• Categories

  • Traffic

“Торино”, “Ванкувер” өвлийн олимпод дараалан оролцсон гүйлтийн цанын тамирчин ОУХМ Э.Очирсүрэн: Ториногийн олимпоос илүү Ванкуверын эрх надад үнэтэй олдсон

4 цаг 55 минутын өмнө

Дэлхий нийт өчигдрөөс эхлэн өвлийн олимпоор амьсгалж Сочигийн зүг анхаарлаа хандуулж эхэллээ.

“Торино”, “Ванкувер” өвлийн олимпод дараалан оролцсон гүйлтийн цанын тамирчин ОУХМ Э.Очирсүрэнтэй Сочигийн олимпийн нээлтийн өдөр ийн ярилцлаа.

-ОХУ-ын зургаан жил бэлдсэн, өвлийн олимпчдын дөрвөн жил хүлээсэн Сочигийн тэмцээн уралдаан эхэллээ. Цаначин хүний хувьд сэтгэл догдолж л байгаа байлгүй?
-Сочигийн олимп нээлтээ хийгээд үнэхээр гоё санагдлаа. Дөрвөн жилийн өмнө “Ванкувер”-ын олимпийн нээлтэд оролцох гээд тамирчдын тосгонд догдолж байсан үе минь санагдаж байна. Эгчийнхээ оёж өгсөн дээлээ гаргатал эвхээсээрээ үрчийчихсэн байсан. Тэгээд тамирчдын угаалгын өрөөнд индүүдтэл гадныхан “Юун урт цагаан юм бол” гээд гайхсан царайтай харцгаагаад л. /инээв.сур/ Би үнэгэн лоовууз, хантааз, дээл өмссөн байсан болохоор гадныхан хамт их зураг авахуулсан. Тэгээд “Монголиа Эрдэнэ-Очир Очирсүрэн” гээд дэлхий даяар хэдхэн мөч ч гэсэн нэрээ зарлуулсан болохоор үнэхээр бахархмаар үгээр илэрхийлэхийн аргагүй сэтгэгдэл төрсөн дөө.

-Би яриагаа Италийн Торинод болсон анхны олимпиор эхэлье гэж бодлоо? 

-Ториногийн олимпод оролцоход одооных шиг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэл цацаагүй. Дорж багш Хаш-Эрдэнэ бид гурав 2002 оноос хойш шигшээ багт бэлтгэлээ хийгээд л яваад байсан.  Багшийнхаа үгэнд ороод, уралдаанд яваад байснаас олимпод бэлдэж байгаагаа ч мэдээгүй. 2005 онд Австри улсад нэг сар тэмцээнүүдэд оролцож яваад Германд дэлхийн аваргад уралдсан. Гэтэл Дорж багш “За ашгүй олимпийн эрхээ авчихлаа” гээд л баярлаад байсан. 20 настай болоод ч тэр үү олимпийн эрх гэж баярлаад багш юун сүртэй юм гэж бодсон. /инээв.сур/ Тэгээд олимп эхлэхээс гурван сарын өмнө бид гурвыг цалинжуулаад олон улсын тэмцээнд оролцож эхэлсэн. Сочи шиг албан ёсоор сүртэй үдэх ёслол энэ тэр байгаагүй болохоор ер нь сэтгэл хөдлөл их багатай л явсан. Хүүхэд байсан болоод ч тэр үү.


-Монголоос сэтгэл хөдлөл багатай яваад Италид очиход ямар сэтгэгдэл төрөв?
-Очоод олимпийн тосгонд буухад л шууд өөр орчин угтаж, аажим аажмаар баярлаж эхэлсэн. Гэхдээ Ториногийн олимпийн тосгонд очоод бэлтгэл хийж эхлэхэд зам нь үнэхээр хэцүү байсан. Гүйлтийн цанын замуудыг А, B, C, D, E гэж хуваадаг. Монголд байдаг зам “А” зэрэглэлд багтана. Гэхдээ Олон улсын цанын холбооноос “А” зэрэглэлийн зам дээр тэмцээн уралдаан зохион байгуулж болно гэсэн зөвшөөрөл олгодог ч манайд албан ёсоор байхгүй. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн D, E гэсэн буюу хамгийн хүнд зам дээр, олимп “С” зэрэглэлийн замд явагддаг. Монголын хувьд хуурай, зууралттай, гурилан цастай байдаг. Гэтэл гадны цас голдуу хиймэл, усархаг байдаг. Уулын энгэрт хайлмагтчихсан цас байдаг бол сүүдэрт удчихсан, давсархаг цастай.

-Анхны олимпийн уралдааны зам хэр байв. Айж сүрдэж байв уу, эсвэл анхны гэдгээрээ зоригтой уралдсан уу?
-Сүрдэлгүй яахав. Хамгийн хэцүү нь Хашаа бид хоёр 1 гэсэн номертой уралдсан. 1 номертой гэдэг нь хамгийн бага оноотой, цөөхөн тэмцээнд уралдсан гэсэн үг. Бага оноотой тамирчдаа урд нь гаргаад араас нь хөөж олимпийн уралдаанаа сонирхолтой болгодог.  Миний хувьд дэлхийн аварга, Азийн аваргад уралдсан хэдий ч үнэхээр цөөхөн тэмцээнд оролцсон туршлага дутмаг байсан. Хамгийн хэцүү нь тэр өдөр Торинод битүү цасаар шуурч байсан. Биднийг гараанаас гарахаас 10 минутын өмнө зам хагалагч нар гээд 10 гаруй цаначин явж замаа шалгаж мөр гаргасан.  Гараанаас гарахад цасаар шуурч байсан болохоор хагалсан зам буцаад цасаар дүүрчихсэн ямар ч ховилгүй болчихсон. Хамгийн хэцүү нь нүдний шилгүй болохоор нүд рүү цасаар шуураад л.

-Тэгэхээр та нэг хэсэг зам хагалж явсан байх нь?
-Тэгсэн. Гараанаас гараад гурван км орчим газар зам хагалж уралдсан. Миний араас 30 секундын зайтай тамирчдыг дарааллаад гаргаж байсан. Тэгээд удалгүй арын тамирчид урд гаран, ээлжлэн зам хагалж эхэлсэн дээ. Би сандрахдаа ямар ч хамаагүй дуу аялаад тэгээд хэсэг хугацааны дараа тайвширчихдаг. /инээв.сур/  Дуугаа аялаад л гайгүй болсон доо.

-Ванкуверт 74 гэсэн дугаартай уралдсан болохоор амар байсан байх нь?
-Ванкуверт бол нэг олимпийн нүүр үзчихсэн туршлагатай хүн очсон. Олимпод гүйлтийн цанын төрөлд 310 тамирчин уралдах ёстой. Миний уралдсан төрөлд гэхэд 80 орчим тамирчин оролцох ёстой. Тамирчдаа рейтингээр нь жагсааж, эхний 30 тамирчинг “Red” гэж жагсаадаг. Өөрөөр хэлбэл эхний 30 тамирчнаас медаль авах нь тодорхой гэсэн үг. Олон улсын цанын холбооноос олгож байгаа оноогоор үлдсэн тамирчдыг жагсаагаад тэр дугаараар уралдааны зам гаргадаг. Ванкуверт баярласан нэг зүйл нь уралдааны зам дагуу төрийн  далбаа барьчихсан Монголчууд хөгжөөн дэмжсэн. Очирсүрэн урагшлаарай гээд л. Төрийн далбаагаа хараад шууд хүч ороод л явчихдаг юм билээ.  Ванкуверын Монголчууд Хаш-Эрдэнэ бид хоёрт зөндөө тусалсан болохоор баярлаж явдаг даа. Би Торинод сонгомол, Ванкуверт тэших төрлөөр уралдсан.

-Сочид Ч.Отгонцэцэг сонгомол төрөлд уралдана. Тэгэхээр гүйлтийн цана сонгомол, тэших гээд ээлжлээд явдаг юм уу?
-Тийм ээ. Олимпийн хоёр техник нь дөрвөн жил тутамд солигдож явдаг.

-Цана, хэрэгслийн хувьд хэр бололцоотой вэ. Торинод гэхэд нүдний шилгүй уралдаж байсан гээд ярилаа шүү дээ?

-Одоо бол цана хэрэгслийн хувьд дутмаг биш больсон. “Фишер”, “Атомик” гээд хамгийн сүүлийн үеийн цана худалдаж аваад л уралддаг. 2005 оны дэлхийн аваргад худалдаж авсан цанаараа гэхэд Торинод уралдсан. Хамгийн гол нь цанандаа биш тосондоо байдаг. Гадаа агаарын хэм -4 хэм байлаа гэхэд цасан дээрх хэм нь -6 хэм байдаг. Гаднах болон цасны хэм, уулын энгэр, сүүдрийн цасыг тааруулж цана дээр тос тавьдаг. Цаныг хэр сайн тосолно тэр хэмжээгээр амжилт нь ахиж байдаг учраас маш чухал.

-Тэгэхээр цана хэрэгсэл биш тосолгооноос амжилт шалтгаалах нь ээ?
-Тийм. Бусад улс оронд тосны лаборатори, мэргэшсэн баг ажиллаж, шинжлэх ухааны хэмжээнд хөгжчихсөн. Манайд бол Дорж багш дасгалжуулагч, цанаа тосолно, эмч, сэтгэлзүйч гээд олон жилийн туршлагаараа бүгдийг хийдэг. Улс орнууд гэхэд цанаа хэрхэн тосолдгоо нууцалдаг байх жишээтэй.

-Хоёр цагаан өвлийн олимп үзчихсэн туршлагатай тамирчны хувьд Сочигийн хоёртоо зөндөө л зүйлийг захиж зөвлөгөө өгсөн байх?
-Холоос хараад зүгээр суугаагүй тусалж дэмжсэн. “Та хоёр анх удаа оролцож байгаа учраас үзэж харах зүйл зөндөө байна. Олимпийн тосгонд үзэж харах зөндөө зүйл бий. Түүнээс тэмцээнд уралдах хүртлээ хол байгаарай ядарна шүү. Интернэтээс хол байгаарай. Уралдсаны дараа л үзэж хараарай” гэж захьсан. Хамгийн гол нь тосоо их анхаараарай. Одоо бол интернэтээр орой болгон холбоотой юмаа асууж зөвлөж байна. Манай хоёр цагийн зөрүү нь гарчихсан, замтайгаа танилцчихсан, бэлтгэлээ базааж байгаа.

-Сочи дуустал хэд хоног нойргүй хонох байх даа?
-Тэгнэ. Цагаан олимп юм хойно нойроо хугаслаад үзнэ дээ.

-Ванкуверын олимпиос ирсний дараахан гэмтлийн улмаас спортоо орхисон байх аа?

-Тийм ээ. Олимпийн эрхийн төлөө дэлхийн аваргад өрсөлдөхөөр Хандгайтад бэлтгэл хийж байгаад унаад босоод иртэл шагайгаа мултлаад хөлний бүдүүн шөрмөс нь зангираад гараад ирчихсэн. Ториногийн олимпиос нэг жилийн дараа Хүслэн хүү минь төрсөн. Арав гаруй жил орон гэр, үр хүүхдээ нөхөртөө даатгачихсан байсан болохоор “Ванкуверт орчихоод спортоо орхиж, сайн гэрийн эзэгтэй, ээж болно” гээд амлачихсан. Гэтэл унаад босоод иртэл хамаг хүсэл мөрөөдөл, амлалт талаар болсон. Цанаар битгий хэл зүгээр ч явж чадахгүй болох нь гэж бодохоос л аймаар санагдаж зөндөө уйлсан. Гэтэл нөхөр болон гэр бүлийнхэн “Чи чадна” гээд дэмжсэн дээ.

-Тийм үү. Би эсрэгээрээ нөхрийг тань одоо боль гэж хэлсэн байх гэж бодож байлаа?
-Үгүй, үгүй. Шууд л хүссэн зорьсноо биелүүл, чи чадна л гээд байсан. Тэгээд хөл гайгүй болгоод дэлхийн аваргад оролцох гэхэд спорт хорооноос “Чи ямар паралимпийн тамирчин биш” гээд зөвшөөрөхгүй, Дорж багшийг загнаад. Рааш дарга болон спорт хорооны дарга нараас намайг явуулж өгөөч гээд гуйгаад л байсан. Сүүлдээ тэмцээнд очоод эрхээ авч чадахгүй бол зардлаа буцаан төлнө гэсэн өргөдөл бичээд явсан. Тэр үед 5-6 сая төгрөг төлнө гэж гарын үсэг зурсан даа. Хамгийн гол нь дэлхийн аваргад оролцох юм бол эрхээ авах болохоор багш бид хоёр зүтгэсэн хэрэг.

-Дэлхийн аварга эхлэхээс хориод хоногийн өмнө гэмтсэн гэхээр яаж уралдсан хэрэг вэ?

-Бүдүүн яс биш жижиг яс хугарч, шагай мултарчихсан байсан. Дэлхийн аваргад очоод эхлээд уралдах замаараа явган явж үзсэн. Хөл эдгээгүй байсан учраас эцсийн мөчид л уралдааны замд гарахдаа цана дээр гарах хэрэгтэй байсан. 1.4 км замыг явган явж судалж, тактикаа боловсруулсан. Өвчтэй болохоороо нэг талын хөл маань тураад өмссөн өмд бараг намирдаг болчихсон байсан. /инээв.сур/ Хүмүүс шавхай, шалбаагтай газар үсрээд л гараад явчихна. Би болохоор аймаар удаан алхаад, шалбааг туулаад л явдаг байлаа. Тэгээд найман цагийн зайтай уух өвчин намдаах эмийг 10, 10 минутын зайтай ууж байгаад л уралдааны замд гарсан. Барианд орохдоо би уйлаад, Дорж багш минь баярлаж гүйгээд л. Гадныхан түрүүлчихсэн биш юундаа уйлдаг байна гээд их гайхсан. Тэр их өвдөлт, хэцүү бэрхшээлийг тэсч олимпийн эрх авсан болохоор Ванкувер надад үнэтэй олдсон.

-Улсын аварга бусад тэмцээнд хааяа оролцож байна уу?
-Үгүй. Ванкуверээс ирээд шууд л нөхөртөө өгсөн амлалтаа биелүүлсэн. Дашрамд хэлэхэд хоёр олимпод оролцсон, спортын амжилт бүхний ар талыг хариуцаж байсан ханьдаа маш их баярлаж явдгаа хэлье. Миний хань “Оюу толгой” компанид хүндийн оператор хийдэг Ариунжаргал гэж залуу бий. Бид хоёр арван жилийн нэг ангийх. Долдугаар ангиасаа үерхээд л гэр бүл болсон. Миний хувьд одоо бол төмөр замын Замын хоёрдугаар ангид ажиллаж байгаа. Эхний есөн жил тамирчин байсан бол сүүлийн гурван жил соёл олон түмний эрхлэгч, биеийн тамирын арга зүйчээр ажиллаж байгаа.  Үүний хажуугаар Монголын цанын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Дорж багшийнхаа туслах хийж байгаа. Гүйлтийн цанын спортоор хичээллэж байгаа хүүхэд багачуудад өөрийн мэддэг чаддаг бүхнээ зориулах болно оо.

-Хэдэн настайдаа цаначин болсон бэ?
-Би чинь Төв аймгийн Заамар сумын Хайлаастын алтны уурхайн хүүхэд. 13 настайдаа спортын мастер Цэцэгмаа багштайгаа таарч, цанын спортод дурлах болсон. Багш гүйгээд бай, бэлтгэлээ хий л гээд байсан. Тэгээд 20 гаруй хоног цанаар гулгаад аймгийн аваргад ороод мөнгө, хүрэл авсан. Сар гаруй бэлтгэл хийгээд улсын аваргад ортол хоёр мөнгөн медаль хүртсэн. Манай ээж “Заамараас эхэлсэн зам чинь замбуулинг тойрох болтугай” гэдэг байсан. Үнэхээр ч замбуулинг тойрч хоёр олимпод оролцсон доо.

-Хааяа цанаар гулгах юмсан, уралдаан тэмцээнд оролцох юмсан гэсэн бодол төрнө биз дээ?
-Тэгэлгүй яахав. Удахгүй Увсын Зүүнговьд цанын улсын аваргатай. Тэр үеэр л очиж сайн гулгаад авна даа. Амралтын өдрүүдэд “Скай ресорт” явж, гэр бүлийнхэнтэйгээ гулгана. Хүүгээ хоёр настай байхад Финляндаас гүйлтийн цана авчирч өгснөөс хойш гулгаж сурсан. Одоо “Скай ресорт”-од очоод цанаар уулын дээрээс л гулгана. “Би Скай ресортод амьдармаар байна” гээд уйлна шүү дээ. Охин маань хоёр настай. Ахынхаа багадсан гүйлтийн цаныг углаад л байгаа. Ээж нь цаначин байсны хувьд хоёр хүүхэд минь үүнийг багаасаа мэдрээд л байна.

-За баярлалаа танд. Олон мундаг шавь нар төрүүлж дараа, дараагийн цагаан олимпод бэлдээрэй. 
-Баярлалаа. Ерөөлөөр болог.

У.Бадамцэцэг

залуу яруу найрагч Б.Болорцэрэн: ГУЧИН НАСТАЙ ХҮҮХЭН ГУЛГУУРАН ДЭЭР СУУСАН ХҮҮХЭД ХОЁР АДИЛХАН…

