• Categories

  • Traffic

Төрийн соёрхолт Н.НАЦАГНЯМ: ХИЙХ ЮМАА ДУУСААД ХУРДАН ТЭТГЭВЭРТ ГАРНА. ТЭГЭЭД ХӨЛБӨМБӨГ ТОГЛОНО

2014-02-10 11:00:00

Улиран одсон могой жилд нэр суу нь хамгийн их түгсэн инженер, “Өнөөд өр” сонины “Оны алдартан”- ы нэг, Төрийн соёрхолт Н.Нацагнямтай ярилцлаа. Бид ярилцлага хийхээр тохирох үед, асуултаа бэлдэж суухдаа, мөн эмнэлгийн үүдээр орж, түүнтэй мэндлэх хүртэл дорх шиг яриа болно гэж ер бодоогүй.

Амьдрал угаасаа санаандгүйгээр дүүрэн, урьдаас бэлтгээгүй юмс сонин, сонирхолтой байдаг хойно. Энд таны унших, 3986 үг элбэсэн энэхүү ярилцлага залуу инженерийн монтёр хийж байсан үеэс шуугиан тарьсан нээлт хүртэлх түүх, түүнээсээ халиад бас улс төр рүү орсон халуун яриа нь таныг уйдаахгүй гэж найдаж байна.

-За, “Өнөөдөр” сонины “Оны алдартан” болсонд тань ахиад баяр хүргэе. Өчигдөр бид баярлаж хөөрөөд л өнгөрлөө. Одоо харин танд юу бодогдож байх юм?

-Сэтгэл догдоллоо гэхэд хэцүү ш дээ. Яг үнэндээ эдийн засагт үзүүлэх үр дүн нь тодорхой бус, массын бизнесийг Монгол Улс хийсэн цагт л үр дүн нь харагдана. Гэтэл тэгээгүй байхад алдаршаад, шагнал хүртээд байх нь санаа зовмоор юм. Тиймээс “Аа, би…” гээд кайф авахгүй, баярлахгүй байна. Гол ажил нь аман хүзүүн дээр ирчихээд байхад биелэх, биелэхгүй нь тодорхойгүй. Төрийн бодлого 20 жил буруу явсныг засаж, залруулаад цааш явна гэдэг бөөн стресстэй ажил байхгүй юү.

-Гэхдээ олзуурхууштай нь технологийн ололтыг төр ойлгож, мэдэрдэг болж байгаагийн илрэл, цаашдын их замд итгэл өгсөн үйл явдал боллоо гэж харсан шүү.

-Тийм ээ, ийм сайн тал байлгүй яахав. Жишээ нь, инженерийн мэргэжилгүй Ерөнхий сайд байсан бол энийг маань ойлгохгүй, тэгээд л дарагдана. Энэ бол дэвшил, тийм үү. Л.Гантөмөр сайд Японд IT-гийн мэргэжлээр арван жил ажиллаагүй бол бас л ойлгохгүй. Ойлгодог хоёр сайд байгаа нь сайн тал, бас миний хувьд аз таарсан явдал. Муу нь юу вэ гэвэл, барууны капиталист нийгмийн нууцыг бид мэдэхгүй байна. Бантан хийхэд жор, дараалал байдаг. Гэтэл бид шал буруу хийгээд саваа тавиад, шууд гурилаа холиод, бөөн хиншүү хярвас гаргаж байгаагаас өөрцгүй. Энгийн нэг бантан хийхтэй ижилхэн ажлыг 20 жил буруу хийгээд, одоо хүртэл түүнийгээ засаагүй байгаад нь бухимдалтай байгаа юм.

-Монголд ер нь шинжлэх ухаан, технологийн үнэлэмж муу, маш олон хүн шинэ нээлт, бүтээлтэйгээ хамт насаа өнгөрөөж байгаа жишээ ч бишгүй. Үүнд төрийг зүхэх үндэс бий. Гэвч эрдэмтэн, зохион бүтээгчид нээлтээ ойлгуулахын тулд юу хийх ёстой юм бэ?

-Бидний сэтгэхүй арай өөр байна. Юм хийчихээд төрөөр үнэлүүлэх гээд байдаг. Гэтэл капиталист нийгэмд төр хэзээ ч бизнест оролцдоггүй, инженерийн бизнесийг дэмждэггүй. Дэлхий дээр тийм ухаалаг, инженерлэг төр байдаггүй. Хувийн компанийн хийдэг ажлыг манай яам, агентлаг хийж байгаа. Нөгөө социалист механизм одоо болтол үйлчлээд байгаа учраас хэзээ ч ард түмний хийснийг үнэлээд, “За чи энийг хий” гээд зах зээлээ өгнө гэж байхгүй. 20-иод жил импортыг дэмжиж ирсэн яамд лообийгоо л хөгжүүлнэ. Өнөөдөр Н.Нацагням гоё юм хийчихлээ, түүнд зах зээлийг нь өгөөд бүх аж үйлдвэрийн салбараа импортоос хамгаалъя гэж ямар ч сайд дуугарахгүй байгаа биз. Энэ бол байгалийн хууль. Ус уруугаа урсдаг гэдэг шиг. Тогтолцоогоо өөрчлөхгүйгээр энэ хуулийг хэн ч сөрж чадахгүй. Манай Ерөнхийлөгч үүнийг харж байна. Энэ бол нийгмийн үзэгдэл юм байна, нийгмийн тогтолцооны характерийг өөрчлөх хэрэгтэй юм байна гэдгийг. Мулгуу төрөөс ухаалаг төр рүү шилжиж, төрийг бизнесээс нь салгачихвал бид автоматаар хөгжинө. Төр намайг үнэлээч гэж гуйх шаардлагагүй, би төрөөс хамааралг үй болж, мэргэжлийн компаниуд нь тухайн салбараа аваад явчихна.

-Ингэж бодоод, үүнд найдаж та хувийн компани байгуулсан юм уу?

-“Намхайн Нацагням” гэж компани байгуулсан нь “Honda”, “Mercedes”, “Toyota” гэдэгтэй адилаар овог нэрээрээ нэрлэж, оюуны өмчөө хамгаалж байгаа хэлбэр. Чөлөөт зах зээлд төрийн лидерүүд хүний юмыг хулгайлдаг оцлогтой учраас. Ер нь заавал намайг сонгооч гэж хэлэхгүй. Компьютер дээр үйлдлийн систем хийж чаддаг хүн бүрийг IT-гийн бизнесийг ав гээд хаячихна. Практикт туршиж, улмаар батлагдлаа. Монгол хүний бүтээсэн төхөөрөмж генераторыг ажиллуулж байна. Ингэж практик шалгадаг болохоос төр шалгадагг үй. Үүнийг хараад л сонголтоо хийдэг, энэ компанид энэ салбарыг нь өгье гээд шийддэг. Гэтэл ингэж шийд гэхээр яамд хэзээ ч зөвшөөрөхгүй. Тэдний хийсэн төсөл болгон дандаа үр ашиггүй нь практикаар батлагдаад, бөөн хоосон цаас болж үлддэг. Төр ийм ажлыг хийж байсан түүх капиталист нийгэмд байгаагүй. Социалист нийгэмд байсан бөгөөд хөл нь хугарч, бид тэрийг лообийны механизм болгоод хөгжүүлчихсэн. Үүнийг өөрчилье гээд манай Ерөнхийлөгч санаачилга гаргаад, 76 гишүүний өмнөөс ганцаараа тэмцэж байна. Болдог бол Ерөнхийлөгчийг дэмжээч, ирээдүйн 200 жилээ бодоод ухаалаг төртэй болооч гэж би уриалга гаргамаар байна. Ухаалаг төртэй болохгүй бол бид хэзээ ч хөгжихгүй. Ерөнхийлөгч надад шагнал гардуулахдаа “Техник технологийн ололтыг үнэлж байж л Монгол Улс ухаалаг төртэй болно” гэж хэлж байсан. Тэрнээс биш Нацагнямыг дэмж гэдэг хууль гаргаад хөгжихгүй. Систем нь ухаалаг болчихвол байгалийн хуулиар бүх юм цэгцэрнэ гэсэн үг.

-Тань шиг шинэ санаа, импортыг орлох бүтээлтэй залуус хэр олон байдаг бол. Тэдэнтэй холбоотой байдаг уу?

-Янз бүрийн зүйл хийсэн хүн олон бий. Гэхдээ яг барууны стандартаар хийсэн нь алга. Барууны технологи амаргүй, дээд сургууль төгсөөд үүнийг хийх боломж байхгүй. Бурхан, Ленин багш хоёрын дундаас төрсөн хүүхэд ч чадахгүй, их ухаантай хүн хийхгүй, азтай л хүн хийнэ. Би Англид ажиллаж, сурч ирээгүй бол энэ нээлтээ хийхгүй. Тэнд сурч, ажиллаж юмыг нь ойлгоод, өөрийнхөө нэрээр оролт, гаралтыг нь өөрчлөөд шинэ бүтээлээ хийсэн. Англи, Америкийн дээр сургуулийн багш нар ийм зүйл хийдэггүй, мэдлэг нь ч хүрэхгүй. Үйлдвэрлэлийн нууц нь тухайн үйлдвэртээ л байдаг болохоос биш дээд сургуульд байхгүй. Тийм л юм.

-Тэгвэл тэднийг давах гэж, зуун жилийн хөгжлийг богино хугацаанд гүйцэх гэж та хэр их хөдөлмөрлөв?

-Английн дээд сургуульд доктор, профессор болж үлдсэн бол хийж чадахгүй. Тэнд багшилж байгаад ирсэн бол худлаа онол зааж, оюутнуудаараа 200 хуудас юм бичүүлж, хүн хуураад л явна. Харин яг үйлдвэрт нь ороод, тэнд насаараа ажилласан хүмүүсээр заалгасан учраас би сурсан. Зуун жил хөгжсөн технологиос суралцахын тулд олон цаг зарцуулж, их ч стресстсэн. Энэ нь энерги хадгалагдах хуулиар хүний ходоод, гэдэс, зүрх, тархинд шингэж эд эсийг нь гэмтээдэг юм байна. Тийм гэмтэлд орчихоод одоо эмчлүүлээд хэвтэж байгаа нь энэ.

-Энэ чухал санаа ер нь хэзээ танд төрөв?

-Би Англид гурван компанид ажилласан. Эхний компанид яг энэ өдөөлтийн системээр. Монголд хамгийн их асуудалтай зүйлс байсан л даа. Манай эрчим хүчний системд реактив чадал байдаг, байдаггүй гэж маргаан үүсээд, дараа нь энэ тухай яриаг орхисон. Гэтэл манай тогтворжуулалт алга болоод, ОХУ л байхгүй бол бид хөлдөж үхэх аюултай тулгарах гээд байдаг. Үүнээс л эхэлж санаагаа олж, идэвхтэй суралцсан. Хүмүүс амарч байхад хагас, бүтэн сайнгүй ажиллаж, хүмүүс 17.00 цагт тарж байхад би гэртээ хоолоо идчихээд, буцаад ажил руугаа явдаг байсан.

-Тэгж завгүй хөдөлмөрлөж байх зуураа монголчууд үүнийг маань ойлгохгүй, хүлээж авахгүй байх вий гэж санаа зовж байв уу?

-Айсан, айсан. Ер нь бараг бүтэхгүй байх гэж бодсон чинь ДЦС-2-ын лабораторийн дарга н.Ганболд Англид байхад надтай харилцаж, манай станцад үүнийгээ туршаач гэж санал тавьж, гэрээ хийсэн. Хямд учраар дарга нь мөнгийг нэг их тоогоогүй байх (15 сая төгрөг). Тэр улс төрийн бүх хариуцлагыг нь хүлээсэн. Яахав, манай эрчим хүчний салбарт монгол инженер барууны стандартын дагуу юм зохион бүтээж үзээгүй учир монгол хүнээр хийлгэхээсээ айж байсан нь лав. Тэгээд бүр генераторын “тархи”- ийг удирдах гэхээр шүү. н.Төмөрхуяг дарга гарын үсэг зураад, дөрвөн жил намайг хамгаалсан. Энэ бол аз юм даа.

-За тэгээд та хийлээ, ажиллуулахаар боллоо. Тэр өдөр энгийн нэг ажлын өдрөөс өөр байсан байх, тийм үү?

