлүүлэх, бусдад мэдүүлэх, дэлхий дахинд түгээн дэлгэрүүлэх нь миний хүсэл зорилго. Одоо хийж байгаа бүхэн минь үүний нэг хэсэг.

-Урлагийн хүмүүс гэхээсээ илүү аав, охин хоёрын хамгийн их санаа нийлдэг зүйл юу вэ?

-Бид бие биенийхээ зөвлөгч, туслагч. Нэг нэгэндээ итгэдэг учраас бүхий л зүйлд санал нэгддэг. Мэдээж аав надаас бүх зүйлээрээ чадварлаг ч охиноосоо зөвлөгөө авах тохиолдол гардаг.

-Урмыг нь хугалсан үед хатуухан үг хэлнэ биз?

-Дуугаа хураачихдаг юм. Урам нь хугарснаа хэлдэггүй ч надад мэдрэгддэг. Хааяа л тэрийг тэгээд хийчихгүй дээ гэдэг.

-Та арав гаруй жилийн өмнөх нэг ярилцлагадаа дэлгүүр хэсэх зав гарахгүй юм. Тиймээс аав, ээж ийш тийшээ явахдаа авчирч өгсөн хувцсаар ихэнхдээ гангардаг гэсэн байна лээ. Тэр үед та оюутан байсан байх. Одоо өмнөхөөсөө өөрчлөгдсөн үү?

-Бараг хэвээрээ. Зайлшгүй шаардлага гарвал дэлгүүрт очдог. Урлагийн хүн ганган дэгжин, хүний нүдэнд сайхан харагдах хэрэгтэй гэдэг. Өөрийнхөөрөө л байх сайхан. “Малгай нь чухал биш, малгай доторх нь чухал” гэж аав хэлдэг. Аавынхаа хээгүй занг дуурайгаад нэг их гангарах дуртай биш юм байлгүй. Дэлгүүр хэсээд явах зав ч гардаггүй. Найз нөхөдтэйгөө уулзаад, дэлгүүр хэсээд явж буй хүүхнүүдэд заримдаа атаархдаг. Надад тийм чөлөөт цаг гарахгүй байгаа нь тоогүй ч, харамсдаггүй ээ.

-Таныг хамгийн их бухимдуулдаг зүйл юу вэ?

-Ер нь юу ч тохиолдсон тайван байхыг хичээдэг. Бүх зүйлд шалтгаан байдаг. Гэхдээ ажил төлөвлөчихөөд шалтгаанаа хэлэхгүй алга болох үед өөрийн эрхгүй бухимддаг.

-Хүн бүр тодорхой хэмжээний эд хөрөнгө, эрх мэдэл, нэр хүндтэй болохыг хүсдэг. Харин Та амьдралаас хүссэн зүйлээ авч чадаж байна уу?

-Хүн бүрт заяасан хувь тавилан байдаг. Нэр хүнд, эрх мэдэлтэй болох гэж хэчнээн хичээсэн ч чаддаггүй хүн бий. Хүний хүсэл хязгааргүй учраас өөрийнхөө хийж чадна гэсэн зүйлийг хүсэх хэрэгтэй. Явсан замаа эргээд харахад харамсахгүй байх нь миний хүсэл. Харамсаж байгаа зүйл санаанд орохгүйг бодвол хүслээ биелүүлээд байгаа юм болов уу.

-Хөгжимчид, бүжигчид дотогшоо зантай санагддаг. Сэтгэлээ үгээр биш хөгжим, үйл хөдлөлөөр илэрхийлдэг болохоор тэр байх. Харин Та харьцангуй нээлттэй юм. Зохион байгуулалтын ажил давхар хариуцдаг болохоор тэр юм болов уу.

-Магадгүй. Тухайн хүний хувийн зан төлвөөс шалтгаалдаг байх.

-Та бусдад хэр их боломж олгодог вэ?

-Боломж байхад алдана гэж үү. Бусдын хийж чадах зүйлийг би хорьж болохгүй. Би 30 гаруй хүнтэй хамтран ажилладаг. Олон жил хамт байхаар хэн нь хэн болохыг ерөнхийдөө мэднэ. Тиймээс энэ ажлыг тэр хүнээр хийлгэвэл илүү үр дүнтэй гэдгийг мэддэг. Манайхан ямар ч ажил зохион байгуулсан бүгд тэгш эрхтэй оролцдог учраас урамтай байдаг.

-Олон улсын морин хуурын наадмыг зохион байгуулах багт ажиллаж байгаа. Энэ удаагийн наадам юугаараа онцлог болох вэ?

-Дэлхийн морин хуурын холбоо 2008 онд байгуулагдаж, Олон улсын морин хуурын наадмыг хоёр жил тутамд зохион байгуулахаар болсон. Ингэхдээ уралдаан, эрдэм шинжилгээний хурлыг ээлжлэн зохион байгуулдаг. Энэ жил морин хуурын уралдаан дөрөвдүгээр сарын 26-наас тавдугаар сарын 1-нд болно. Морин хуур сонирхогчид болон морин хуур урлаачид гэсэн хоёр төрлөөр зохиож буйгаараа онцлог. Морин хуур сонирхогч олширч байгаа ч, уламжлалт арга барилаар ардын бүтээлүүдийг тоглох нь цөөн байна. Мөн морин хуурыг гарын дүйтэй хэн ч урладаг болсноор стандарт нь алдагдаж байгаа. Монголын морин хуур урлаачдын холбооноос энэ хөгжмийн стандарт ямар байхыг тогтоосон. Оролцогчдыг энэ стандартаар шалгаруулна.

 

П.ТУНГАЛАГ

http://www.mongolnews.mn/w/49960

Ц.Лоохууз: Бэрхшээлийн өмнө битгий бууж өг. Сөрж амьдраарай

 



                         |         Улс төрийн тойм

 Ардын их хурлын орлогч дарга, Монголын улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, цогтой тэмцэгч Цогт-Очирын Лоохууз гуайг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

Монгол Улсын улс төрийн гурван үеийн түүхийг бичилцсэн энэ буурайгийн амнаас гарах үг бүхэн нь үнэтэй аж. Доогтой инээмсэглэж, хамрын тамхи үнэрлэх эрхмийн үг хэзээ ч үнэ цэнээ алдахгүй болов уу.

Ц.Лоохууз гуайн яриаг уншигч таниа өргөн баръя.

-Та сайхан хаваржиж байна уу. Таны бие тэнхээ сайн уу? -Сайхаан.  Чи сайхан хаваржив уу.

-Сайхаан. Төрийн ордонд ямар ажил амжуулж явна. Ордонд нэвтрэх үнэмлэхтэй юм уу? -Үнэмлэх бий. УИХ-д бүртгэлтэй байдаг учраас үнэмлэх олгосон юм. Ерөнхий сайдтай уулзаад гараад ирлээ. Утаа дэлхийн цаг агаарыг өөрчилж байна. Үүнд Монгол зохих ёсоор сөргөөр хувь нэмэр оруулж байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр улсын хэмжээгээр утаагүй болох мод түлдэгийг зогсоох шаардлагатай.

Улс хөгжиж байна. Даанч удаан явагдаж байна.

Дэлхийн бусад улс энэ зүйл рүү орчихсон байна. Тарианы солом, хог өвсөөр цахилгаан гаргаж авах тийм био технологи руу шилжиж байна. Цахилгаан дулаан гаргадаг машиныг хувь хүн хэрэглэдэг болж. Үүнийг шууд нэвтрүүлбэл ингэж заваарч ажил хийсэн болж байснаас илүүтэй цаг их хожино. Үүнийг хийхээр хөөцөлдөж байгаа нэг хүн бий. Тэр маань дээшээ танил тал муутай орж чаддаггүй. Тиймээс тэрнийг нэг хүлээж аваач гэж Ерөнхий сайдад орж уулзахдаа хэллээ.

-Таныг уран бүтээл туурвиж байгаа гэж сонссон? -Хэд хэдэн ном гаргасан. Тэр нь голдуу намайг мэдэх, надтай хамт ажиллаж байсан хүмүүсийн дурсамж маягийн номнууд юм.