Өчигдөр
 

BolortserenУран зохиолын хүрээнийхэн дунд “хайрын дууч” хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдөөд байгаа залуу яруу найрагч Б.Болорцэрэнг уншигчидтайгаа уулзуулья. Тэр “Орчлон миний ширээний ном”, “Цагаан бүжиг” хэмээн шүлгийн түүврүүдээ гаргаад байгаа.
-Уучлаарай танайд өглөө эрт ирчихлээ. Найрагч маань өглөөг хэрхэн угтдаг вэ?
-Өглөөний нарыг аз жаргалын тасалбар хэмээн атгаад өврөөс сэрэх охиноо хөтлөөд гүймээр хөөрдөг шинэ өглөө бүхэнд би дуртай. Би аавыгаа дууриагаад их эртэч. 6.30 гээд л босчихдог. Миний сэрэхийг хүлээгээд цонхон дээр минь зэрэгцээд сууж байдаг энэ хэдэн тагтаагаа тэжээхээр яаран босдог. Бас үүрийн зүүд үнэн байгаасай гэж итгэхдээ өглөө бүхнийг яаран угтдаг.
-Хөөрхөн юм аа. “Ээж нь одоохон” гээд, яг л хүнтэй ярьж байгаа юм шиг ?
-Хүний гар царайчилсан энэ тагтаанууд бүгдээрээ миний охид, бас нөхөд байхгүй юу. Миний сэтгэл сүм, миний ээждээ бичсэн шүлэг бүхэн судар байж болно шүү дээ. Би шувуу буцахаар хачин их гунигладаг. Ээжийгээ санаад л тэр байх.Тэгээд л
“Нуурын шувуу бүхэн гандангийнх байдаг ч болоосой
Нулимстай л санагдах ээж минь дэргэд байдаг ч болоосой” гээд бичиж байсан.
-Шүлэг гэснээс таны шүлгэнд гардаг шиг хормойгоо дэрвүүлэн алхмаар хавар цаг ирчихлээ?
-Тийм ээ. Цэцгийн зуныг төрүүлдэг болохоор хаврын дэлхийд би хайртай. Хавар болоод намрыг би хүүхэн улирал гэж боддог. Дурлал мэт энэ хавар дуу аялаад ирж яваа нь улам ч тодхон сонсогдсоор л байна. Хүүхэн бүхэн хааяахан олддог эрх чөлөөндөө хайртай, хаврын салхинд хормойгоо дэрвүүлэн алхах дуртай л байдаг шүү дээ. Би ч бас тэдний нэг. Хүлээж тэвчихгүй л бол хавар ирэхгүй гэж итгэдэг.
-Би л хувьдааа таны гадна төрхөөс гоо үзэсгэлэнг, дотоод сэтгэлээс тань шүлгийн нандин мэдрэмийг хардаг шүү?
-Баярлалаа. Хүүхэн бүхэн л гоё байхыг, гоолиг болохыг хүсдэг. Гэхдээ дотроосоо дэнлүү мэт гэрэлтэх нь хамгийн сайхан. Өглөө гэгээвчээрээ цайны дээж өргөх ээж бүхэн, үдэш ханийхаа хоолыг манцуйлаад тэврэн хүлээх гэргий бүхэн өөрөөсөө гэрэлтэх чулуу мэт эхэмсэг. Би хүүхэн бүхэн ертөнцийг аврахаар төрсөн гэж итгэдэг. “Гоо сайхан ертөнцийг аварна” гэдэг биз дээ.
-Та номдоо хэлэх дуртай үг тань “Зориг шантрахад бурхан дургүй”, таны амраг бол шүлэг гэсэн. Яагаад?
-Харин тийм ээ. Чи байтугай би ч бас гайхаад л байгаа юм.
-Хаврыг болзоогүйгээр төсөөлөх аргагүй. Найрагч бүсгүй маань болзоонд хэр их уригдаж байна?
-Би болор шаахай өмсөөд болзоонд явах дуртай. Тэр шаахай миний тэвчээрийг барсан мэт барихад дургүй, тэр шаахай миний тэнцвэрийг шалгасан мэт томдоход бас дургүй. Таарахгүй болохоор нь уйлдаг, гомдсондоо. Таалагдахгүй болохоор нь тайлчихдаг, баярласандаа. …/инээв/
-Сарнайнд дуртай юу?
-Бэлгийн тухайд би сарнай цэцгэнд тийм ч таалалтай биш. Гоё сайхан ургасныхаа төлөө гомдолтойгоор хамгийн амархан хагдардаг учраас тэр байх. Яг үнэнийг хэлэхэд би томоос том ээмэг, бөгжинд дуртай. Аймаар байна уу?
-Үгүй дээ, харин ч аймаар биш байна. Хундага дарсанд?
-Дургүй гээд хэлчихвэл худалч, дуртай гээд хэлчихвэл… /инээв/. Найз нөхөд, найрагч андуудтайгаа ширээний ард суулгүй л яахав. Гэхдээ дайж болмоор зовлонг дааж чадамгүй сархад гэж байдаг учраас гунисан тунисан үедээ ууя гэж боддоггүй ээ.
-Номонд тань гучин настай хүүхэн гулгууран дээр суусан хүүхэд хоёр адилхан гэж ишлэл байсан?…
Миний “Өөдрөг мөрт” гэдэг шүлэгт
Гучин нас юу юм бэ
Гуниг цуглуулдаг хэн юм бэ
Өтлөх яагаа ч үгүй байхад
Өмнөөс минь шаналдаг хэн бэ? тэр… гээд мөр байдаг. Тэгэхээр би иш татсан ч гэсэн энэ үгтэй яасан ч санаа нийлэхгүй. Харин ч энэ гучин нас чинь урган цэцэглэх нас. Энхрийлэх л хэрэгтэй дээ.
-Говь-Алтайн Г.Нэргүйгийн 
“Охид минь нүүрээ буд нимгэн хувцасла
Олны дунд гоо үзсэглэнтэй бай, бардам бай
Хэн нэгэн чамайг хараад эхнэрээ марттал
Хэтэрхий үзэсгэлэнтэй бай бүсгүй минь …” гээд сайхан шүлэг байдаг. Та хүний нөхөрт таалагдахсан гэж боддог уу?
-Хүний нөхөр гэлгүй хүн бүхэнд л гоё сайхан харагдахсан гэж хүүхэн бүхэн хүсдэг шүү дээ. Тэр тусмаа зөрөөд өнгөрсөн залууд хүртэл муухай харагдахыг ямар ч бүсгүй хүсэхгүй. Түүнийг таньдаг таньдаггүй, эхнэртэй эхнэргүй эсэх нь тийм ч чухал биш учраас. Би ч гэсэн хүний нөхөрт таалагдахсан гэж боддог.
-Тэгвэл түүнийг чинь хартай эхнэр нь хүлээж байгаа даа?
-Хайртай хүн цагаан байхыг л хүсдэг. Харгүй хэн байх билээ. Гэхдээ л хайртай хайргүйг нь мэдэхээр сарнайн дэлбээ таслах, хартай гэргийн гарыг атгахаас эмээдэг. Хар нь хүнийг цайруулж чаддаггүй л байхгүй юу
-Яруу найрагч хүн царай муутай төрдөг юм. Яагаад гэвэл тэдний гоо үзэсгэлэн дотроо байдаг гэдэг. Найрагч хүүхнүүд лав тийм биш ээ?
-Магадгүй, наад шүлгийг чинь их л царай муутай хүн бичсэн байх. Тэгээд л найрагч нөхдөө зөөлчлөн хань татсан байна.
-Номондоо бичсэн шиг танихгүй атлаа таалагдсан эрдээ сэтгэлээ илчилмээр санагддаг уу?
- Би “Цагаан бүжиг” номондоо хүүхэн бүхний хайрыг илчлэхийг хүссэн юм. Болдог болдоггүй, бүтдэг бүтдэггүй бүх л хайр энэ номын хуудас бүхэнд шингэсэн байгаа. Хайр амсаагүй хүн гэж үгүй. Би энэ номоо дурласан зүрх бүхэнд, хүлээсэн итгэл бүхэнд зориулахыг хүссэн юм.
“Хайрандаа шатдаг болохоор хацар минь ягаахан
Халуун залуу болохоор бүжиг минь цагаахан” гээд л эхэлнэ дээ. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ш.Дулмаа багшийн маань “Амьдрал хайр дээр тогтдог” гэж сайхан шүлгээр бүтсэн дуу байдаг. Сүүлийн үед үүнийг гуйвуулаад амьдрал мөнгөн дээр тогтдог гэж ярих болсон. Гэхдээ хайран дээр тогтож буй амьдрал хазайгаад байгаа бол эвүүр нь мөнгө лав биш байх. Тэгшилж түшихийн тулд итгэл бас сэтгэл л хамгийн сайн тулгуур болно доо.
-Таны зүрх сэтгэл яг одоо байх ёстой байрандаа байгаа юу. Аль эсвэл хэн нэгэнд өөрөө түрүүлж өгчихөөд “хулгайд алдчихлаа” гээд гүжирдээд яваа юм биш биз?
-Энэ тохиолдолд алдсан авсан хоёр адилхан л хам хэрэгтнүүд шүү дээ.
-Таны шүлгийн амтанд бүр оюутан байх цагаас тань л орсон. Харин ном тань их удаан “дуншиж” мэндэллээ?
-Тийм үү. Баярлалаа. Нэг л өдөр шүлгүүдээ уншиж байгаад хэвлүүлэх цаг нь иржээ гэж бодсон. Би чинь ойрхон мэндэлсэн хоёр номтой, хол зөрүү настай хоёр хүүхэдтэй хүн шүү.
-Том нь хэдтэй юм бэ?
-Хорьтой
-Юу гэсэн үг вэ. Тэгээр та …
-Үгүй дээ, тоглосон юм. Тэр чинь миний хүү шиг дүү минь байхгүй юу
-Тийм байлгүй дээ. Нээрэн та охинтой гэсэн. Таны “Амьдрах шалтгаан” шүлгийг “Болор цом”наадам дээр сонсоод л мэдсэн?
-Охин минь одоо зургаахан настай, ой ухаандаа зуу зуун мөрөөдөлтэй. Би охиноо хэтэрхий хэрсүү өсчих вий гэхээс дандаа эмээдэг. Охин хүүхэд хэзээд л хэрсүүждэг шүү дээ. Эрийн гарт, эхнэрийн үүрэгт гээд л. Ер нь эмэгтэй хүүхдийг элэг бүтэн жаргалаар дутаалгүй өсгөх л хэрэгтэй байх. Би охиноо эрхлүүлэх дуртай охиндоо бас эрхлэх дуртай. Хожмын нэг өдөр “хайрлаж чадлуу даа, ээжийгээ” гэх харамсахаас охиноо бага боловч хол байлгахыг л хүссэн юм. Б.Энхтуяа эгчийн “Охин үрээ хайрла” шүлгийг сонсохоороо уйлчих гээд байдаг. Тэгээд л охиноо жаахан зэмлэчихээд өөрийгөө баахан буруутгадаг. Миний охин ээждээ “уулнаас өндөр, одноос олон, уснаас гүн, тэнгэрээс том хайртай” гэж дандаа хэлдэг. Хөөрхөн байгаа биз. Өдөр болгон ээждээ хайраа илчилдэг амин үр Ану минь миний амьдрах шалтгаан юм даа.
-“Орчлон миний ширээний ном” түүвэрт тань яг 108 шүлэг багтсан байсан. Хэнд зориулсан юм бэ?
-Тийм үү. Танай тооны багш мундаг хүн байжээ./инээгээд/ Тийм ээ. Би энэ номоо ээжийхээ дурсгалд зориулсан юм. Миний ээж ёстой л бурхны хайлан шиг сайхан хүн байсан. Буянаар базсан их хайранд нь туйлж өссөн болохоор одоо л хачин ихээр санаж байна. Архи дарс амсах нь байтугай амралт зугаалганд ч явж үзээгүй тийм л ээж байсан. Хэзээ нэгэн өдөр хэл үггүй явна гэдгээ мэддэг байсан болохоор үр хүүхдүүдээсээ алхам ч холдох дургүй байсан байх. Би заримдаа ээжийгээ санаад уйлахаараа миний ээж амралтанд аль эсвэл зугаалганд явчихсан гэж бодож тайтгардаг. Ээжтэй байх л хамгийн сайхан. Миний ээждээ бичсэн шүлгэнд
“Намрын шувуудыг буцахад би замын зардлыг нь даадаг
Надад тэд ээжээс минь захидал авчрахыг хүлээдэг…”
гэж мөр бий. Манай найзууд үүнийг уншчихаад “Болороо ёстой баян шүү.За за би зардлыг чинь даачихъя гээд л. Энэ жил хэдэн төгрөгөөр шувуудаа буцаасан бэ, жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа биз дээ” гээд надаар баахан тоглодог. Эргээд бодоход ээжийхээ төлөө шүлэг бичихээс өөр юу ч хийж чадаагүй л буцаачихсан байна. Сайн ээжээс төрсөн хүн муу явах учиргүй гэж боддог. Харин сайхан амьдарч чадвал тэр л ээжийгээ баярлуулсантай тэнцэх байх гэж итгэдэг. Би ээжийгээ бас охиноо ярих даанч их дуртай. Зөндөө их яричихлаа.
-Танд хичнээн их хайртайгаа учирлаад гуйж суусан тэр нэг залууг би мэднэ?
-Юу билээ. Сайн санахгүй байх чинь . Чи таньдаг юм чинь надтай дараа танилцуулаарай./инээв/
-Анхны хайр бүтддэггүй гэдэг?
-Хүн бүхэн л анхны хайраа амьдрал болгохыг хүсдэг. Анхны хайр амьдрал болдоггүй гэсэн энэ үгтэй эвлэрч чаддаггүй үе надад зөндөө байсан. Гэхдээ л энэ амьдралыг хүн бүхэн эвлэрч л туулах жамтай. Хагацаж чадсан шигээ мартаж болдоггүй нэг тийм гэгээн дурсамж бол анхны хайр. Энэ хайрыг мартахад хүргэх цорын ганц зүйл бол үхэл байх. Үхсэний минь маргааш миний үзэж чадаагүй өглөөний нар л “энэ охин анхны хайраа мартсан шүү” гэж зарладаг байх. Аймаар ч юм шиг, гэхдээ л үнэн. Зовлон жаргалаасаа хөнгөхөн шүү дээ.
-Та их эрхэмсэг атлаа энгийн, даруу юм аа. Би хараад л мэдэрсэн?
-Эрхэмсэг байна гэдэг даанч амархан. Энэ чинь бүсгүй бүхэнд л байдаг чанар. Би энгийн байхсан гэж хүсдэг. Эр нөхрийнхөө тэвэрт энгэрийн гоёл шиг гэрэлтэх хүүхэн бүхэн л энгийн сайхан харагддаг. Мэдээж хүүхэн л юм чинь гоёж гангалахыг хүсэлгүй л яахав. Гэхдээ миний өнөөдрийн гоёл залуу нас минь. Харин үхтлээ хайрлах гоёл маань миний охин, миний шүлгүүд.
-Та шүлгийн санаагаа юунаас олдог вэ?
-Шүлгийн санаа олно гэдэг шүлэг бичихээс хэцүү. Би хүмүүсийн яриаг сонсох дуртай. Найрагчдыг онгодоороо шүлэг бичдэг гэж ярьдаг ч санааг бол өөрсдөө л хайж олдог. Би энд тэнд явж байгаад шүлгийн санаа олохоороо утсан дээрээ бичээд хадгалчихдаг. Харин манай найзууд тэрийг нэг их мэддэггүй болохоороо “чи хэнтэй ийм их мессэж бичдэг юм бэ” гээд хардаад байдаг юм. Тийм болохоор утсаа гээчихээрээ утсандаа ч, дугаартаа ч харамсдаггүй. Харин шүлгийн санаа гээд хадгалсан бүхэн минь олсон хүнд галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл мэт боловч миний хувьд даанч хайран. Яг одоо устгаж байгаа даа гээд бодохоор нойр ч хүрдэггүй.
-Хэвлүүлж амжаагүй ном байгаа л байх даа?
-Мэдээж залуу хүний хувиар хийж бүтээх хүсэлдээ дэнлүү мэт л гэрэлтэж явна. Одоогоор хэвлүүлэхэд бэлэн болсон “Санааны шуудан”, “Янжуурын цэнхэр нулимс” нэртэй хоёр ч ном байна. Болж өгвөл энэ хавартаа багтаад “Сонсох цонх” нэртэй дан хайрын шүлгүүдээс бүтсэн яруу найргийн цомгоо хэвлүүлнэ дээ. Санаж явбал бүтнэ сажилж явбал хүрнэ гэдэг дээ. Нэг үеээ бодоход хүмүүс ном ихээр уншдаг болж. Номын дэлгүүрүүд номоор бас хүнээр дүүрэн байх сайхан санагддаг. Энэ нийгэм хийгээд хүний оюун санаа элэг бүтэн байгаагийн тодхон жишээ болов уу. Би Монголын хоймор нутаг Хөвсгөлд төрж өссөн. Хөвсгөлчүүд гэдэг хүн чанарыхаа хаяаг дэрлэсэн хүнлэг сэтгэлийхээ заяаг түшсэн сайхан ард түмэн. Энэ далимд миний уран бүтээлийг ивээн тэтгэж олны хүртээл болгоход дэмжлэг үзүүлсэн “Автобус III” компанийн захирал, нутгийн ах П.Дэлгэрнаран болон “Хөвсгөл нэг үе клуб”-ын хамт олондоо, найзууддаа бүгдэд нь танай сониноор дамжуулан баярлалаа гэж хэлье.

Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

http://tovchoo.mn/7601

“Болор цом”-ын эзэн, яруу найрагч Л.Моломжамц: Нүүдэлчдийн гайхам ахуйгаас үлдэж буй үнэ цэнэ миний дотор нуугдаж байдаг

 
“Болор цом-31″ наад­мын тэргүүн шаг­нал хүртсэн яруу най­рагч Лхагвасүрэнгийн Моломжамцтай уулзаж ярилцлаа.

-Юуны өмнө “Болор цом” наадмын тэргүүн шагнал хүртсэнд баяр хүргэе. Тэргүүн байрын шагнал хүртчихээд их гүн утга бүхий сайхан үг хэлнэ билээ? 

-Баярлалаа. Өндөр гэгээний мэлмий оршсон, үе үеийн цэцэн билэгт яруу найрагч, зохиолчид төрсөн өврийн хангай нутгийнхаа тэнгэр дор “Болор цом”-ын хүндтэй байр эзэлсэндээ үнэхээр баяртай байна. Манай нутгаас өмнө нь анх Д.Пүрэвдорж гуай “Болор цом”-ын эзэн болсноос хойш яруу найрагч Б.Ичин­хорлоо хоёронтоо уг цомыг хүртээд байсан.

-Та “Болор цом” наа­дамд өмнө нь айргийн гуравт давхиж байсан. Тэр чинь 2005 оны үе байх. Харин түүнээс хойш оролцоогүй дээ. Яагаад оролцоогүй юм бол ? 

-Анх 1999 оны “Болор цом” наадамд их сургуу­лийн хоёрдугаар курсийн оюутан байхдаа шүлгээ уншиж байлаа. Бүх оюутны яруу найргийн наадмаас шалгарч эрх аваад оролцож байсан тэр үе санаанд тодхон байна. Түүнээс хойш хамгийн сүүлд 2005 оноос хойш шүлгээ тайзан дээр уншилгүй тодорхой цаг хугацааг үджээ. Энэ хугацаанд бүтээлүүдээ хэвлүүлж байсан. Харин тайзан дээр уншихын тухайд бол цааргалж, хойш сууж ирсэн минь үнэн юм. Бүтээлээ хэвлүүлчихээд явж байх нь, тодорхой бүтээл биччихээд сууж байхад миний хувьд илүү мэдрэмж, амттай санагдсан биз ээ.

-”Болор цом”-ын шүлгүүдийг чинь, ялангуяа сүүлийн шатанд уншсан шүлгийн талаар уншигч олон сонирхож байгаа нь мэдээж?

-2008 оноос хойш бичиж басхүү ном болгохыг эрмэлзсэн бүтээлүүдээсээ сонгож уншсан. “Хэзээ ба хожмыг өгүүлэх Зангирмал үгс” нэртэй шүлгээ уншсан. Энэ шүлгээ өнгөрсөн зун, намрын заагт бичиж суусан байх юм. Шүлэг, яруу найраг өөрөө уншигч түмэнтэйгээ ойр байх тэр мэдрэмж бололцоог ямар нэг утгаараа энэ сайхан наадам олгож ирсэн гэж үздэг. Үүнд эл наадмын үнэ цэнэ оршин байдаг болов уу.

-Ингэхэд утга зохиолын багш нар хийгээд, сургууль соёлын мөр хөөсөн тухайгаа ярихгүй юу. Таны уран зохиолын багш Сорогдогийн Энхбаяр гэж уран зохиолын онол, шүүмжлэлийн их хүн бий? 

-1998 онд Өвөрхангай аймгийн Сант сумын 10 жилийн сургуулийг төгссөн. Намайг уран зохиол, шүлэг яруу найрагт анх хөтөлсөн багш маань Т.Өлзийтогтох гэж хүн байдаг. Энэ багшийгаа их хүндэтгэж явдаг. Нутгийн Д.Лхагваа гэж ах маань бас намайг шүлэг найрагт их хөглөж хөтөлсөн байдаг юм.

Анх зургадугаар ангид байхдаа “Мөрөн гол” гэж анхныхаа шүлгийг бичиж байсан. Хожим бодоход их учир бэлэгшээлтэй, зөн совинтой мөр холбож байжээ. МУБИС-ийн Монгол судлалын сургууль, Утга зохиолын ажилтан-сэтгүүлчийн ангид суралцах боломж маань өнөөдөрт намайг хөтөлж ирсэн. С.Энхбаяр багш маань надад уран зохиолын түүх, онол, аргыг заасан байдаг. Басхүү уран зохиолын сэдвээр баг­шийнхаа удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. Энэ их хүний лекцийг сонссон минь их азтай. МУБИС-ийнхаа Ц.Өнөрбаяр, Д.Оюунбадрах, Ш.Гүндалай, Ж.Батбаатар, Л.Хөвсгөл гээд эрдэмтэн багш нарынхаа шавь болсондоо ямагт бахархаж явдаг.

-Л.Моломжамц най­рагчийн хувьд “Өдрийн сонин”-ы гал тогоонд ажиллаж уран бүтээлээ туурвиж байсан. Бид бүхэн баяртай байна. Хэд хэдэн сайхан нийтлэл бичиж билээ. Тэр тухай мөн л асуулгүй өнгөрч болохгүй нь. Ингэхэд манайхан л жил дараалж аваад байна уу даа? 

-Үнэхээр тийм сайхан тохиол байна шүү. “Өдрийн сонин”-ы сэтгүүлчээр ажиллаж байсан өдрүүд маань миний амьдралд их зүйлийг өгсөн, сайхан санагддаг. “Нүүдэлчдийн яруу найргийн сүүлчийн гэрэлт аялгуу”, “Хөх өвснөө тодрон асах монгол яруу найргийн гэрэлт чулууд” гэсэн нийтлэлүүд бичиж байсан минь сонины үдээсэнд, цаг хугацааны нэг гэрэлт хуудас болон үлджээ. Монголын өдөр тутмын хамгийн том сонинд ажиллаж байсандаа, сэтгүүлчийн үзэг барьж суусан минь надад олдсон аз завшаан юм аа.

-Таны “Нүүдэлчин сэт­гэлийн бадгууд”, “Дөрвөн цагийн мемори” гээд сайхан бүтээлүүд бий. Эдгээр бүтээлүүдийн өм­нөтгөлийг Цэнд-Аюушийн Буянзаяа найрагч тун өвөрмөц, жинхэнэ яруу найргийн бүтээлүүд хэ­мээн үнэлж байлаа. Ер нь таны сэтгэлгээний онцлог, яруу найргийн мөн чанар тань юу вэ? 

-Яруу найргийг хүнд зөвхөн онгод өгдөг, хэн онгодтой нь бичиж туурвидаг мэт бодол нийтийг хамарч байдаг. Үгийн урлаг өөрөө онолтой, түүхтэй хэдэн зуун мянганаар бүтэж, шинэчлэгдэж, түүхэндээ үе үеийн туурвилаа үлдээж ирсэн. Энэ бол хэн хүний тухай яриа биш. Тэгэхээр үгийн урлаг өөрөө, уран зохиол өөрөө онгод авьяас, онол, түүхийн гайхамшигт хүрээлэл, тухайн авьяастны мэдрэмж бодлын дунд сая жинхэнэ бүтээгддэг гэдэг нь гарцаагүй. Энэ цаг үед уран зохиол, тэр дундаа монгол уран зохиолын хөгжлийг зөв харж, зөв үнэлж, зөв зам чигийг гаргаж явах тийм ховор хүмүүсийн нэг бол Ц.Буянзаяа зохиолчийг гэж хэлнэ байх.

Монголын уран зохиолд гайхалтай шинэчлэлийн салхийг 1990-ээд оныхон хийсэн гэдэг нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам улам тодрох биз ээ. Үүнд Г.Аюурзана, Б.Галсансүх, Ц.Буянзаяа, Л.Өл­зийтөгс гээд сэтгэлгээний туг болсон уран бүтээлчид, А.Эрдэнэ-Очир, Ц.Бавуудорж, Г.Мөнхцэцэг гээд уламжлал, шинэчлэлийг хослуулсан маш олон зохиолч, яруу найрагчийг нэрлэж болно. Миний хувьд өөрийн бүтээлийг тодорхойлох нь, тийм, ийм гэх нэг бодлын зохимжгүй хэрэг байх. Монгол яруу найраг, нүүдэлчдийн гайхам ахуйг санагалзах, тэр бүхнээс үлдэж буй бүхний үнэ цэнийг дээдлэх, шаналал, зовнил харин ямагт дотор минь нуугдаж явдаг юм шиг. Шүлэг, яруу найраг нь сэтгэлээс эхлэн бүтэх үгийн гайхамшигт урлаг юм.

-Төрж өссөн нутаг, Сан­тынхаа тухай “Дөрвөн цагийн мемори” номдоо та их гайхалтай, сэтгэл хөд­лөм дүрслэлүүдийг бичсэн байдаг. Нэг дөрвөн мөртөө сонгож хэлээч гэвэл?  