-Ноднин жилийн дөрөвдүгээр сарын 18, хулгана жилтэй хүний хамгийн сайн өдөр байсан. Тийм болохоор би нэг их догдлоогүй. Гэтэл яг бариулыг мушгиад асаах үед манайхан бүгд айгаад, ухарсан. Тас няс гээд дэлбэрнэ гэж айхгүй юу. Надаас өөр зоригтой хүн байхгүй болоод, би ганцаараа үлдэж хуучных нь хүчдэлийг багасгаж, өөрийнхийгөө ихэсгэхэд хэвийн ажиллаж эхэлсэн. Манайхан бүгд орилоод л, бөөн юм болсон доо. Үүнийг хийх хугацаанд яамнаас ямар нэг хориг тавиагүй. Яамны газрын дарга н.Товуудорж ДЦС-3-т цуг ажиллаж байсан, миний технологийн мэдлэгийн түвшинг мэддэг хүн байсан учраас тэр. Хэрвээ тэд намайг танихгүй бол хийлгэхгүй, яв яв л гэнэ. “NaNyam” гээд патентаа сүүлд нь авсан. “Намхайн Нацагням” гээд компанийнхаа нэрээр авъя гэхээр арай урт байна, товчил гэж шахаад байсан юм.

-Өчигдөр хоёулаа уулзахад та миний зорилго биелээгүй, хийх юм зөндөө байна гэж ярьж байсан. Яг одоо таны толгойд амьдралын чинь хэдэн жилийн төлөвлөгөө байгаа вэ?

-Дээр үед тав таван жилээр ажлаа төлөвлөдөг байсан нь учиртай юм билээ. Англид бол зургаа зургаан жилээр төлөвлөдөг, тэр үед нь үр дүн гараад явдаг. Болдог бол одоо шууд зах зээлд нэвтрүүлээд, үр дүнг нь үзмээр байна. Даанч миний хүслээр болохгүй юм даа. Энэ төрийн тогтолцоо өөрчлөгдөөгүй цагт засгийн эрх барьж байгаа хүмүүс байгалийн хуулиараа импортыг хамгаалаад л явна.

-Монголын ирээдүйг та ер нь юу гэж хардаг вэ. Жишээ нь, 20 жилийн дараа яах бол?

-Ерөнхийлөгчийн санаачлагыг 76 гишүүн дэмжээд амжилттай бүтвэл бид ирээдүйн 20 битгий хэл, тав, зургаан жилийн дараа яг л Азийн бар шиг болно. Харин 76-уулаа өнөөдрийн засаглалаа, импортыг хамгаалаад явбал энд дайн болно. Ядуурал газар авч, цалин нэмэгдэхгүй, инфляц өсөөд байвал бид нэг сая төгрөг өөр талх авдаг болно. Дэлхийн I, II дайн хаант засаглалаас ардчилсан засаглалд шилжсэнээс үүдсэн болохоос биш еврейчүүдээс шалтгаалаагүй гэж англичууд ярьдаг юм билээ. Хаант, нэг хүний харьяат байсан нь хавтгай засаглал болмогц олигархижих үзэгдэл үүсэж, хээл хахууль хувийн лообийгоор хөгжөөд явсан байгаа юм. Энэ нь газар авсаар тэсэрч, тэд засаад цааш явсан. Харин бид тэр зассан хэлбэрийг авалгүй тэсэрч, дэлбэрснийг нь аваад явж байна. Энгийн математик загварчлалаар үүнийг харуулж болно, надад хийсэн бэлэн загварчлал ч бий. Чононд мах тавьж өгчихөөд, чоно мах идчихлээ гэж орилдгоо больё, ухаалаг төрийн тогтолцоонд оръё гэдэг нь ийм учиртай. Төр хулгай хийхээ, бизнес хийхээ болино гэсэн үг. Энэ бол үнэхээр том ажил, өнөөд өр эхлүүлээд маргааш үр дүнг нь нэхэх хэцүү. Хүмүүсийн уураг тархийг өөрчилнө гэдэг өөрийн гэсэн өрнөлтэй, маш их хугацаа шаардсан ажил шүү дээ.

-Төр нь ухаалаг болог. Тэгвэл бид бас юунд зэхэж, өөрсдийгөө бэлдэх ёстой вэ. Ангайгаад сууж байтал амьдрал сайхан болчихно гэхээр арай л үнэмшилгүй байх л даа. Нийтээрээ бол энэ үхээнц байдлаас залхаж байна шүү дээ.

-Нийгэм хүмүүс нь тэнэг мангар, ядуу зүдүү байгаагаас үл хамааран, төрийн тогтолцооны эрүүл байдлаас хамаарч хөгждөг. Манайх шиг төрийн тогтолцоог Англи, АНУ-д тавибал гурван сар болоод л дэлбэрнэ, дайн болно гэж үздэг. Бид чинь 70 жил даруулаад, дээр нь 2000 жилийн өмнөөс эхтэй ардын ёс заншилтай улс болохоор хөөрхий манай 76 тийм аймаар хулгай хийж чадахгүй байгаа юм.

-Та бид хоёр бол хүлээгээд, хараад суухаас өөр замгүй юм байна, тийм үү?

-Манай Үндсэн хуулийн юу нь буруу гэдгийг хэлэх үү? Байгалийн хуулийг зөрчсөн. Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд гурав нь маш шударга, ухаалаг хүмүүс байх бөгөөд бие биенээ хянаад явна гэж ойлгосон. Бурхан шиг сайн хүмүүс байх нь. Гэтэл тийм биш, энд гурван чөтгөр байвал яах вэ гэж бид бодож, тооцоолоогүй. Байгаль дээр байхгүй тийм ариун нандин юмыг бид сэтгэсэн. Тийм юм хэзээ ч байхгүй шүү дээ. Энэ бол хүн төрөлхтний оюуны гутамшиг болсон тогтолцоо. Хэрэв үүнийг математик загварчлалаар харах юм бол олон түмний доог тохуу болохоор юм.

-Таны яриад байгаа математик загварчлалаар болбол, бүхнийг хамгийн муу утгаар авч үзвэл энэ төр ухаалаг бололгүй “мулгуу” байсаар байвал хэзээ дэлбэрэх вэ?

-Ер нь дэлбэрчихсэн гэж үзэж болно. Дэлхийн II дайны үед, Халх голд байлдаж байхад ийм олон хүн үхээгүй. Зуу, мянган төгрөгнөөс болж, зодоон нүдээний улмаас манайд хоёр өдөрт есөн хүн нас бардаг гэж байна. Зуурдаар нөгчих, автомашинд дайруулах зэргээс биш шүү. Энэ бол сөнөсөн нийгмийн жишээ. Үүнээс илүү сөнөнө гэж юу байхав.

-Та бол инженер хүн. Технологийн салбарын хөгжлөөр тэргүүлдэг Английг орхиод энд ирсэн. Энэ сөнөсөн эх газарт, үзэн ядан ядан амьдраад байгаагийн чинь шалтгаан юу юм бэ?

-Яагаад байж болохгүй гэж (инээв). Би монгол хүн. Монголоо бид аврахгүй юм бол ямар Английг, АНУ-ыг аврах юм уу? Утгагүй биз дээ.

-Хэрэв та Англид байсан бол азанд найдахгүй, таньдаг хүнээс тусламж гуйхгүйгээр нээлтээ хэрэгжүүлээд явах байсан. Манайд энэ салбар хөгжөөгүйн улмаас адил насны, адилхан мэдлэгтэй англи хүнээс маш муу нөхцөлд ажиллаж байгаа. Магадгүй та бид хоёр улс төрийн тухай ийм их ярихгүй, харин ч таны нээлтийн тухай түлхүү ярих байсан байх л даа. Энд харамсдаг уу?

-Тийм ээ, тийм байх. Би хэрэв англи хүн байсан бол ийм стрессгүй, ингээд өвдөж хэвтэхгүй байсан байх. Найман цаг ажиллаад, бусад үед нь унтаж амраад жаргалтай амьдарна. Гэвч миний зорилго өөр. Аль багаасаа л Монголыг Японоос илүү хөгжилтэй, техник технологи хөгжсөн улс болгохсон гэж боддог байсан. Үүндээ хүрэх гээд л явж байна. Азаар тэнд хүрэх зам бага багаар ахиад л байна. Хоёр алхмаа давчихлаа. Эхнийх нь Англид очиж ажиллаж, тэдний юмыг сурч ирэх, хоёрт, бүтээлээ хийж практикаар батлах. Одоо гурав дахь алхам үлдсэн. Энэ мулгуу төрийг ухаалаг болгох Ерөнхийлөгчийн санаачилгыг дэмжээд, хэрэг нь бүтвэл бид автоматаар Азийн бар болно.

-Гурав дахь алхам бол танаас шууд хамааралгүй юм байна, тийм үү?

-Тийм. Ер нь бол гурав дахь алхмыг хийх гээд Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, бас Л.Гантөмөр сайд үзэж байна. Инженерийн мэдлэгийг шалгадаг төр дэлхийд байдаггүй, үүнийг практик л шалгадаг гэж Л.Гантөмөр сайд хэлж байна. Мэдэж байгаа мөртлөө хийх боломж нь алга. Энэ пролетари дэглэмээ боль, агентлагуудаа больё, цөөлье гэж Ерөнхий сайд ярьж байна. Гэтэл нөгөөдүүл нь тоохгүй. Дург үй хүргээд байвал суудлаас чинь буулгачихна л гэнэ. Энэ нь боломжтой, бүх сайд нийлээд л сольчихно шүү дээ. Чи бид хоёр ч гэсэн сайд байсан бол бараг тэгнэ дээ. Би хэрвээ зорилгогүй, мэдлэггүй байсан бол дамын наймаа л хийнэ, би шууд сайд болбол хэдэн цаас л бодно. Энэ бол байгалийн хууль, зүй тогтол. Тэр хүмүүсийн буруу биш. Гэтэл Ерөнхийлөгч хуулийн дагуу хулгай хийж болоод байгаа бол хуулийг чинь өөрчлөөд өгье гэхээр хөдлөхгүй. Миний ойлгож байгаагаар энэ гурван хүн тэдний эсрэг тэмцэж байна.

-За тэгвэл бүхнийг сайн утгаар нь авч үзье. Танаас шалтгаалахгүй өнөө гурав дахь алхам хийгдлээ. Таны дөрөв дэх алхам юу юм бэ?

-Тэгвэл инженерүүд хамгийн чухал хүн болж, төрд ажиллах хүн олдохгүй болно. Тэд хамгийн өндөр цалин авна. Төрийн суудал хоосорч, бүгд хувийн бизнес хийгээд явна. Хүмүүс Н.Нацагням шиг хүн олон болчихвол болно гэж бодно. Тийм биш. Би нөгөө сурсан юмаа IT-гийн инженерүүдэд өгчихвөл тэд сураад, би хэрэггүй болно. Миний оюуны өмчийг монополь зах зээлээр хамгаалах ёстой. Тэр хүмүүс надаас юм сурчихаад миний юмыг хулгайлах боломж байхг үй. Гэтэл манайд бүх юм үүний эсрэг. Чөлөөт өрсөлдөөний, шударга өрсөлдөөний хууль ч гэх шиг. Монополь байж болохгүй ч гэх шиг. Бид капитализмыг байгуулах ажлын дарааллыг мэдэхгүйгээс болоод дандаа буруу хууль хийсэн. Манай засаглалыг терминатор засаглал гэдэг. Терминаторууд бүтээн байгуулалт хийж байсан түүх хаана ч байхгүй. Тэд ирээдүйгээс мөнгө зээлээд сонгуульд ялахын тулд мөнгө цацаад, эдийн засгаа үргэлж хасах хувь руу оруулдаг зэрлэгүүд. 70 жилийн бүтээн байгуулалтаа 20 жилийн дотор сүйтгээд хаячихсан. Бүх үйлдвэрийг склад болгож, техник үүдийг нь төмрийн хог болгосон. Бид төмсний үр тарьчихаад гүзээлзгэнэ ургахыг хүлээгээд байна. Ер нь дэлхий даяараа ардчилсан засаг паникт орчихсон. Хар тамхи, хүний наймаа нь дийлдэхээ больсон.

-Ухаалаг төртэй боллоо гэхэд хорьхон настай ардчилал зохицуулж чадах уу. Цаг үе өөр, ардчилал залуу байхад бид арай эрт шүүмжлээд, арай ихийг нэхээд байгаа юм биш үү?

-Ардчиллын түүх чинь Америк, Англи биш болчихоод байна. Бидэнд байгаа Хүннүгийн 2000 жилийн настай төрт ёсны түүх, ардын ёс заншил нь энэ дэлхийд байхгүй том олз. Тэд актив чадлаар, цэрэг цагдаагийн хүчээр зохицуулж болоогүй юм байна гэдгийг ойлгоод, ирээдүйгээ багаас нь хүмүүжүүлж байна. Бидэнд 2000 жил уламжлагдаж ирсэн зүйлийг тэд сүүлийн 20, 30 жил хийж байгаа юм. Ардчиллыг байгуулах зарчим нь үзэл суртал гэдгийг тэд баталчихсан. Түүнээс өмнө эрх зүйт төр байгуулна гээд явсан чинь хүмүүс нь биенээ алж хядаад эхэлсэн. Тэгэнгүүт шашинд оруулах гээд, бүтэн сайн болгон сүмд очно гэж хуульчилсан. Гэтэл шашин нь тэнэг болоод, амиа хорлолт ихсэж, оронд нь гэмт хэрэг багассан. 20, 30 жилийн өмнөөс ардчилсан, шинэ үзэл суртал гаргасан. Тэр суртлаар хүмүүжсэн хүүхд үүд нь том болоод, “Пөөх, манай Засгийн газар чинь ийм муухай шударга бус юм хийдэг юм уу” гэдгийг илчлээд, орос руу зугатаад байна. Энэ үзэл суртал нь манай сүүлийн 70 жилийнх биш, тэртээ Хүннүгээс улбаатай эд. Тийм болохоор дэлхийд байхгүй ардчилсан төр байгуулах боломж нь бидэнд бий.