-Төрийн жолоог атгалцаж явсан хүний хувьд одоогийн төрийн бодлогод хэр сэтгэл хангалуун байна. Эндээс гол яриагаа эхлүүлье? -Улс хөгжиж байна. Даанч удаан явагдаж байна. Би жаахан түргэн зантай. Ашигтай юмыг түргэн хэрэгжүүлэх тийм үзэл санаатай хүн. Ардчилал бий болж мал хөрөнгө, байшин барилгыг хувийн өмч болгож өгсөн. Үүний үндсэн дээр урьд нь одон медаль амласан ч өсдөггүй байсан мал 50 саяд хүрлээ. Байшин барилга гайхалтай богино хугацаанд баригдаж, дэлхийн соёл иргэншлийн хэмжээнд хүрч байна. Энэ бол сайхан хэрэг.

Ингээд Монголын ард түмэн залуу үеийнхэн бахархмаар сайхан нийгэмтэй золгосон. Энэ нь азтай зүйл. Монголын ард түмэн баяжина, ухаарна, эрдэмтэн мэргэд ч их төрнө. Монгол орон гайхалтай, Азийн баруудын нэг болох тийм хувь тавилан бий. Тийм итгэл ч байна. Шинэчлэлийн Засгийн газрын залуучууд үүнийг хийх гэж оролдож, идэвхтэй сайн ажиллаж байна. Миний залуу байхад атар газар эзэмших талаар гаргаж байсан идэвх чармайлт санаанд орж байна.

Энэ хүүхдүүдийн ажил амьдралд их баяртай байдаг. Ардчилсан хувьсгал Монгол хүнийг эх орон ч, эрх чөлөөтэй болгож өгсөн. Энэ бол манай Монголыг цаашаа хөгжих, ард түмэн нь баялаг чинээлэг амьдралтай, ийм хүн болж хөгжих үндсийг тавьж өглөө. Өнгөрсөн 30-аад жилийн дотор энэ процесс явагдлаа.

1990 оноос хойш МАХН-ын гишүүнчлэлийн эрхийг эргүүлж өгсөн боловч хэлмэгдүүлчихээд, ямар нүүрээрээ цагаатгаж байгаа юм гэсэн бодолтой байсан.

-Та их өөдрөг бодолтой яваа юм байна. Хуучин социализмын үзэл сурталыг шүүмжилж, өөр шинэ зүйл хүсч явсан хүний хувьд өнөөдөр тэр цаг үе бий болсон уу. Хэр сэтгэл хангалуун байна вэ? -Чадаагүй нь юу байх уу. Энэ шинэ үзлийг хэрэгжүүлэхэд манай хуучин үзэл их саад хийлээ. 20, 30 жил саад боллоо. Бүр нүдээрээ харж байна. Ердөө хэрэгтэй юмыг хэрэгжүүлэхгүй, саад болдог. Энэ дотор бохир булай, нийгмийн амьдралд байж боломгүй зүйлийг хэрэгжүүлэх, эрх мэдэлтэй байх, өөрсдийгөө магтуулах, эрх мэдлийг хүчээр авч хэрэгжүүлэхийн төлөөх муу үзэл нэлээн удаан хугацаанд хэрэгжлээ. Энэ бол ардчиллыг урагш явуулахгүй саад хийсэн. Маш илэрхий. Одоо ард түмэн хоног хоногоор үүнийг ойлгож байна. Тэгэхээр цаашид саад бэрхшээл багатайгаар нийгэм урагшаа явах байх аа.

-Та намын гишүүн үү. АН-ын үйл хэргийг дэмжиж явдаг юм шиг байна? -1990 оноос хойш МАХН-ын гишүүнчлэлийн эрхийг эргүүлж өгсөн боловч хэлмэгдүүлчихээд, ямар нүүрээрээ цагаатгаж байгаа юм гэсэн бодолтой байсан. Тэгээд хэлмэгдсэн улсууд Ардчилалд орсон. Тэрнээс хойш ардчиллын эгнээнд явж байна. Ардчилал бидний санаанд нийлдэг. Манай Монголыг Оросын эрхшээлээс гаргаж тусгаар тогтносон улс болгож өглөө. Монголын ард түмнийг коммунизмын үзэл, эдийн засаг, улс төрийн талаар, хамгийн гол нь оюун санааны талаар хоцрогдсон бусдын заавраар явж байдаг хэлтэй, хоёр хөлтэй мал маягтай болгосон. Энэ бол хамгийн аюултай нүгэл. Үүнээс чөлөөлж эрх чөлөөтэй болгож өгсөн.

Би уг нь Коммунизм, Социа­­лизмын үзэл гэдгийг Монгол оронд анх нэвтрүүлэх зорилгоор бэлтгэгдсэн гэж ч хэлж болно. Итгэл үнэмшилтэйгээр, хэрэгтэй гэж сурталчилж байсан. Үүнийгээ хэрэгжүүлэхээр итгэл хүлээж суртал ухуулгын, удирдах, зохион байгуулах ажил хийж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, Намын төв хорооны суртал ухуулгын ажилтнаар ажиллаж байлаа. Аймгийн намын хорооны даргын ажил ч хийсэн. Тэгээд сүүлдээ бүр яамны сайд, Монгол оронд атар газар эзэмших шинэлэг тийм ажил зохион байгуулагдсан. Түүнийг удирдах ажлыг эрхэлж байлаа. Сүүлд ажлын явцад миний сурталчилж байсан үзэл санаа өөрчлөгдсөн.

-Яагаад өөрчлөгдсөн гэж? -Нэг л амьдралаас хөндий, үнэн бодит байдалд зохицол муутай, голдуу сүржин хоосон, худлаа байдал нь амьдралд харагдсан. Коммунизмын үзэл нь дэлхий дээр нэвтрэхдээ хүнийг айлган сүрдүүлэх арга барилаар хүчтэй хэрэглүүр болж хэрэглэгдсэн. Энэ үзэл анх Европт Марксын үзэл гэж гараад тэрнийг Ленин Орост авчирж хэрэгжүүлсэн. Жинхэнэ хэрэгжүүлсэн хүн нь Ленин, Сталин. Оросын цагаан хааныг эхнэр хүүхэдтэй нь олны өмнө алах ажлыг Ленин хийсэн гэдэг. Тэгээд ч Оросын дээгүүр сэхээтэн, соён гэгээрүүлэгч улсуудыг устгах ажлыг их өргөн хүрээтэй явуулсан.

Ингээд нийт ард түмнийг айлган сүрдүүлэх нь, Коммунизмын үзлийг хэрэгжүүлэх арга болж хэрэгжсэн. Энэ үзлийг хэрэгжүүлэх орон нь манай Монгол Улс болж хувирч билээ. Оросын Коммунист нам Монголыг эзэмдэх, улс төрийн бодлого хосолж хэрэгжсэн юм. Үүгээрээ онцлог. Монгол Улс Хятадын эрхшээлд 200 жил байсан. Тэрнээсээ гарч шинэ Оросын хараат болсон. Монголд буддын шашин хүчтэй нэвтэрсэн.

Энэ бол Хятадын Монголыг эзэмдэх, өөрийн эрхшээлд номхон хүлцэнгүй байлгахын тулд төрийн бодлогын үүднээс нэвтрүүлсэн зүйл. Тухайн үед Монголд улс төрийн хүчин бэлтгэгдэж байсангүй. Харин Орос өөрийн эрхшээлд захирахын тулд улс төрийн бодлогыг боловсруулсан. Оросуудын айж байсан юм нь нэгдүгээрт асар өргөн дэлгэрсэн буддын шашин байсан. Оросын үзэл санааг анх эсэргүүцсэн хүч нь шашны лам хуваргууд.

Ингээд Монголыг Хятадаас тусгаарлах ялалтад үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс нь шашны голдуу сэхээтнүүд, эх орончид байлаа. Нөгөө талаас монголчууд эртнээс, Чингис, Хүннүгийн үеэс эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцэж байсан. Төв азийн элгэнд бие даасан их Монгол Улсыг байгуулж байсан түүхтэй. Хэзээний их гүрний улбаатай, удирдах чадвартай эх орончид байсан. Үүнээс Оросууд айсан.

Дандаа худлаа магтах, муу юмыг сайн гэж дэвэргэх, бүтээмж гаргаагүй хүнийг сайн болгох хандлага гарсан. Энэ нь мань мэтийн бодит амьдралаас гарсан хүмүүст таалагдаагүй.