-Тийм сумын төв, суурин ахуйд амьдралын минь тодорхой хуга­цааг элээсэн болоод тэр биз ээ. “Сантын цоморлиг” гээд өөрөө ч бас хааяа харж унших, өөрийгөө сэрээх дуртай шүлэг бий.

...Дотуур байрны цагаан тоосго бүрийг сугалж, бас буцааж өрж үзнэ

Дотор сэтгэлд минь багын дурсамж хөвөрнө

Хүүхэд нь тарчихсан дотуур байр уйтгарт автсан зуны эхэн сарын арван тавны үдэш

Хөдөө талаас цэцэгсийн үнэр анхилж, морьдын үүрсээ дуулдана …Ийм л мэдрэмжүүд, бас уянга, ахуйн худалгүй үнэнийг тунгааж бичихийг эрмэлзэж байжээ.

-1990-ээд оныхон гэж тодотгол уран зохиолд нэгэнт үлджээ. Түүнээс хойш ямар тодотголтой цаг үе уран зохиолд байх нь вэ. Таны бодлоор? 

-Цаг үе бүхнийг төрүүлдэг биз ээ. Манай үеийн залуучууд, утга зохиолд шимтэгчид бол яах аргагүй шинэ мянганы эхээр утга, уран зохиолд орж ирсэн байдаг. Тодорхой хэмжээнд уран бүтээлээ туурвиж, олз омогтой явна. Ер нь өмнөх цаг үеэ хүндэтгэнэ гэдэг маань уран зохиолын уламжлал, шинэчлэлийг давхар агуулгаараа хөндөж байдаг.

-Өнөө жилийн наадмын онцлогийг та хэрхэн дүгнэв. Бусад найрагчдаас хэн хүчтэй өрсөлдөгч байв. Наадмын өмнө хэд хэдэн найрагчдын нэрс дуулдаад байсан. Тэр тухайд?

-”Болор цом” наадмын таамаг мэдээж үүсдэг. Оролцож байгаа бүх найрагч л мэдээж өрсөлдөгчид шүү дээ. Манай үеийн Ц.Эр­дэнэбаатар, П.Нямлхагва, Л.Ган­зул, Б.Батсайхан, Б.Болорцэрэн, Б.Чулуунцэцэг гээд олон сайн яруу найрагчид маань оролцож өрсөлдлөө. О.Цэнд-Аюуш, Д.Өсөх-Эрдэнэ гээд мөн дүү яруу найрагчид шүлгээ уншиж өр­сөлдөж байна. Энэ жилийн хувьд уншиж байгаа яруу найрагчид шүлэг бүтээлийн сэтгэлгээний хувьд тодорхой хэмжээнд өнгө нь өөр л байсан болов уу даа.

-Ойрын үед уран бүтээлийн хувьд ямар зүстэй бүтээл гаргах гэж байна вэ?

-Сүүлийн зургаан жилийн хугацаанд бичиж үзэглэсэн шүлгүүдээ эмхэтгэж “Зангирмал үгс” гэсэн нэр, зүстэй номоо уншигчиддаа барих бодолтой яваа. Мөн үргэлжилсэн үгийн богино хэлбэрийн бүтээлүүд ч бий.

Н.ГАНТУЛГА

Эх сурвалж: “ӨДРИЙН СОНИН”


Хэзээ ба хожмыг өгүүлэх зангирмал үгс
Хорвоо дээр би ирж байснаа ч санах шиг алсад тэмүүлэн буйгаа ч тунгаах шиг
Хувьхан заяа тэнгэрээс тольдон намрын бороо цонхны цаана ч бас Сантын минь талд ч хөшиглөж байх шиг
Хорин жилийн тэртээд үлдсэн, аль эсвэл намайг үлдээсэн эмгийн минь дуу ч сэтгэлд хүүрнэн байх шиг
Хоног өдрүүдийг туулсан залуугийн мөр, шаргалхан хавтаст ном дотор биед минь сэрчигнэн буйг ч хуудас хуудсаар нь уншиж суунам

Зүсэрч байгаа бороо өнөөх л миний дотор буй гэнэхэн насны минь бүлэг дурдатгалууд
Хэдэн мянган үсэгний цаана нуугдах багын амрагийн дуртмал царай, зангирмал үгс, уйлсан нулимс
Зүйлийн хорвоод төөрүүлсэн олон зам, түүний дундаас миний олж чадсанаа гайхах нэг л үнэн бодомж
Хэзээ ба хожим дахин олоход хэтийдсэн бүдэг дэнлүүт үдшүүдээ ч гайхан бахдаж байна

Энэ миний дотор буй тэр л хуудсууд зарим нь их тод, зарим нь хэт бүдэг, урсаж балартсан
Энэ намрыг л ганцхан давж чадаад үгүйрэн хийсч одох нь их юм
Энэ миний сэтгэлд буй сүүлчийнхээ хүчээр тодроод сарнин урсаж буй дурсамж бүхнээ би
Эцэнгэр намрын бороот салхи, тогоруудын гэрэлт хүзүүнд зүүн уйтгарлан үлдэж буйгаа ч ойлгох юм

Миний дотор шувуу шиг бууж ааль юугаа дэлгэсэн мартагдахын аргагүй хонгорхон охинд ч
Миний багадаа унадаг байсан хайртай хүлгийн минь тунгалаг нүдэнд ч
Дэндүү багад минь одсон ч энхрий дотно хайрлан ширтдэг байсан ээжийн минь хөрөгт ч
Хэзээ ба хожим дахин ингэж учрахгүйн тулд л би зүүгдэн уймардаг ч байж болох юм

Этгээд намрын бороо цонхон цаана сэтгэл уйлан элэглэвч,
Эгэл нандин дурсамж дурсамж бүхнийг минь салхиaраа хийсгэн үгүйрүүлэвч
Эх нутгийн минь аглагт хэвтэх норсон чулуудын болор гэрэл бүхэн цугаар
Хэзээ ба хожмын минь зүгт уйтгарлашгүйн хүчээр сацарнам бусуу даа.

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Монгол улсын оны алдартанууд тодорлоо.

Л.Нацагням: Миний гол зорилго биелээгүй, хийх зүйл их байна

3 цаг 1 минутын өмнө

“Оны алдартан”-аар тодорсон эрхмүүд болон тэднийг төлөөлөн ирж өргөмжлөл гардсан хүмүүсээс сэтгэгдлийг нь сонслоо.

П.ЦАГААН: ЭНЭ ШАЛГАРУУЛАЛТ БОЛ МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИД ҮЗҮҮЛЖ БАЙГАА ИХ ИТГЭЛИЙН ИЛЭРХИЙЛЭЛ ЮМ

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгч усан могой жилийн “Оны тэргүүн алдартан”-аар шалгарлаа. Ерөнхийлөгчийг төлөөлж ирсэн хүний хувьд та сэтгэгдлээсээ хуваалцана уу?
-Миний бие Төрийн тэргүүний хүртсэн “Оны тэргүүн алдартан”-ы шагналыг Ерөнхийлөгчийн өмнөөс хүлээн авахаар ирсний хувьд хэдэн үг хэлье. Юуны өмнө энэхүү шагналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хийж хэрэгжүүлсэн, одоо хийж байгаа ажлыг үнэлсэн, бас цаашид явуулах бодлогыг дэмжсэн, Монгол Улсын Ерөнхийл өгчид хүлээлгэж байгаа их итгэлийн илэрхийлэл гэж ойлгож байна. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өнгөрсөн 24 жилийн хугацаанд хүний эрхийг дээдлэх, иргэдийг хувийн өмчтэй болгох, шударга ёс тогтоох, ардчиллыг бэхж үүлэх талаар их ажил хийсэн. Одоогоос 24 жилийн өмнө Монгол Улсыг улс төр, эдийн засгийн хос шилжилт хийнэ гэхэд итгэхгүй хүн олон байсан. Гэвч Монгол Улс Азийн цээжинд хүний эрхийг дээдэлсэн ардчилсан орон болж чадлаа. Тэгвэл ирэх 10-20 жилд Монгол Улс эдийн засгийн өсөлтийн гайхамшгаараа дэлхийн түүхэнд бичигдэх боломж бас байна.

Төрийн тэргүүний өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд хийсэн зарим ажлаас дурдвал Монгол Улс Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг хоёр жил амжилттай даргалж, өнгөрсөн оны дөрөвдүгээр сард тус нийгэмлэгийн Сайд нарын VII бага хурлыг эх орондоо зохион байгууллаа. Авлигын индексээр сүүлийн хоёр жилд 36 байраар урагшиллаа. Давосын Дэлхийн эдийн засгийн форумын салбар бага хурлыг 2013 оны намар Улаанбаатарт зохион байгуулж, саяхан Давос хотноо болсон Дэлхийн эдийн засгийн форумаар Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийн асуудлыг онцгойлон авч хэлэлцлээ. Би сая анх удаа Давосын Дэлхийн эдийн засгийн форумд оролцсон. Тэнд харж байхад хамгийн хүндтэй суудалд, хамгийн хүндтэй газарт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг урьж, хамгийн хариуцлагатай асуудлыг хэлэлцэхэд гол төвд нь байлгаж, салбар хуралдааныг даргалуулж байлаа. Энэ бол Монгол Улс, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр хүнд олон улсад ихээхэн өндөр байгааг харуулах баримт юм.

-Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Төрийн тэргүүнээр дахин сонгогдож, хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаагаа хэрэгжүүлж эхлээд хагас жил гаруй болж байна. Төрийн тэргүүн цаашдаа ямар ажилд анхаарлаа хандуулах бол?
-Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн цаашид хийх ажил тодорхой. Монгол Улсыг ардчилсан, тогтвортой, ухаалаг төр, засагтай, шударга шүүхтэй, хүнд суртлыг арилгасан, авлигагүй, дэлхийд хамгийн хурдацтай өсөлт бүхий эдийн засагтай орон болгохын төлөө ажиллах юм. Жил бүр эдийн засгийг 10-20 хувиар өсгөхөд энэ өсөлт иргэн бүрт мэдрэгдэх нь дамжиггүй. Монгол Улсад ингэх бүрэн бололцоо бий. Эдгээр ажлыг нь дэмжиж, итгэл хүлээлгэж энэ том шагналыг Ерөнхийлөгчид өглөө гэж би бодож байна. Мөн гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татахад онцгойлон анхаарч ажиллахаа Ерөнхийл өгч илэрхийлсэн. Шинэ оны дараахан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч аймаг, нийслэлийн Засаг дарга, ИТХ-ын дарга нартай уулзахдаа гадаад, дотоодын хувийн хөрөнгө оруулагчдыг ташуур барьж хөөх биш, хадаг барьж угтдаг болох талаар онцгойлон анхааруулсан. Зээл авбал иргэд түүнийг эргүүлж төлдөг. Харин хөрөнгө оруулалт бол бүтээн байгуулалт болж үлддэг. Тэгэхээр гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг татах, тэдний алдагдсан итгэлийг сэргээн олж авах чимхлүүр ажил одоо төр, засгийн өмнө тулгарч байна. Ингээд могой жилийн алдартнаар тодорсон бүх хүмүүст улам их амжилт хүсье. “Өнөөдөр” сонины хамт олонд их баярлалаа.

М.УРАНЦЭЦЭГ: ДЭЛХИЙН ХОШОЙ, МӨН ОЛИМПИЙН АВАРГА БОЛОХЫН ТӨЛӨӨ ХИЧЭЭХ БОЛНО

-Ийм алдар, цуутай хүмүүстэй хамт “Оны алдартан” болж байгаадаа баяртай байна. Цаашид улам хичээж, илүү амжилт гаргахын төлөө зүтгэнэ. Надад ийм итгэл хүлээлгэн, саналаа өгсөн иргэддээ баярлалаа. Могой жил миний хувьд амжилт дүүрэн байсан. Жүдо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс алтан медаль хүртэж, эх орондоо анх удаа ийм алдар авчирсан эмэгтэй жүдоч болсондоо маш их баярлаж явдаг. Үүнээс гадна Европын цуврал, Азийн аварга шалгаруулах гээд тив, дэлхийн хэмжээний тэмцээнүүдэд оролцсон.

Ирж буй морин жилд үүнээс ч илүү амжилт гаргахын төлөө хичээх болно. Энэ жил өмнөө тавьж буй том зорилго бол дэлхийн хошой аварга болох. Цаашлаад 2016 оны олимпод оролцон, аварга болох гээд их том мөрөөдөлтэй байгаа. Маргааш (өнөөдөр) жүдогийн тамирчидтайгаа хамт морь жилийн анхны тэмцээн болох Европ тивийн цуврал тэмцээнд оролцохоор эх орноосоо мордоно. Испани, Итали, Герман улсад очиж хүчээ үзэх юм. Монгол түмэндээ морин жилдээ аз хийморьтой, одтой, эрч хүчээр дүүрэн байгаарай гэж ерөөе.

Л.НАЦАГНЯМ: МИНИЙ ГОЛ ЗОРИЛГО БИЕЛЭЭГҮЙ, ХИЙХ ЗҮЙЛ ИХ БАЙНА

-Монголчууд импортыг орлох техник технологи боловсруулах чадвартай гэдгийг батлах гэж хэдэн жил ажиллаж, энэ бүхнээ үнэлүүлж байгаадаа баяртай байна. Төр, засаг болоод ард түмэн ийн үнэлэхэд мэдлэгтэй сайд нар их тусаллаа. Л.Гантөмөр сайд Японд 14 жил электрон, IT-гийн чиглэлээр сурсан, Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг физикч хүн учраас мэдэж, үнэ цэнийг нь ойлгосон нь их тус боллоо, бас надад аз таарлаа гэж бодож байна. Бидний цаашид хийх ёстой хамгийн чухал зүйл нь үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжиж, импортыг орлох технологи боловсруулах учраас энэ чиглэлээр олон ажил хийх.

Миний гол зорилго биелээгүй, цаашид хийх ажил их байна. Эмнэлэг болон боловсрол, иргэний бүртгэл, банк хоорондын сүлжээнд маш их саатал гардаг нь манайх бусад орны зохион бүтээсэн үйлдлийн системийг ашигладагт байгаа юм. Тиймээс энийг дагаж вирус нэвтэрдэг, бид мэдээллээ алддаг. Харин өөрийн гэсэн үйлдлийн системтэй болбол хэн ч халдаж чадахгүй. Монгол үйлдлийн систем хийж мэдээллийн сангаа хамгаалах төсөл дэвшүүлэхээр зорьж байна.

Х.БАТТУЛГА: МОНГОЛ УЛСЫГ ҮЙЛДВЭР, ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН НЭГДСЭН БОДЛОГОТОЙ БОЛГОНО

-Танд баяр хүргэе. Сэтгэгдлээ хуваалцахгүй юу?
-Миний төлөө 19 хүн санал өгсөн байна. Үүнээс нэлээд өмнө, бараг анхны шалгаруулалтаар ч бил үү “Оны алдартан”-аар нэрлэгдэж байсан. Намайг нэр дэвшүүлж, дэмжсэн хүмүүстээ баярлалаа. Монгол Улсыг үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн нэгдсэн бодлоготой болгож, үүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд хичээж ажиллах болно.

-Ийн шалгарахад юу нөлөөлсөн гэж бодож байна вэ?
-Хөдөө рүү чиглэсэн болон аж үйлдвэрийн бодлого хэрэгжүүлэх гэж яваа минь нэлээд санал авч, “алдартан”-ы тоонд багтахад хүргэсэн юм болов уу гэж бодож байна.

-Жүдогийн тамирчин М.Уранцэцэг шалгаруулалтад аман хүзүүдсэн. Тамирчид маань энэ жил их амжилттай байлаа?

-Тийм шүү. Б.Бат-Эрдэнэ гэж жүдоч бас “алдартан” болсон байна. Энэ удаагийн “алдартан”-уудаас гурав нь жүдоч байна шүү дээ. Манай тамирчид бүх салбарт амжилт гаргадгийн тодорхой жишээ юм уу даа.

-Салбарын сайдын хувьд цаашид юу хийх вэ?

-Бид хөдөө рүү чиглэсэн, хот, хөдөөгийн ялгааг арилгах шинэ бодлого гаргаж байгаа. Бодлого маань тун удахгүй илүү тодорхой танигдаж эхэлнэ ээ.

Р.АМАРЖАРГАЛ: “ОНЫ АЛДАРТАН” ШАЛГАРУУЛАХ АРГА ХЭМЖЭЭ ОЛОН НИЙТЭД ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨГДСӨН

-“ Оны алдартан”-аар шалгарсанд баяр хүргэе. Сэтгэгдлээсээ хуваалцана уу?
-“Өнөөдөр” сониноос оны алдартан шалгаруулдаг болоод 13 жил болж байна. “Монгол ньюс” бол Монголд анх удаа мэдээллийн агентлаг хэлбэрээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн байгууллага. Энэ салбарт цоо шинэ, орчин цагийн мэдээллийн хэрэгслийн бүтцийг нэвтрүүлж, нутагшуулаад үйл ажиллагаагаа амжилттай өргөжүүлээд явж байгаад нь олзуурхдаг. Үүнийг тодотгож буй нэг гол арга хэмжээ нь “Оны алдартан” шалгаруулах үйл явц. Шалгуурыг нь олон нийт хүлээн зөвшөөрсөн, уламжлал болсон учраас “Оны алдартан”-ы нэг болсондоо баяртай байна.

-Улс төрд хариуцлага байх ёстойг сануулж таны гаргасан шийдвэр, эр зоригийг хүмүүс их үнэлсэн байх. Гишүүнээс татгалзах шийдвэрийг тань УИХ хүлээн аваагүй ч УИХ дахь бүлгийнхээ хуралд суухгүй хэвээр байгаа юм билээ. Үүний шалтгаан юу юм бол?
-Шийдвэр хаана, яаж гардгийг би гадарлана. Албан ёсны болон албан ёсны бус институциуд яаж ажилладгийг мэднэ. Тиймээс үүнд нэг их санаа зовох юм байхгүй.

Их хотод эрүүл, эрсдэлгүй амьдрах баталгаа

Улаанбаатарыг Улсын баатар удирдаад хоёр оныг үдэж, хариуцсан хугацааныхаа хагаст хүрээд байна. Эсгий гэрүүдийг хаус хороолол болгоно гэсэн амлалт хөрчихөөгүйг энэ удаагийн “Оны алдартан” онцолж буй.

Түүнээс гадна автомашины түгжрэл, эвдэрхий зам, төлөвлөлтгүй хот байгуулалт, эрчим хүч, дулаан гээд их хотын бүхий л асуудлыг шийдвэрлэх гэсэн гарц, арга зам, хичээл зүтгэл, чин эрмэлзэл нь эл эрхмийг ийн нэрлэгдэхэд хүргэсэн биз ээ.

Өөрөөр хэлбэл, хүн ам нь хэдийнэ метрополис хотын хэмжээнд хүрсэн ч хөгжилд тэмүүлэх учраа олж ядан буй Улаанбаатарт авто зам, хот байгуулалтын цоо шинэ өнгө төрх бүрдүүлэх, иргэдтэйгээ ямагт хамт байж, тэднийхээ хамтаар шийдвэр гаргах, хүнд суртал, хөшүүн хойрго байдлыг халах зэрэг олон чиглэлээр шат ахиулж байгааг нь оршин суугч, иргэд маань халуунаар дэмжин талархаж байгаагийн нэгээхэн илрэл нь “Оны алдартан” байлаа. Монгол Улсын баатар, ардчилсан хувьсгалын алтан хараацай Эрдэнийн Бат-Үүлийн шударга, тууштай, тэмцэгч чанар нь их хотын иргэдээ эрүүл, эрсдэлгүй, ирээдүйдээ итгэлтэйгээр амьдрахад чухал түлхэц болно гэдэгт итгэлтэй байна.

Б.БАТ-ЭРДЭНЭ: Монгол Улс, ард иргэдийнхээ амьдралын төлөө хийсэн ажил, зүтгэлийн минь үр дүн гарчээ

-Монгол түмэнд минь ивээлээ өгсөн могой жил улирлаа. Нийт нутгаар зуншлага сайхан байж, өнтэй өвөл боллоо. Ард иргэдийн минь амьдрал ч сайхан байна. Монгол түмнийхээ дэмжлэгээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж, олон түмэн итгэл хүлээлгэж 43 хувийн санал авсан нь энэ жилийн хамгийн том “шагнал” байв. Монгол Улсынхаа хөгжлийн төлөө, ард иргэдийнхээ амьдралын төлөө хийсэн ажил, гаргасан зүтгэлийн минь үр дүн нь энэ шагнал болов уу.

Монголчууд эртнээс улс үндэстэн оршихын үндэс нь эх болсон газар нутаг, эрдэнэт хүн гэж үзэж ирсэн. Энэ хоёр гол баганаа түшиж Монгол үндэстэн оршсоор байна. Ийм чухал хоёр учгийг алдахгүй авч явах ёстой гэсэн үүднээс хүн ардынхаа төлөө болон байгаль орчны төлөө чадлынхаа хэрээр зүтгэж ирлээ. Мөн улс орныхоо төлөө, ялангуяа нийгмийн хамгааллын чиглэлээр ахмад буурал, хойч ирээдүйг минь авч явах хүүхэд багачуудынхаа төлөө эрүүл мэнд, боловсролын салбарт олон ажил хийх юмсан гэж зорилт тавьж байгаа.

Морилон ирж буй хөх морин жил манай ард иргэдэд ивээлээ өгсөн сайхан жил болно гэдэгт итгэж байна.