-Тантай ярилцлага хийх гэж асуулт бэлдэхдээ, мөн энд ирэхдээ улс төр, нийгмийн тухай ийм удаан ярина гэж ер бодсонгүй шүү.

-Энэ бүхэн чинь миний ажилд саад болоод байна шүү дээ.

-Ер нь бид болохгүй байна, энэ улс төр, нийгмийн тогтолцоо нэг л биш байна гэдэгтэй хэзээ нүүр тулсан бэ?

-Анх 1998 онд Англид очоод, жинхэнэ ардчилсан засагтай, чөлөөт өрсөлдөөн чихэр шиг гоё л гэж бодож байсан. Гэтэл Тони гээд танил маань “Англи муухай, хар тамхиндаа идэгдсэн, ялзарч байгаа нийгэм. Харин та нар ямар ч мафи байхгүй, биднээс илүү гоё” гэхээр нь эхлээд зугатсан. Энэ шизотой баагий байна гээд. Дараа нь “Alstom”- д байхад тэд бүгд л ийм зүйл ярьж байсан. Тэгэнгүүт нь бодсон. Монгол маань буруу замаар явааг ойлгосон. Хар тамхины бизнесийг төрийн томчууд хийдэг, хар тамхи сонгуулийг спонсорлодог. Өнөөдөр манайд орж ирээгүй ч, ирээдүйд үгүй гэх газаргүй.

-Та аль эрт л ийм бодолтой байж. Таны нэрлэсэнчлэн терминатор засаг танд шагнал өгсөн. Тэр үед эд намайг урвуулах гэлээ гэж хардаж байв уу, аль эсвэл гэгээ гийж байгаа юм байна гэж бодсон уу?

-Терминатор засаглалыг өөрчлөөд, ардчилсан II хувьсгал хийе гэсэн хүмүүс байна. Тэд надад энэ шагналыг өгсөн.

-Та өөрийгөө цаг үеэ зөв олж төрсөн хүн гэж боддог уу?

-Тийм, хэрвээ өөр цаг үед төрсөн бол энийг хийж чадахгүй. Арай хөгшин байсан бол чадахгүй, арай залуу байсан бол хожимдох байсан. Азтай цаг үед төрсөн хүн гэж өөрийгөө боддог.

-Технологийн эрин ирлээ гэж байна. Таны хувьд бол сайн мэдээ байх л даа. Гэвч хүмүүс улам бүр залхуу, амьдрал уйтгартай, сонирхолгүй болоод байх шиг санагддаг юм. Дэлхийн хүн ам өсөөд байгаа боловч технологийн хөгжил ажлын байрыг булааж байна. Үүнийг та юу гэж хардаг вэ?

-Ер нь явж явж балар эртнийхээрээ амьдарч байсан бол хамаагүй жаргалтай байх байж. Ядаж л энэ радио долгион чинь хүнийг халзан болгож, бас стресстүүлж байна. Ямар сайндаа л Японд ямар ч wi-fi-гүй, интернэтгүй хот байгуулахыг хүмүүс хүсэж байх вэ дээ. Онлайнаар дэлгүүр хэсэж, бүхнээ бэлдүүлээд хөдөлгөөн ч хоригдож, хоол шингэхээ байх нь. Ямар ч технологигүй, сэлмээрээ байлддаг байхад жаргалтай байжээ. Яаж ч байлдсан ийм олон хүн үхэхгүй шүү дээ.

-Та ер нь шашинд итгэдэг үү?

-Дээр үед хүн эхлээд пионер, дараа нь намын гишүүн, үхэхээсээ өмнө ламын гишүүн болдог гэж ярьдаг байсан даа. Би бол бүх шашныг хүндэлдэг. Тэрнээс биш учиргүй шүтээд, сүсэглээд явдаггүй. Гэхдээ буддын гүн ухаан, философи, хоосон чанарын тухай сонирхдог.

-Завгүй их ажлынхаа дундуур та өөрийгөө яаж амраадаг вэ?

-Спорт надад амралт болдог. Хөлбөмбөг, сагсан бөмбөг тоглоно. Найз нарыгаа дуудаад найр хийнэ. Олон нийтийг хамарсан найр хөгжөөхдөө би их авьяастай (инээв). Бусдаас илүү цагаар хөдөлмөрлөдөг шигээ илүү хэмжээгээр стрессээ тайлдаг. Найзуудынхаа бичлэг энэ тэрийг харахаар би л яриад, бусад нь сонсож суугаа харагддаг (инээв).

-Ажил, амралтын заагийг хэр сайн олдог хүн бэ?

-Сая бол үнэхээр шахуу ажиллалаа. Цаашид тэр заагийг олж амьдарна гэж бодож байна. Тэгэхгүй бол эрүүл мэнд дийлэхгүй нь бололтой.

-Амьдралдаа хамгийн их урам хугарч байсан үе тань хэзээ вэ?

-Үгүй ээ, нэг их тэгж байгаагүй юм байна. Миний хүсэж зорьсон юм биелээд л явдаг. Би конкурст үнэхээр сайн бэлдсэн мөртлөө тэнцээгүй. Гэхдээ би шантралгүй өөрийгөө хурцлаад, дараа жил нь дайраад л орсон. Ер нь намайг түлхэх, эсэргүүцэх нь улам л хурцалдаг. Сая нээлтээ турших гэж дөрвөн жил цалингүй ажиллахад хүмүүс боль гэж хэлж байсан. Гэвч тэр болгон намайг хурцлаад, дургүй хүргэдэг байхгүй юү. Миний хувийн характер л байх. Би ер нь төрөлхийн зөрүүд. Манай аав тийм хүн байсан. Одоо миний хүү ч тэр, энд суу гэвэл суухгүй, битгий суу гэвэл сууна. Генийн юм байх.

-Яагаад энд ингэж “үйлээ үзээд” амьдраад байгааг тань ойлгочихлоо. Анх ирэхдээ та технологийн салбар нь бусдаас хэдэн жилээр хоцорсон Монгол Улсаа цоо шинэ зах зээл гэж харсан уу, дэмжих хүн нэг ч үгүй “эзгүй цөл” гэж бодож байв уу?

-Би монгол хүн. Монголдоо байгаа мөртлөө хөлөө олохгүй бол хохь нь биз дээ. Технологи хөгжөөгүй тусмаа надад сайн. Би бусдад технологио өгнө, заана. Энэ нь харин ч бахархал. Тийм учраас л би бүх юмыг нь сурах гэж өөрийгөө зовоосон юм.

-Таныхаар хүний оюун ухаанаар бүтсэн хамгийн том нээлт, бүтээл юу байсан бэ?

-Бүх л нээлт цаг үедээ чухал шүү дээ. Жишээ нь, Пифагорын теорем маш чухал нээлт. Компьютерийг бүтээсэн нь бас л чухал. Үе үедээ өөр болохоор оноож хэлэх хэцүү юм. Сүүлд “Apple”-ийн Стив Жобсоор үнэхээр бахархсан. Бакалаврын диплом ч үгүй тэр хүн дэлхийг өөрчилж чадлаа. Миний хүсэж байсан гоё юмыг хийсэн.

-Яг одоо та юу мөрөөдөж байна вэ?

-Нөгөө гурав дахь алхам хийгдчихвэл, хүмүүст юмаа хийж өгчихөөд шууд тэтгэвэртээ гарах юмсан гэж мөрөөдөж байна. Амрахаараа би хөлбөмбөг тоглоно. Тэрнээс цаашихыг би хийх шаардлагагүй. Инженерүүд над шиг үйлдлийн систем зохиох шаардлагагүй, миний тэр үйлдлийн системийг ашиглаад л барууны сеньор инженерийн түвшинд гар утас шиг цахим төхөөрөмж, бүтээгдэхүүн хийж чадна. Тэгээд л болоо. Миний хийх ажил энэ. Түүнээс цаашаа надтай надгүй явчихна.

-Одоо ер нь хөлбөмбөг, сагсан бөмбөгт хэр их цаг зарцуулж байна вэ?

-Би хөлбөмбөг ер тоглохгүй байгаа. Сагсыг хааяа тоглож байна. Өөртэйгөө хөл гар нийлэх хүмүүстэй тоглох, хожих, хожигдох сайхан шүү дээ.

-Тэгвэл твиттер, фэйсбүүкт?

-Бараг зарцуулдаггүй дээ. Фэйсбүүк хуудсанд маань орж ирсэн найзын хүсэлтийг цөмийг нь аваад, бусдыг нь уншихгүй шууд хаадаг. Компьютероос аль болох хол байхыг хичээж байгаа.

-Зөвхөн таны хэрэглээнд байдаг, цорын ганц хувь бүтээл олон уу?

-Зөндөө, зөндөө. Дэлхийн зах зээлд гаргаагүй гоё гоё санаа ч олон байна. Жишээ нь, Монгол ирсэн хойноо маш хямдхан сигнал генератор хийсэн.

-Нээрэн та монтёр хийж байсан гэж сонссон. Хэр удаан ажилласан бэ?

-Бүр анхны ажил гэвэл Монголд байхдаа цэвэрлэгч хийж байлаа. Зуны амралтаар Найрамдлын районы (хуучнаар) дэлгүүрүүдэд ачигч, монтёрыг нэгтгээд туслах ажилчин гээд хоёр ажил хийлгээд нэг цалин өгдөг байсан. Дараа нь Сансрын дэлгүүрт ачигч хийсэн. Конкурст тэнцээгүй гээд нэг жил монтёр хийж тэр мөнгөөрөө физик, математикийн багш хөлслөөд, дараа жил нь их сургуульд орж байлаа. Агаарын биш кабелийн шугамны монтёр байсан болохоор дандаа тоос шороо, тугалганы үнэр дунд ажилладаг байсан. Бас гэрийнхээ хар бор ажлыг хийнэ. Хаана юу эвдэрнэ, бүгдийг засдаг байсан учраас манай гэрийнхэн намайг “Манай трактор” гэж нэрлэдэг байсан.

-Тэр үед та ирээдүйгээ юу гэж хардаг байв. 20 настай таны бодож мөрөөдөж байсан зүйлсээс өнөөдөр хэр олон нь биелсэн байна вэ?

-Долдугаар ангиасаа л төлөвлөгөө гаргаж, физикийн хичээл дээр янз бүрийн фантааз ургуулж, ирээдүйдээ Англи, Америкт инженер болж, Монгол Улсаа хөгж үүлэх юмсан гэж бодсон, түүндээ ч итгэлтэй байсан.

-Та уран зохиолын ном уншдаг уу. Ямар зохиолд дуртай вэ?

-Би амьдралдаа уран зохиолын ном уншиж үзээгүй. Миний унших инженерийн ном дэндүү их байдаг болохоор, нүд чилээсэн юмнаас хол байхыг хичээдэг.

-Ингэхэд та шагналын 100 сая төгрөгөөрөө юу хийсэн бэ?

-Дөрвөн жил цалингүй ажилласан хүн чинь өрөндөө өгөлгүй яахав. Ямар хулгай хийж амьдралтай нь биш, дөрвөн жил ах дүү, найз нөхдөөсөө зээл хийж л амьдарсан. Мөн хүүхдүүдийнхээ сургалтын төлбөрт зарцуулсан. Саяхан би хоёр төсөл хэрэгжүүлэх гээд Ерөнхий сайдад өгсөн. Туслахууд нь баруун зүүнээрээ сольё гэсэн. Намайг дахиад өрөнд оруулж, дөрвөн жил үнэгүй ажилла гээд байгаа (инээв). “Агуу бүтээлийг амлахгүйгээр хийх ёстой” гэж Пифагор хэлсэн байдаг. Хэлэхгүйгээр хийе гэхээр төсөл болгоод мөнгө авч болдоггүй. Тэгээд гацаанд орчихоод байгаа. Ер нь бол ахиад цалингүй ажиллахаар байна. Уг нь их гоё санаа. Хэрэв бүтвэл энэ утаа мутаа байхгүй болно. Дэлхийн зах зээл бидэнд нээгдэнэ. Бүх юмаа хойш тавиад үүнийгээ хийнэ л гэж бодож байна даа.