-Оросууд буддын шашны үзлийг нухчин дарахаас гадна манай томоохон сэхээтнүүдийг дарах бодлого явуулсан гэдэг юм билээ. Та энэ талаар нэлээн юм хэлэх байх? -Монголд нэгдүгээрт шашны үзлийг үгүй хийх замаар сүсэгтэн олныг айлгаж лам нарыг баривчилж, олон нийтийг хамарсан аллагыг явуулсан. Нийт 20, 30 мянган лам нарыг алсан. Энэ бол нийт монголчуудыг айлган чичрүүлэх, үг дуугүйгээр колончлох бодлогыг албан хүчээр тулгасан хэрэг байхгүй юу. Нөгөө талаар тэр цагаан ястан, хуучин тайж угсааны хүмүүсийг нийтээр нь баривчилж, хөрөнгийг нь хураах, алах түрэмгий бодлого явуулсан.

Мөн 1911 оноос 1920 оны хооронд Монголтой чөлөөтэй эдийн Засгийн харьцаа бий болгож, хувийн өмчтэй болох асуудал хөгжиж эхэлсэн. Гэвч тэр эдийн засгийн биеэ даасан, хувийн өмчтэй байхыг хавчих бодлого явуулсан. Ингээд ирэхээр өөрийн гэсэн эдийн засаг, улс төрийн бодлого байхгүй болж, колончлогдож, Оросын эдийн засгийн хэлбэрийг тэр чигээр нь хуулахаас өөр аргагүй болсон юм.

Монголынхоо эдийн засаг, улс төрийн бодлогыг удирдах улс төрийн хүчин, шинэ кадр ч байсангүй. Бүгд 20,30-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн. Тиймээс дөнгөж бага сургууль, техникум төгссөн мань мэтийн залуучууд шинэ үеийн улс төр, эдийн засгийг түшилцэж ажиллахаар болж байлаа. Тэр дунд миний бие энэ үзлээсээ татгалцах, эргэлцэх байдал руу орж эхэлсэн. Үнэн юм их ховор. Дандаа худлаа магтах, муу юмыг сайн гэж дэвэргэх, бүтээмж гаргаагүй хүнийг сайн болгох хандлага гарсан. Энэ нь мань мэтийн бодит амьдралаас гарсан хүмүүст таалагдаагүй.

Гадны хүчний өмнө үүрэг гүйцэтгэж байгаа итгэл хүлээсэн манай удирдах хүмүүс улс үндсээ, эдийн засгийн бодлогоо гэсэн ард түмний амьдралыг сэргээх талаар ажиллах бололцоо байсан. Манайд үйлдвэр хөгжөөгүй. Нүүдлийн таван хошуу мал аж ахуй эрхэлсэн, тариа ногоо тарьдаггүй эдийн засагтай орон. Тэгэхээр амьдралд, улсын эдийн засгийг нөгөө таван хошуу мал хангаж чадахгүй болохоор гаднаас бэлэнчлэхээс өөр аргагүй болсон. Иймээс том гүрнээс зээл нэртэйгээр авч байлаа. Зээлийн өрөнд орж бүх юмаа гуйдаг. Гэхдээ нөгөөдүүл нь гуйсан бүгдийг биелүүлэхийн тулд ярьшиг ихтэй байсан. Идэж уух, эдлэж хэрэглэх гээд бүх зүйлийг нь нийлүүлнэ. Гэтэл Орос өөрсдөө бас эдийн засаг сайнгүй.

Тэгэхээр манайхыг өөрсдөө ядахдаа ойр зуурын идэж, уух эдлэж хэрэглэх зүйлээ хийхийг Орос гүрэн хүлээж байсан. Биднийг “Та нар бүх юм аа битгий гуйгаач. Гол зүйлээ ав. Ойр зуур юмаа өөрсдөө хий” гэсэн. Тэрнийг нь ашиглаж эдийн засгаа сэргээх бололцоо манайд байсан. Манай дээд удирдлага дотор энэ хараа их дутагдалтай байж харалган бодлого явуулж ирсэн. Энэ талаар бид санал нийлэхгүй, зөрөлдөх зүйл их. Хоёр ч удаа намын бүгд их хурлаар тэр үеийн гол итгэлийг хүлээсэн Ю.Цэдэнбал даргатай удирдлагуудыг шүүмжилсэн.

Малчин болоод түмэн олны дэмжлэгтэйгээр ажиллаж амьдраад өөрийн гэсэн идэх уух амьдралтай байж байтал түүгээр маань далим хийж хориотой үйлдвэр явуулсан, дамын наймаа хийсэн гэж гэмт хэрэгтэн болгож шоронд хийсэн.

-Анх удаа шүүмжилсэн нь хэдэн он бэ? -1956 онд аймгийн намын хорооны дарга байхдаа Ю.Цэдэнбал даргыг шүүмжилсэн. Тэрнээс болж жаахан хавжлагад орсон. Тэгээд надад атар газар эзэмших даалгавар өгч ажлуулсан. Улсын даалгаварыг биелүүлэхийн төлөө нойр хоолгүй үзэж, дайчилж ажилласан. Атар газар эзэмших ажил арваад жил үргэлжилсэн. Надаар тэр ажлыг хийлгэх сонирхолтой байхгүй юу. Би ч тэднийг нэг их дахин шүүмжлээгүй. Ажлаа сайн хэрэгжүүлэхэд хугацаа их зарцуулсан. Гэвч сүүлдээ намайг хавчих хандлага руу орж эхэлсэн юм. Тэр үед үзэл санаа нэгтэй Монголын сэхээтэнгүүд Төмөр-Очир, Цэнд гээд том улсуудыг ажлаас нь халж эхэлсэн.

-Таныг яасан бэ. Мөн ажлаас тань чөлөөлсөн үү? -Ажлаа өгөөд өөрийнхөө мэдлэг боловсролыг дээшлүүлнэ гээд Орост эрдмийн зэрэг хамгаалахаар сургуульд явсан. Улмаар 1964 онд сургуулиа арай төгсөөгүй байхдаа намын төв хорооны бүгд хурлаар ирж Ю.Цэдэнбалыг ул үндэстэй, нэлээн сайн шүүмжилсэн. Тэрүүгээр далим хийж, намын эсрэг бүлгэм зохион байгуулсан нэрээр Нямбуу, Сурмаажав бид гурвыг “Улс төрийн дайсан бий боллоо” гэж худлаа дэвэргээд нам төрийн удирдлагаас зайлуулж, малчин, хоньчин, үхэрчин болгож байлаа. Тэгээд малчин болоод түмэн олны дэмжлэгтэйгээр ажиллаж амьдраад өөрийн гэсэн идэх уух амьдралтай байж байтал түүгээр маань далим хийж хориотой үйлдвэр явуулсан, дамын наймаа хийсэн гэж гэмт хэрэгтэн болгож шоронд хийсэн.
-Тэр хэдэн оны үе бэ? -1976 онд шоронд орсон. Түүнээс хойш шоронгоор бараг арваад жил шахуу явсан. Түүний дараагаар нутаг заагдана гэж байдаг. Нутаг заалтад мөн гурван жил боллоо. Тэгээд дараа нь хэлмэгдлийн амьсгаа буураагүй. Гэмтэн маягтай үзэгдэж явлаа. Түүнээс хойш 1990 онд ардчиллын хөдөлгөөн өрнөж, Ардчилсан хувьсгал ялсан. Энэ ялалт биднийг аварч, цагаатгаж, гэм зэмгүй хүн болгож, үнэн мөнийг олгож өгсөн түүхтэй.

-Та Орост боловсрол эзэмшсэн мөртлөө яагаад тэр орны, тухайн үеийн үзэл суртлыг хатуу шүүмжлэх болсон юм бэ. Сонин санагдаж байна? -Юм ойлгодог хүн бол бодит байдал дээр хүлээж авахааргүй санагдсан. Би олон мянган хүнийг удирдаж байлаа. Мэдэхийг хүсдэггүй, хэлснийг хийдэг. Ийм болсон. “Би мэдэхгүй, бригадын дарга л мэднэ” гэдэг. Улс даяар ийм байлаа. Мэдэх, санах юм байдаггүй. Тэр ажлаа яаж өөрчлөх үү, сайжруулах уу гэдгийг мэддэггүй. Тийм нэг механик хүн болцгоосон байсан. Хүн тийм болохоор улс яаж хөгжих үү. Энэ эргэлзээ төрүүлдэг юм. Хуучин нийгмийн үзэл санаа бүтэн 100 жил хэрэгжсэн. Үзэл санаа хүний оюун санаанаас амар гардаггүй. Коммунизмд нэг хүний заавраар эмх замбараатай явж байсан гээд магтах юм бий. Гэвч нийгэмд бий болгож байгаа сөрөг аюулыг бодох ёстой.