Б.НОМИНТУЯА: “Алсын удирдлага” олон улсын найман кино наадамд оролцоно

-С.Бямбаа найруулагчийн өмнөөс манай кино багийнхан маш их баярлаж байна. Хэдийгээр “Алсын удирдлага” монголчуудын хүртээл хараахан болоогүй байгаа ч дэлхийд гаргасан амжилтыг үнэлж ийн шалгаруулсанд талархъя. Бид монгол хүний оюун санаагаар бүтсэн киног олон улсын уран бүтээлчидтэй хамтран хийж дэлхийн стандартад нийцсэн кино бүтээж, дэлхийн зах зээлд гаргах зорилго тавьж энэ төслөө эхлүүлсэн. Манай киноны зохиолч, найруулагч, жүжигчин, продюсер нь монгол хүн. Үүн дээр техникийн дэвшилд хүрсэн гаднын уран бүтээлчидтэй хамтарсан нь бидний зорилгын нэг илрэл. “Алсын удирлага” кино олон улсын нийт найман кино наадамд оролцоно.

С.Бямбаа найруулагч Голландын Роттердамд болж байгаа кино нааддам оролцож буй учраас биеэр ирж чадаагүй ч “Монгол зөвхөн байгалийн баялгаас гадна өөрийн гэсэн соёлтой, өгүүлэх түүхтэй ард түмэн. Үүнийг “Алсын удирдлага” киногоор дамжуулан дэлхийн үзэгчдэд хүргэж байгаадаа баяртай байна” гэж хэлээрэй хэмээн захьсан. Одоо бид энэхүү бүтээлээ монгол үзэгчдэдээ хүргэхээр ажиллаж байна.

Г.ОЮУНБОЛД: У.Мөнх-Эрдэнэд хоёр олимпод оролцох боломж бий

Монгол Улсын гавьяат тамирчин, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болон олимпийн хүрэл медальт боскчин У.Мөнх-Эрдэнэ эзгүй байгаа тул түүний багш, Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч Г.Оюунболд өргөмжлөлийг нь гардан авахаар хүрэлцэн ирсэн юм. Түүний баярынх нь сэтгэгдлийг хуваалцлаа.

-Шавийнхаа өмнөөс маш их баяртай байна. Миний шавь төрийн түшээдтэй зэрэгцэн, монгол түмний алдартнуудын нэг боллоо. Анх 16 настай хүүхэд над дээр ирж, тамирчин болох гараагаа эхэлж байсан. Түүнээс хойш оролцсон бүх тэмцээнд нь хамт байж, бэлтгэлийг нь хангаж ирлээ. Бусдын жишгийг дагасан бол У.Мөнх-Эрдэнэ зодог тайлахаар болсон ч спортод үнэхээр дуртай, сэтгэлээсээ хандаж, медаль авчихаад “Одоо боллоо” гээд хаялгүй өдий хүртэл их спортдоо хүчин зүтгэж явна. Өдгөө дөрөв дэх олимпдоо оролцохоор бэлдэж байгаа. Ингэж 16 жил жингээ барьж, бэлтгэл сургуулилалтаа тасралтгүй хийнэ гэдэг Монголын төдийгүй дэлхийн боксийн түүхэнд ховор үзүүлэлт.

2016 оны олимпод орох үеэр шавь маань 34 настай болж, энэ спортод хөл тавьснаас хойших 18 дахь жил нь тохионо. Мэргэжлийн боксийн тамирчид 40 нас хүртлээ тоглодог. Сонирхогчдын боксийн тамирчдын насыг 34-өөр хязгаарладаг байснаа саяхнаас нэмж, 39 болгосон. У.Мөнх-Эрдэнэд нас, бас зүтгэл бий тул олимпийн аварга болох боломжтой. Хүлээж буй хоёр ч олимпид хүчээ үзэж, амжилт гаргана гэдэгт итгэл дүүрэн байна.

Б.Цэцэгсүрэн

Монгол Улсын ерөнхий сайд асан, УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргал. ОЮУ ТОЛГОЙ бол Монголын хамаг болж бүтэж байгаа бөгөөд болж бүтэхгүй байгаа зүйлсийн төвлөрсөн илрэл нь юм

Монгол Улсын ерөнхий сайд асан, УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргалтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

В.Ганзориг: Цаг гарган ярилцлага өгч буй танд баярлалаа. Хэвлэлийн салбарыг төлөөлөн уулзаж байгаагийн хувьд өнөөгийн Монголын хэвлэлийн салбарын талаарх таны бодлыг сонсмоор байна.

Р.Амаржаргал: Сүүлийн үед их олон гоё сонин, сэтгүүл, сайт гарч байна. Гэхдээ шууд барууны сонин, сэтгүүлийг механизаар хуулмааргүй санагддаг юм. Яагаад гэвэл, барууны сэтгүүлүүд латин шрифтээр бичдэг, түүндээ яг таарсан дизайн, форматтай байх юм. Гэтэл манайхан түүнийг нь шууд хуулбарлаад түүн дээрээ кирилл үсгээр бичвэр өрөөд эхлэхээр өнөө гоё дизайн нь харагдахгүй, онцгүй болчихож байгаа юм. Тэгэхээр кирилл үсэгтэй, урт үгэндээ тааруулсан дизайн, загварыг бий болгох хэрэгтэй юм болов уу гэж өнгөн талаас нь хараад бодож явдаг. Эдгээрийг эс тооцвол их өөр болж байгааг хэлэх ёстой.

Дээхнэ үед би нэг гадны сэтгүүл уншиж байсан юм. Тэр сэтгүүлд 2040 он гэхэд ч билүү дээ, ер нь хамгийн сүүлд цаасан медиа буюу хэвлэмэл сонин, сэтгүүлтэй үлдэх газар нь Монгол гэж бичсэн байсан. Өөрөөр хэлбэл, нэг их сайн талаас нь бичээгүй байсан л даа. Санаа нь бол хамгийн хоцрогдсон гэж хэлэх гэсэн утга байсан. Орчин үеийн мэдээлэл, технологийн эрин үед энэ цаасаар хэвлэгдээд байгаа сонин, сэтгүүлүүд цаашид яах вэ гэдэг нь сонин болоод байгаа хэрэг л дээ. Яг ийм салбарт бизнес эрхэлж буй хүмүүс маш том сорилтой тулгарч байна. Их л бүтээлч байж гэмээнэ, их хөдөлмөрлөж бусдаас ялгарч байж энэ том сорилтыг давж гарах байх аа. Дээрээс нь манайд хүн амын фактор үйлчлээд байна. Том тооны хууль ч гэж ярьдаг. Өөрөөр хэлбэл, гуравхан сая хүн дотор хоёр, гуравхан сэтгүүл л хангалттай баймаар. Гэтэл хэдэн зуугаараа байна. Эдгээрийн тал нь бүр ямар ч хэрэггүй шахуу сонин, сэтгүүлүүд. Уншиж үздэг хүн байдаг ч юм уу, үгүй юм уу бүү мэд. Эдгээр олон тоон дундаас гарч ирэхэд тун хэцүү. Хоёрдугаарт, нэг гарч ирлээ гэхэд хүмүүс маш амархан уйдна. Улаанбаатарт нэг шинэ ресторан нээгдлээ гэхэд үндсэндээ нэг сарын дараа л моодноос гардаг биз дээ? Тэрэнтэй адилхан хэвлэл нэг хэмжээндээ буюу тогтмол байнгын уншигчидтай байна гэдэг хэцүү санагддаг. Тиймээс зах зээлийнхээ энэхүү өвөрмөц байдлыг л сайн ойлгомоор юм шиг байгаа юм.

В.Г: Тэгвэл та одоо яригдаад байгаа хэвлэлийн эрх чөлөөний хуулийг хэрхэн харж байгаа вэ?


Р.А:
 Одооний нөхцлүүдээ л илүү жаахан тодорхой болгоё л гэсэн санаа яваад байгаа юм. Тухайлбал, ард иргэд төрийн байгууллагуудтай хэрхэн харьцах, тэндээс мэдээлэл нээлттэй олж авах тухай асуудал гэх мэт. Ямар нэгэн хууль гарахад зарим зүйл сайжирдаг, зарим нь муужирдаг  тал бий. Тиймээс хамаагүй хууль батлаад л, хууль батлагдчихвал л бүх зүйл болчихно гэж ойлгож болохгүй л дээ. Ялангуяа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хэвлэлийн эрх чөлөөний тал дээр яаран хууль гаргах хэрэггүй болов уу гэж би хувьдаа боддог юм. Яагаад гэвэл, энэ салбар унаж, босоод туулах ёстойгоо туулаад өөрийнхөө хөгжлөөр явж л байг. Ингэж явсаар шалгарсан арга барил, дүр төрх нь аандаа амьдрал дээр шигшигдээд, сэгсрэгдээд, чигжигдээд хүн болгон хүлээн зөвшөөрөөд ирэх цагт тэрийг нь албажуулах, түүнийг нь хууль болгодог арга замыг л хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл дээр ашигламаар санагддаг юм.  Зарим салбарын хувьд өөр байж болно л доо. Асуудал ба гарцуудыг нь урьдчилж хараад, чиглүүлээд, тэрийгээ гялс хууль болгож гаргадаг. Харин хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл дээр болохгүй санагддаг. Ялангуяа энэ салбар маань өөрөө шинэ нийгмийг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх учиртай юм. Гэхдээ энэ үүргээ яг одоо амжилттай гүйцэтгэж буй эсэх дээр бол юм хэлж мэдэхгүй байна. Ялангуяа би сүүлийн үед сонингийн сэтгүүлч нарт жаахан шүүмжлэлтэй ханддаж байгаа. Жаахан ч биш, ер нь нилээд шүүмжлэлтэй ханддаг болсон. Гэхдээ бүхэлдээ энэ салбар, систем маань нилээд либеральний, чөлөөтэй байх ёстой. Тэр ч утгаараа би 1999 онд Ерөнхий сайд байхдаа анх удаагаа энэ хэвлэх үйлдвэрийг 999 төгрөгөөр хувьчилж, бүх сонин хэвлэлүүдэд өгч, материаллаг талаас нь хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаажуулж өгсөн нэг алхам хийж байсан юм.

В.Г: Та ер нь хэвлэлийн эрх чөлөө гэдгийг юу гэж ойлгодог вэ. Би бол өнөөгийн Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарын эрх чөлөө нь жаахан дэндсэн гэж хэлэх гээд байгаа хүн шүү дээ. 

Р.А: Дэндсэн гэж хэлж болно. Гэхдээ энэ нь олон янз байгаа. Жишээ нь, ухамсарын асуудал байна, хүн ямар асуудалд ямар шалгуураар хандаж буй хандлага байна, дээрээс нь хэвлэл мэдээллийн бизнес эрхэлж буй хүмүүс нь ямар хүмүүс юм бэ, яг үйл ажиллагаанд нь оролцож буй хүмүүс нь ямар хүмүүс юм бэ, тэдгээр бүх хүмүүсийн үнэлэмжийн асуудал нь ямар юм бэ гээд олон асуудал яригдана. Ний нуугүй хэлэхэд, өнөөдөр хоёр өрөө байртай болох гэсэн нэг годгоносон охин л нийгмийн уур амьсгалыг тодорхойлдог, гол гол мэдээллийн хэрэгслээр нийтлэл, мэдээ бичээд явдаг. Түүгээрээ бусдыг рекетлээд явах бололцоотой байна шүү дээ. Энэ асуудлыг зохицуулъя гэсэн санал, санаачлага үе үе улстөрчдийн зүгээс гарч ирдэг юм. Гэтэл ер нь ийм байдалд хүргэсэн нөхдүүд нь хэн юм бэ. Улстөрчид өөрсдөө, тийм үү? Тийм байдлыг өөрсдөө өөгшүүлсэн, өдөөсөн, тийм зүйлсийг өөрсдөө байнга санхүүгийн хувьд тэтгэж байдаг, бараг нэг нь нөгөөгөө муулаад биччихсэн хүнд шагнал болгож байр сав өгдөг. Ийм буруу жишгийг хэвлэл мэдээллийн салбарт оруулж ирсэн хүмүүс нь улстөрчид өөрсдөө. Тэгсэн атлаа одоо болохоор хэвлэл мэдээлэл болохоо байлаа гээд уйлан дуугараад байх нь сонин л сонсогдож байдаг. Гэхдээ энэ маань өөрөө улс орны эдийн засгийн ерөнхий хөгжилтэй их уялдаа холбоотой асуудал. Дээрээс нь миний сүүлийн үед ярих гээд байгаа ёсзүй, ёс суртахууны хүмүүжилтэй холбоотой асуудлууд л байгаад байгаа юм.

В.Г: Тэгэхээр та бол өнөөгийн сэтгүүлзүй, сэтгүүлч, сурвалжлагч нарын хийж болох, болохгүй зүйлсийг, ёсзүйг хуулиар шууд болно, болохгүй гэж хүчлэхээс илүү одоо явж буй чиглэл, хандлага, явцыг нь харах ёстой гэж дүгнэж буй хэрэг үү?     

Р.А: Тийм. Энэ салбар маань хууль талаасаа гэхээсээ илүү ёсзүйн талаасаа зохицуулалттай байвал зүгээр гэж боддог. Этик, сэтгүүлч нарын ёсзүй гээд зүйлс байдаг шүү дээ. Тэр шугамаараа явбал энэ салбарт чухал. Тэгээд ер нь асуудлыг шийдэх үндсэн арга бол эдийн засгийн ерөнхий хөгжил шүү дээ. Эдийн засгийн хөгжил эрчимтэй яваад, өргөжиж, тэлэх тусам хүн бүр ажилтай төрөлтэй завгүй болж, элдэв янзын юм уншаад байх бололцоо, цаг зав ч гарахгүй. Дэмий зүйлд ч хүмүүс цаг заваа зарахаа болино. Яг час хийсэн, хэрэгцээтэй юмаа л уншиж эхэлнэ.

Тэгээд ч орчин үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд тавигддаг шалгуурууд байна л даа. Хүн гаднаас нь хүрч ирээд, эсвэл хууль хяналтын байгууллагууд ирээд тийм мэдээлэл байна уу, тэр чинь үнэн үү, худал уу гэж шалгахаас илүү тухайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл өөрөө өөрийгөө шалгадаг, өөрөө өөртөө хяналт тавьдаг механизм байдаг.  “Нью Иорк Таймс”, “Вашингтон Пост”-ыг хүмүүс яагаад сонирхоод, уншаад байдаг вэ гэхээр тэд бичиж нийтэлсэн таслал болгоныхоо төлөө, цэг болгоныхоо төлөө, бичсэн хүнийхээ нэр, овог, нийтлэл, мэдээн дээрээ тавьж буй тоо болгоныхоо төлөө хариуцлага хүлээдэг. Тийм учраас хүмүүс эдгээр сонин сэтгүүл дээр бичсэн юманд нухацтай хандаж, итгэж үнэмшдэг байх жишээтэй.

В.Г: Та түрүүн хэллээ. Сонины сэтгүүлч нарт нилээд шүүмжлэлтэй ханддаг гэж. Заавал сонины сэтгүүлч нарыг онцолж буй нь ямар учиртай билээ?

Р.А: Би өөрөө сэтгүүл тал руу орж харьцаж чадахгүй байгаа. Миний гол харьцдаг суваг нь өөрөө сонин. Сэтгүүлүүдийг сүүлийн үед хараад байхад шинэ сэтгүүлүүд гарч ирж байна, надтай ирж уулзаад ярилцаад, санаа оноо авдаг л даа. Гэхдээ л ерөнхий дүн, чанараараа миний санаанд хүрэхгүй л байдаг юм. Сэтгүүл гэдгийг миний хувьд илүү аналитик тал руугаа орсон, илүү нийгэм рүүгээ чиглэсэн байх болов уу гэж боддог. Өөрөөр хэлбэл, арай жаахан суурь судалгаатай, даацтай сэдэвт тулгуурласан байх ёстой гэж боддог. Тэр өнгө аяс нь манай сэтгүүлүүдэд байхгүй байх шиг. Миний мэддэг буюу би хуучин үеийнхээрээ сэтгээд байж магадгүй л дээ. Магадгүй  гялгар буюу шар сэтгүүлүүд ондоо байх. Угаасаа өөр чиглэл, зарчмаар явдаг байх. Гэхдээ л манай сэтгүүлүүд ерөнхийдөө бас ч гэж өөрийн хэрэглэгчидтэй уншигчидтай болсон байна. Жишээ нь, би одоо энэ Гоодаль сэтгүүлийг авлаа л гэхэд 13-р хуудсанд нь миний мэддэг юм, миний уншдаг булан яг л байж байх ёстой байхгүй юу. Ямар ч дугаар нь гарсан гэсэн миний хэрэгтэй мэдээ, мэдээлэл хаана байгаа билээ, миний уншдаг юм хаана нь билээ гэдгээ би мэддэг, бүр тийм дадал болсон, намайг чиглүүлж өгдөг тиймэрхүү зүйлсийг манай сэтгүүлүүд дизайн, бүтэц, маркетинг талаасаа нилээд анхаармаар санагддаг. Агуулгын хувьд ч гэсэн хэлэх юм байдаг. Гэхдээ яваандаа болох байлгүй дээ.

В.Г: Одоо ер нь сонингийн сэтгүүлч нараас илүү вэбсайтын сэтгүүлч нар моодонд ороод байгаа юм биш үү?

Р.А: Үнэн үнэн. Мэдээлэл авдаг гол суваг маань цахим ертөнц болчихлоо. Саяхан нэг судалгаа харсан. Залуусаас авсан судалгааны дүнг харахад ердөө 10 хүрэхгүй хувь нь сонин, сэтгүүлээс мэдээлэл авдаг гэж хариулсан байсан. 60 гаруй хувь нь цахим ертөнцөөс, үлдсэн жаахан хувь телевизээс мэдээлэл авдаг гэсэн байсан. Энэ бол залуучуудын хувьд л даа. Настай хүмүүс сонингоос л голлох мэдээллээ авдаг байх.

В.Г: Та улстөрд нилээд олон жил болж байна. Саяхан УИХ-ын гишүүнээсээ татгалзсан тань нэлээд шуугиан тарьлаа. Ингэхдээ та нилээд олон асуудлуудыг факттай нь гаргаж хэлж, ярьсан. Энэ бүх болохгүй байгаа зүйлсийг засахад та хувь нэмрээ оруулбал уг нь зүгээр юмсан. Гэтэл энэ нь хаалттай байгаад байна уу. Өөрөөр хэлбэл эрхийг нь олгохгүй байна уу. Эсвэл та угаасаа болж бүтэхгүй системтэй тэмцээд ч хэрэггүй юм байна гэж бодоод Их хурлаас гарахаар шийдсэн байв уу?

Р.А: Та нар миний хийсэн мэдэгдлүүдээс тэгж уншиж ойлгосон бол надад сонин л сонсогдож байна. Би бол арай ондоогоор харж байсан л даа. Нэгдүгээрт, энэ асуудлын хувьд субьективний юмнууд бага. Ер нь Амаржаргалын хувьд нэг онцлог байдаг. Аливаа субьективний юмнаас хол байдаг. Амаржаргал гэдэг хувь хүний асуудлууд бол үнэндээ 30 дугаар асуудал шүү дээ. Бусдад таалагдах уу, таалагдахгүй юу гэдэг нь. Асуудал нь өөрөө юу юм бэ, мөн чанар нь юу юм бэ, агуулга нь юу юм бэ гэдэг дээр л анхаарч ажиллаж байсны ачаар энэ улстөрд бас овоо хэдэн жил болсон юм болов уу гэж өөрийгөө боддог. Хоёрдугаарт, сая асуудлыг гаргаж тавихдаа бүхэлд нь, тогтолцооны хувьд нь гаргаж тавьсан шүү дээ. Үндсэн дөрвөн чиглэлээр асуудлыг хөндөж тавьсан болохоос биш өөр зөндөө олон чиглэлээр ярьж болохоор байсан. Өнөөдөр хамгийн тод харагдаж буй дөрвөн асуудлыг гаргаж ирээд харахаар бүхлээрээ явж явж тогтолцооны л асуудал байгаа байхгүй юу. Тэрнээс биш энд субьективний юмнууд байхгүй. Хэрвээ өөрөө анзаарсан бол энэ процесс бол зүй тогтлын процесс юм. Монголын парлемант гэдэг энэ институт, парламентын ардчилал гээд байгаа энэ зүйлийг бид 1990 онд сонгож авсан. Зүгээр ардчилал биш шүү. Парламентийн ардчилал гээд өмнөө тодотголтой.

В.Г: Өөрөөр хэлбэл төлөөллийн ардчилал мөн биз?

Р.А: Тийм. Төлөөллийн ардчилал. Энэхүү төлөөллийн ардчиллын өрнөл, хөгжил маань өнөөдөр биднийг ийм байдалд хүргэчихээд байна л даа. Энэ дээр Дорж, Дондог, Дулмаа гэж буруутгахаас илүү тогтолцоо тал дээр нь бид түлхүү анхаарах ёстой. Тэрийгээ бид олж харж байна уу, үгүй юу? Тэр тогтолцооныхоо асуудлыг шийдэхэд бид хэд хэдэн хүчин зүйлсийг тооцож байх ёстой. Ялангуяа шийдвэр гаргах гэж буй хүмүүсийн түвшинд. Хамгийн тодотгож хэлсэн зүйлс маань ёсзүй, ёс суртахууны фактор буюу хүчин зүйлс байсан юм аа. Энэ үнэт зүйлийг бид төрийн шийдвэр гаргах механизм дотор ерөөсөө олигтой суулгаж чадахгүй байна. Энэ зүйлийг л би нилээд тодотгож хэлэхийг хичээсэн юм.

В.Г: Яг түрүүний бид хоёрын ярьдаг хэвлэлийн салбартай агаар нэг юм байна. Гол нь ёс суртахууны асуудал дахиад л хамгийн хурцаар хөндөгдөж байна. 