 

Ж.ТЭГШЖАРГАЛ

http://www.mongolnews.mn/w/49668

Төрийн шагналт, зохиолч, сэтгүүлч Д.НОРОВ: ИДЭХ ГЭЭД, УЛС ТӨРИЙН ОРГИЛД ГАРАХ ГЭЭД НОМ УНШИХ ЗАВГҮЙ БАЙВАЛ УУЧЛАХ АРГАГҮЙ

 Төрийн шагналт, зохиолч, сэтгүүлч Д.Норовтой ярилцсанаа хүргэе.

-Хамгийн түрүүнд “Хөх тавилан” туужийн тухай асуумаар санагдлаа. Шөнө болохоор залуухан бүсгүй болж хувирдаг хөөрхөн эмээгийн тухай зохиолын санаагаа хэрхэн олсон бэ?

-Манай Говь-Алтайд аль нутгаас нүүж ирсэн нь мэдэгдэхгүй, төрөл садангүй ганц бие эмгэн амьдарч байгаад өөд болсон юм. Яагаад ч юм надад сонин санагдаж, ургуулан бодсоор хөөрхөн эмээгийн дүр төрсөн дөө.

-Хөөрхөн эмээд л харагддаг, хий хоосон ч юм шиг шарга морьтой хүн хэн байсан юм бэ. Ер нь тэр туужид үзэгддэг үл мэдэх далд нууцуудыг одоо тайлж болох уу?

-В.Инжинаш “Аливааг бодитоор бичих, байсан мэт сэтгэх, санаанаасаа хийсвэрлэх” гурван төрлөөр бичиж болно гэсэн байдаг. “Хөх тавилан”-г хийсвэрлэх аргаар бичсэн. Манайхан хийсвэрлэлийг өрнөдийн утга зохиолоор төсөөлж, дуурайх юм. Гэтэл монголчууд эрт дээр үеэс л хийсвэрлэж ирсэн шүү дээ. Үлгэр домог, хууч яриа, туульст дүрслэгддэг чөтгөр шулам, арван таван толгойтой атгаалжин хар мангас, нисдэг морь, тийрэн бол бидний оюун санаанаасаа төсөөлөн бий болгосон хийсвэрлэл. Бас зөн билэг, бэлгэдлийг үлгэр домогтоо шингээдэг. Бид үүнийгээ л хөгж үүлж, зохиолынхоо зохиомжид өөрийн болгоод оруулбал болохгүй юмгүй.

-Тэгвэл шарга морьтой хүн юуг бэлгэдсэн бэ?

-Тэр хүн гол баатрын амьдрал, үйл явдал, хувь заяанд оролцдог шүү дээ. Хээр газар морин төвөргөөн сонсогдоод, хазаарынхаа амгайг жингэн үүлээд дуулаад л хүрээд ирдэг хэрнээ хажуугаар нь өнгөрөөд л явдаг. Хөөрхөн эмээ буюу Бадамын дотоод сэтгэл, хүсэл мөрөөдлийг тэр хүнээр дамжуулж гаргасан. Уран сайхны хэрэглүүрийн нэг юм даа.

-Бадам эмээ шөнө болохоор залууждагийн учир юу вэ. Шулмын увидас байна уу, эсвэл залуудаа гэгээнтэнтэй учраад ийм шидтэй болчихов уу?

-Ингэж асуухаар л бодит сэтгэлгээ рүү орчихоод байгаа юм. Яагаад хувирдаг болсныг эрж хайна гэвэл би ч олохгүй.

-Хүмүүс урьд нь хаа нэгтээ харж байсан хүмүүсээ л зүүдэлдэг, санаанаасаа ургуулдагг үй гэдэг. Таны зохиолын дүрүүд хэзээ ч юм уулзаж байсан хүмүүс үү, эсвэл санаанаасаа зохиодог уу?

-Янз бүр. Ургуулж ч болдог. Гэхдээ ургуулан бий болгохдоо эх дүрд түшиглэж бодно. Дүрийнхээ зан төлвийг гаргахын тулд мэддэг, таньдаг хүмүүсээ бодож, түшиглэдэг. Дүр бүр л өөрийн гэсэн зан чанартай шүү дээ.

-Тэгвэл ямар зохиолдоо ээжийнхээ дүрийг шингээсэн бэ?

-Яг энэ л миний ээж гэж бодож бичсэн дүр байхгүй. Зохиолдоо дүрсэлдэг эх хүн, бүсгүй хүний хайр сэтгэл, зовлон жаргалыг ээжийнхээ хэлсэн үг, хийсэн үйлдлээс бодож шингээсэн болов уу. Миний ихэнх зохиолын гол дүр нь эмэгтэй хүн байдаг. “Яагаад бүсгүй хүний дотоод сэтгэлийг илүү их гаргадаг юм бэ” гэж хүмүүс надаас асуудаг. Эмэгтэй хүн, хүүхэд хоёр ерт өнцийн явдлын эрээн бараан, алдаа оноо, сайхан муухайг шүүдэг том шүүлтүүр шүү дээ.

-Таны ярилцлагуудыг уншихад голдуу утга зохиол, уран бүтээлийн тухай ярьсан байсан. Ээж, аавынхаа тухай ярихгүй юу?

-Миний аав, ээж эгэл жирийн малчин улс. Би эхээс 12-лаа. Нэг эгчтэй, айлын том хүү. Аав сумын малын эмч хийж байгаад бригадын тоо бүртгэгч ч юм уу, дарга ч юм уу, удирдах ажил хийж байсан. 1960-аад онд манай суманд намын гишүүн эмэгтэй ганц байсан нь миний ээж. Ээж намын гишүүн болохоор бусдыгаа манлайлах гэж нэгдлийн мал хариулдаг байлаа. Манай нутаг чоно ихтэй. Нэг удаа ээж малын сэгэнд хавх тавитал чоно орчихож. Ээж өөрөө тэгсэн үү, хүнээр туслуулсан уу чоноо цааш харуулсан юм. Тэгсэн ээж зулбаад, үхэх шахсан. Хөгшин аав “Эмэгтэй хүн байж хамааг үй амьтны аминд хүрлээ” гээд ээжийг загнаж байсан нь санаанаас гардаггүй юм. Одоо ээж минь 86 хүрч байна.

-Та далд ухамсарт итгэдэг үү?

-Хүнийг хүн болгож байгаа юмсын нэг нь далд ухамсар шүү дээ. Хүний сэтгэхүй, оюун ухааны тайлагдашгүй нууц хэмжээлшгүй их. Байна, байхгүй гэж шинжлэх ухаан нотолж чадахгүй, цаашдаа ч нотлохгүй. Оюун санаат хүн байсан цагт далд ерт өнц, зургаа дахь мэдрэхүй орших л болно. Харин ч улам нарийсан гүнзгийрнэ.

-“Хүнийг хүн болгоно” гэдгээ дэлгэрэнгүй тайлбарлахг үй юу?

-Хүн бид хүн байхын тулд зүгээр иддэг, мал малладаг, байшин барилга босгодог юм биш. Үр жимсгүй хувхай мод л гэсэн үг. Хүн гэдэг ухамсарт амьтан өөрийнхөө оюун санаагаар бүх юмыг бий болгож, байгаа зүйлийг таньж, танихгүй ч байдаг тийм байнгын орчилд амьдардаг. Урлаг соёл, утга зохиол яах гэж байдаг юм. Үүнгүйгээр дайн байлдаан хийгээд, малаа маллаад амьдраад байж болно шүү дээ. Гэтэл яагаад урлаг бүтээдэг юм. Хүн, хүн, хүн учраас шүү дээ. Хүн гэдэг сэтгэлийн амьтан. Уг чанараараа л хүн төрөлхтөн, хойч үеэ, өөрийнх өө оюун санааг тэжээж, эмчилдэг юм. Бид ихийг зөгнөж, хүүхэд ахуйгаасаа л мөрөөддөг.

-Та хүүхэд байхдаа юу мөрөөддөг байсан бэ. Багын тань мөрөөдлөөс биелсэн үү?

-Зохиолч болно гэж боддог л байлаа. Намайг бага байхад, 1961онд хүн анх сансарт ниссэн шүү дээ. Багш сурагчдад пуужинг тайлбарлахдаа сум шиг гэх маягтай хэлж л дээ. Би тэрийг нь маш том бууны сум дотор хүн суулгаад тэнгэр рүү буудчихна гэж төсөөлдөг байлаа. Хүн багтдаг гэхээр жигтэйхэн том сум байна аа даа. Сансрын нисэгч яаж хэвтэж явдаг бол гэж бодож, тэр одонд очихсон, нар, сар ямар учиртай юм бол гэж сонирхдог байсан.

-Яруу найрагчдад гэнэтхэн л шүлгийн мөр орж ирээд бичдэг бол зохиолчид сэтгэлдээ уран санаагаа боловсруулж, хамгийн сүүлд цаасан дээр буулгадаг гэдэг. Тэгэхээр хүүрнэл зохиолчдод онгод байдаг болов уу?

-Байдаг ч биз, үгүй ч биз. Ц.Гайтав гуай “Хүндрээд сууж байтал намын тухай сайхан шүлгийн мөр жагсаал жагсаалаараа орж ирлээ. Ариун цэврийн өрөөнд сууж байгаад л биччихлээ. Миний шүлэг уралдаанд түрүүлнэ” гэж байсан. Яруу найраг маш бадрангуй, цахилгаан цахих шиг орж ирдэг байх нь. Үргэлжилсэн үгийн зохиол үүн шиг гялс орж ирээд замхарчихдаггүй. Бүтээж байгаа нь нөр их хөдөлмөр. Гэхдээ том романы үүдэл санаа тархинд харваж орж ирдэг. Тэрийг бичих хөөрөл аяндаа бий болдог. Тэгэхээр онгод гэх үү, хөөрөл гэх үү. Хүний уураг тархинд хөөрөл, саатлын хоёр процесс үргэлж ээлжлэн ажиллаж байж зохиолын дүр уран санаа, зохиомжийг бий болгодог. Тиймээс үргэлжилсэн үгийн зохиолд онгод байхгүй гэхийн аргагүй.

-Онгод, авьяасын ялгааг хэлж өгнө үү?

-Ялгааг нь нарийн мэдэхгүй юм даа. Гэхдээ авьяас төрөлхийн. Авьяасыг бий болгодог гэж би лав дуулаагүй. Харин авьяастайгаа мэдэлг үй хожим цоордог хүн бий. Авьяас заяасантай холбоотойгоор онгод бий болдог. Сэтгэх үйн тогтолцооны өвөрмөц онцлог нь онгодын мөн чанар байх. Түүнээс биш авьяасыг бурхан ч заяагаагүй, яаж тарьж ургуулах нь хувь хүний асуудал.

-Та ч бас авьяасаа хожуу илрүүлсэн үү. Эмч байсан гэж дуулсан.

-Би зургаан настайдаа сургуульд ороод бичиг үсэгт тайлагдсан хампаан. Сурах дургүйгээсээ болж сургуулиасаа хоёр удаа оргоод, 10 настайдаа хаясан. Барагтай бол дуугардагг үй хүүхэд байсан болохоор манайхан намайг зөнөг гэж дуудна. Нагац ах манайд хонохдоо багачуудыг янз бүрээр шоглож, намайг дуу дуул гэлээ. Би ч дуулсан. Тэгтэл шүлэг унш, үлгэр хэл гэв. Би ч сургуульд сурснаараа нэг шүлэг уншаад богино үлгэр ярьсан. Ах “Та нарын зөнөг гэдэг хүүхэд чинь тийм биш юм байна шүү дээ” гэснээр энэ нэрнээсээ салсан даа. Тэр үед унших ном ховор байлаа. Авга ахын цагаан хайрцагтай ном манайд үлдсэнийг цөмийг уншсан. Сталины 20 гаруй боть, Аркадий Гайдарын “Халуун чулуу”, “Чук, Гек хоёр”, Б.Бааст, Д.Тарва гуайн хүүхдийн зохиолууд, Монгол Ардын Намын ямар ч гэнэ вэ их хурлын боть, “Коммунизм дэх зүүний нялхсын өвчин” зэрэг ном уншсан.

-Жаахан хүүхэд тийм сүрхий номыг ойлгох уу?

-Өөр номгүй учир уншихаас өөр аргагүй. Сталины социалист демократ нам гээд гараад л байсан, юу ч юм чөтгөр бүү мэд л байлаа.

-Тэгээд та их сургуульд яаж орсон юм бэ?