ШУДАРГА БИШ НИЙГМИЙН ҮЗЭГДЭЛТЭЙ ХАЛЗ ТЭМЦСЭН

-Таныг хэлмэгдүүлэх шийдвэр гарахад хэрхэн хүлээж авсан бэ? -Гайхсан. Эрүүл саруул ухаантай хүн шийдмээргүй зүйл шийдсэн. Түүнд нь гайхаж, элэг доог болгож л өнгөрөөсөн. Манай түүхэнд тийм бохир, харанхуй бүдүүлэг, харгислалын шинж чанартай зүйл болж улс төрийн хүрээнд хэрэгжсэн юм даа. Ард түмэн нь бүдүүлэг, ухамсар ойлгоц муутай, аймхай байдлыг ашиглаж энэ өнгөрсөн нийгмийн засаг төрийг барьж байсан хүмүүс дураараа авирласан.

Шударга биш зүйлийн аяыг нь дагаагүй, буруугүйг нь буруу, зөвийг нь зөв гэж өөрийнхөө ойлголтоор халз тулж тэмцсэн. Энэ нь амьдрах арга ухаанд намайг сургасан.

-Арваад жил хоригдоод, нутаг заагдаад нийт 20 гаруй жил хэлмэгдэж хүнд хэцүү үеийг туулсан. Мэдээж гомддог байх? -Юунд гомдох вэ дээ. Нийгмээрээ тийм байсан юм чинь. Тэр үед хүн болж төрсөн учраас хатуу нийгмийг үзлээ. Эс үзсэн ч өөр хүн үзэх ёстой. Надад тохиолдсон гээд гомдоод байх юм алга. Энэ шударга биш нийгмийн үзэгдэлтэй халз тэмцсэн. Тэр шударга биш зүйлийн аяыг нь дагаагүй, буруугүйг нь буруу, зөвийг нь зөв гэж өөрийнхөө ойлголтоор халз тулж тэмцсэн. Энэ нь амьдрах арга ухаанд намайг сургасан. Амьдралд гүнцгий оруулж өгсөн. Юманд дандаа сөрөг тал гэж бий. Хэчнээн муу муухай юм байлаа ч гэсэн түүнийг сөргөж ажилласан учраас надад амьдрах ухаан суулгасан. Үүнд нь баяртай явдаг. Иймээс хүн амьдралд тулгарч байгаа яльгүй бэрхшээлийн өмнө битгий бууж өг. Сөрж бай. Түүний үнэн учрыг олохыг бод. “Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцэнэ” гэсэн хуучны үг бий.

-Хэлмэгдэхийн хажуугаар гэр бүлийн хүн, хүүхдүүд тань мөн хэлмэгдсэн шүү дээ? -Үнэн. Хоёр хүү, хоёр охинтой. Тэдэнд минь хүнд зүйл их тохиолдсон. Сургууль соёлоор явж чадаагүй. Хар бор ажилд орох гэхээр эсэргүүний хүүхэд гээд хүн амьтан нүд үзүүрлэдэг. Нялх нярай, юм ойлгоогүй байгаа хүүхдүүдийг минь нийгэм их хүйтнээр хүлээж авсан. Тэр бүгдийг сөрж амьдарна гэдэг хэцүү. Хүүхдийн амьдралд ч их нөлөөлсөн.

-Таныг цагаатгах тогтоол гарахад юу бодож байв. Яаж хүлээж авсан бэ? -Үнэн юм үнэнээрээ. Төмөр-Очир, Сурмаажав биднийг улс төрийн талаар цагаатлаа гэж тогтоол гаргасан. Намайг шорон оронд орж байсан болохоор эдийн засгийн талаар их бохир гэнэ. Түүнээс эдийн засгийн эсвэл улс төрийн талаар цагаатлаа гэсэн ойлголт байхгүй. Үнэн юм үнэнээ оллоо. Тэгнэ ч гэж итгэж байсан. Тийм учраас итгэлтэй, баяртай байдаг юм. 90 оноос хойш эрх чөлөөгөө олсон. байдаг юм. 90 оноос хойш эрх чөлөөгөө олсон.

Х.ЧОЙБАЛСАН МОНГОЛ ОРОНГ ТУСГААР ТОГТНОСОН УЛС БОЛГОХ ЗОРИЛГО АГУУЛЖ АМЬД ХОЦОРСОН ХҮН

-Х.Чойбалсан гуайн тухайд та ямар бодолтой явдаг вэ? -Х.Чойбалсан гуай арай өөр. Анхны долоо гэж МАН-ыг анх санаачилж үүсгэн байгуулсан хүмүүс бий. 1920-1930 оны хугацаанд энэ хүмүүс цөм алагдсан. 1911 оны үндэсний тусгаар тогтнолын их хувьсгалд голлон оролцсон хүмүүст манай хойд гүрэн, Сталингууд их дургүй. Тэр бол жинхэнэ эх орончид байхгүй юу. Эх орончидтой хамтарч ажиллах дургүй, тэднийг алах, буруутгах замаар бүгдийг устгасан. 1930-аад оны үед том албан тушаал өгье гэхэд татгалзсан хүмүүс алагдсан.

Тэднээс амьд үлдсэн ганц хүн нь Х.Чойбалсан. Яагаад амьд үлдсэн нь учиртай. Х.Чойбалсангийн нүдэн дээр тэр улсуудыг алчихаар, бодлогыг нь эсэргүүцвэл алагдах л зам үлдэнэ биз дээ. Түүний амьд үлдэж байгаа нь улсынхаа тусгаар тогтнох бодлогыг биелүүлэхэд хүчин зүтгэх энэ санаагаа хэрэгжүүлэх далд бодлого хадгалж амьд үлдсэн.

Х.Чойбалсангаар Орост юу хийлгэсэн нь мэдэгдэхгүй нэг жил орчим хорьсон. Олон асуудал тулгасан. Тэрнийг нь хүлээн зөвшөөрсөн. Тэгээд шашныг устгах ажлыг би удирдая гэж хүлээсэн хүн. Тэртэй тэргүй, Х.Чойбалсан тэр ажлыг хийхгүй ч өөр хүнээр хийлгэнэ. Тэр шашны үзлийг устгах бодлогыг нь удирдсан ч Монгол оронг тусгаар тогтносон улс болгох зорилгыг  агуулж хоцорсон хүн.

-Та Х.Чойбалсантай хэдэн жил хамт ажилласан бэ? -Арваад жил доод удирдлагад нь ажилласан. Нэг жишээ дурьдая. Би Чингис хааныг бол мэдээж үзээгүй. Номноос уншсан. Нагац ахыгаа өөр эрх мэдэлтэй хүнд урваад мал хуйгаа туугаад, Чингисийн авгай хүүхдийг Хэнтий нуруунд орхиод явсан байдаг. Дараа нь Чингис хаан байлдаад нагац ахыгаа барьж ирсэн. Тэгээд нурууг нь ах дүүгийнхээ өмнө хугалж ал гэж шийдвэр өгч алуулсан. Чингис хааныг яагаад нагац ахыгаа алуулж байна гэж хүн бүхэн үзнэ биз дээ. “Би ганц хүн биш, Монголын ард түмнийг удирдсан хаан. Тэгэхээр урвасан хэн ч байсан ийм ялыг эдлэх ёстой” гэж ахдаа алах ял хүлээлгэж байсан. Чингис хаан тийм л шударга байсан. Төрийг удирдаж буй хүн тийм л шударга байх ёстой.