Р.А: Яг тийм. Хоёрдугаарт, би ямар асуудал хөндсөн бэ гэвэл энэ оронд чинь хариуцлагын тогтолцоо гэж юм байхаа больжээ. Миний мэдэхээр л сүүлийн 10-аад жилд төр засаг дотор ч, мөн сонин хэвлэлээр ч тэр толгойтой үс арзаймаар юм гараад байдаг ч тэдгээрийн төлөө хариуцлага хүлээсэн цорын ганц хүн байдаггүй. Бүгд л болж байгаа, бүтэж байгаа юм шиг яваад байдаг. Ийм байж болохгүй ээ. Энэ хоёр юмыг л онцгой анхаараач ээ гэсэн үндсэн санаануудыг хэлсэн. Гуравдугаарт, авантюризм [бусдын анхаарлыг татах үйлдэл, нийтээр даган мөрдөх журмыг зөрчсөн эсрэг үйлдэл] маягийн юмнууд төрийн бодлого дотор чинь хэт их орж ирээд байна шүү. Энэнээсээ салахгүй бол, үүнээс өөрийгөө хамгаалдаг дархлаа бий болгохгүй бол болохгүй байна шүү гэсэн санааг хэлж өгсөн л дөө. Гэх мэтчилэн…

В.Г: Нөгөө 75 гишүүн дотор хэчнээн нь таны энэ санааг дэмждэг юм бол доо. Ер нь санал нийлэх хүн олон байх гарах болов уу?

Р.А: Байлгүй яах вэ! Их олон байх шиг байдаг. Тийм байгаа тулдаа л сая намайг зөв зүйтэй юм ярьж байна гээд Их хуралд аваад үлдэх шиг боллоо шүү дээ. Үүнийг би хувьдаа Монгол Улсын Их хурал нөхөр Амаржаргалыг авч үлдэнэ ээ л гэж байна гэж хараад байгаа шүү дээ. Миний урьд нь хашиж байсан алба, ажлууд, энэ улстөрд явсан он жилүүд, оролцож байсан энэ үйл явдлууд маань надад бас энэ хэмжээний юм хэлэх эрх олгож байна гэж би бодоод байгаа. Өөр хүн гарч ирээд яг ийм юмыг хэлсэн бол ийм хэмжээнд доргиох байсан уу, үгүй юу, сонсогдох байсан уу, үгүй юу, бүү мэд, тийм ээ? Тэгээд тэр хэмжээний зангараг байгаа ч уу, үгүй юу! Улстөрийн хувьд хуримтлуулсан капиталтай хүн чинь бас олны өмнөөс ганцаараа гарч ирээд дуугарчих бололцоо гарч ирж байна шүү дээ. Дандаа л тэгээд байх ёстой биш л дээ. Гэхдээ хааяа, онц шаардлагатай үед бол ганцаараа гарч ирэх хэрэгтэй. Гэхдээ үнэндээ энэ чинь хэцүү шүү дээ. Бүгд нэг юм ярьдаг, чи тэдний өөдөөс ганцаараа өөр юм яриад байх чинь их хүнд. Сүүлдээ ч би өөрөө тэнэг ч юм уу, буруу ч юм уу? Ганцаараа өөр юм яриад байдаг гэх эргэлзээ ч төрнө. Гэхдээ л хэлэх ёстой юмаа хэлээд ярих ёстой зүйлээ ярих л хэрэгтэй.

В.Г: Одоо тэгээд яах вэ. Та болж бүтэхгүй зүйлсийг нь баримттай сайхан гаргаад хэлээд байдаг. Өөрийн гэсэн шийдлээ бусаддаа танилцууллаа. Бусдынхаа өмнөөс бүр хариуцлага хүлээж болж байна гэлээ. Бусад нөхөд тань тийм юм байхгүй ээ гээд Их хуралд аваад үлдчихлээ. Гэтэл сүүлийн 10-аад жилд магадгүй болж байгаа 10 юм байхад болохгүй байгаа яалт ч үгүй 19 юм байгаад байна, хариуцлагын түвшин, ёсзүйн түвшин гээд л та яриад байдаг. Ер нь ойрын хэдэн жилд энэ байдал засагдана, сайжирна гэсэн найдвар таны хувьд харагдах юм уу?

Р.А: Амьхандаа засагдана гэж горьдоод л хэлж буй хэрэг шүү дээ. Ямар ч байсан өөрчлөгдөнө. Энэ нэг юм дуугараад, нийгмийг доргиогоод ирэхээр энэ асуудлууд маань бүх шатандаа доргиод явчихаж байгаа юм л даа. Тухайлбал, сая оны эцэс болоод аймаг, сумдын Иргэдийн хурлууд хурлаа хийхэд урьд нь хурал дээр чив чимээгүй байдаг байсан хүмүүс “нөхөр дарга та ажлаа хийж чадаж байна уу, үгүй юү” гэсэн асуулга тавиад, хэлэлцүүлэг өрнүүлээд явж байна. Энэ чинь өөрөө бас л нэг дохио өгөөд, нийгмийнхээ хэмжээнд доргио үүсгэж байна гэж үзэж байгаа. Хэрвээ өөрөө анзаарсан бол цаг хугацааны хувьд ч тэр асуудал тавьснаас хойш хэвлэл дээр гарч байгаа нийтлэл, материалуудын өнгө аяс, улстөрчид, сайд, дарга нарын яриад байгаа зүйлсийн өнгө аяс хүртэл арай ондоо болж л байна. Ямар ч байсан өнөө маргаашдаа хөдөлгөөнд орж байна. Цаашдаа ч шийдэгдэх байх гэсэн найдлага байгаа. Гэхдээ мэдээж хэрэг маш цэгцтэй бодлого хэрэгтэй. Зүгээр нэг ээлжит кампанит ажил биш, зүгээр нэг ээлжит шоу биш, оноо авахын тулд ажил хийсэн болж жүжиглэх биш, харин асуудлуудаа маш цэгцтэй барьж аваад шат дараатайгаар алхам алхамаар шийддэг систем хэрэгтэй байна.

В.Г: Бизнесийн орчны талаар таниас бас асуумаар байна. Би өөрөө бас бизнесийн байгууллагад ажилладаг хүний хувьд байдал таатай бус байгааг өдөр тутам мэдэрч байгаа. Бүр бизнесийн байгууллагуудын төлөөлөл улстөрчдийг, бүр нэр бүхий улстөрчдийг бараг үзэн ядах нь холгүй болж байна. Уг нь барууны чиглэлийн нам засаг барьж байдаг. Гэтэл хийж буй үйлдэл нь эсрэгээр байгаад байх шиг. Гадны улсууд ингэж асуухаар өмнөөс нь бид хариулж үнэндээ чадахгүй юм. 

Р.А: Би наадах дээр чинь нэг ийм юм хэлье. Төр засгаас хамаарч байгаа юмнууд бол байгаа. Үүнийг огт үгүйсгэхгүй. Төр засаг зөв бодлого явуулж чадахгүй байгаа учраас бизнесийн орчин муудсан, гадаадын хөрөнгө оруулагч нар үргэсэн гэх мэтчилэн ярих юм бол маш их юм байгаа. Гэхдээ би энийг хөндмөөргүй байна. Яагаад гэвэл, үүнийг амны уншлага болчихсон мэт хүн болгон л ярьж байгаа шүү дээ. Өнөөдөр бизнесийн үйл ажиллагаа олигтой үр дүнд хүрэхгүй байгаагийн учир шалтгааныг бизнесийн байгууллагуудтай, өөрсөдтэй нь холбож тайлбарлах ёстой юм. Ялангуяа Монголын энэ бизнесүүд анх яаж үүслээ. Ялангуяа 90-ээд оны эхээр! Цаашдаа яаж өрнөж хөгжиж явлаа. Тэгээд одоо ийм түвшинд хүрсэн байна. Үндсэндээ бол хамгийн чухал бөгөөд эмзэг үедээ ирчихсэн байгаа байхгүй юу. Бараг бүх юм нь бухимдлын цэг болчихсон шахам гэж хэлэхээр. Тэгэхээр аливаа юм мөчлөгтэй байдаг. Хүний амьдрал ч тэр. Төрлөө, нялх байлаа, насанд хүрлээ, хөгширлөө гэх мэт. Бүтээгдэхүүн ч гэсэн тэр. Эхлээд сонин содон байж байгаад, дараа нь тогтвортой болоод, дараа нь зах зээлээс алга болчихдог ч гэдэг юм уу. Түмэн сайхан бүтээгдэхүүнүүд байдаг л байсан, одоо хаана байна вэ. Алга болчихсон л байдаг. Тэгээд энэ бүтээгдэхүүний нас чинь бас богино болчихоод байна шүү дээ. Тэрэнтэй адилхан аж ахуйн нэгж байгууллага ч гэсэн өөрийн гэсэн настай, мөчлөгтэй. Яг ний нуугүй хэлэх юм бол манай эдгээр компаниудыг удирдаж байгаа эзэд, удирдлага үндсэндээ сайн дурын уран сайханчид л байгаа шүү дээ. Ганзагаас эхлээд л явсан. За тэгээд илүү их мэдлэгтэй, мундаг нь гэхэд л хуучин социализмын үеийн сэхээтнүүд. Ийм хүмүүс өнөөдрийн орчин цагийн зах зээлд өрсөлдөх компаниудыг удирдаж байна. Тэр компаниуд нь тэгээд бүгд гэр бүлийн компаниуд болчихсон. Тэр дунд байгаа соёл нөгөө яригдаад байдаг компанийн засаглал, хувьцаат компанид тавигддаг шаардлагатай огт нийцдэггүй. Гаргаж байгаа шийдвэрүүд нь дандаа сайн дурын уран сайханч маягийн шийдвэрүүд байдаг. Харж байгаад л за ингэнэ, тэд ийшээ орлоо, бид одоо ингэнэ гээд л. Эдийн засгийн байдал нь жаахан гайгүй болоод, ар өврийн хаалга ба бусад хэлхээ холбоогоор дамжаад мөнгөтэй болчихсон, баяжчихсан тэр хүмүүс маань өнөөдөр асар их хэмжээний хөрөнгө оруулалт ийш тийшээгээ хийсэн. Тэгэхдээ үндсэндээ зүгээр л тааралдсан юмаа худалдаж аваад байсан. Энэ байшинг, тэр газрыг, тэр үйлдвэрийг гээд л. Нэг их сүрхий бизнесээ диверсификаци болгосон мэт боловч санхүүгийн менежмент талаасаа үндсэндээ компаниа дампууруулчихаж байгаа юм. Өнөөдөр миний нүдэнд харагдаж буй юм юу вэ гэхээр, аж ахуйн нэгж байгууллагууд бүгд санхүүгийн асуудалтай байна. Аятайхан төслөө санхүүжүүлээд аваад явах тийм компани өнөөдөр байхгүй. Том том гээд байгаа компаниуд хүртэл санхүүгийн маш хүнд байдалд орчихсон байж байгаа. Энэ нь бол төр засгийн гэхээсээ илүү өөрсдийнх нь хариуцлагатай холбоотой юм. Тэрийгээ олж харахгүй юм болгон дээр засаг тэгээд байна, энэ ингээд байна гэж хэлээд байж болохгүй л дээ. Би түрүүн хэлсэн, засагт бол асуудал байгаа, гэхдээ өөрсөө эхлээд хариуцлагатай байх, юманд жаахан шинжлэх ухаанч байдлаар хандах, орчин цагийн шаардлагыг хангасан байдлаар асуудалтай харьцаж байхгүй бол болохгүй. Одоо 100%-ийн хувьцаат компани хувь хүн дээр дангаараа байж байх уу, эсвэл хяналтын багцаа барьчихаад бусдад нээлттэй арилжаад нийтийн компани болоод явах уу гээд сонголтууд бий. Гэхдээ яах вэ, бид ингээд л суралцаад л явах юм шиг байгаа юм. Энэ нь бас цаг хугацаа шаардах байх. Нэг хэсэг компаниуд дампуурна гэж би бодож байна. Дампуурах ч ёстой. Ялангуяа би хэлсэн үгэндээ нэг зүйлийг онцолсон юм. Энэ том том компаниуд бие биеэ чирээд чирээд явчих вий дээ гэж! Тийм юм битгий болоосой л гээд горьдоод сууж байна даа.

В.Г:Таны түрүүний хэлдгээр хөрөнгө, мөнгөтэй болсон хэсэг маань өнөөгийн төр ба бизнесийн харилцаанаас болоод Монголдоо хөрөнгө оруулахаас зүрхшээгээд, айгаад эхэлчихсэн. Энэ байдлыг гадны банкирууд анзаарчихаад өнөө хөрөнгөлөг эрхмүүдийг маань гадагшаа, тухайлбал, Тайланд, Европ, АНУ руу хөрөнгө оруулаач, байшин аваач гээд татаж, чангаагаад байна. Үүнийг та улстөрчөөс гадна эдийн засагч, судлаач хүний хувьд хэрхэн харж байна вэ. Монголоос гадагшилж байгаа хөрөнгө, мөнгөний тоо статистик байна уу?

Р.А: Би үүнийг яаж тооцдог вэ гэхээр далд эдийн засгийн хэмжээгээр л тооцож баримжаа авдаг.

В.Г: Манай далд эдийн засаг одоо хэдэн хувьтай байна?

Р.А: Манай нийт эдийн засгийн ойролцоогоор 30% гаруй нь үндсэндээ далд эдийн засаг явж байгаа.

В.Г: Одоо 10 гаруй тэрбум ам.долларын 30% гэсэн үг, зөв үү?

Р.А: Тийм. Бага зэрэг хэлбэлзэл байна л даа. Гэхдээ л тэр хэмжээний мөнгө байна гэсэн үг л дээ. Тэр хэмжээгээр л би ойлгож байгаа. Энэ бол өөрөө хүүхэд кортдогтой адил зүйл юм. Хүүхэд заавал кортдог шүү дээ. Түүнтэй л адилхан өвчин гэж би боддог. Зайлшгүй ингэж гарах ёстой зүйл мэт. Өнөөдөр бид идотроо шийдлээ олж чадахгүй бол гадагшаагаа л гарна. Гэхдээ тэр гадагшаагаа хөрөнгө оруулалт хийж байна гэдэг бас л харьцангуй. Үйлдвэрлэлийн зориулалттай хөрөнгө оруулалт хийж буй хүмүүсийн тухай ганц нэг л сонсогддог юм. Ихэнх нь мөнгөө үл хөдлөх хөрөнгө рүү, байшин барилга руу л хийж байна. Энэ бол хэрэглээ талын зүйлс болохоос их сүрхий баялаг бүтээх талын зүйл биш, тийм үү? Яах вэ зүгээр, ийм нэг үе байх ёстой юм шиг байна! Энэ үеийг нь аль болох хурдан даваад гарах ёстой үе л гэж би ойлгоод байгаа.

В.Г: Онолоор бол мөчлөг тэгээс эхлээд л өсөлт, өрнөлт, бууралт гээд явдаг. Уналтын үед харин муу ажиллавал тэр чигээрээ доошоо тэг рүүгээ унана, харин зөв менежмент хийж чадвал W shape гэдэг шиг буцаад өсөлтийн шат руугаа орох боломжтой гэж ярьдаг. Тэр л байх шиг?

Р.А: Тийм тийм. Боломжтой бол нөгөө зах зээл рүүгээ зөв дохио өгч, зөв залах ёстой юм л даа. Эдгээр механизмуудаа л зөв харж, зөв хийж байхгүй бол хэцүү. Миний сэтгэлийг зовоогоод байгаа нэг зүйл бол үсчсэн, яарч сандарсан, хүнд таалагдах гэсэн нөхдүүд юм.

В.Г: Тэдгээр нөхдүүд байгаа нь манай одоо байгаа улстөрийн системтэй холбоотой биш үү. Нөгөө яриад байсан төлөөллийн ардчиллын гор?

Р.А: Миний яриад байгаа зүйл чинь л энэ. Төлөөллийн ардчиллын хөгжлийн түвшин энэ түвшинд хүрээд гацчихаад байна аа гэж.

В.Г: Ерөнхийлөгчийн засаглалыг та дэмждэг үү. Дээр үеэс л ганц нэг хүн ярьдаг байсан. Одоо тоо нь олдоод ч байх шиг. 

Р.А: Би бол үүнийг нэг их өөхшүүлдэггүй юм. Манайх шиг орны хувьд парламентын засаглал нь зөв. Гэхдээ бид одоо засаглалынхаа хэлбэрийг тодорхой болгох ёстой. Нэг бол парламентийн засаглал гэдгээ маш тодорхой болгож өгөх, нэг бол ерөнхийлөгчийн засаглал гэдгээ тодорхой болгож өгөх. Тэгэхгүй бол өөх ч биш, булчирхай ч биш юм байгаад, дараа нь хэн нь буруутай юм бэ, эзэн нь олдохгүй, хариуцлага хүлээх тогтолцоо байхгүй нэг ийм юм руу яваад байна шүү дээ, одоо бид. Энэ болохгүй шүү л гэсэн санааг би хэлээд байна л даа.  Одоо хоёулаа улстөрийн сэдвээр ярихаа болъё. Би бас үнэндээ залхаж байна.

В.Г: За, тэгвэл дараагийн сэдэв рүү оръё. Тантай уулзахаас өмнө таныг бас багахан судаллаа л даа. СЭЗДС-д багш, захирал хийж байсан талаар хэдэн хүнтэй уулзаж асуусан юм. Сургуультай холбоотой уулзсан хүмүүс маань бүгд таны талаар ам сайтай байдаг юм байна. Та одоо тэр академик ертөнцөө санаж байна уу?

Р.А: Өө, саналгүй яах вэ!

В.Г: Завсар зайгаараа судалгааны ажлууд хийж байна уу?

Р.А: Өө яах вэ, судалгааны юмнууд, материалууд унших юм. Жаахан юм уншчихаад, уншсан юмнуудаасаа энэ жаахан хэрэгтэй юм байна шүү гээд хайчлаад ч юм уу нэг газар хадгалаад л яваад байгаа. Тэрэн дээр эргэж очоод системтэй суух тийм бололцоо бас тэр болгон олдохгүй л байна.

В.Г: Сургуульд ажиллаж байхдаа таныг 00-ын өрөөгөө өөрөө угааж, цэвэрлэгч нартаа үлгэр дууриал үзүүлж байсан, гадагшаа яваад захиа илгээхдээ бүх ажилчдынхаа нэрийг ба бэ-гүй дурддаг гээд л ярьдаг юм билээ.

Р.А: Өө цэвэрлэнэ шүү дээ. Тэр үедээ сургуулиа л шинэлэг менежментээр авч явахыг хичээж байсан хэрэг. Мөн шинэ соёл төлөвшүүлэх гээд л оролдож байсны илрэл юм даа.

В.Г: Та чинь СЭЗДС-д хэдэн жил боллоо?

Р.А: Би таван жил захирлыг нь хийсэн.

В.Г: Таны үед чинь менежментийн хувьчлал гэж хийгдсэн билүү?

Р.А: Хувьчлал ч юу байх вэ дээ. Нийтийн хэлбэр рүү оруулсан буюу паблик болгосон л төсөл шүү дээ. Төрийн бус байгууллагын менежментийн систем рүү явуулсан тийм л хэрэг байгаа юм.

В.Г: Одоо та сургуультайгаа ямар холбоотой байна вэ?

Р.А: Би удирдах зөвлөлийн дарга нь гэж явж байгаа. Одоо энэ жил 90 жилийнхээ ойг тэмдэглэнэ. Монголын хамгийн анхны сургуулиудын нэг л дээ. Гаалийн түр сургууль гэж байгуулагдаж байсан юм. Тухайн үедээ өргөжиж хөгжөөд л, цаг үеийнхээ шаардлагаас болж том жижиг болж явсаар өдийд хүрч ирсэн сургууль. Бахархдаг зүйл маань юу вэ гэхээр тухайн үед улс орны өмнө ямар зорилт дэвшигдэж байсан, түүнээс сургууль маань гадуур байгаагүй. Яг тэрийг барьж аваад шийддэг байсан тийм л сургууль. Тэр уламжлалаа ч маш сайн хадгалж яваа. Хоёрдугаарт, аливаа юман дээр дандаа манлайлагч байх гэж оролддог. Болох бүтэхгүй нь хамаагүй, гэхдээ ямар ч байсан нийгмээ урагш нь чирээд явъя, түрүүнд нь байя гэж хичээдэг. Алдаж байгаа, онож байгаа зүйлс зөндөө байгаа л даа. Гэхдээ л гол зүйл нь мөн чанар, зорилго маань. Гуравдугаарт, энэ сургуулийн түүх шүү дээ. Бараг Монголын түүх тэр чигээрээ бий. Хуучин нийгмээс улстөрийн товчоо тэр чигээрээ шахуу энэ сургуулиас гарсан. Сайд нар, дэд сайд нар гээд бүгд шахуу л гарсан байдаг юм билээ.

В.Г: Үүнтэй уялдуулан асуухад сүүлийн үед бид бас боловсролын тогтолцоо, их дээд сургуулиудын үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүний талаар нилээд шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай адилхан цөөхөн зах зээлд хэдэн зуун сургуулиуд байна. Энэ нөхцөл байдлыг та юу гэж харж байна вэ?