-Манай аавын дүү аймгийн Аюулаас хамгаалах хэлтэст ажилладаг байсан. Ах намайг 14 настайд аймагт ажил хийлгэнэ, сургана гээд авч явсан. Уурын зуухны галчаар гурван жил ажиллаад байтал ах долдугаар ангийн гэрчилгээ олж өгсөн. Тэгээд Анагаахын дунд сургуульд явуулсан. Үнэнийг хэлэхэд эмч мэргэжилдээ дургүй. 21 настайдаа Говь-Алтайн Шарга сумын эмч болоод гурван жил ажилласан. Дараа нь багшилж байгаад 30 шахаж байж, МУИС-ийн монгол хэл, уран зохиолын ангид орсон доо. Ангийнхан Ах аа л гэнэ. Зун, намрын ажилд удирдаж явах багш олдохгүй хоёр ангиа дааж явж байлаа.

-Утга зохиолын дугуйланд явна биз?

-Их сургуульд ороход Загдын Түмэнжаргал нэгдлийн эрхлэгч байсан. Намайг ирэхэд бөөн баяр хүлээлгэж өгсөн. Их сургуульд сурсан тав, тэнд ажилласан таван жилдээ Утга зохиолын нэгдлийг удирдсан юм шүү. -Таны үед дугуйланд хэн, хэн явдаг байв. Дурсамжтай зүйл олон тохиолдсон байх.

-Их сургуулийн энэ нэгдэл Улаанбаатарын хамгийн том утга зохиолын нэгдэл байсаар өдий хүрлээ. П.Баярсайхан, Д.Галбаатар, Д.Сумьяа, Д.Батжаргал, Д.Нямаа, Д.Төрбат гээд өдгөө утга зохиолыг өнгөлж яваа, ахмадын тоонд орох олон хүн манай дугуйланд явдаг байлаа. Бид шүлгээ уншаад, зохиолоо хэлэлцээд, биенээ шүүмжлээд түүнээсээ болж муудалцана. Зохиолчдын бүгд хуралд нэгдлээ төлөөлж Д.Төрбаттай хамт суусан юм. Ш.Сүрэнжав гуайн балгачихдаг байсан үе. “Сүүеэ архи уудаг, ёс суртахууны асуудалтай” гээд л уран бүтээлчид шүүмжилж байна. Хурлын завсарлагаанаар Д.Төрбаттай МЗХ-ноос гараад Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны эмнэлгийн хажуугаар явж байтал нэг хүн дуудаж байна. Сүүеэ ах тэр эмнэлэгт хэвтэж байж. Хурлаар юу ярьсныг асуухаар нь өнөөхийг нь хэлчихгүй юу. Сүүеэ ах сэтгэл нь ч сүү, ааш нь ч сүү юм болохоор гомдоод эмнэлгээс гарч, жаахан юм балгачихаад дарга нарт агсам тавьчихаж. Тэр үеийн хурлын нууц шахуу юмыг тараалаа гэсэн хэрэгт унасан. Анхны номыг минь хэвлэнэ гээд төлөвлөгөөнд оруулсан байснаа түүнээс болж хоёр жил хойшлуулсан юм.

-Одоо ямар ч хяналтгүйгээр дуртай нэг нь ном хэвлүүлдэг болж. Дээр үед номоо хэр их буцаалгаж байв?

-Олон буцаалгасан даа. 1975 онд бичсэн хоёр туужаа одоо ч хэвлүүлээгүй. Хөдөө ажиллаж байхдаа хэвлүүлэх санаатай амралтаа аваад хотод ирлээ. Тэр үед шүүмж судлал, яруу найраг, хүүхдийн, жүжгийн гээд олон зөвлөлтэй байсан. Ц.Гайтав гуай Залуу зохиолчдын зөвл өлийн эрхлэгч байсан юм. Түүнтэй уулзах гэтэл ажилдаа ирдэггүй ээ, долоо хоног үүдийг нь сахилаа. Утсыг нь олоод ярилаа “Завгүй” гэнэ. Хоёр хоноод ярьтал “Хүрээд ир” гэж байна. Д.Жамъянтай цуг очтол туранхай гүрдийсэн хүн нарийхан урт майк, дотуур өмдтэйгөө сууж байсан нь Гайтав гуай. Хажууд нь С.Эрдэнэ гуай гэж бөв бөөрөнхий цэвэрхэн бор хүн бас майк, дотуур өмдтэй сууж байна. Мань хоёрын хийсэн ажлын баримтууд элбэг байлаа.

-Архи уусан гэсэн үг үү?

-Тийм ээ. Ц.Гайтав гуайтай уулзаж байгааг үй, тэгэхдээ утсаар хэрэг явдлаа хэлсэн байсан. Гайтав гуай С.Эрдэнэ баавайд намайг танилцуулж байна. “Энэ Говь-Алтайн залуу зохиол бичдэг юм гэнэ” гэтэл нөгөөх нь “Тийм байж. Зохиол бичдэг юм болвол ухаанд чинь ухна ишиг унаж үхсэн юм уу” гэж байна. Би учрыг нь олохгүй, юу гэж байгаа юм бол, явах уу, яах вэ гээд л айна гэж жигтэйхэн. Тэднийг бурхан шиг шүтэж өслөө шүү дээ. Тэгсэн намайг “Шүлэг унш” гэв. Тэмдэглэлийн дэвтрээсээ нэг шүлэг унштал Гайтав ах Эрдэнэ баавайгаас “Ямар байна” гэж асуусан. Тэгсэн “Ухаанд чинь ухна ишиг унаж үхсэн юм уу” л гээд байх юм. Жамъян түрүүлж санасан бололтой миний цүнх рүү дохиж байна. Би Гайтав гуайг рашаан зооголдгийг дуулсан учир хөдөөнөөс нутгийн юм авчирсан байсныгаа гаргасан. Эрдэнэ баавай эхлээд тэрийгээ гаргаад ир л гээд байсан нь тэр байж. Гайтав гуай “Дайн, энх” номын шагнал 4000 гаруй төгрөгөө аваад Эрдэнэ баавайг дуудсан юм гэнэ. Эрдэнэ баавай сонингоо хэвлэлтэд шилжүүлэх гээд завгүй байхад нь Гайтав гуай “Тэгээд би энэ мөнгийг чинь яах юм” гэж загнаад авчирсан юм байх. Тэр үед зохиолчдын амьдрал баталгаатай байсан болохоор эхнэр хүүхдэдээ өгдөгөө өгөөд, тэр мөнгийг өөр яах вэ дээ. Тэгээд өнөөхөө дөрвөн хундаганд хийтэл “Залуучууд та нар архи ууж болохгүй, битгий уу. Архичин Гайтав ингэж хэллээ гэж бодвол бодно л биз. Бид залуучуудад хэлэхгүй бол өөр хэн хэлэх юм” гэсэн. Харин Эрдэнэ ах “Уу. Зохиолч л юм бол уу. Дандаа сэтгэлийн зовлонтой явдаг бид уухгүй бол өөр хэн ууж сэтгэлээ анагаах юм” гэсэн. Тэгээд Гайтав гуай гурав хоноод очно гэнэ. За энэ ч бүтэхгүй юм байна гээд нутгийн зохиолч, МЗХны орлогч дарга Л.Түдэв гуай дээр очлоо. “Чамайг мэддэг зохиолч хэн байна” гэж асуухаар нь Юмсүрэн багш, Лочин ах, Ж.Гал гээд нутгийнхнаа нэрлэлээ. Л.Түдэв гуай “Таныг мэддэг уншигч хэд вэ. За хө, та хавтастай зохиолуудаа сонин сэтгүүлүүдэд тарааж өгөөд буц даа. Зохиолч болоход хамгийн түрүүнд зохиолчид таныг мэдсэн байх хэрэгтэй. Таныг зохиол бичих хүн үү, үгүй юу гэдгийг тэд тунгаадаг юм. Дараа нь таныг уншигчид мэддэг байх хэрэгтэй. Ингэсний дараа та хавтастай юмаа аваад ороод ир дээ” гэсэн. Энэ үед “Хөдөлмөр” сонинд “Салаа зам”, “Залуучуудын үнэн”-д “Наранбулаг” өгүүллэгээ л гаргаад байсан юм.

-Ахмад зохиолчид урьд нь бичсэн бүтээл үүдээ голдог гэж дуулсан. Та тэгдэг үү, эсвэл өмнөх зохиолууд шигээ бичиж чадахгүй юм гэж бодож байна уу?

-Нэлээд нь гологддог юм даа. “Хөхөөрөө хатсан өвс” нэртэй өгүүллэгийн түүврийнхээ өмнөтгөлд “40 жил уншиж, 30 жил бодоод, дөнгөж гучхан өгүүллэг” гэж бичсэн. Уг нь дөч тавиад өгүүллэг бичсэн байна. Зарим нь нэг л биш ээ. Тэр гучин өгүүллэгтээ анхны бүтээлээсээ ч оруулсан. Одоо уншихад тийм өөдтэй сайн болоогүй ч орь залуу насны эмзэг торгон мэдрэмжээр бичсэн. Одооны ухаарч бичсэнээсээ илүү сэрэл мэдрэмжтэй байдаг шүү.

-“Хөх сайрын чулуу”, “Хөх туужис”, “Уулын хөх сүүдэр”, “Хөх тавилан” гээд олон бүтээл тань хөх өнгөтэй холбоотой юм байна.

-Нэг талаасаа санамсаргүй, нөгөө талаасаа хөх, цэнхэр миний сэтгэлд хамгийн ойр өнгө. Хөх Монгол Улс, хөх чоно, уул улс гээд ертөнц хөх шүү дээ. Амьдралын өнгө хүртэл хөх. Энд улаан, тэнд цагаан, энд нь хар харагддаг боловч амьдралын өнгө хөх. Хүний сэтгэл ч гэсэн адил.

-Хөх хүйтэн өнгө биш үү?

-Хүйтэндээ хүйтэн, дулаандаа ч дулаан. “Уулын хөх сүүдэр” гэж романаа нэрлэсэн. Янжмааг уул, сэтгэлийг нь хөх сүүдэр гэж байгаа юм. Тэр бүсгүй тариан талбайд ажиллаж, бүр тэндээ хүүхдээ төрүүлж, Хөдөлмөрийн баатар болоод депутат болж дэвшдэг. Гэтэл эцсийн эцэст Янжмаа хайр дурлалын жаргалаас хөндийрч орхигдсон байдаг. Тэгээд л сэтгэлд нь хөх сүүдэр унасан.

-Захиалгын зохиол бичдэг үү?

-Захиалгаар бичиж яваагүй юм аа. Сүүлийн үед ганц нэг кино захиалгаар бичсэн. “Нар, сарны зааг”, “Босго тотго”-ыг захиалгаар бичсэн гэж болно.

-Уран бүтээлч мөнгө бодоод эхэлбэл гоо сайхны мэдрэмжээ алддаг гэдэгтэй санал нийлэх үү?

-Үнэн байж магадгүй. Гэхдээ 10 саяас дээш уншигчтай оронд л тохирох үг байна. Гурав хүрэхг үй сая хүн амтай, цөөхөн уншигчтай өнөөдрийн нөхцөлд зохиолч мөнгө ярьдаггүй юм. Би 1000 хувь роман гаргаад 10000 төгрөгөөр худалдлаа гэхэд хэвлэлийн үйлдвэр талыг нь авна. Надад мөнгөний ашиг гарахгүй шүү дээ. Социализмын үед улсаас зохиолууд төлөвлөгөөнд оруулж хэвлүүлээд худалддаг байсан. “Уулын хөх сүүдэр” 26 мянга, “Алтан Богдын шил” 43 мянган хувь хэвлэгдэж байлаа. Зохиолчид мөнгөний сонирхол багатай байсан. Ямар сайндаа л Ц.Гайтав гуай “Энэ мөнгийг яах вэ” гэж загнаж байх вэ дээ.

-Зохиолууд тань сэтгэлд хүрсэн кино болж чадсан уу?

-Сайн хүргэнтэй болвол охин нь сайхан амьдарч, хадам эцгийн сэтгэлд хүрдэг. Зохиолоо найруулагчид өгнө гэдэг хүүхнээ айлд өгсөнтэй адил. Тэгэхээр охиныг нь яаж авч явах тэдний хэрэг. Бараг л хүний бүтээл болж байгаа юм. Гэхдээ хүйгээрээ тасарсан ч эхийнхээ үр байдаг учир санаа зовно, хажуугаас нь хошуу дүрэх юм гарна. Ер нь зохиолчийн санаанд хүрсэн кино ховор гэдэг дээ. Аль сувгийг, хэчнээн хүн үзэж байна гэдгийг судалдаг байгууллага байдаг юм байна. “Босго тотго”-ыг нэг орой 300 мянган айл үздэг. Нэг зурагтын урд хэдэн хүн сууж байгааг мэдэхгүй, бараг сая шахаж байна. Тиймээс би кино зохиолд анхаарал тавиад байгаа юм.

-Орост явж байхдаа “Алтан богдын шил” романыхаа II дэвтрийг алдаж байсан гэсэн. Дахин бичихэд урьдынхаас илүү сайн бичсэн үү, харин ч амт шимтгүй болсон уу?