Х.Чойбалсан тиймэрхүү шударга, амьсгаатай хүн. Арваад жил Монгол Улсыг удирдсан. Тэгэхэд маш шударга. Аль болох хүнийг шударга талаас нь харж, дэвшүүлдэг. Юм хийгээгүй, энэ түүний хүүхэд, тэр аймгийн энэ тэр гэж танил талыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Хүнийг муу хэлэх, нэг хүнийг нөгөө хүнд нь муучлахад дургүй. “Чи яагаад өөрт нь хэлээгүй байж, надад хэлж байгаа юм. Дахиад ингэх юм бол ажлаас чинь хална” гэж ханддаг. Нэг багийг тэргүүний баг болгосон тохиолдолд даргыг нь сумын даргаар шууд тавина. Нэг сумын ажлыг сайжруулсан хүнийг аймгийн даргад тавина. Аймгийн ажлыг сайжруулсан хүнийг яамны сайд болгох жишээтэй. Тэр үед 13 яам байлаа. 13 сайд дандаа нэг аймгийг тэргүүний болгосон хүмүүс.

Гэтэл Ю.Цэдэнбал гарч ирээд увсын дүрвэдүүд, Орос эхнэртэй, орос хэлтэй улсуудыг сайд болгоод тавиад байдаг. Тэнд нь мундаг хүн байхгүй шүү дээ. Нутаг ус, танил тал, орос хэл халтар хултар цээжилсэнээр нь албан тушаалд тавьж байсан юм. Бал дарга тэгэж Х.Чойбалсангийн кадр хүчнийг тавих баримталж байсан бодлогыг орвонгоор нь эргүүлсэн. Тэгээд Монгол оронд ажил төрөл гэдэг чинь ямар ч утгагүй юм болж хувирсан. Үүнийг арьс махаараа ажигласан. Энэ тухайгаа ч их хурал дээр хэлсэн. Тэгээд энэ үзэл санааг эсэргүүцсэн хүмүүсийг их харгисаар хэлмэгдүүлсэн.

-Та Ю.Цэдэнбал гуайд их дургүй юм аа даа. Тэр хүний үзэл баримтлал, шийдвэрээр хэлмэгдэлд өртсөн дөө ч тэр үү, эвэргүйрхэх сэтгэл төрөх үү? -Оросын эрхшээлд орж, эрх мэдэлгүй байгаагаас хойш дагахаас яах уу. Оросыг дагахаас өөр аргагүй. Гэхдээ Оросын бодлогыг дагаж, даалгаврыг нь биелүүлэхийн зэрэгцээ эх орноо гэсэн сэтгэлтэй Монгол орныхоо сэхээтнүүдээ устгахгүй байх байсан. Ю.Цэдэнбал Монголын олон сэхээтнийг цааш нь харуулсан. Түр ашиглаад дараа нь хэлмэгдүүлж үгүй хийсэн. Монгол орныхоо нутгийг хамгаалж тэмцсэн Аварзэд сайд гэдэг хүнийг ажлаас нь халж, насаараа тээврийн жолооч хийж байгаад гутраад үхлээ. Тэр хүн өндөр боловсролтой. Маршил Х.Чойбалсан Гадаад яамны сайдаар тавьж байлаа. Тэр мэтийн миний хүндэтгэж явсан сэхээтнүүдийг цааш нь харуулсан. Тэгэхээр яаж сайн байх уу.

Амьдралыг нь гүйцэж хараагүй, үзээгүй учраас ахмад хүний үгийг сонсоосой. Монголын үндэсний удирдагч бол Х.Чойбалсан.

-Та Х.Чойбалсан гуайг нас барахад хүндэт харуулаар зогсож байсан гэсэн үү? -Тийм. Орост 1952 онд маршил Х.Чойжилсон хагалгаа хийлгээд нас барлаа. Тэгээд маршилтай салах ёс гүйцэтгээд, шарлыг нь вагонд ачиж Монгол руу явуулсан. Тэгэхэд хүндэт харуулд нь зогссон. Тэр үед Оросын Коммунист намын сургуульд сурч байлаа. Монголын бүх хүн уйлж байсан. Тийм удирдагч хаана байна. Олон лам нарыг алсан нь Х.Чойбалсангийн нэртэй холбоотой боловч ард түмэн ерөнхий багцааг нь ойлгож байгаа. Үнэн голоосоо алаагүй.

Оросын дээд удирдлагаас сүсэгтэн олныг бүгдийг нь толгойлон дараалан алах шийдвэр өгсөн. Тэрийг нь Х.Чойбалсангаар удирдуулсан. Энэ хиймэл юм гэдгийг ард түмэн ойлгож байлаа. Тиймээс ард түмэн түүнийг хайрлаж байсан. Гэвч ардчиллын хүүхдүүд түүнийг алуурчин мэтээр ойлгодог. Амьдралыг нь гүйцэж хараагүй, үзээгүй учраас ахмад хүний үгийг сонсоосой. Монголын үндэсний удирдагч бол Х.Чойбалсан.

ЕРӨНХИЙЛӨГЧ БОЛНО ГЭХЭЭР АРАЙ ЗҮРХ ХҮРЭЭГҮЙ

-Та Хүний эрхийн үндэсний комиссын анхны даргаар ажиллаж байсан байх аа? -1990 онд манай их хурал анхлан зохион байгуулагдлаа. Тэгээд Хүний эрхийн үндэсний комисс гэж байгуулагдсан. Комиссын анхны даргаар намайг томилсон. Хүн эрх чөлөөтэй, нийгмийн амьдралд чөлөөтэй оролцож байх нь чухал. Манайд хүний эрхийг хүндлэж явах зүйл ерөөсөө хэрэгжээгүй. Бид хоёр, гурван зуун жил бусдын колони явлаа. Ардчиллын үед эрх чөлөөгөө олж, эдлэж хэрэглэж явна.

“Тэр их өндөр адбан тушаалын цалин пүнлүү нь яах уу, би ажиллаж чадахаа байлаа, нэрээ татаж авья” гээд нэрээ татсан юм.

-“Долдугаар сарын 1”-ний үйл явдал сүүлийн жилд болсон хар өдрүүдийн нэг байлаа? -Ярих юм байхгүй. Тэр үеийн засаг төрийг барьж байсан Н.Энхбаяр, С.Баяр гээд улсуудын хуйвалдаан, далд явуулга. Нөгөө л хуучин нийгмийн арга барилаа санагалзсан зүйл. Ардчилал засгийн эрхийг дангаар барьж байсан бол арай тийм юманд оруулахгүйгээр шийдэж болох байсан.

-Та Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өрсөлдөж байсан. Яагаад нэрээ татах болсон юм бэ? -90 онд Их хурлын орлогч дарга болж, Үндсэн хуулийг батлалцсан. Тэр бол хамгийн өндөр албан тушаал. Одоо би УИХ-д данстай. Ардчиллын хүүхдүүд тэр үед өндөр үнэлээд анхны ерөнхийлөгчийг хашиж болох хүн гэж үзсэн. Надад тийм итгэл хүлээлгэсэн. П.Очирбаттай өрсөлдүүлсэн. Зүрх хүрээгүй юм. Ерөнхийлөгч гэдэг том албан тушаал. Хариуцлага ихтэй. Тэр үед эсэргүүцэх хүчин их байсан. Мэдээж амаргүй байж таарна. Сүүлийн хориод жил хөдөө мал маллаж, хар бор ажил хийж амьдарч байлаа. Нийгэм, улс төр, дэлхий дахины мэ­дээл­лээс хоцорсон. Тэгэхээр арай дийлэхгүй байх гэж айсан. “Тэр их өндөр адбан тушаалын цалин пүнлүү нь яах уу, би ажиллаж чадахаа байлаа, нэрээ татаж авья” гээд нэрээ татсан юм.

-Уг нь эр хүн туг ч барина тугал ч хариулна гэдэг дээ? -Үнэн. Миний жаахан ажигласан зүйл бол, хүнийг албан тушаалд тавихад эхнээсээ буруу явж ирлээ. Хоосон амлалт өгсөн улсуудыг Ерөнхийлөгчид дэвшүүлж, өнөөдүүл нь хийсэн ч ажил байхгүй. Баяжих таргалах гээд айхтар муухай зүйл рүү өөрсдийгөө хөтлөөд орууллаа. Тэр тал дээр би жаахан хязгаарлалт хийж чадах л байсан байх.