Р.А: Үүнийг байж байг л гэж боддог. Энэ бол шигшигдэх ёстой юм. Гэхдээ үүнийг зах зээл өөрөө шигших ёстой юм. Тэрнээс биш Боловсролын яамнаас юм уу, эсвэл энд тэндхийн нэг түшмэл хүрч ирчихээд тэр зөв, энэ буруу гэж хэлэх ёсгүй. Зах зээл өөрөө шийдэх ёстой байхгүй юу. Жишээ нь, та нар хүн ажилд авахдаа хэнийг яаж, аль сургуулийн хүүхдийг ажилд авдаг вэ? Мэдээж эхлээд аль сургууль вэ, тэр сургууль нь магадлан итгэмжлэгдсэн үү зэргийг нь хардаг байх. Тэр дотроосоо төгссөн сургууль нь улсын хэмжээний сургууль байх юм бол хамаагүй илүү л гэж бодож шийдвэр гаргадаг байх. Дахиад улсын хэмжээний сургууль дотроосоо СЭЗДС бол хамаагүй илүү гэх мэтчилэн ажил олгогчид, үйлдвэр эрхлэгчид сонголтоо хийдэг. Энэ систем л хамгийн чухал. Энэ систем ингээд нэг тогтоод авчихад дараа нь зах зээл өөрөө шигшээд шигшээд яваад байр сууриа олчихно. Одоо үүнийг зохиолмоор удирдах, захиргааны аргаар нэгтгэх гэхээр л ерөнхийдөө буруу тийшээгээ яваад өгнө гэж боддог. Тэгэхээр бид их тэвчээртэй байх ёстой. Тэвчээрээс гадна их системтэй ажиллах ёстой. Ер нь их дээд сургууль ч биш, боловсролын салбарт нийтлэг өрнөж буй асуудлуудыг хараад байхад системтэй ажил ердөө явагдахгүй байх шиг. Удирдлага нь солигдоод, шинэ удирдлага гарч ирээд, жишээ нь шинэ сайд гарч ирээд хуучин явж байсан юмыг үргэлжлүүлээд явна гэж ердөө дуугарахгүй байгаа юм. Заавал шинэчилнэ, заавал өөрчилнө гээд л дайраад байна. Шинэчлэх хэрэгтэй хүмүүс байж болно л доо. Үнэхээр хоцрогдсон, шинэчлэх шаардлагатай тийм хүмүүсийг шинэчилдэг л юм байгаа биз дээ. Харин орчин, цагаасаа түрүүлж явж буй хүмүүсийг шинэчлээд байх шаардлагагүй шүү дээ. Ядаж тэр ялгаагаа л олж харах ёстой байхгүй юу! Тэгэхгүй бол зөвхөн боловсролын салбар ч биш. Нэг юман дээр гарч ирээд л шинэчлэнэ, өөрчилнө гээд байдаг. Байгаа юмыг чинь бас хадгалаад, цааш нь аятайхан аваад явна гэдэг чинь бас л нэг том зорилт шүү дээ. Бас л том ур чадвар. Бас тэгж хэлж чадна аа гэдэг чинь том ухаан, эр зориг шүү дээ. Ялангуяа өнөөгийн улстөрийн эрэлт нийлүүлэлтийн зах зээл дээр!  
В.Г: Таны хувь хүний мөрөөдөл юу вэ. Яг одоогийн байдлаар.


Р.А:
 Би өөрийнхөө мөрөөдлийг бүр дээр үед томъёолчихсон. 1991 онд буюу энэ ардчилсан хувьсгалд оролцож байх тэр үедээ би бичиж байсан юм. Нэг жижигхээн нийтлэл байдаг юм. “Мөнгө болоогүй төгрөг” гэж.

В.Г: Мөнгө болоогүй төгрөг өө!

Р.А: Монголын үндэсний мөнгөн тэмдэгт бол төгрөг. Төгрөг тодорхой үүрэг гүйцэтгэх ёстой байдаг. Хүн төгрөгийг нандигнан хайрлах ёстой, хуримтлалын хэрэгсэл болгох ёстой, арилжаа хийхдээ ашиглах ёстой, тооцооны хэрэгсэл гээд янз бүрийн үүрэг байдаг. Эдгээр функцуудыг нь аваад үзэхээр манай төгрөг тухайн үед өөрийнхөө хийх ёстой юмнуудыг бүрэн хийж чаддаггүй л байсан байхгүй юу. Тэгээд тухай үедээ мөрөөдлөө тодорхойлсон хэрэг. Хэзээ нэгэн цагт Монгол төгрөг минь Америкийн доллараас дутахааргүй жинхэнэ хатуу валют болно оо гэж. Хүн болгон хүлээн зөвшөөрдөг, хүн болгон үүний төлөө үхэн хатан тэмцэлддэг болно оо гэж. Тэр бол юу вэ гэхээр үндсэндээ эдийн засгийн хүчин чадавх л гэсэн үг шүү дээ. Зөв эдийн засгийн бодлого, зөв менежмент, зөв үйл ажиллагаа гэсэн үг. Тийм юманд бид хүрнэ л дээ. Хүрнэ! Одоо бол төгрөг тэр үеийнхээс илүү олон функц гүйцэтгэж байна. Одоо жаахан чангараад, хатуужаад, чулуу болоод ирвэл бүр гоё юм болно доо.

В.Г: Оны өмнө огцом чангараад, он гарангуут огцом суларч буй төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханшийг та зохиомол гэж бодож байгаа юу?

Р.А: Эрхбиш та нар хараад өөрсдөө мэдэж байгаа байлгүй дээ! Нэг их сүрхий зах зээлийн гэхээсээ илүү өөр фактор байна шүү дээ. Гэхдээ зах зээлийн нөлөө орсон уу гэвэл орсон. Үүн дээр улстөрийн юмнууд давхцсан. Харин энэ давхцлын улстөрийнх нь нөлөө илүү байсан шиг байгаа юм.

В.Г: Саяхан нэг гадны нийтлэл уншиж байхад 10-аад жилийн өмнө Хятад, Солонгос, Япон гурав нэгдсэн нэг мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай бичсэн байсан. Сүүлийн үед бас энэхүү яриаг ойрхон давтамжтай ярьдаг болсон бололтой байх шиг байсан.

Р.А: Евро анх бий болсноос хойш энэ шуугиан явсан юм.

В.Г: Энэ азийн нэгдсэн мөнгөн тэмдэгт гарах нь хэр практикал зүйл вэ, таны хувьд?


Р.А:
 Үе үе гарч ирээд л зогсоод байгаа юм. Үүн дээр эдийн засгийн гэхээсээ илүү улстөрийн фактор нөлөөлөөд байгаа. Өөрөөр хэлбэл, ази, номхон далайн бүс нутгийн улсууд нь эдийн засгийн нэгдсэн зах зээл, интеграци бүрдүүлэх хэмжээний улстөрийн механизм байхгүй. Европт бол Хельсингийн гэрээ зэргээр дамжуулаад улстөрийн тодорхой хэмжээний механизм, эрхзүйн орчин нь байсан болохоор системтэй явсан хэрэг. Үнэндээ энэ чинь их хугацаа авсан эд шүү дээ. Дэлхийн II дайнаас хойш л явсан процесс маань үргэлжилсээр байгаад л 2000 оны хавьцаа биежиж эхэлсэн. 50, 60 жил явсан төсөл. Манайд буюу Ази тивд энэ асуудал бас яригдаж эхэлсэн. Энэ бүс нутагт зүүн хойд азийн хэсэг онцгой үүрэг гүйцэтгэх ёстой гэж ойлгож явдаг. Ямар байсан харья юу болохыг нь!

В.Г: Таниас асуумгүй өнгөрч болохгүй нэг асуулт, сэдэв байх. Тэр нь Оюу Толгой. Оюутолгойн гэрээ, одоо болж буй процесс зэргийг та ямар өнцгөөс харж дүгнэж сууна вэ?

Р.А: Би өөрийнхөө байр суурийг илэрхийлээд явж байгаа. Илэрхийлэхдээ их л тод илэрхийлж байна гэж ойлгоод байгаа шүү. Нэгдүгээрт, энэ бол төгс төгөлдөр гэрээ биш ээ. Хоёрдугаарт, энэнээс илүү гэрээ бид байгуулж чадахгүй байсан. Энэ хорвоо дэлхийд чинь үнэ төлбөргүй зүйл гэж байхгүй шүү дээ. Хэрвээ чамд туршлага байхгүй бол, хэрвээ чамд мэдлэг байхгүй бол, хэрвээ чамд ийм том хэмжээний гэрээ төсөл дээр ажиллах дадал байхгүй бол, хэрвээ чи зөв мэдээллийг зөв газраас нь олж авдаг механизмуудыг зөв ашиглах сураагүй бол, хэрвээ төр захиргааны байгууллагуудын чинь шийдвэр гаргадаг механизм нь ийм сул дорой бол, улстөрийн намуудын бие биеэ барьцаалчихсан байдал нь өнөөдрийнх шиг байгаа бол гээд л эдгээр нөхцлүүдийг аваад үзэх юм бол энэ байгуулагдах гэрээ ийм л гэрээ гарна. Мэдээж хэрэг цаг хугацаа өнгөрөх тусам үүн дээр алдсан байна, тэр дээр тэгсэн байна гэсэн зүйлс гарч ирнэ л дээ. Эдгээрийг засч залруулж болох уу гэвэл болно гэж би үздэг. Гэхдээ үүнийг системтэй, замбараатай, цэгцтэй хийх ёстой. Түүнээс биш энд тэнд үсчээд л, үсчихээсээ гадна нөгөө байгуулсан гэрээнээсээ ухраад явах нь Монголын нэр хүндийг өсгөх бус доройтуулж буй хэлбэр. Ер нь бол Монголын хамаг болж бүтэж байгаа бөгөөд болж бүтэхгүй байгаа зүйлсийн төвлөрсөн илрэл нь Оюу толгойн гэрээ юм.

В.Г: Гэхдээ явах ёстой төсөл үү гэвэл явах ёстой төсөл биз?

Р.А: Тэгэлгүй яах вэ. Явах ёстой төсөл.

В.Г: Уул уурхайн чиглэлийг судлахаар бас гоё л юм билээ. Гадны нэг эдийн засагч хэлсэн байдаг. “Алтны халуурлын үед алтанд биш хүрзэнд хөрөнгө оруулалт хий” гэж. Түүн шиг уул уурхайг тойрсон дэд бүтэц, тээвэр, бэлтгэн нийлүүлэлийн гинжин хэлхээ нь өөрөө үндсэн ордын бизнэсээс илүү чухал байдаг юм билээ.


Р.А:
 Тэгэлгүй яах вэ. Өнгөрсөн 2013 эдийн засаг маань унадаг нь 2012 оны эдгээр үзүүлэлтүүд унаснаас л болсон хэрэг шүү дээ. Оюу Толгойн төсөл хэрэгжээд явж байхад нөгөө хүрзэнд нь хийсэн хөрөнгө оруулалтууд нь аятайхан яваад байсан. Гэтэл өнөө төсөл нь зогсчихоор хүрз чинь хэрэггүй болчихгүй юу. Үнэндээ Оюу Толгойн үйл ажиллагаа зогсоход бараг 2000, 3000 аж ахуйн нэгж татан буугдлаа шүү дээ. Тэнд чинь өчнөөн мянган хүн ажлын байртай байсан нь үгүй болж, тэр хэмжээгээр мөнгөний эргэлт удааширч зогсож байгаа. Тиймээс бусад салбаруудад шууд болон дайвар нөлөө их хүчтэй нөлөөлөөд явж байна. Одоо ингээд нөгөө гэрээгээ янзлаад, төгс төгөлдөр болгоод, ажлаа эхлүүллээ гэхэд буцаад хэвийн орчилдоо орж, бизнес сэргэтлээ хамгийн багаар бодоход хоёр жилийн ажил болно шүү дээ.

В.Г: Уул уурхай төслүүдээс дутахгүй чухал төслүүд маань дэд бүтэц, тээвэр ложистикийн төслүүд байгаа.

Р.А: Тийм. Цаашилах юм бол “Таван толгой” байж байна, цахилгаан станцын төслүүд байна, дэд бүтэц, тээврийн асуудлууд бүгд байж байгаа. Хэрвээ бид өөрсдөө зөв шийдвэр гаргаж чадахгүй бол иймэрхүү төлбөр төлөөд л сууна.

В.Г: Төмөр замын талаарх асуудлууд, бодлогууд дээр та ямар байр суурьтай байдаг вэ?

Р.А: Хамгийн гол нь гаргасан шийдвэрээ хэрэгжүүлэх хэрэгтэй шүү дээ. Аль дээр л тэр төмөр замтай холбоотой бодлого, баримт бичгүүд, хууль дүрмүүд нь УИХ-аар орж ирээд хэлэлцэгдээд батлагдах л ёстой байсан байхгүй юу. Гэтэл одоо болтол батлаагүй л байж байна шүү дээ. Яах гэж хууль гаргасан юм бэ, тэгвэл? Энэ нь нэг хувь хүний субьектив хүсэл зорилго юм уу, эсвэл төрийн бодлого юм уу? Хэрэв төрийн бодлого юм бол төрийн бодлогоо хэрэгжүүлэх л хэрэгтэй шүү дээ. Хувь хүний юманд нь хөтлөгдөөд явдаг төр гэж хаашаа ч юм байдаг юм бэ. Байж болохгүй л зүйл гэж би ойлгодог. Бодлого нь өөрөө цэгцтэй зөв байх ёстой. Нэгэнт бодлого нь гарсан л бол тэрнийхээ дагуу юмаа хийх ёстой. 

В.Г: Та бизнес хийж байв уу, одоо хийж байгаа юу?

Р.А: Үгүй. Бизнесийг чинь хийж чаддаг хүмүүс гэж байна. Байгалиасаа заяасан зан чадвартай. Бас чадахгүй хүмүүс гэж байна.

В.Г: Та бизнес хийж чадахгүй гэдгээ яаж мэдэж байгаа юм бэ?

Р.А: Бизнес гэдэг чинь харьцангүй ойлголт шүү дээ. Ямар бизнесийг бизнес гэж хэлэх вэ? Жишээ нь, бараа бүтээгдэхүүн зах дээр гаргаад зар гэвэл би чадахгүй. Ёстой түүн шиг худлаа юм байхгүй. Харин ном бичээд түүгээрээ хэдэн төгрөг олоод бай гэвэл би олоод байна. Жил болгон би хэдэн төгрөг үүгээрээ олоод л байдаг юм. Одоо бас хэдэн лекц бэлдчихээд түүнийгээ бариад тур аялал хийгээд мөнгө олоод бай гэвэл жишээ нь энэ бизнес мөн үү? Мөн. Энд тэнд очоод хүнд зөвлөгөө өгөөч гэвэл би зөвлөгөө өгчихөж чадна. Ялангуяа макро эдийн засагтай холбоотой юман дээр би зөвлөгөө өгчихнө. Түүгээрээ хэдэн төгрөг олох бололцоо бий юу гэвэл надад байж байгаа. Тэгэхээр оюуны талын тэр нэг юмнууд байвал байж болохоор юм шиг байгаа юм.

В.Г: Амаржаргал сангийн үйл ажиллагаа одоо ер нь ямар түвшинд явж байгаа бол?

Р.А: Ерөнхийдөө одоо бол үлгэн салган л гэж хэлье дээ.

В.Г: Анх хэзээ, ямар зорилгоор байгуулав. Зорилгоо биелүүлсэн гэж үзээд та хаячихав уу, эсвэл…?

Р.А: Зорилгоо биелүүлсэн биш. Би 90-ээд оны үед Ерөнхий сайдын албыг хашиж байгаад ажлаа өгчихөөд тэр санг байгуулсан юм. Өөрийнхөө дуртай, сонирхолтой юмыг хийе гэж бодоод л. Гол нь бол эдийн засгийн шинжлэх ухааны чиглэлээр фундаменталь чиглэлээр жаахан судалгааны ажил хийе гэсэн санаа байсан юм. Тэр чиглэлээр юм хийж байгаа хүүхдүүдийг цуглуулж санаа оноог нь сонсдог, хийж байгаа юмыг нь дэмждэг, тусалдаг арга зам юу байна гэдгийг сонирхож байлаа. Хоёрт, гадаадын хөрөнгө оруулалт, гуравдугаарт ардчиллыг дэмжих гэсэн чиглэл зорилгуудтай байсан. Төрийн ажил хийхгүй, дангаараа сангийн ажлаа хийгээд явж байхад хөөрхөн ажлууд хийгээд, элдэв янзын төсөл хэрэгжүүлээд, энд тэнд яваад байж болж байсан. Дараа нь төрийн ажил руу ороод ирэхээр сангийн үйл ажиллагаа үндсэндээ зогсчихож байна л даа.

В.Г: Та одоо төрийн ажлаас уйдаж байна уу. Залхах ч гэх юм уу? 

Р.А: Үгүй ээ. Би төрийн ажлыг залхаад байх ёстой ажил гэж огт боддоггүй. Төрийн ажлыг би цэргийн албатай адил үздэг. Энэ бол чиний үүрэг. Чи хийх ёстой, хийгээд л яв. Цэрэгт татаад чамайг энд байлгаж байгаа бол үүргээ гүйцэтгэх л ёстой. Тэндээс нэг их сүрхий сонголт хийгээд байх асуудал бол ерөөсөө байхгүй. 
В.Г: Нууц биш бол таны ирэх 5-10 жилийн төлөвлөгөө юу байна вэ?


Р.А:
 Сүүлийн үед надад нэг л юм бодогдоод байгаа. Маш их бодогдож байгаа зүйл бол одоо 23 жил өнгөрчихөөд байгаа Монголын ардчилал, ялангуяа эдийн засгийн түүхийг системчлэх. Энэ хугацаанд ямар ямар эдийн засгийн бодлого явуулав, ямар механизмуудыг гаргаж ирээд яаж хэрэгжүүлэх гэж оролдов, аль нь бүтэж, аль нь бүтээгүй вэ. Хэрэв бүтээгүй бол чухам юунаас болсон, мэдэхгүй байснаас болов уу, эсвэл улстөрийн нөхцөл байдлаас болов уу гэх зэрэг энэ бүх зүйлс, түүхийг цэгцлэх юмсан. Энэ сэдвээр дорвитойхон шиг системтэй судалгааны ажил хийх юмсан гэж боддог. Энэ бол зөвхөн Монголд ч бус гадныханд ч гэсэн хэрэгтэй л дээ. Харамсалтай нь ийм хэмжээний ажлыг зөв зүйтэй юм байна гээд барьж аваад хамтран ажиллаад санхүүжүүлэх байгууллага олдохгүй байна л даа.

В.Г: Нэг хэсэг социализм байгуулна гээд төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаар нүдсэн. Дараа нь капитализм байгуулна гээд дэлхий тэр чигээрээ шахуу хөдөлсөн. Одоо аль алийг нь тэнцвэртэй авч явах ёстой гэх. Сүүлдээ crony capitalism гэж л ярьж байна. Эцэст нь яг энэ нь зөв, тэр нь буруу гэж хэлэх эдийн засагчид олдохоо болилоо шүү. 

Р.А: Олдохгүй, олдохгүй. Монголын шилжилтийн эдийн засгаас гадна экономикс гэдэг шинжлэх ухаанд онолын, фундаменталь шинж чанартай ямар зүйлс гарч ирэв ээ гээд үзэхээр сүүлийн үед их сонин юм болчихоод байгаа юм. Урьд нь тогтчихсон байсан, нийтээр шахуу хүлээн зөвшөөрчихсөн байсан юмнууд үндсэндээ бүгд шахуу нураад уналаа. Ялангуяа 1997 ба 2007 онуудаас эхэлсэн хоёр том хямрал. Энэ хоёр хямралаас үүдэлтэй маш олон асуултанд эдийн засгийн шинжлэх ухаан хариулт өгч чадахгүй юм байна аа гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн. Урьд нь прадигм гэж ойлгож байсан, аксеом маягаар ойлгож байсан зүйлс худлаа болж эхэлсэн. Худлаа болох нь юу байх вэ, амьдрал дээр тэр болгон нотлогдсонгүй. Тэрний учир шалтгаан нь юу байв аа гээд асуултууд гарч ирж байна. Их дээд сургуулиуд, think tank-ууд, эрдэмтэд одоо яаж байна вэ гэхээр эдийн засгийн шинжлэх ухааны суурь сурах бичгийг шинээр бичиж эхэлж байна. Цоо шинээр бичиж эхэлж байна. Энэ дотроо саяын хоёр том хямралын сургамжуудыг оруулаад, жишээн дээр тулгуурлаад шинэ прадигмууд гаргаж ирэх гээд л явж байна. Урьд нь аксеомууд нь харьцангуй цэгцтэй байсан учраас эдийн засаг цэгцтэй юм шиг байсан. Адам Смит, хямралын дараа гарч ирсэн Кэйнс гээд л тэр хүрээн дотроо л байсан. Дараа нь социалист, төлөвлөгөөт эдийн засаг гээд л гараад ирсэн. Гэхдээ уншигдаж болохоор, тайлагдаж болохоор л байсан. Дараа нь хөгжлийн эдийн засаг гээд буурай хөгжилтэй орнууд яаж аятайхан хөгжих вэ гээд л. Тэгээд дараа нь азийн барууд гээд экспорт дээр суурилж эдийн засгийг хөгжүүлнэ гээд л шуугиулсан. Амжилтанд хүрсэн. Гэхдээ л тэр mainstream буюу тэр хүрээн дотроо л байгаад байсан. Хамгийн сүүлд нь шилжилтийн эдийн засаг гэдэг нэр томъёо гарч ирээд бүх эрдэмтэд энэ сэдвээр хэлэлцээд л явсан. Гэхдээ л бас эрэлт, нийлүүлэлт, тэнцвэрт цэг, чөлөөт зах зээл гээд л ярьдгаа яриад яваад байсан боловч 1997 онд анхны дохио өгсөн хямрал маань 2007 онд том цохилт болж эдийн засагчид дээр ирлээ л дээ. Бодит эдийн засгийн салбараасаа санхүүгийн зах зээл нь салаад явчихсан. Дереватив дээр тулгуурласан цоо шинэ, сонин юм гараад ирлээ шүү дээ. Тэр нь өөрөө байгаа бодит активаасаа хэд дахин илүү үнэлэгдчихсэн байгаад байдаг. Тэр дотор бас биет болон биет бус хөрөнгүүд ороод ирчихсэн гээд л. Тэр бүгдийг эдийн засагт орхилгүй тусгадаг механизм бэлэн байсангүй. Жишээ нь, Apple гэхэд л цоо шинэ үзэгдэл болчихлоо шүү дээ. Араас нь Samsung гараад ирлээ. Эдгээр компаниудын макро эдийн засагт үзүүлж буй нөлөө гээд л зөндөө юм ярихаар байна. Өөрөөр хэлбэл, орчноо бид цоо шинээр харахаас өөр аргагүй болчихоод байна. Энэ бүхнийг нь бас худлаа үнэн бодоод сууж байдаг ганц нэг “дурак” Монголд байх ёстой юм л даа. 