-Харьцангуй юм даа. Тархины эд эс тэр бүтээлээр дүүрчихсэн байсан юм. Дахиж бичихэд авдрын буланд орхигдсон юм шиг л болчихсон. Гэхдээ тэрнээс хойш амьдралд ч, утга зохиолд ч их юм үзлээ. Сайн ч тал бий, муу ч тал бий.

-Английн урлаг судлаач Жон Рексон “Амьдрал дэндүү богино, чөлөөт цаг маш бага болохоор нандин цагаа ном уншиж үрэх ёсгүй” гэсэн байсан. Үүнийг та юу гэж бодож байна?

-Гайхалтай бүтээл туурвих гээд унших завгүй бол тэрийг уучилж болно. Харин идэх гээд, хөрөнгө хураах гээд, улс төрийн оргилд гарах гээд унших завгүй байвал уучлах аргагүй. Уншдаг хүн амьдралыг мэднэ, хүний дотоод сэтгэлийг мэднэ, хэнийг хайрлаж, өрөвдөж, үзэн ядахаа мэднэ. Амьдралд яаж хандахаа, үр хүүхдээ яаж хүмүүжүүлэхээ мэднэ. Уншихгүйгээр хүн болно гэж үгүй, роботоос ялгаагүй шүү дээ.

 

Б.ДӨЛГӨӨН

http://www.mongolnews.mn/w/49674

Ардын уран зохиолч Балжирын Догмид: Нутгаа санадаггүй хүний нүдэнд нулимс гэдэг эрдэнэ байдаггүй

Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, төрийн шагналт, ардын уран зохиолч Балжирын Догмидтой ярилцлаа.

-Оюун санааны яруу тансаг ертөнцөд анх хөл тавьсан үеэ, ертөн­цийг өөрийн хувь ертөн­цөд хэрхэн хүлээж ав­сан тэр балчир насны үеэ эргэн харахад ямар төсөөлөл танд үлдсэн байдаг вэ?

-Монгол гэдэг эртнээ­сээ их өв соёлтой, утга зохиолын язгуур дээд судар сүмбүм бүтээсэн, тэр нь зөвхөн эх монгол хэл дээрээ төдийгүй энэтхэг, түвд гэхчилэн бичгийн гол гол хэл дээр бичигдсэн том гүрэн. Дэлхийг дагуулсан том гүрэн яаж хоосон байхав. Хичнээн үрэгдэж барагд­лаа ч гэсэн их юмнаас юм үлдэж л таарна шүү дээ. Ийм улсын их утга зохиол бол гайхамшигтай. “Ал­тан товч”, “Нууц товчоо”-ноос эхлээд Инжинаш, Равжаа гээд яриад бай­вал барагдашгүй их юм. Тэгээд аман туульс бай­на. Хүн бүхний цээжинд шүлэг хэлхээтэй явдаг. Монгол хүн бүхний цээ­жинд үлгэр туульс, хэдэн цагаар хэлдэг тэр маг­таал, туульс нь явж л байдаг. Нэг хүн гэхэд нэг том боть ном гэсэн үг. Одоо л тэр их өв сангаа­саа юмнаасаа холдоод байгаа болохоос. Хали­маг, тува, халх, ойрад бүгдээрээ л өөр өөрийн үндэсний том өв соёлтой. Би яахав дээ, говь нутагтаа бусдын адил малын дэргэд ээж аавын­хаа хажууд л өссөн. Агуу их монголчууд гэдэг чинь үгсийн сангийн их баялаг­тай. Зөвхөн малтай хол­боотой үг хэллэгээр гэхэд л хэдэн дэвтэр лавлах толь хийсэн ч болохоор. Би ч нэг их олон хэл мэ­дэх­гүй юм. Эрдэм номтой улсын ярьж байгаагаар монгол хэл шиг ийм баялаг, өргөн дэлгэр, олон хувилбартай, ийм уран гоё шигтгээтэй тансаг хэл ховорхон гэдэг.

-Та айлын ганц хүү. Үдэш бүр үлгэр домог сонсч, оюуны тэр их сав шимээс хар багаасаа халбагаар бус шанагаар хүртэж өссөн байлгүй?

-Би айлын ганц хүү. Хоёр эмэгтэй дүүтэй, дээрээ нэг өргөмөл ахтай. Оюун санааны ертөнцсөөд байх ч юу байхав дээ. Малын дэргэд өссөн хүүхэд ертөнцийг эрт ухаардаг юм. Бусдын зовлонг өөрийн зовлон мэт ойлгодог. Бот­гоо голсон ингэ, ботгоо хөхүүлсэн ингэний зовлонг хуваалцаж, адил­хан нулимс унагаж, өдөр ч бай, шөнө ч бай мал төллөхөд баярлаж, малын дэргэд өссөн хүүхэд зөөлөн сэтгэлтэй болдог. Би таван нас­тайгаасаа наадмын морь унаж эхэлсэн. Морь унахын хувьд харин ч нэг мундаг байлаа. Миний морь дандаа түрүүлж, эсвэл айрагдана. Нууц нь манай угшил удам сайтай адуунд байсан болов уу. Ёстой л ланжгар уяач байлаа. Миний аав улсын наадамд хүлгийнхээ шандсыг сорьж үзээгүй ч сумынхаа наад­мын түрүүг удаа дараа авдаг байлаа.

-Тавтайдаа хурдан морь унасан гэж үү?

-Тэгэлгүй яахав. Тэр үед манай нутагт хүүхэд ховор байсан. Хурдан морь унадаг хүүхэд олддоггүй.

-Хүүхэд ховор байсан нь юуных вэ?

-Тэр үед хүүхэд гаргах хүн өдрийн од шиг. Манайхан Дарьгангаас хүүхэд зөөдөг байсан гэдэг юм.

-Үрчилж авдаг гэсэн үг үү? 

-Тийм. Тавин хэдэн онд л Оросын улаан тарианы буянаар монголчууд үртэй хүүхэдтэй бол­сон шүү дээ. Ардын хувьсгалын эхний жилд таван зуун мянга хүрэх­гүй хүн амтай байсан гээд бод доо. 1916 оны хүн амын тоолло­гоор Да хүрээ буюу одоогийн Улаанбаатар 110 гаруйхан мянган хүн амтай, гучин хувь нь монголчууд, далан хувь нь хятадууд байсан гээд бод.

Тэгээд би таван настайгаасаа хурдан морь унана, хурга ишгээ хариулна юу эсийг хийхэв. Айлын том хүү. Эрхэлдэг, тоглодог, алд­даг, алдардаг, инээдэг ханиадаг ийм л байсан. Ер нь тэгээд уран зохиолыг сургууль соёлоор ч юм уу дан ганц хөдөлмөрөөр хийдэггүй. Огт байхгүй юман дээр, хар усан дээр өрөм байлгана гэж байхгүй шүү дээ. Цаанаасаа л бяцхан авьяас байж уран бүтээл хийнэ л дээ. Авьяас гэдэг төрмөл байдаг.

Миний ээж, нагац ах хоёр бол үг хэлэхдээ толгой холбоод хэлчих­дэг хүмүүс байсан. Зохиол гэдэг бол үгээс гадна сэтгэл гэдэг гол дэвсгэртэй. Сэтгэл байхгүй бол үгийг мянга холбоод нэмэргүй. Юмыг үзэх шүүлтүүр байхгүй, тэмтрүүл байхгүй гэсэн үг юм даа.

-Та анхны зохиолоо санадаг уу?

-Дорноговь аймгийн Зүүнбаян­гийн долоон жилийн сургуульд, тав, зургадугаар ангид байхдаа шүлэг оролдож эхэлсэн юм. Тухайн үед “Залуучуудын үнэн” сонинд Эрэв­гийлхам гэдэг хүн миний шүлгийг тавьж, арван таван төгрөгийн шагнал шуудангаар явуулж байв. 1959 онд юм уу даа. Тухайн үед манай сургуулийн захирал “Төвийн сонинд юм бичээд 15 төгрөгийн шагнал авч” гэж хүүхдүүдийн өмнө баяртайгаар гардуулж билээ. Сүүлд Санхүү, эдийн засгийн тех­ни­кумд ороод юмны зах сэжүүрээс уншиж эхэлсэн. Тэр үеэс л би жаахан хөгжиж эхэлсэн юм уу даа. Томчуудын юмыг их уншсан даа. Санхүүгийн техникумын дэргэдэх утга зохиолын дугуйланд алдаг оног ирэн очин Очирбат гэдэг хүний удирдлага дор сууж, Зохиолчдын хороогоор ганц нэг орж гарч байлаа. Тэр үеэс би юм уншиж, оролдож эхэлсэн юм.

-Та шүлэг яруу найргийг тэгсгээд орхичихсон юм уу?

-Орхиогүй шүү дээ. Хэвлүүлдэггүй л болохоос одоо ч бичиж л байна. Зөвхөн дууны шүлэг гэхэд дөч гаруй байдаг. Аятай дантайгаа.

-Таныг хүүрнэл зохиолоос өөр хэлбэрээр яагаад ч төсөөлөхгүй юм байна?

-Намайг хүмүүс шүлэг бичдэг гэж мэддэггүй. Сэтгэл хөгжөөнө гэж нэг юм байдаг юм.

-Тэгэхээр дасгал маягаар та шүлэг бичдэг юм уу?

-Бие халаалт.

-Яруу найргийг жаахан доошлонгуй зэрэгт үздэг үү?

-Доош хийж байгаа юм биш шүү дээ. Хүн яруу найргаар, уран зургаар, дуу хөгжмөөр бие халаана. Зүгээр гудамжинд явж байгаад орж ирээд юм уу тэнд нэг хүнтэй хэрэлдчихээд шүлэг бичнэ гэж байхгүй шүү дээ.

-Хүмүүсийн ярианаас харахад, тавь жараад оны үеийн Санхүүгийн сургуульд янз янзын салбарын лидерүүд сурсан байдаг. Та тэнд хэн хэнтэй хамт байв?

-Агуу их Явуухулан, агуу их Цэгмидийн Гайтав, “Морьтой ч болоосой”, “Хөхөө гэрлэх дөхлөө” киног хориодхон насандаа бичсэн Доржийн Гармаа, шог зохиолч Цэрэнжамц, Заяатын Ядмаа гээд ер нь санхүү, эдийн засгийн техникумыг төгссөн зохиолчдыг тоолохоор гучин долоо найман хүн байдаг юм. Тоотой ноцолдсон хүний толгойны эргээ их эрт гардаг юм. Тоо гэдэг чинь хүний толгойг задалдаг эд л дээ.

-Та хэдэн настайдаа энэ сургуульд орж байв?

-Арван зургаатай ороод хорин настай төгссөн. Аймгийн захир­гааны санхүүгийн хэлтэст би арван зургаан жил ажиллаж. Улсын орлого зарлагын өрөөсөн сэжүүр дээр сууж байсан хүн. Мөнгө хатуу байх үед наян хэдэн сая төгрөгийн орлого зарлага оруулж гаргаж байлаа. Хорин настай хонгор цустай байхдаа тийм ажил хийж явлаа. Би санхүүгийн сургуулийг Явуухулан төгссөн шүү гэж бодо­хоор утга зохиолын сургуулийн дайтай боддог юм. Гайтав төгссөн шүү гэж бахархдаг. Наад захын жишээ, Сангийн яамны есөн сайд тэр сургуулийг төгссөн. Хуучин Улс төрийн товчооны хорь гаруй хүн тэр сургуулийг төгссөн. Монголын нэг номерын сургууль байв. Тэр сургуулийг төгссөнөөрөө би одоо ч бахархаж явдаг. Дондогдоржийн Дашдондог гэж миний багш байсан юм. Зундуйн Хангалын хөгжим, Дашдондогийн шүлэг “Аяны шувууд” дуу бий дээ.

Аялан дуулах чиний минь хоолойтой

Адилхан өнгөөр шувууд ганганаад

Алаг нүдний сормуус шиг дэвээд

Аглаг тал дээгүүр шувууд буцлаа… гэж. Тэр хүн бидэнд санхүүгийн хичээл зааж байсан. За тэгээд, дуучин Цэвэлсүрэн, агуу жүжигчин Дамчаа, олимпийн анх­ны хүрэл, мөнгөн медальт дархан аварга Мөнхбат, дэлхийн залуу­чуу­дын аварга Сэрээтэр гээд бүгдээрээ тэр сургуулийг төгссөн.

-Та өгүүллэгт өөрийгөө тоож эхэлсэн бүтээлүүдээ хэзээ бичсэн бэ?