-Сүүлийн үед хүмүүс улс төрд ороод албан тушаалд очих, мөнгө завших  сонирхолтой болсон юм шиг. Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан хүн авлига, албан тушаал, мөнгө завшсан хэргээр хорих ял сонслоо. Үүнийг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ? -Харамсалтай, өрөвдөлтэй юм. Тэр хүмүүсийн оюун санаа, мэдлэг доогуур байгаагийн шинж. Мөнгө олох амар арганд өөрийнхөө биеийг оруулж, бодолгүйгээр хандсан, нөгөө л шударга биш аргаар амьдрах арга гэж үздэг. Тэр үзлийн илрэл. Харамсаж, өрөвдөж л суух юм. Нийгмийн амьдралд үнэнээр амьдрахыг эрмэлзсэн нутаг ус, аав ээжийн сургааль тэр хүний биенд шингэдэг юм байна.

Хүүхдүүдээ зөв хүмүүжүүлэхгүй хий л улс төр рүү гүйлгэх. Бөөн мөнгөн дээр очих гэсэн эрмэлзэл хортой шүү, аюултай.

Гадаад сургуульд сурч, тэднээс жишээ аваад ер нь Монгол эх орондоо хайртай, ард түмнээ гадаадын хүн шиг ухаантай, юмны эзэн, сэргэлэн байхыг хүсч мөрөөддөг байсан. Энэ бүгд л намайг хүн болгосон. Хүн ерөөсөө нийгмийн бүтээгдэхүүн гэдэг. Нэг хүний дагасан, хойно өмнө нь худлаа бялдуучилсан, долигонуур хүн юм сурдаггүй. Тиймээс амьдралд үнэн юм хэрэгтэй.

Манай ирээдүй хүүхдүүд, залуучууд. Энэ залуучууд, хүүхдээ Монгол ёсоор хүмүүжүүлмээр байна. Хүүхдүүдээ зөв хүмүүжүүлэхгүй хий л улс төр рүү гүйлгэх. Бөөн мөнгөн дээр очих гэсэн эрмэлзэл хортой шүү, аюултай.

-Залуучууд улс төрд их орж байна. Хорь гаруй настай, гуч хүрээгүй залуус сайдын алба хаших боллоо? -Их буруу. Эхлээд ажил хөдөлмөрт биеэ дайчлах хэрэгтэй. Мэдлэгээ зориулах ёстой. Хүн 40 нас хүртэл нийгмийн амьдралыг бүрэн ойлгож, ажил хөдөлмөрөөр мөнгийг олоход эхлэж сурах хэрэгтэй. Тэгтэл боловсроогүй байгаа бие оргинизмыг улс төр, хүн захирах, том албан байгууллагыг удирдаж байх ажил руу дайчлахаар олигтой сурч чаддаггүй. Ер нь 40 нас хүртэл улс төр хийх хэцүү. Хэрэггүй зүйл. Нас жаахан ахиад ирсэн хойно улс төрд аяндаа олон түмэн хүлээгээд авдаг. Тэр хүнийг Их хурлын гишүүнээр сонгоно. Залуу хүн алдах нь ч их. Буруу зөрүү юм хийж тэр их өндөр албан тушаалаас унахдаа их чанга ойчино.

“Улс төрөөр их хөөцөлдсөн хүн сүүлдээ зодуулж үхнэ” гэсэн цэцэн үг Хятадын гүн ухаанд бий. Бодоход улс төрийн том зүтгэлтэнгүүд, Сталин, Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал бүгд хүний гарт үхлээ

Долоон давхараас унах, нэг давхараас унах хоёр өөр биз. Манай энэ намууд чинь залуучуудыг хуйгаар нь оруулж, хурал ном хийлгэж, юу ч мэдэхгүй залуучуудыг намын ерөнхий дарга ч гэнэ үү, юу ч гэнэ ээ, яамны сайдаар дэвшүүлж байна. Тэгэж хэрхэвч болохгүй. Улс төр гэдэг эдийн засгийн бодлогын хуримтлал. Хуучин тийм томьёо байсан. Бүх юмны уул уурхай бол эдийн засаг. Дийлэнх нь эрх мэдэл эзэмшиж, дарга болж байж сая ажил амьдрал нь бүтэх маягтай юм ойлгодог. Бушуухан шиг улс төрд байр суурь олж авах гэж эрмэлздэг. Энэ бол эндүүрэл. “Улс төрөөр их хөөцөлдсөн хүн сүүлдээ зодуулж үхнэ” гэсэн цэцэн үг Хятадын гүн ухаанд бий. Бодоход улс төрийн том зүтгэлтэнгүүд, Сталин, Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал бүгд хүний гарт үхлээ.

-Манай улс эдийн засгаа өсгөх, улс орны хөгжлөө өөд нь татахын тулд байгалийн баялгийг ашиглаж байна. Гэвч энэ нь эргээд байгаль орчинд сөргөөр нөлөөлөх аюултайг ойлголоо? -Эхэлж хэрэгжүүлсэн бодлого дотор харш юм бий. Өмнөх Засгийн үед уул уурхайн лицензийг хэдэн мянгаар нь хувь хүнд өгчихсөн. Уурхайг хувьдаа авсан хүн болгон үйлдвэр босгоод ажиллаж чадахгүй байна. Нөгөө газраасаа гадаадынханд дамлаж худалддаг. Улмаар гадны хүн Монгол орны эзэн болж суух эхлэл тавигдлаа. Газрын хөрсөнд байгаа баялгаа цувуулж хэрэглэх ёс хэзээнээс бий. Үүнтэй харшилсан. Уул уурхайг бүгдийг нь зэрэг биш өөрсдийн ажиллах нөөц бололцоондоо тааруулж ашиглах хэрэгтэй.

Манай бага хүү комьпютер дээр ажиллах дуртай. Тэр миний “facebook”-ийг хөтөлдөг. Өөрөө хөтөлдөггүй. Би юм хэлж бичүүлнэ

-Таны аав ямар хүн байсан бэ? -Говь-Алтай аймгийн Ишигний нуруу гэж далайн түвшнээс нэлээн өндөр тийм нуруу бий. Манай эцэг тэр нутгийн хүн Тэр ууланд мал маллаж байсан, тайж угсааны хөдөлмөрч хүн. Малчин хүн мал аж ахуйгаа эрхлэх, үс ноосоо тушааж шударга хөдөлмөрийнхөө шимээр амьдардаг ард түмэн. Түүний нэгэн адил мал хариулж явсан. Үр хүүхдээ ч шударга байхыг захидаг байлаа.

Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд баригдаж, шоронд хоригдож, алах ял зааглуулж явсан хүн. Гэхдээ хэлмэгдэлтэд өртөөгүй тохиолдлоор амьд гарсан. Нэг хүү нь, миний ах мөн цэрэгт байхдаа нас барсан. Цагаан хуаран гэдэг газар бүхэл бүтэн цэргийн ангийн ус авдаг худаг руу хортой юм хийгээд тэндээс усаа авдаг байсан цэргийн   ангийнхан  цөмөөрөө үхсэн. Тэр дотор миний төрсөн ах цэрэгт байж байгаад эндсэн.

Тэгэхэд тэр ангийн дарга нарыг худлаа барьж авч шоронд хийж, алсан байгаа юм. Ийм ажлыг оросууд зохион байгуулсан. Үүнийг хуучин Засаг хэлэхгүй, нууж байх хандлага газар авлаа.

-Та эхээс хэдүүлээ вэ? -Миний тэр цэрэгт эндсэн ах. Хоёр эгч нэг дүү. Тавуулаа мал малладаг. Тэр дотроос миний аав намайг сургуульд аваачиж оруулсан. 1935 онд баруун хязгаарт таван сумын дунд бага сургууль байгуулагдаж байлаа.

Тэр үед малчид олон малтай. Хүүхдүүдээрээ малаа маллуулах гээд сургуульд өгөхгүй. Тэгэхэд аав намайг морин  дээр сундалж, сумын сургуулийн захиралд авчиж өгч “Энийг “а” үсгийн толгой таниулж ижилд нь нийлүүлэхийг бод. Энүүний ижил нь одоогийн энэ шинэ засаг” гэж.

Тэр үед аав өөрөө бичиг үсэг мэдэхгүй ч  шинэ засгийн бодлогыг ухамсартайгаар ойлгосон. Тэрний буянаар би сумын сургуулийг 18-тай дөрөвдүгээр анги төгссөн. Тэгээд Улаанбаатарт Санхүүгийн комд ирээд хоёр, гурван жил сурч төгсөөд санхүү, эдийн засгийн анхны мэдэгдэхүүнтэй болоод ажил хийнэ гэж байтал нам, улс төрийн кадр хүчний шинээр бэлтгэнэ гээд явчихсан даа.