В.Г: Эдийн засгийн чиглэлээр сонирхон судалдаг хэн бүхэнд та өөрийн зүгээс, ялангуяа энэ адармаатай нөхцөлд зөв мэдээлэл, ойлголт авах ном, мэдээллийн эх сурвалжийн талаар зөвлөөч гэвэл…

Р.А: Би ингэж л зөвлөдөг. Гол методологи буюу арга, аргачлалыг нь сур, ойлго л гэж хэлдэг. Тэрнээс биш Дорж, Дондог, Дулмаа өргөн нарийн гэж ярих нь ёстой гучдугаар асуудал. Тэр өргөн, нарийн гэдгийг нь яаж тодорхойлдог юм бэ, өндөр нам гэдгийг нь юугаар хэмждэг юм бэ гэдэг тэр аргазүйг л сайн эзэмших хэрэгтэй. Аргачлалыг л сайн судал. Чи үнэхээр л цаашаа юм хийж, үсрэлт гаргая гэж бодож төлөвлөж байвал аргазүйгээ л нэн тэргүүнд эзэмшсэн байх ёстой. Маш сайн эзэмшсэн байх ёстой. 

В.Г: Методологийн хувьд, ялангуяа эдийн засгийн шинжлэх ухааны хувьд зөв, буруу, А,Б,В хувилбар гээд л бас ярих юм байна шүү дээ.

Р.А: Байна аа. Гэхдээ методологийг эзэмших үндсэн арга зам нь эдийн засгийн хөгжлийн түүх.

В.Г: Түүх дээр бол маргаад байх зүйл гарахгүй байх нь, Тийм үү. Эдийн засагчдын хувьд?

Р.А: Гарахгүй, гэхдээ эдийн засгийн сургаалийн түүх шүү. History of Economy of Thoughts байхгүй юу. Эдийн засгийн сургааль чинь өөрөө яаж явсан юм бэ? Тэгээд л тэр сургаалийн түүхүүдийг хараад байхаар аргазүйн юмнууд чинь гарч ирдэг юм. Тэрийг нь ерөнхий диалект нь хараад байх юм бол ерөнхийд л юм олж, ойлгож болно. Тэр л их чухал. Одоо бол бидний хийж байгаа зүйлүүд дээр асуудлууд нь шинээр тавигдсан мөртлөө асуудлыг шийдэх аргазүй нь хуучнаараа байгаад байдаг. Хуучин аргазүйгээрээ шинэ юмыг л тайлбарлах гэж оролдоод байна шүү дээ. Засаг төрд буюу одоо манай Засгийн газарт хуучин хүмүүс гарч ирчихээд шинэчлэл хийнэ гээд яриад буйтай адил. Хөрөнгө оруулалтыг нураачихаад, одоо салхи эргэлээ би хөрөнгө оруулалт авч ирнэ гээд нөгөө нураасан хүн маань өөрөө яриад байхаар чинь итгэл төрөхгүй байгаатай л адилхан байгаа юм.

В.Г: Тэгвэл Амаржаргал гэдэг хувь хүнийхээ хувьд  та өөрөө хийсэн, өөрөөрөө бахархдаг гурван зүйлийг нэрлээч гэвэл?

Р.А: Бахархаж буй зүйлс гэвэл юуны өмнө миний хүүхдүүд гэж хэлнэ. Гэр бүл, хүүхдүүд маань. Яах аргагүй миний бахархал болж байгаа хүмүүс. Хоёрдугаарт, энэ Монголын ардчилал. Яг энэ түүхийг бүтээх процесст чинь би өөрөө гар бие оролцож, бүтээлцэж явж байгаагаараа маш их бахархаж явдаг. Гуравдугаарт, Монгол маань цаашдаа ямар гоё болох бол гэж бодохоор бүр хорхой хүрээд байдаг юм. Тэгж бодохоор л өвчин тусмааргүй, үхмээргүй санагддаг. Яагаад гэвэл, энэ шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил хүнд хосгүй том, агуу бололцоог л нээж өгөх гээд байна л даа. Тэрнээс нь хоцорчихгүй байх юмсан, түүний  давалгаан дээр нь манлайд нь явж байх юмсан, Монгол Улс тэнд нь явж байгаасай л гэж хүсч байна. Тэр нь өөрөө бид зогсч болохгүй зүйл болоод байгаа юм. Удаж болохгүй, зогсч болохгүй, унтаж болохгүй хүчин зүйлсүүд юм. Чи тэнэг бодлого явуулаад л, хулгай хийгээд л, эдийн засгаа элдэв янзаар ил ба далд аргаар сүйтгээд л байх юм бол энэ чинь өөрөө Монгол гээд бүхэл бүтэн улсаар тоглочихож байгаатай адилхан хэрэг болж байгаа юм. Хэрэв зөв бодлого явуулаад, зөв юм хийгээд явах юм бол бид хүн төрөлхтөний магнайд нь яваад байх бололцоо гарч ирж байгаа. Яагаад гэвэл, Монголын энэ хоцрогдлыг нөхөж чадах тэр хүчин зүйл нь шинжлэх ухаан, техник технологи болчихоод байна.

В.Г: Үнэтэй цагаа гарган ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

Ярилцсан В.Ганзориг

- See more at: http://review.time.mn/content/40358.shtml#sthash.vZEivl0d.dpuf

Ү.Батбаяр: Төрд татвараа төлдөг ч дэмжлэг авах нь ховор

2014-02-05 10:36:44

Д.ГЭРЭЛЦЭЦЭГ

Одоогоос арав гаруй жилийн өмнө хоёрхон хүнтэй бизнесийн гараагаа эхэлж байсан Ү.Батбаяр өдгөө 120гаруй хүнийг ажлын байраар ханган ажиллаж байна. Тавилгын засвараас эхэлсэн түүний бизнес өнөөдөр “Best буйдан”, “Best house”, “Best Style”, “Best Service” гэсэн төрлөөр үйл ажиллагаа явуулдаг компаниболон өргөжжээ. Түүнийг “Бизнес, хөгжил” буландаа урилаа.

 -Та бизнесээ анх яаж эхлүүлж байсан бэ?

-Би багаасаа модоор ор, ширээ сандал зэрэг тавилга хийдэг байсан. Бага зэрэг гарын дүйтэй байсан маань энэ салбарт хөл тавихад дөхөм болсон. Дунд сургуульд байхаасаа модоор жижиг сажиг зүйл их хийдэг байлаа. Оюутан болоод ч орхиогүй.

2000 оны эхээр монголчууд ихэвчлэн урд хөршөөс тавилга, буйдангаа авдаг байсан үе. Өнгө үзэмж сайтай ч гарын ая даахгүй, удаан хэрэглэх боломжгүй эвдрэх нь их. Тиймээс 2004 онд тавилга засвар нээхээр шийдэж “Best тавилга засвар”-ын бизнесээ эхлүүлж байсан түүхтэй. Өөрөөсөө гадна нэг туслахтай, айлаар явж эвдэрсэн тавилгуудыг засдаг байсан нь надад их туршлага болсон. Монгол хүн яагаад буйдангаа хийж чадахгүй гэж бодох үе ч байв. 2011 оноос үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж “Best” буйдангийн үйлдвэрээ нээж, буйдан үйлдвэрлэх болсон. Анх таван хүнтэйгээр буйдангаа хийж эхэлсэн. Айлаар тавилга засч явахдаа технологийн хувьд судалгаа хийсэн гэх үү дээ. Юунаас болж эвдрэл гардаг шалтгааныг нь олохыг хичээсэн. Ин­гээд сайн чанартай буйдан хийх хүсэлдээ хөт­лөгдсөөр өнөөг хүрлээ.

-Эрхэлж байгаа биз­­не­­сийнхээ талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөхгүй юу?

-Одоогийн байдлаар буйдан үйлдвэрлэж, канад технологийн байшин барьж байна. “Best Style” компани нь барилга, байшингийн бүх төрлийн дотоод тохижилтыг хариуцан ажилладаг. Харин “Best Service” компани хивс, буйдан цэвэрлэгээний чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

-Анх бизнесээ эхлүүлэхдээ дэмжлэг авч байв уу?

-2011 онд жижиг дунд үйлдвэрлэлээс 11 сая төгрөгийн зээл авч байсан. Одоо төлөөд дууссан. Мэдээж энэ нь дэмжлэг болж байгаа. Гэхдээ төр, бизнес эрхлэгч хоёрын холбоо муу байдаг. Үндэсний үйлдвэрлэл нэртэй үзэсгэлэн, худалдаа жил бүр зохион байгуулагддаг. Очоод үзэхээр эсгий шаахай, дээл, түрүүвч, ноолууран бүтээгдэхүүн, үндэсний хувцас, даршилсан ногоо л байдаг. Төрөөс дэмжлэг үзүүлж байгаа нь сайн ч яг ямар чиглэл, салбарт илүү анхаарч ажиллаж байгаа нь тодорхойгүй. Тиймээс энэ төрлийн зохицуулалт байнга үгүйлэгдэж байна.

-Таны бодлоор төр, бизнес эрхлэгч хоёрын хоорондын харилцаа ямар байх ёстой юм бэ?

-Төрдөө татвар төлөх нь иргэн хүний үүрэг. Гэхдээ татвар төлдөг, татварт хувь нэмрээ оруулдаг хүнээ бодлогоор дэмждэг байх нь чухал. Би иргэний үүргээ ухамсарлаж, аж амьдралаа дээшлүүлэх гээд бизнесээ эхлүүлсэн. Жижиг үйлдвэрлэл маань өргөжиж одоо 120 гаруй хүнийг ажлын байраар хангаад явж байна. Одоо байгаагаа ахиулаад цаашаа дахин нэг алхам ахих бодол байна. Гэвч бидэнд тэр алхам дэндүү хол байна. Юм хийж байгаа үед бусдаас тусламж авах биш өөрөөсөө боломжийг хайдаг. Энэ үед л төр гарч ирэх хэрэгтэй гэсэн үг. Жишээ нь, ажлын байрыг бий болгоно гээд яриад байдаг. Гэтэл гааль дээр даавуунд ногдуулах татвар өндөр. Бид даавууг даавуу чигээр нь зардаггүй. Түүнийг оёж, боловсруулж, бүтээгдэхүүн болгож зарж байна гэдэг ажлын байр бий болгож байгаа хэлбэр юм. Даавууг дагаад ажлын байр гэдэг ойлголтыг бий болгож, татвараас хөнгөлөх болон бодлогын хэмжээнд хийж болохуйц арга хэмжээ авбал энэ салбар хөгжих боломжтой. Төрөөс үзүүлсэн дэмжлэг буцаад боломж болж, орж ирэх ёстой. Төр татвараа авдаг ч буцаад бизнес эрхлэгчдэд боломжийг олгох хэрэгтэй. Мөн утааг бууруулах талаар олон жил ярьж байгаа. Зөвхөн зуух солих зэргээр асуудал шийдэгдэхгүй. Харин дулаанаа хадгалах чадвартай канад техноло­гиор барьсан байшинг түлхүү бариулах асуудлыг бодлогын хэмжээнд хэрэгжүүлбэл хэн хэндээ хэрэгтэй юм. Төрөөс ийм төрлийн арга хэмжээг авч чадвал жинхэнэ утгаараа хөрсөнд шингэсэн бодлого болж чадна.

-Үндэсний үйлдвэр­лэлээ бодлогоор дэмжиж байгаа гэдэг. Мэдээж ноолууран бүтээгдэхүүн, үндэснийхувцасны салбар түлхүү хөгжиж байна. Харин танай салбарын хувьд?

-Манай салбарын хувьд нурсан гэж хэлж болно. Өөрөөр хэлбэл, нийгэм солигдох тэр үеэс энэ салбар нурсан. Социалист нийгмийн үед боломжийн салбар байсан. Нэгдэл дундын үйлдвэр, модон завод, мод боловсруулах үйлдвэрт 10 мянга гаруй хүн ажлын байраар хангагддаг байсан. Харин эдгээр газар хувьчлагдсанаас хойш манай салбар хүний нөөцгүй болсон гэж хэлж болно. Учир нь БНХАУ-аас тавилга, хэрэгсэл их хэмжээгээр орж ирсэн. Модон тавилга, хэрэгслийн хувьд урд хөршид ийнхүү зайгаа тавьж өгснөөр салбар хөгжихгүй байна. Сүүлийн хоёр жилээс энэ салбар сэргэж байна.

-Бизнес, эрсдэл хоёр салшгүй холбоотой байдаг. Таны бодлоор бизнес эрхлэгч эрсдэлийг яаж даван туулахёстой вэ?

-Миний бодлоор эрсдэл гэдэг бэрхшээл. Хүн бүрт бэрхшээлийг даван туулах чадвар бий. Өөрт байгаа чадвартаа тулгуурлан бэрхшээлийг давж чадвал эрсдэл гэдэг дараагийн ойлголт болно. Мэдээж эрсдэл бий. Тооцоолоогүй эрсдэл гарч ирэх тохиолдол гардаг. Түүнийг урьдчилж харах чадвар, мэдрэмж хэрэгтэй. Манайхан тэр бизнесийг хийвэл ашигтай гэсэн хөнгөн бодлоор туйлшрах нь их. Гэтэл тэр нь маш амархан ажил учраас өрсөлдөгч олон байдаг. Өрсөлдөгч олон байхын хэрээр бизнесийн орон зай хуваагдаж, хөгжих нь бага болдог. Миний бодлоор хэн нэгнийг даган дуурайхаас илүү би энэ салбарт яг юу хийж чадах вэ гэдгээ харж чадах мэдрэмжтэй байх ёстой гэж үздэг. Бизнес хийж байгаа хүн дайчин бас мэдрэмжтэй байх ёстой. Үүнээс гадна алсын хараатай байх нь чухал. Аливаа зүйлийг урьдчилан харах мэдрэмж тодорхой хэмжээгээр байх хэрэгтэй. Мөн туршлага гол үүрэгтэй. Туршлага хуримтлуулж байж бизнес хийнэ. Багаас нь эхэлсэн бизнес унасан ч  эрсдэл нь бага, зөөлөн унадаг байх. Харин их хэмжээний хөрөнгөөр том бизнес хийнэ гэж төлөвлөж байгаа хүмүүсийн хувьд эрсдэлтэй гэж боддог.

-Тэгвэл танай барьж байгаа байшин мэр­гэж­лийн төвшинд баригдаж байгаа юу. Бусад канад тех­нологиорбарьсан бай­шингаас юугаараа ялгаатай юм бэ?

-Бидний гол барим­талдаг зүйл бол аливаа зүйлийг хийхээсээ өм­нө судлах. Канад тенологийн байшингийн хувьд дэлхий нийтээрээ тархсан технологи. Ялангуяа, урд, хойд хөрш маань энэ технологийг их хэрэглэдэг. Чулуу эсвэл тоосгон байшинд хүн ороод амрахад сайн амарч чаддаггүй. Канад технологийн байшингийн хувьд агаарын солилцоо нь өндөр байдаг учир 12 цаг амрах амралтыг дөрвөн цагт авдаг. Мөн дулааны алдагдал бага. Хүйтэн ширүүн уур амьсгалтай Монгол орны нөхцөлд канад технологи шалгарсан арга болоод байгаа. Бусдаас ялгарах бидний онцлог гэвэл энэ технологийг Монголд нутагшуулах гэж байна. Тухайлбал, монгол хүний амьдралын онцлог болон ашиглалтын явцад ямар давуу тал гарах талаар судалж байна. Мөн бага өртгөөр иргэдэд хүргэх нь чухал. Эрс тэс уур амьсгалтай, газраасаа 100 хувь хөлддөг энэ нөхцөлд шалнаасаа дулаалга хийдэггүй. Тиймээс өвөлдөө хүйтэн өвөлждөг. Канад байшингийн хананы хувьд метр 20 см тоосгон хананы хэмжээтэй адил дулаан хадгалах чадвартай. Дээврээсээ дулаалга хийдэг. Гэхдээ манайд барьж байгаа байшингийн дулаан нь шал, дээврээсээ алдагддаг.

-Танайх хэдэн төрлийн буйдан үйлдвэрлэж байна. Байшин болон буйдангийн дундаж үнэ хэд вэ?

-54 метр квадрат байшин 27 сая төгрөгийн үнэтэй байсан. Метр квадрат нь 500 мянган төгрөг. Валютын өсөлтөөс шалтгаалан энэ жил үнэнд бага хэмжээгээр хэлбэлзэл орж байгаа. Одоогийн байдлаар 70 гаруй төрлийн буйдан үйлдвэрлэдэг. Үүнээс 30 орчим төрлийн буйдан худалдаанд гардаг. Буйдангийн хувьд 450 мянган төгрөгөөс нэг сая төгрөгийн үнэтэй байна. Буйдан хийх технологийн хөгжлийн төлөө гурван жилийн турш бүх мэдлэг, чадвар, чадлаа зориулан ажиллаж байна. Бид зөвхөн хятад буйданг судлаагүй. Бүх чиглэлийн буйданг судалсан гэж болно. Мужааны, оёдлын технологи нь хаанаа байдгийг нарийн судалсны үндсэн дээр хийж байгаа. Манайд гэр хорооллын айл их байдаг. Жижиг талбайтай айлд зориулаад ор болдог буйдан үйлдвэрлэдэг. Мөн тоос, тортогтой орчинд угааж цэвэрлэж болдог буйдангийн бүрээс хийж байна. Хэрэв авч болохгүй тохиолдолд хөнгөхөн цэвэрлэж болох зэрэг Монголын амьдрал, ахуйд тохирсон бүтээгдэхүүн гаргахыг хичээж байна. Бизнес хийнэ гэдэг зүгээр л хийнэ гээд шийдээд хийдэг амар ажил биш гэдгийг энэ хугацаанд ойлгож, мэдэрч явна. Бизнес хийж байгаа хүн эцсийн хэрэглэгч нь хэн байх вэ гэдгийг байнга бодох хэрэгтэй.

-Түүхий эдийн гол хэсэг нь мод. Гэтэл ой, модоо хамгаалах талаар ярьж байгаа энэ үед асуудлаа хэрхэншийдэж байна вэ?

-Түүхий эдийн үйлд­вэр­лэл манайд хөгжөөгүй байна.Тиймээс ЗХУ, БНХАУ, БНСУ-аас түү­хий эдээ авдаг. Бид Монголд үйлдвэрлэж бай­гаа бүтээгдэхүүнээ эндээс авдаг. Тухайлбал, модон материал. Болж өгвөл ой цэвэрлэгээнээс гарсан өнгөлгөөний модыг авч хэрэглэдэг. Залуу мод заавал хэрэглэх шаардлагагүй. Гэхдээ өнгөлгөөний модыг хэрэглэлээ гээд чанарын хувьд муу байдаггүй. Байшингийн хувьд БНХАУ-ын канад техно­логийн байшин үйлдвэрлэдэг албан ёсны газруудаас авдаг. Учир нь энэ төрлийн түүхий эд хийх үйлдвэрлэл манайд хөгжөөгүй байна.

 -Адилхан үйлдвэрлэл явуулдаг өрсөлдөгч компаниуд байна уу?

-Хятадууд байна. Тэд Монголд үйлдвэрлэв гэсэн шошго наагаад хятад буйдан зардаг. Ийм төрлийн худалдаа эрх­лэхэд ямар ч хяналт байхгүй байна. Ядаж овор ихтэй, бэлэн бүтээгдэхүүний татварыг нэмэх бодлого хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Манайд энэ чиглэлийн 4-5 компани байгаа.

-Монголд бизнес эрхлэх хууль, эрх зүйн орчин ямар байгаа вэ. Хүний нөөцөө хэрхэн сонгож авдаг вэ?

-Бэрхшээлтэй зүйл олон бий. Гэхдээ хүнд хэцүүг нь урьтал болгохгүй аль болох болгох талаас нь хичээн ажиллаж байна. Нэг жижиг жишээг дурьдахад хариуцлага тооцох эрх зүйн орчин алга. Нэг ажилтан маань гурав хоног ажлаа таслаад ирэхэд нь хариуцлага тооцох хууль, эрх зүйн орчин байдаггүй. Манайх мужаан, оёдолчин мэргэжилтэй хүмүүсийг авдаг. Монголд ийм төр­лийн хүний нөөц байхгүй учир ажиллах хүчээ өөрс­дөө сургаж авдаг. Хамгийн гол нь ажил хийх сэтгэлгээтэй байх нь чухал.

-Худалдан авагч олон байх тусмаа бизнес өргөждөг. Монголчууд үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих тал дээрхэр идэвхтэй хандаж байна вэ?

-Өнөөдөр бид хэн нэг­нийгээ дэмжих хэрэгтэй байна. Тухайлбал, гурван жилийн өмнө монголчууд буйдан хийж чадахгүй гэж дэмждэггүй байсан. Мэдээж гэрээрээ тавилга хийж байгаа хүмүүс байгаа. Үйлдвэрлэлийн хэмжээнд бол өөр хэрэг. Зах зээлийн салбарт танигдахын тулд нэлээдгүй зүйл зарцуулсан. Бидний хамгийн гол зарцуулсан зүйл бол сэтгэл юм. Би тавилга засч байхдаа хэзээ ч үнэ ярьдаг байгаагүй. Тавилгыг нь засч өгөөд та өөрөө мэдээд төлбөрөө өг гэдэг байсан. Нэг хүн ганцхан хадаасыг 15 мянган төгрөгөөр үнэлж байсан үе бий. Тэр хүний гаргасан сайхан сэтгэл нь өөрөө өнөөдрийн 120 гаруй хүний ажиллах нөөцийг бий болгож байгаа юм. Хүн бүр үндэсний үйлдвэрлэлээ гэсэн сэтгэлээр хандвал олон салбар хөгжих болно. Гурван жилийн өмнө Замын-Үүдээс нэг хүн буйдангийн захиалга өгөхөөр ирж байв. Уг нь цаашаа хил даваад л буйдан худалдаж авбал тэр хүнд өөрт нь амар, хямд тусах байсан. Гэхдээ тэр хүн мөнгөө урд хөрш рүү гаргахыг хүсээгүй. Эх орондоо үлдээж үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжье гэсэн сэтгэлтэй байсан юм. Энэ мэт үнэн сэтгэлээсээ үндэсний үзэл­тэй хүмүүс олон байгаасай.