-Наян есөн оны нэгдүгээр сард би Улаанбаатар хотод орж ирсэн хүн шүү дээ. Хөдөө ажиллаж байсан хэдхэн зохиолч байдаг юм. Говь-Алтайд Зүмбэрэлийн Гүнсэн, Дорнодод Данзангийн Нямсүрэн, Дорноговьд би, Сэлэнгэд Сүхдорж, Базарсад. Ийм л хэдэн хүн байдаг юм. Би их олон багштай хүн. Муу хүн олон багштай байдаг юм уу гэж би боддог. Яруу найрагч Шархүү­гийн Дансранжав гэж Дорноговь аймгийн утга зохиолын дугуйлан­гийн эрхлэгч байлаа. Тэрнээс хойш манай өгүүллэгийн их мастер, Горькийн утга зохиолын сургууль төгссөн Пэрэнлэйн Лувсанцэрэн багш маань МЗЭ-ийн залуу зо­хиолчдын зөвлөлийн дарга бай­лаа. Тууж, өгүүллэгийн их мастер Дэмбээгийн Мягмар, богино өгүүл­лэгийн жинхэнэ мастер Жагдалын Лхагва гээд яривал надад олон багш бий. Миний багш Сэнгийн Эрдэнэ байна. Нас барахаасаа хоёр сарын өмнө танай сонинд сэтгүүлч Б.Ганчимэгт өгсөн ярилц­лагадаа “Би уртаашаа хоёрхон шавьтай. Нэг нь Пун­цагийн Бадарч нөгөө нь Балжирын Догмид шүү” гэж хэлсэн байгаа. Тэр ярилцлага нь Ганчимэгийн нийт­лэлийн номд орсон байна лээ. Заримтай нь багш шавь, заримтай нь найз. Энэ хүмүүс намайг хөг­жүүлсэн. Мон­голын их утга зохиолд өдий зэргийн өндөрлөгт гарахдаа би өөрийнхөө сайнд гараад ирсэн юм биш. Ер нь энэ дашрамд хэлэ­хэд, Монголын утга зохиол өнөөдөр дэлхийн утга зохиолын хаахна нь явна вэ гэж заримдаа хүмүүс асуудаг юм. Би хэлнэ. Маш өндөр түвшинд яваа гэж. Монголын утга зохиол гадагшаа гарахад ганцхан юм саад болдог. Дэлхийн тавцанд зогсоход юу саад болог вэ гэхээр тэнд монгол ахуй байдаггүй. Тэнд монгол ахуй, нүүдэлчний соёл иргэншил байхгүй. Тэнд сумын наадам, мянган хонь хариулаад явж байгаа арван наймтай бүсгүй байхгүй. Тэнд агуу сайхан тал нутаг, уул ус байхгүй.

-Ахуйгаас гадна сэтгэлгээ нь буудаггүй байх, тийм ээ?

-Монгол сэтгэлгээ угаасаа байхгүй. Сэтгэлгээ,  ахуй аль аль нь байхгүй болохоор яаж орчуулах билээ дээ. Гэхдээ манай монголчууд бүгдээрээ Европын боловсролтой, социализмын үед бүгдээрээ шахуу, надаас бусад нь гадаад хэл сурсан. Гадаад хэлийг эх хэл шигээ сурсан, эх хэлээ бүр ч гайхамшигтай мэддэг, хоёр хэлний хос морьтой тэр хүмүүс европ хүн шиг сэтгэж чаддаг. Европ хүн шиг амьдарч, ойлгож чаддаг, европ хүн шиг үхэж чаддаг болтлоо боловс­рол эзэмшсэн учраас гаднаас орчуулахдаа манайхан бол гайхамшигтай. Гэвч гадагшаа орчуулахад нь гадаадад хүлээж авах уншигч байхгүй. Гадаад хэлэнд буух ч үгүй. Монгол үг жишээ нь, “цагаан” гэдэг үгийн хувилбар гэхэд л гуч гаруй дөчөөд байна. Цагаан, цэгээн, бүгээн, гэгээн, цайвар, бөрт гэхчилэн цааш явна. Гадаад хэлэнд бол ийм өргөн боломж байхгүй. Оросоор бол арван хувилбартай хэлнэ биз дээ. Англи хэлэнд бол бүр байхгүй гэж улсууд ярьдаг юм. Тэгэхээр яаж тэр хэлэнд буух юм. Бид нар чинь ёстой будгаа ч зурж байгаа юм шиг бичиж байгаа шүү дээ.

-Та бүтээлээсээ өөрийн нэрийн хуудсаа гэж үздэг өгүүл­лэгүүдээ нэрлэж болох уу. Мон­голын утга зохиолын өгүүллэ­гийн оргилд таны харж байгаа­гаар хэний ямар бүтээл байна?

-Өөрийнхөө юмыг тэр нь энэ нь гээд байдаггүй. Би бичээд л орхисон бол тэрнийгээ эргэж хараад байдаггүй. Монголын их утга зохиолын өгүүллэгийн толгой дээр өнөөдөр ямар өгүүллэг байна вэ гэдгийг харин хэлж чадна. Их Нацагдоржийн гучин хэдэн онд бичсэн “Харанхуй хад” гэдэг өгүүллэг байна. Тэр өгүүллэгийг хэд дахин уншсан ч, хэд дахин муулсан ч, тэнд хувь хүний юм байгаа, Монголын ахуй, цаг үеийн юм байгаа бол дэлхий ертөнцийн өнгө будаг, бурангуй цагийн сайн муу юм бүгд байгаа. Түүнийг нь харин ялгаж салгаж, дотроос нь олж харж уншиж чадах хүн ховор байдаг. Нацагдорж бол агуу. Тэр гучин нэгхэн нас насалсан, Лер­мон­тов хорин долоохон, Дашбал­бар дөчин хэдхэн насалсан. Ер нь агуу хүмүүс бол анхныхаа зохио­лоор бараг бүх бүтээлээ хийчихдэг юм байна гэж би ойлгодог. “Харанхуй хад” бол Нацагдоржийн анхны л өгүүллэгүүдийн нэг. Тэгээд манай том зохиолчид олон байна даа. Богино өгүүллэг гэж ярих юм бол Жагдалын Лхагва байна. Би Лхагвагийнхаа тухай зөндөө ярьдаг болохоор улсууд бараг цээжилчихсэн байх. Дорноговьд дунд сургуулийн хүүхэд байхдаа орос хэлэнд бараг боловсорчихсон байсан хүн. Эндээс Украйны Киевт Политехникийн дээд сургуульд очоод дотуур байрандаа хоол хийж байхдаа л испани хэл сурч утга зохиолын орчуулга хийж бай­сан хүн. Хоол хийж байх хуга­цаандаа сурсан хэлнээсээ Хосе Мартийг эх хэлнээс нь орчуулсан хүн шүү. Хэлийг ёстой л нохой шиг сурдаг хүн байсан юм. Хэлийг хамгийн сайн сурдаг амьтан нохой юм гэнэ лээ. Маш их уншсан. угаа­саа их авьяастай, өндөр боловс­ролтой, маш торгон мэдрэмжтэй, гадаадын юманд багаасаа их боловсорчихсон хэрнээ монголоо­роо гайхалтай сэтгэж бичдэг. Лхагвааг мөн ч олон хүн дуурайж богино өгүүллэг бичих гэж оролд­сон доо. Чадаагүй. Нэг үе бүгд хошуураад Лхагвааг дуурайсан. Бүгд л хоёр хуудас өгүүллэг бичсэн. Одоо тэднээс үлдсэн нь нэг ч байхгүй.

Монголын их утга зохиолыг хөгжүүлэхэд түүний зүтгүүр болж явсан үе үеийн олон олон зохиолч­доос гадна, манай үе үеийн агуу их орчуулагчид байна. “Дөлгөөн Дон”-ы дөрвөн дэвтрийг хоёр дахин орчуулж сайжруулсан Базарын Дашцэрэнгээс эхлээд Айтматовын тэр сайхан өгүүл­лэгүүдийг орчуулсан Самбуугийн Бадраа гэж сохор өвгөн байлаа. Одоо тэр хүнийг сайнаар дурсах нь байтугай муугаар ч дурсахгүй байна. Хүмүүс бие биенээ мартдаг. Хамаг юмыг нь уншиж, түүгээр амлаж угжийг нь хөхөж өсчихөөд өнөөдөр эргээд тэр хүмүүсийг дурсах хүн өнөөгийн энэ орчуулагч нар дотор байхгүй байгаа юм. Аким, Гомбосүрэн нарыг ангаахай байх үед тэр хүн орчуулагч байлаа. Ардчилал гараад хэдэн орчуулагч гараад ирэхээр бүх юм л ерэн оноос хойш гарсан юм шиг ярьцгаах болж. Энэ бол ёстой том солиорол байхгүй юу. Монголд элитүүд байсан. Дээр үеэсээ эхлээд хэдэн үеэсээ. Равжаа, Инжиннашаас авахуулаад, агуу их Нацагдоржоос эхлээд маш өндөр боловсролтой, цэл залуугаараа бүтээлээ ихэнхийг нь хийчихсэн, Лермонтов, Есенин­тэй эн тэнцэхүйц тийм элитүүд манайд зөндөө байна.

-Хүүрнэл зохиолыг зарим судлаач шүүмжлэгч нар, бичдэг улсууд нь ч өөрснөө ерээд оноос өмнөх хойшхи гэж хуваагаад хойшхи хүүрнэл зохиол “сэт­гэлзүйн” бүтээл гэх хандлага байдаг. Та бол ингэж үзэхгүй биз дээ?

-Юу ярьж байгаа юм. Монголын утга зохиолд өнөөдөр шинэ урсгал оруулж ирсэн хүн алга. Гайгүй бичиж байгаа ганц нэг залуучууд байна л даа. Одоо зах зээлийн үеийн зохиол бичээд байна шүү дээ. Сэтгэлээрээ бичих нэг өөр. Мөнгө бодож, албан тушаал бодож, зарим нь бүр шагнал бодож зохиол бичиж байна. Сэтгэлээс гараагүй л бол өөдтэй юм болохгүй шүү дээ. Модерн маягийн юм бичих ёстой гэцгээж байна. Модерн гэдэг чинь үнэндээ модоо барихын шинж. Нэг үг байдаг юм. Авьяасгүй хүн адал явдал бичнэ гэж. Бараг миний үг л дээ. Адал явдлыг яаж ч арав арваар нь бичиж болдог байхгүй юу. Зургаар ярихад, хүний хөрөг огт зурж чадахгүй хүмүүс модерн гэдгийн ард нуугдаж байдаг. Амьдрах арга нь тэр. Галсансүх шиг модерн бичсэн бол болж байна. Ардын зураач Долгоржавын Болд шиг чөлөөт сэтгэлгээний зураг зурж чаддаг бол болж байна. Морь зурж чадахгүй болохоороо модоор зорсон юм шиг зурчихаад модерн гээд байна.

-Социализмын үед чөлөөт сэтгэлгээ байсангүй л гэдэг. Утга зохиолоос лав тийм юм харагддаггүй шүү дээ?

-Би нэг түүх ярих уу. Социализ­мын үед би тэгж ном зохиолоо хаалгаж байлаа, тэгж хавчигдаж байлаа, тэгж нутаг заагдаж явлаа гэж ярьдаг ганц нэг хүн байдаг юм. Гэтэл тэр үед үнэхээр хаагдаж боогдож явсан хүн гэвэл, Чойном, Галсангийн Жамьян хоёр л байна. Ерэн он гарлаа. Би Зохиолчдын эвлэлийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Үргэлжилсэн үгийн төвийн дарга боллоо. Бид нар зохиолчид­тойгоо сууж байгаад “За, та нар нөгөө социализмын үед дарагдсан, хоригдсон зохиолуудаа гаргаад ир. Цог сэтгүүлд цувралаар хэвлэе” гэлээ. Ганцхан хүн нэг тууж өгсөн. Гучин хэдэн онд хэлмэгдсэн гээд.  Гэтэл нөгөө дарагдаж явлаа гээд байсан хүмүүс байдаггүй. Бүгд худлаа байдаг юм. Тэгэхээр нь бид Кино үйлдвэр дээр очлоо. “Хүний мөр” киноны талыг нь хяргаад хаячихсан юм гэнэ лээ. Улс төрийн учир шалтгаанаар хассан гэнэ лээ. Хассан хэсэг нь байна уу гээд.  “Түмний нэг”, “Хүний мөр” киноны хассан хэсэг байна аа. Тэгсэн хамгийн муу, одоо ч хасахаар тийм л юмыг нь хассан байгаа юм. Ингээд худлаа. Одоо эргээд хар л даа. Адлагдаад алдагдчихсан зохиолч хаана байна. Тэр главлит нь эрхбиш ганц нэг алдааг засна биз дээ. Г үсгийг б гээд бичсэнийг бол засна биз дээ. Тийм л юм байдаг юм. Харин Чойномын хувьд бол социализмын үед үнэхээр хавчигдаж явсан  байдаг л даа. Бүр өмнөх гучин хэдэн он бол тэртэй тэргүй үймээн самууны үе, социализмтай холбож ярьж болохгүй.