-Та нутаг руугаа явж байна уу? -90 оноос хойш нэлээн явсан. Говь-Алтайн Чандмань сум. Сумандаа аавынхаа хөшөө дурсгалыг босгосон. Ээжийнхээ дурсгалыг босгох санаатай ч чадахгүй л байна. Миний ээж мөн Чандмань сумын хүн.

-Та “facebook” их хэрэглэж байна аа даа? -Манай бага хүү комьпютер дээр ажиллах дуртай. Тэр миний “facebook”-ийг нэвтрүүлдэг /хөтөлдөг/. Өөрөө хөтөлдөггүй. Би юм хэлж бичүүлнэ. “facebook”-ийн 5000 найзтай. Хэвлүүлсэн ном, мэдэх юмнуудаа бичдэг юм.

Тэр шагналын  ач холбогдол даанч бага. Тийм учраас шагналгүй шагналтан. Олон түмэн намайг үнэлдэг.

-“facebook”-ийн найзууддаа юу бичиж байна. Ямар мэдээлэл хуваалцдаг вэ? -Голдуу номонд бичигдсэн зүйлээ хүргэнэ. Цагийг зүгээр өнгөрөөх дургүй. Ногоо цагаа тарих, алт мөнгөний дархан гээд янз бүрийн мөнгө болж хувирах тийм юмнуудыг их санаачилж хийж байлаа.

-Таныг салад хийдэг гэж сонссон? -Тийм. Гэхдээ сүүлийн хоёр, гурван жил жаахан залхуураад эмгэний хөл муудаад, хүүхдүүд биеэ даагаад бид хоёрт зарагдах хүн ч алга. Гэхдээ жижиг сажиг юм хийх  санаа бий.

-Төрөөс урамшуулсан ямар шагнал урамшуулал байдаг вэ? -Ард түмэн хөдөлмөрийн дээд шагналаар шагнуулах тодорхойлолтыг төр засагт олон удаа оруулсан. Гэвч сүүлийн үед төр засгийг барьж байсан хуучин намын үлдэгдлүүд  шагналыг өгөөгүй. Би ч хөөцөлдөөгүй.

Мөнгөөр авч болдог л юм байх. Тэр мөнгийг нь олж болох л байсан. Гэвч тэр үнэтэй шагналыг авья гэж бодоогүй. Тэр шагналын  ач холбогдол даан ч бага. Тийм учраас шагналгүй шагналтан. Олон түмэн намайг үнэлдэг. Миний удирдлагад ажиллаж байсан хүмүүс намайг үнэлдэг юм. Тэгэхээр тэр үнэлгээ байхад л хангалттай.

http://news.gogo.mn/r/135403

Т.АМАРТҮВШИН

Эх сурвалж: “УЛС ТӨРИЙН ТОЙМ” сонин

С.Дулам. “Хүмүүний сүйрэл”-4 буюу Орчин цагийн Неандерталиуд болцгоох уу? БШУ-ны яамны удирдлагуудын анхааралд

 

Нийтэлсэн: 2014-02-13 07:45:01

(“Хүмүүний сүйрэл”-4)
Энэхүү нийтлэлийг бичих болсон шалтгаан нь цаг цагийн засаглагчид, боловсролын бодлого баригчид, түүнийг хариуцагч түшмэлүүдийн амнаас гардаг уран зохиолын хичээлийг үгүй болгох, өөр хичээлтэй нийлүүлэх, бага сургуулийн “Унших бичиг” байхгүй болгох, “Үг хөгжлийн хичээл” оруулахгүй байх тухай “санал санаачлага”, сурах бичгийн багт эцэг эхийн төлөөллөөс ирүүлсэн зөвлөгөөнд “Ертөнцийн үүслийн домог”, түргэн хэллэг, жороо үгс, амьсгал уртасгах үгсийг хасах, эсвэл солих гэсэн нүд бүлтийм, чих дэлдийм зөвлөгөөнүүдийг олж үзсэнээс үүдсэн хэрэг билээ.

 