-Цаашид бизнесээ өр­гө­жүүлэх талаар төлөвлөж байгаа байх. Танайх орон нутагт салбартай юу?

-Манайх Өмнөговь аймагт салбараа нээсэн. Одоо Өмнөговьчууд хятад буйдан авахаа болиод монгол буйданг сонгож байна. Тэнд амьдарч байгаа хүмүүс хятад руу мөнгөө гаргахыг хүсэхгүй байна. Монголдоо үлдээхийг хүсч байгаа нь сайхан. Бид бүгдээрээ ийм сэтгэлтэй байвал хөгжиж чадна. Монголоос авч байгаа буйдангийн ард монгол хүний амьдрал сайжирч байна. Нэг хүний ард таван хүн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, монголдоо оруулж байгаа хөрөнгө оруулалт юм. Байшингийн хувьд нэг үеэ бодвол хүмүүс канад технологийг их сонгодог болсон. Бид 2006 оноос хойш энэ чиглэлийн судалгаа явуулсан. Хоёр жилийн өмнөөс байшин барьж эхэлсэн юм. Энэ жилийн хувьд арай өөр төвшинд байшингаа барихыг зорьж байна. Боломжийн орлоготой, залуу гэр бүлд зориулан байшингаа барьж байгаа. Нөгөө талаас гэр хорооллын гэж ад үзэгдээд байгаа иргэдэд илүү ойртож үйлчлэхийг хичээж байна. Тухайлбал, бидний барьсан 54 метр квадрат талбайтай байшинг цахилгаан паараар халаагаад өвөлжиж байна. Гал түлэх, пийшин барих шаардлагагүй. Харин энгийн байшин дулаан алдахын хэрээр гал түлдэг. Ийм нөхцөлд утааг бууруулах талаар яриад ч хэрэггүй. Гол асуудал нь байшингийн дулаан алдагдалд байгаа юм шүү дээ. Мөн энэ жилээс байшингаа дотроо ариун цэврийн өрөөтэй, устай болгох талаар судалж байна. Дэд бүтэцгүй ч ийм боломж байгаа.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=3394

Ален Арман: “Бага хаадын өвчин”-өөс салах хэрэгтэй байна

 

Ален Арман: “Бага хаадын өвчин”-өөс салах хэрэгтэй байнаӨнгөрсөн оноос телевизээр хэн юу үзэж байгаа тухай харьцангуй найдвартай судалгааг олон улсад хэрэглэгддэг харьцангуй дэвшилт аргаар судалж мэдээлдэг болсноор Монголчууд бид Солонгос кинонд нэвт шувт орсон болохыг баттай мэдэж авсан билээ. Энэ талаар ч эрдэмтэн судлаачид бухимдлаа илэрхийлж “Кугурёо улсын түүхийг нэвт мэддэг мөртлөө Монгол гэхээр Чингис хаанаасаа цаашаа явдаггүй залуучуудтай боллоо” гэлцэж байсан ч энэ талаар дорвитой арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн хүн цөөн.

Харин Хонгилын үзүүрт гэрэл асна гэгчээр, олон нийтэд байтугай судлаачдын хувьд ч тодорхойгүй байдаг Монголын түүхийн нэгэн зангилаа үеийн тухай “Бага хаадын үе” олон ангит кино МҮОНТ–ээр 2014 оны 1-р сарын 27-ны өдрөөс эхлэн гарч эхэллээ. Ном зохиол хэлбэрээр биш, одоогийн бидний хамгийн их таашаадаг олон ангит кино хэлбэрээр хүрч байгаагаараа энэ нь ихээхэн ач холбогдолтой юм. Тиймээс амар хялбар зүйл гэж хэзээ ч байдаггүй ч тэр дотроо хамгийн хэцүү, тодорхойгүй үеийг сонгон авч, уран бүтээлчийн хувьд маш шинэлэг, шийдмэг алхам хийсэн, “Бага хаадын үе” олон ангит киноны зохиолч, Ерөнхий продюсер Ален Арманыг уншигч та бүхэнтэйгээ уулзуулж байгаадаа таатай байна.

Манай урилгыг хүлээн авч бидэнтэй уулзаж буйд баярлалаа. Таны хамгийн сүүлд олны хүртээл болоод байгаа “Бага хаадын үе” үзэгч олны анхаарлыг ихэд татаж байна. Энэ киноны зохиолыг та долоон жил бичсэн гэж хэвлэлүүд шуугисан энэ үнэн үү? Яриагаа эндээс эхлэвэл сонирхолтой байх болов уу? Ийм урт хугацаа зарцуулсаны учир юу вэ?

Долоон жил. Мэдээж хүмүүс энэ урт хугацааг сонсоод гайхах нь аргагүй. Хэр хөдөлмөр зарцуулснаа гавъяа байгуулсан мэт яриад яах вэ. Ямар ч байсан гарт баригдах, нүдэнд харагдах талаасаа 360 гаруй хуудас (А4 цаасаар тооцоход) зохиол. Би утга зохиолын дотоод мөн чанар, агуулгыг биш, гаднахь хавтас, хуудасных нь тоог эрхэмлэдэг хүмүүст хандаж ингэж хэлж байгаа юм. (Инээв) Хорин хоёр хааны түүхийг уран сайхны аргаар харуулсан зохиол л доо. Тэгээд өнгөрсөн жил би Багштайгаа уулзаж, энэ зохиолоороо кино хийвэл яах бол  гэтэл “3өв хийх хэрэгтэй, Монголчуудад маань эв нэгдэл юу, юунаас илүү эрхэм. Бид тамын тогооноос гарахад, энэ кино чинь дуслын төдий ч атугай нэмэр болох учиртай” гэж ихэд урам өгч дэмжсэнээр, киногоо бүтээхээр зориг шулуудсандаа.

Таны багш түүхч хүн үү?

Тэр түүхч биш, харин түүхийг бүтээдэг хүн л дээ (Инээв). Энд би нэг зүйл тодруулмаар байгаа юм. Түүхэн сэдэвтэй уран сайхны олон ангит кино гэж. Тэрнээс ягштал түүхийн баримтанд тулгуурлах аргагүй. Учир нь манай энэ үеийн хорин хоёр хаадын түүх нь үндсэндээ байхгүйтэй адил. Тийм ч учраас энэ үеийг Монголын түүхийн “Цагаан толбо” гэж нэрлэдэг.

Яагаад ингэж нэрлэдэг юм бол? “Цагаан” гэдэг нь ямар учиртай байх вэ?

Энэ “цагаан толбо” гэдэг нэрийн хувьд, ямар ч эх сурвалж, баримт бараг үлдээгүй болохоор л тэгж нэрлэдэг юм билээ. “Хар толбо” гэвэл баримтууд нь үлдсэн түүхийг хэлдэг. “Хар толбо”-ны наад захын жишээ гэвэл 1937 оныг нэрлэж болох юм. 20500 хүн цаазалсан, хичнээн мянган хүн хэлмэгдсэн гэх мэт бүр нарийн биш ч гэсэн тодорхой баримт, эх сурвалж нь байх жишээний. Би энэхүү зохиолыг бичихдээ маш олон хүнтэй уулзаж, уран сайхны ч, том том түүхчдийнхээ ч олон ном бүтээл уншиж судалсан. Өвөр Монголын түүхчдийнхийг ч мөн адил. Бүгд л энэ үед “Монголын түүхийн цагаан толбо” гэдэг нэр томъёог ашигладаг юм билээ. Ер нь түрүүн өөрийн чинь асуусан долоон жилийн учир нь энэ л дээ. Олон хүнтэй уулзаж, олон эх сурвалж судалж, маш их мэдээлэл аваад, түүнийгээ дотор нь боловсруулж бас хүн үзэхээр, хүнд таалагдахаар кино хийхийн тулд л тэр хугацааг зарцуулсан гэсэн үг. Тэгээд ч манай түүхийн зөвлөхүүд болох ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн түүхч доктор С.Цолмон эгч, “Төрт ёс-Хаадын сан”-гийн тэргүүн Д. Гүн-Үйлс нар, ямар ч байсан энэ үеийг зөв, буруу ч атугай залуус, хойчдоо хүргэх их ажил хийсэн байна хэмээн үнэлсэнд сэтгэл овоо тэнүүн яваа шүү. Бас “Бараг Чингис хааны дэргэд байсан шахуу нөхдүүд чам руу маш их шүүмжлэл шиднэ. Бүү тоо. Учир нь чи хэний ч хийгээгүйг хийж чадсан шүү” гэж урам хайрласанд талархаад баршгүй. Нээрэн ч манай багшийн хэлдгээр аль юм болгон айж, алгын чинээ болж явах вэ дээ. Шүүмжлэх нэг нь шүүмжилнэ л биз. Харин хий дэмий сайтаар муулах биш хийж бүтээх ажилд тэр илүүдээ гараад байгаа, хэрүүл уруулд үрэх цагаа зарцуулаасай гэж хүсье дээ (Инээв).

Ер нь сэдвийн хувьд их тодорхойгүй, хүнд цаг үе сонгож хийжээ. Зохиолын талаар судалгаа хийж, зохиолоо бичиж байхдаа нэг ийм юмыг л тодруулж, харуулах хэрэгтэй юм байна гэж бодогдсон байх. Тэр нь таны хувьд юу байсан бэ?

Ер нь бол бүх зүйл тодорхой харагдах байх гэж бодож байна. Тэр үеийн нөхцөл байдал өнөөдрийнхтэй яг адилхан байгаа байхгүй юу. Унаж байгаа машин, өмсч байгаа хувцас нь л өөр болохоос улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдал системийнхээ хувьд яг адилхан.

Саяхан Монгол улсын Ерөнхий сайд 2014 онд хийх ажлаа танилцуулж байхыг харахад, Монголчууд бид архиа бараг 100% үйлдвэрлэж байна. Харин бусад бүх юмыг гаднаас. 88 % гэдэг бараг бүгдийг гэсэн үг. Гаднаас гэдэг нь үндсэндээ урдаас л гэсэн үг.

Сүүнийхээ л 74 % -г импортолж байна шүү дээ. Бод доо бид мал аж ахуйн орон гэдэг, мал сүрэг төрийн хамгаалалтанд байна гэж Үндсэн хуулиндаа заасан улс атал хүүхдүүддээ авч өгч байгаа зайрмаг, ээждээ авч өгч байгаа сүү нь гадны хуурай сүү болж таарч байна шүү дээ. Гурилаа ч гэсэн гаднаас авч байна.

Бага хаадын үед чинь яг л ийм байсан. Гурил байхгүй, цай байхгүй. Яах вэ. Одоо үеэс арай ялгаатай нь худалдаа 100% Мин улсаас хамааралтай байж. Гэтэл Хубилайн үед дэлхийн 20 орчим оронтой худалдаа наймаа хийдэг байсан байна.

Одоо бол бид хуванцар эдлэл, аяга тавгаа бүгдийг нь л урдаас шүү дээ. Одооны аяга таваг гэхээр тэр үеийнхээр юу байх вэ? Төмрөн тогоо шанага л байхгүй юу. Урдаас л авдаг байж. Харин оронд нь юу өгдөг байсан гээч. Хамгийн сайн мал, түүхий эд, ангийн үс булга. Мин улсын үеийн түүхийн эх сурвалж дээр бүр баримттайгаа байдаг. Жишээ нь: Түмэн засагт хааны үед 1571 онд Синин, Датунд 14 хоног хил худалдаа нээхэд, манайхаас 28.000 тарган агт арилжиж байсан баримт байна. Тэр агт нь дан тарган  ид залуу даага, үрээ. Нас бие гүйцсэн адуу авахгүй, дан залуу агт л сорчилж авна. Манайхан тэгээд л өгнө. Хаад нь торго дурдангаа хэдэрч эрх ямбаа харуулахын тулд, ард нь тогоо шанагаа авч, хэлэн дээрээ юм тавихын тулд тэгээд л хамгийн сайн, залуу малаа сорчлоод өгдөг байсан байна шүү дээ. Одоо арай ч агт морьд, мал сүрэг зарахгүй байгаа ч гэсэн нөхцөл байдал энэ үеэс дээрдсэн эсэхийг хүн бүр л мэдэж байгаа биз ээ.

Энэ үе бол ерөөсөө өнөөдрийг л харуулж байгаа юм. Өнөө үе бол яг л тэр үеийн тусгал. Өнөөдөр улс төрчид юм л бол засгаа яаж, ийж байгаад унагадаг. Өчнөөн олон нам, фракц гэдэг нэрийн дор олон бага хаадтай болчихсон. Түүх давтагдаж байх шиг санагддаг шүү. Бид үүнийгээ олж харах ёстой. Энэ бол “Бага хаадын өвчин” юм. Би уг нь зохиолоо, киногоо хүртэл анх “Бага хаадын өвчин” гэж нэрлэсэн байлаа. Гэвч арай л хатуудах юм шиг санагдаад больсон.

“Бага хаадын өвчин”-г тэгвэл та тодорхойлж өгөөч?

Оросын В.Ленины 100 жилийн өмнө гаргасан “Зүүний нялхасын өвчин” гэж зохиол, нэр томъёо бий. Энэ нь нам, улс төрөөр ямар ч хамаагүй аргаар холбогдож, түүгээр дамжиж, эрх мэдэлд хүрнэ гэж хүмүүс ойлгож, итгэж үнэмшихийг хэлдэг. Түүнтэй төстэй манайхан одоо “Бага хаадын өвчин” туссан байна гэж би боддог. Манай киног үзээд үүнийг л ухаарч, ойлгох нэг нь ойлгоосой. Ядаж хэдэн хүүхэд залуус түүхээ мэдээд, дээр нь тэр муухай өвчнөөс салж, толгой тархи, зүрх сэтгэл нь зөв ажилладаг болоосой. Бидний улс дэлхийг захирч байсан атал, Өгөөдэй хаан “Хойч үе маань өвсөнд ороосон ч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд боосон ч нохой тоож шиншихгүй амьтад болж төрөөд, хандгайг харвах гээд хээрийн бор оготныг онох вий дээ” хэмээсэн нь биелж, Мин улсын, бүр сүүлд нь Манжийн эзлэн түрэмгийлэх бодлогын золиос болж тусгаар тогтнолоо алдсан. Учир нь ойлгомжтой. Алтан ургийн хүн болгон “Би хаан сууна” гэж дайрдаг болсонд байгаа юм. Алтан ургийн гэх нөхдүүд ч тэгэхэд олон болчихсон байж л дээ.

Одоо ч гэсэн яг тийм дүр зураг харагдаж байгаа биз. Эрх чөлөө гэсэн нэрийн дор эрүүл, солиотой нь мэдэгдэхгүй нөхдүүд юм л бол “УИХ –ын гишүүн, сайд дарга” болно гэдэг боллоо. Энэ чинь л “Бага хаадын өвчин” байхгүй юу. Өнөөдөр манайхан эр, эмгүй, хөгшин залуугүй улс төрждөг. Төр засаг болохгүй байна гээд л байдаг, өөрөө гудамжинд сарьж л байгаа байхгүй юу. “Яагаад ингэв? Торгоно” гэхээр би өмдөндөө авах байсан юм уу гэж өөрийгөө өмөөрнө. Тэгээд л төрөө муулж эхэлнэ. Би, би мундаг би чадна, би л болж байвал боллоо. Бусад нь балиар муухай гээд суудаг. Улс оронд жинхэнэ удирдагчид л хэрэгтэй болохоос жавшаанаар жаахан юм олж долоох гэсэн “бага хаад” хэрэггүй. Үүгээр хөгжил тодорхойлогдохгүй. Тэгэхээр энэ өвчнөөсөө л салах ёстой юм.

Энэ кино бол яг энэ үеийн тухай анхны олон ангит кино. Тэгэхээр шүүмжлэл их дагуулах байх даа?

Би түрүүн хэлсэн. Шүүмжилж болно. Харин хоосон чалчилгүй, миний энэ киноноос сайн илүү бүтээл хийх хэрэгтэй. Тэгвэл хожим хүүхэд залуус маань л хожно. Бидэнд дэлхийг эзэлсэнтэйгээ дүйцэхүйц тийм их түүх бий. Ил хаад, Алтан орд, Зүчи, Цагаадайн улс, бүр Энэтхэгийн Цагаан Хүннү цаашлаад Моголын эзэнт гүрэн гээд хамаатуулаад явбал хэдэн мянган хаад, хэдэн зуун мянган ухаалаг хатад, хүчирхэг баатрууд, мэргэн сайдууд бүү хэл мянган жил ч хийсэн хорыг нь мартахааргүй балиар амьтдын ч түүх бий. Тэр их гүрэн бутарсантай адил тэр их түүх ч замхрах гээд байна. Тэрнийг л сэргээж ухаж, болохгүй бол шинээр ургуулан босгож хүүхэд залууст хүргэх хэрэгтэй байна.

Биднийг энд тамын тогоон дотроо муудалцаж суух зуур Голливууд “Оддын дайн” дээрээ монгол хатны үс хувцас, “Тор” (Thor) болон “Трой” (Troy)-д монгол гэр, “Төмөр хүн” дээр монгол бичиг террористуудын бичиг болчихсон дэлхийд бусдын соёл мэт ойлгогдож байна шүү дээ.

Яг одоогийн эмгэнэл гэвэл манай залуучууд Солонгосын тогооч хүүхний нэрээс нь эхлээд намтрыг нь мэддэг болсон. Түүхэн сэдэвтэй уран сайхны кино олноор үйлдвэрлэснээрээ Солонгос улс дайн байлдааны түүхгүй шахам мөртлөө түүхтэй болоод хувирчихлаа. Гэтэл манайх түүхтэй мөртлөө түүхгүй юм шиг байгаад байгаа биз. Ер нь түүхэн сэдэвтэй кино өөрөө цэрэг, эх оронч хүмүүжил өгдөг чухал талтай учраас Өмнөд Солонгос энэ тал дээр их анхаарсан нь, өнөөдөр манай телевизийн кино зах зээлийг өөрийн мэт эзлээд байна шүү дээ. Тэгтэл тэд нэгэн цагт манай Монголын дагуул улс байсан юм шүү дээ.

Дээр нь “Мулан” гэдэг хүүхэлдэйн кинон дээр Хүннү улсын их цэрэг нэг Кун Фу-чин хятад охинд бүгд хиар цохиулдаг. Хүүхдүүд ч тэгж л ойлгож байгаа. Харамсалтай нь манай нөгөө эх орон гэж цээжээ дэлддэг телевизүүд ч үүнийг огт бодолцохгүй, тэр хүүхэлдэйн киног гаргасаар л байдаг. Маш том эмгэнэл.

Яг тийм. Тэгвэл залуучууд маань, хүүхдүүд маань ер нь юу ойлгоосой гэж та бодсон бэ? Түрүүн ярьсан “бага хаадын өвчин” яавал эдгэх, яавал энэ байдлаас гарах тухай ухаарлыг та шигтгэсэн үү?

Эв нэгдэл. “Эвтэй” байх биш шүү. Эв нэгдэл бол найрсаг байхыг хэлэхгүй, харин нэг нэгэнгүйгээрээ хол явахгүй гэдгээ ухаарна гэсэн үг. Бие биенээ шүүмжилж болно гэхдээ гутаан доромжилж, гүтгэж, хорлож болохгүй. Энэ “бага хаадын өвчин”-д чинь үнэндээ улс төрчид гэлтгүй ард түмнээрээ нэрвэгдчихсэн байна. Ер нь энэ өвчний шинж тэмдгийг “Би л болж байвал” гэсэн хандлага гээд ойлгочихож болно. Би л болж байвал яадаг юм, машинаа энд тавичихъя. Би л болж байвал яадаг юм, Хятадаас хортой чихэр, хар тугалгатай тоглоом авчраад хүүхдүүдэд зараад ашиг олъё. Би л болж байвал, стандартын шаардлага хангаагүй байшин бариад заръя. Харин улс төрчид нь би л их хурлын гишүүн, засгийн сайд болж байвал тэр доогуур, ард түмэн яаж байгаа нь ямар хамаа байх вэ гэдэг хандлагатай болчихсон байна.

Харин энэ өвчнийг эдгээх ганц эмчилгээ нь түрүүн хэлдэг “Эв нэгдэл” байхгүй юу. Эв нэгдэлтэй байж энэ өвчин эдгэрнэ, эв нэгдэлтэй байж энэ өвчин тусахгүй байх дархлаа сууна. Үүнийг би киногоороо харуулахыг зорьсон. Хангалттай харуулж чадаагүй ч байж магадгүй. Гэхдээ харуулах гэж зорьсон маань эх орныхоо төлөө, Монгол түмнийхээ төлөө уран бүтээлч хүнийхээ хувьд хийсэн том алхам гэж би бодож сууна.

Та тэгвэл өөрийнхөө бүтээлийг ер нь нэг дүгнэж хэлээч?

Сайн, мууг нь үзэгчид шийднэ биз дээ. Яах вэ, 500 орчим хүнтэй баг, үүнээс 350 жүжигчин ажилласан кино ч гэсэн, би “том” бүтээл гэж хэлмээргүй байна. “Цагаа олсон” бүтээл л гэж хэлсэн нь зөв байх. Энэ дашрамд, би хамтран ажилласан бүх хүмүүстээ бүгдэд нь баярласнаа илэрхийлье. Бүтээлд минь үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, намайг хөглөж, сумлаж байсан хүн болох багшдаа хамгийн их баярлаж явдгаа үүгээр бас уламжилмаар байна.

 http://economics.zaluu.com/index_med.php?id=314
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.