Эсвэл, монгол хэл, уран зохиолын хичээлийн цагийг улам багасган оронд нь “Иргэний боловсрол” гэгч хичээлийн цагийг шатлан нэмэгдүүлэх бодлого зэргээс үүдсэн болно. Энэ хүмүүс уран зохиолын хичээл, түүнд багтаж буй, аман зохиол, домог зүй мэтийн сэдвийг үзэхлээрээ “энэ ер нь хэнд хэрэгтэй юм, ямар хэрэгтэй юм”, “миний хүүхдийн амьдралд юу өгөх юм”, эсвэл бүүр байчихаад “би хүүхдэдээ шашны мунхруулга заалгамааргүй байна” гэхчлэн агсрах нь олонтаа. Ойлгож, хүндэлж байна аа, “үр хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө” гэсэн сэтгэл, бодол, хүслийг тэнь. Гэлээ гэхдээ яг энэ үг өгүүлэл чинь үр хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө биш, эсрэг үйлдэлтэй болж хувирдаг талаар л хөндөн ярих гэсэн юм. Үүний тулд хамгийн сүүлийн үеийн хүн судлалын ухааны нэгэн нээлтийг дурдахаас аргагүй болох нь. Азаар энэ нээлт цагаа олж гарч дээ. Германы Дюсселдорф хотын ойролцоох Неандер голын хөндийгөөс олдсон эртний хүний үлдцээс уламжлан шинжилж, ДНК-ийн шинжилгээгээр орчин цагийн хүнтэй нэгэн өвөг дээдэстэй байснаа 350000- 400000 жилийн өмнө хоёр тийш салж одсон Неандертальчуудын хувь заяаны талаар ярих гэсэн юм. Неандерталь нь орчин үеийн хүнээс хамааралгүй орших хамгийн дээд хөгжилт хүний төрөл байсан билээ. Анхны прото-Неандерталь шинжит хүн Европт 350,000 жилийн өмнө амьдарч байв. 250,000 жилийн өмнөөс Неандерталь хэмээн тодорхойлох хүмүүс амьдарсаар ирсэн ба 50,000-35,000 жилийн өмнө буюу Homo sapiens Европт нүүн очсоноос хойш Неандертальчуудын тоо толгой цөөрсөөр 24,000 жилийн өмнө устан үгүй болжээ. Эдгээр Неандертальчууд чухам яагаад устаж үгүй болсон талаар эрдэмтдийн дунд олон янзын таамаглал байдаг санж. Байгаль, цаг агаарын өөрчлөлтөөс болоод ч гэх юмуу, хоол тэжээлийн хомсдлоос болоод ч гэх юмуу… дайн тулааны хөлд үрэгдээд ч гэх юмуу… Гэтэл италийн эрдэмтдийн сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ хүмүүс одоогийн хэлээр бол “хэт аж ухаанч(прагматик)” байснаасаа болоод мөхөж алга болсон ажээ. Тэд үр хүүхдээ төрсөн цагаас нь эхлээд хоол тэжээлээ олж идэх ганцхан зүйлд л сургадаг, түүнээс арай өөр зүйл анзаарах, одоогийн биднийхээр бол бүтээлч сэтгэлгээ, уран саналгыг нь хөхиүлэх талын юм юу ч байсангүй.
Бидний өвөг дээдэс яагаад Homo Sapiense Sapiense буюу Оюун билгүүнт хүмүүн болсон гэхлээр (энэ үгийн маань утга ч хэлээд байгаа), хоол тэжээлээ олохоос гадна арай өөр юмыг сонирхож, уран сайхнаар сэтгэж, уураг тархиа хөгжүүлэхүйц бүтээлч үйл үйлдсэн дээрээс тэсч үлдээд, өнөөгийн биднийг бүтээсэн ажгуу. Өнгөц бодож үзвэл, үр хүүхэддээ хоол тэжээлийг нь залгуулахыг голчилсон Неандерталиуд л чухамдаа тэсч үлдмээрээдээ. Гэтэл түүхэн хувьслын явц, үр дүнд тэгсэнгүй. Харин хоол тэжээлээс өөр юмаар оролддог, өнөө арай “саваагүй”, илүү зантай өвөг дээдсийн удам бид өнөөдөр орчлон хорвоог эзэгнэж байна. Дээр дурдсан манай боловсролын яамны прагматик (аж ухаанч) түшмэд, тэдний аялдан дагалдагчид, “эцэг эхийн төлөөллүүд” бол яг л неандерталь маягаар сэтгэж, үр хүүхдээ бодоод “уран зохиол” мэтийн илүү дутуу юмаар оролдуулахгүй, цагийг нь үрэхгүй, шууд хоолоо олж идэхэд нь хэрэгтэй хичээлүүд үзүүлээд “сайн хүн”, “зөв монгол хүүхэд” буй болгочих санаатай байх шиг байна. “Үр хүүхдээ бодсон” Та нарынхаа сэтгэлийг ойлгохын дээдээр ойлгож байнаа. Гэтэл үр хүүхдийн чинь хөгжил хөдөлгөөн яг та нарын бодсончлон биш, Неандертальчуудынх шиг өөр замаар явчих вий дээ гэж санаа зовж байна. Өөрөөр хэлбэл, нүдэнд үзэгдэж, гарт баригддаггүй, хүмүүнийг хүмүүн болгодог тэр оюун сэтгэлгээний болон сэтгэл зүрхний “амин дэмүүд” нь үр хүүхдэд маань дутагдах вий дээ гэж санаа зовж байна. Мэдээж хэрэг уран зохиолын хичээлийг хасчихад хэний, юу нь ч өвдөхгүй, өлсөхгүй, даарахгүй, цангахгүй, өөрөөр хэлбэл, бие бодын (физик) шаналгаан байхгүй, тэхлээр болоод л явчих шиг болно. Яг үүн дээр л Неандерталиуд алдсан байхгүй юү. Өнөөдөр мэргэжил мэдлэг гэдэг юм бараг хэрэггүй болсон, тэр дундаа албан тушаалын томилгоон дээр бүүр ч хэрэггүй болсон цагт амьдарч байгаа ч гэсэн, мэргэжлийн хүний хувьд ганц үг хэлчихье.  Өрнөдийн соёл иргэншлийн үрийг тарьсан эртний грекчүүдийг та нарын нөгөө хэрэггүй, дэмий гэж бодоод байгаа грекийн домог зүй, эмгэнэлт хошин жүжиг, театрууд, Хомерийн “Илиада”, “Одиссей” туульсууд л чухамдаа грекчүүд болгон бүтээсэн юм шүү дээ. Өнөөдөр ийм зүйлс байгаагүй бол грекчүүд хэн байх вэ гээд нэг сэтгээд үз дээ. Хүн төрөлхтний хамгийн эртний соёл иргэншлийн өлгий болох Месопотамийн буюу Хоёр мөрний хөндийн соёл иргэншлийг бүтээгч шумер, ассир, вавилончуудыг тэдний эртний домог зүй, дэлхийн анхны туульсын туурвил Гильгамешийн тууль л бүтээсэн юм шүү дээ. Түүнээс дутахгүй (монголчуудын Мисир хэмээн нэрлэдэг) Египетийн соёл иргэншлийн амин сүнс нь мисир домог зүй, “Пирамидын бичвэрүүд” гэдэгт эргэлзэх зүйл алга. Бидэнтэй түүх соёлын нэн ойрын холбоотой эртний энэтхэгчүүдийг (дравидууд, аарийчуудыг) Вээд шастир, “Раамаяна”, “Махаабхаарада” их туульс нь бүтээсэн юм шүү дээ.
Үүнтэй нэгэн адилаар өнөөгийн монголчууд биднийг өдий зэрэгт хүргэсэн ачтан бол монгол домог зүй, дөрөв таван зуугаар тоологдох баатарлаг туульс, “Монголын нууц товчоо”, “Гэсэр”, “Жангар” маань юм шүү дээ. Тэгээд чухам “ямар ухна ухаанд нь үхэхлээрээ” үр хүүхдийг маань эдгээр ачтнаас нь салгаж таслах санаа төрөөд байгааг ойлгохгүй юм. Бусад хичээлд нь уусгаад, “дайвар бүтээгдэхүүн” болгоод заачих юм шиг яриагаа дахиж л битгий улиглаж үзээрэй. Нам даган навсаганаж яваад албан тушаал олж авснаа ухаантай болчихсон гэж бүү андуурцгаагаарай. Тэр чинь энэ хорвоогийн хамгийн хэврэг, насгүй зүйл болохыг амьдрал та нарт харуулах болно. Тэрэн доорхиноо хаанахын, хэний захиалгаар ийм зүйл хийгээд байгаагаа шулуухан хэлсэн нь дээр. Энэ ад үзээд байгаа уран зохиол гэдэг юмны чинь ачаар бид өнөөдөр Неандертальчууд шиг хүмүүний ертөнцөөс арчигдаагүй, үр удмаа үлдээгээд, өөр өөрийн соёл иргэншлээ бүтээгээд, хамгийн гол нь хүн болоод яваа юм. Эндээс чинь хүмүүний аж амьдралын утга учир, амьд төрөлхтнийг энэрэн хайрлахуйн ухаан сэтгэл, ерөөс хүн болохуйн хамаг үнэт, шимт зүйлсийг олж авдаг юм. Тэгэхгүй бол бидний үр хүүхэд өнөөдөр “цахим ертөнцийн мангуунууд”, улмаар хэтэрхий мэргэн тооцоотой, хэнийг ч, юуг ч, тэр тусмаа эцэг эх та нарыг ч золиосолж мэдэх, өрөвдөн хайрлах сэтгэлгүй “мангаанууд” болж өсөхөд ойрхон байна. Би яагаад энэ бүхнийг хэлээд байна гэхлээр өнөөгийн өрнөдийн өндөр хөгжилтэй орнуудын номын дэлгүүрийн тавиураар чихэлдэн байдаг нуруу нуруугаараа харалцаад (монголчууд араараа зүглээд гэдэг дээ), элгээ эвхээд зогсчихсон эцэг хүү, ээж охины зурагтай номуудаас түрүүчлэн мэдрээд байна. Явж явж хамгийн ойр дотнын хүмүүс нь хамгийн заналт дайсан нь болдог нэг тийм зүй жам яваад байна. Юун яасан хайр дурлал, яасан ийсэн гэр бүл, үр хүүхэд, битгий амбасын юм яриад, дургүй хүргээд байгаарай л гэнэ.Энэ чинь өнөө мөхөл сүйрлийн анхны дохио л доо. Тэр нь аж ухааны боловсрол олгосон атлаа зүрх сэтгэлийн боловсрол олгоогүйгээс болоод байна. Уран зохиол гэдэг тэр үзэн ядаад байгаа зүйл чинь үр хүүхдэд маань зүрх сэтгэлийн боловсрол олгодог юм даа.  Өөр ямар ч хичээл уран зохиолын дайтай тийм боловсрол олгохгүй л болов уу. Зарим улст уран зохиолын хичээл нь хэлний хичээлдээ ууссан байдаг гэж номчирхох байх л даа. Юм болгон дээр хүн дуурайж бас болдоггүй юм. Аж ухаанч (прагматик) байж болноо, гэхдээ хэт аж ухаанч байж болдоггүй юм. “Хэм хэмжээ” гэдэг нэг хаан байдаг юм. Уран зохиолгүйгээр “Зөв монгол хүүхэд” байтугай, хүнэрхүү амьтан болохгүй л болов уу. За ингээд яамны түшмэлүүд, даган баясагсад, “үр хүүхдээ боддог” эцэг эхчүүд та нар минь өөрсдөө мэдэцгээ. Хүмүүний ёсыг бодоод, үзсэн, уншсан, мэдсэн, өөрийнхөөрөө сэтгэснээ та нарт дамжууллаа.Үр хүүхэд маань хүмүүн болохын тулд хоол тэжээлээс гадна илүү их нарийн нандин юм хэрэг болдогт л хамаг учир нь байгаа юм. Нэгэн цагт үр хүүхэд маань та нарын “инновацийн” ачаар орчин цагийн Неандерталиуд болцгоох вий л гэж түгшсэндээ үүнийг бичлээ.
“Багш” хэмээгдэгч С.Дулам

http://sonin.mn/news/politics-economy/23927

 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.