-И.Нямгаваа найруулагч та хоёрын “Догшин хутагтын сахиус” гэдэг кино 100 жилд гарсан дэлхийн шилдэг киноны гучин хэдэд нэрлэгдсэн. Энэ киноныхоо талаар та юу хэлэх бол?

-1996 онд хийсэн кино. Английн урлагийн академи дэлхийн шилдэг киног зуун жилээр шалгаруулаад 100 кино нэрлэсэн. Тэр дотор дуугүй киноноос эхлээд өнөөгийн Холливудын өндөр зэрэглэлийн технологиор хийж байгаа кинонууд орсон. Тэр дотор манайхаас ганцхан тэр “Догшин хутагтын сахиус” гэдэг кино 31 дээр гарч ирсэн юм. Тэр бол юм мэддэг чаддаг хүмүүс нь хийсэн шалгаруу­лалт шүү дээ. Би тэр киног зохиол маань сайн учраас кино сайн болов гэж боддоггүй. Найруулагчийн авьяас, жүжигчний чадалтай холбож ойлгодог. Сосорбарам тоглосон. Энэ хоёр хүнтэй холбож ойлгодог юм. Нөгөө­тэйгүүр, энэ кино бол тавдугаар догшин ноён хутагт Равжаагийн кино учраас. Равжаагийн юм бол явдаг л байхгүй юу. Равжаа лоббидоод явуулсан юм болов уу ч гэж боддог доо. Гэхдээ сайн кино. Манай Сосор­барам их аатай, одтой, галтай цогтой тоглосон. Равжаа хутагт ийм хүн байсан болов уу ч гэмээр. Тухайн үедээ энэ киног “таван галзуугийн кино” гэж шүүмжилж л байсан. Нямгаваа хагас галзуу, Догмид галзуу, хөгжмийн зохиолч Жанцанноров эрүүлгүй, бүжиг дэглээч Сүхбаатар бол бүр солио­той, гол дүрд тоглосон Сосорбарам гайхалтай. Ийм таван галзуу хүний хийсэн кино учраас дэлхийд дээгүүрт орсоон. Уран бүтээлч хүн дандаа сайн муу хоёрын дундуур, хар цагааны дундуур явдаг юм. Дандаа магтаал дундуур явна гэж байхгүй шүү дээ. Тэгээд өнөөдөр тэр киноны буянаар Нямгаваа маань эхнэр хүүхэдтэйгээ Америкт арван хэдэн жил болчихсон. Холливудад ассистент найруулагч хийгээд сарын 10 мянган долла­рын цалин аваад байж байна.

-Харин та үр шимийг нь яаж хүртэв?

-Кино найруулагчаараа, дуу хөгжмийн зохиолчоороо овоглодог юм. Би зүгээр баярлаад л сууж байдаг юм. Хичнээн гайхалтай шүлэг бичээд ч тэрний шүлэг гэж явдаггүй. Явуухулангийн “Хар ус нуурын шагшуурга” дуу бол Баттөмөрөөр л овоглож яваа шүү дээ.

-Уран бүтээлч сайн муу хар цагааны дундуур явдаг гэж та сая хэллээ. Гэхдээ танд дургүй уншигч байхгүй байх аа. Уншигчдаас зэмлэл хүртэж явав уу?

-Ер нь хүртэх ёстой л доо. Олны дунд дургүй зарим нь байлгүй яахав. Байхгүй бол би хөгжихгүй шүү дээ. Өчүүхэн мах цусанд төрсөн усан нүдтэй, цусан зүрхтэй Догмид байтугай бусдын төлөө, эх болсон зургаан зүйлийн төлөө залбирч явдаг агуу их Далай ламд хүртэл өч төчнөөн, хэдэн сая тэрбум дайсан байна, тийм үү. Дайсангүй хүн бол хүн биш.

-Та Равжаа хутагтын нутагт төрсөн, зохиолчийнхоо хувьд Монголдоо театрын үндэс суурийг тавьсан Равжаагийн театрын талаар ямар бодолтой вэ. Олонхи хүмүүс Монголын театрыг “Бөмбөгөр ногоон”-оос эхэлж яриад байдаг?

-Би заримдаа зохиолч найз нөхдөдөө тоглоомоор хэлдэг юм. Та нар Монголын их утга зохиолын гал голомт энэ дөрвөн уулын дунд байсан, байгаа мэтээр ярьдаг. Үгүй шүү. Монголын их утга зохиолын гал голомт бол Нацагдорж, Ядам­сүрэнгээс өмнө, Хамрын хийд дээр, Равжаа тулгыг нь тулж галыг нь түлсэн Хамрын хийд дээр бий. Та нар хааяа бас эргээд бод. Энэ худлаа биш шүү гэж хэлдэг юм. Равжаа хутагтын нутгаас агуу их Жагдалын Лхагва төрсөн гээд бод доо. Тэндээс агуу зураач Гаваа гуай, бүжгийн хаан, агуу их Сэвжид төрсөн гээд бод. Тэндээс агуу дуучин Банди, Нарантуяа гарсан гээд бод доо. Дорноговийн Наран­туяа гэдэг дуучин хөдөөгийн хонины бэлчээрээс Москвагийн Их театрт урилгаар очоод “Чио Чио сан” дуулж байлаа. Тийм хүн хэр олон бэ. Д.Нацагдоржийн жүжгийн шил­дэг дүрийн уралдаанд орохдоо Нансалмаагийн дүрд Жавзан­дулам­тай өрсөлдөөд хоёрдугаар байрт орсон. Нуруу нь хүрсэнгүй ээ, наадах чинь намхан учраас. Жав­зандулам их сайхан биерхүү өндөр хүн. Хоолойны хувьд Нараа илүү байлаа гэж би дургүйг нь хүргэж байсан юм. Равжаагийн байгуул­сан задгай театрын суурь өнөөдөр бүрэн бүтнээрээ байж байна. Ард нь морьтой тэмээтэй улсууд зог­соод харж байдаг, Урд нь суусан улсууд нь үздэг суудалтай, тайзтай декорацитай, гэрэлтэй. Равжаа тэр бүгдийг хийсэн. Энэ бол Монголын төдийгүй Төв Азид бараг анх бос­сон театр юм л даа. Тэр байтугай өөр бас нэг театр барьсан байдаг. Дундговийн Адаацагт, эргэн тойрон нууртай голдоо аралтай, тэр арал дээр босгосон Зүүн хөх бүрдийн театр. Дандаа засмал чулуугаар барьсан. Гурван зуун тангад урдаас авчирч бариулсан гэдэг юм. Равжаа хутагт тэнгэрт халиад, тэр театр дээврийг нь тавиагүй орхигдсон. Тэнд миний Жагдалын Лхагватайгаа хамтарч бичсэн “Анх­ны хайрын дууль” киноны, “Оосор бүчгүй орчлон” гэж миний киноны зургуудыг авсан. Хүмүүс одоо сүм гэж яриад байдаг юм. Театр гэж мэддэггүй. “Саран хөхөө”-г тоглуулсан театр юм шүү дээ.

-Хүмүүс Хамрын хийд орчмыг дэлхийн энергийн төв гэж их шүтэж бишрэх юм. Та зохиолч хүний хувьд тэндээс яг юу мэдэрдэг вэ. Таны хувьд, оюун санаагаараа хэрхэн холбогддог бол?

-Тээр жил миний бие муудаад. Зүрх муудлаа. Эмч домч болж явлаа. Гадагшаа явж мэс засал хийлгэхгүй бол болохгүй нь ээ гэсэн. Тэгэхээр нь би нутаг руугаа шууд гараад давхичихлаа. Би ч нэг их эргэл мөргөл хийгээд байх шүтлэгтэй хүн биш л дээ. Равжаад бол шүтлэгтэй байлгүй яахав. Шашинд нь биш ч гэсэн Равжаа хутагтаа шүтнэ шүү дээ. Тэгээд агуйд нь очиж хоёр гурван өдөр хорь гучин минутаар сууж Равжаад хэлэх үгээ хэлсэн. Богдын лүндэн­гээр адисласан хан Баянбүрд гэж том уул бий. Түүгээр гороолж явлаа. Тэгээд би зүүдэлсэн юм. Хүмүүс худлаа гэнэ байх гээд энэ тухай би ярьдаггүй юм. Равжаа манайд ирчихсэн байна. Дараа сарын хоринд Хамрын хийд дээр уулзъя гэлээ. Хоринд очиход Равжаа ч байгаагүй, хүн амьтан ч цөөхөн байсан. Тэнд гурав хоног байгаад наашаа ирсэн дээ. Ирж явтал замд дугуй хагараад. Би зориуд ганцаараа явсан юм. Дугуйгаа нөхөж хийж чадахгүй, зүрх муутай хүн яваа шүү дээ би. Гурван килограммаас илүү юм битгий өргө гэж эмч хэлсэн. За яахав дээ, үхвэл үхэг гэж бодоод машинаа данхраадаад дугуйгаа авч янзлаад тавьсан. Зүгээр. Тэрнээс хойш өнөөдрийг хүртэл зүгээр л явж байна. Ирчихээд гуравдугаар эмнэлэгт очиж зураг авахуулахад өмнө нь компьютерт харуулсан зурагтай харьцуулж үзээд эмч нар гайхсан. Титэм судас нь нарийсаад цус гүйхэд асуудалтай болчихсон байсан, одоо тэлчихсэн байна, та юу уусан бэ гээд гайхаж байсан. Би үүнийг Равжаа хутагтад сүслэж мөргөж явдгийн буян гэж л боддог. Тэр хоёр зураг одоо ч хадгалаатай байгаа.

-Таны зохиолуудад гардаг бодит хүмүүсээс санаанаас тань гардаггүй хүн бий юу?

-Байлгүй яахав. Ухаандаа Намдаг гуайн “Цаг төрийн үймээн” романд гардаг анги Ренчин гэдэг хувилгаан бол бодит хүн шүү дээ. Анги Шагдар гэдэг хүнийг бичсэн гэж би дуулсан. Анги Шагдар нь манай Дорноговь аймгийн Алтанширээ сумын хүн. Манай Гүрбазарыг таван настай байхад нь хувилгаан гэж тодруулсан юм шүү дээ. 1959 онд. Гэвч эцэг нь улаан хувьсгалч Шагдарсүрэн гэдэг хүн нөгөө лам нарыг нь хөөж явуулаад, авчирсан урьд төрлийнх нь ном судар, хөөрөг эдлэл хэрэглэл, намтар түүхийг нь шатаагаад, социализ­мын үед ийм юм байж болохгүй гээд дарчихсан. Гүрбазар чинь албан ёсоор тодруулсан хутагт хүн. Тийм учраас шүлэг зохиолд нь бүх юм нь байдаг. Гүрбазар бид хоёрын төрсөн газар хоорондоо гучаад км зайтай.

-Та төрсөн газартаа байнга очно биз?

-Байнга. Миний нэг үг бий. Нутгаа санадаггүй хүний нүдэнд нулимс гэдэг эрдэнэ байдаггүй гэж. Нутгаа санадаггүй улсууд байдаг юм.

-Та гаднаа их омголон ширүүн хэрнээ өгүүллэг бүтээлийг тань уншихаар үнэн чанартаа их зөөлөн хүн шиг ээ?

-Гадна талдаа тиймэрхүү шүрүүн талдаа. Дотроо бол гайгүй ээ. Зөөлөн байж байж л зөөлөн бичнэ л дээ.

Н.ПАГМА  

http://www.dnn.mn/publish/?vid=52493

МУСГЗ, ДБЭТ-ын Ерөнхий удирдаач Н.Туулайхүү: Энэ насандаа элээгээд ч барахгүй зааны ясан дохиур надад бий

Нийтэлсэн: 2014-02-07 08:40:38

 

Сонгодог урлагийн мундагцуулын нэг, ДБЭТ-ын Ерөнхий удирдаач, МУ-ын Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн Н.Туулайхүү манай нутагт саатсаныг сонсоод Хөгжимт драмын театрыг зорьсон юм. Тун энгүүн яриа хөөрөөтэй энэ хүн манай театрын Симфони найрал хөгжимчдөд “номын дуу” сонсгохоор иржээ. Ингээд cap шинийн дугаарын зочноор уригдсан энэ эрхмийн ярианд уншигчдаа хөтлөе.
 
-Хөдөө орон нутагт ингэж удаан хугацаанд ажиллах боломж хэр олон тохиож байв?
 
-Миний очиж ажиллах бололцооны симфони оркестртой театр цөөхөн ш дээ. Улсын хэмжээнд ийм гурван аймаг л байна. Нэг нь танайх. Тиймээс бид хөгжим апартураа илүүчлэх, уран бүтээлийн нот өгөх зэргээр аль болох дэмжиж ажилладаг. 
 
-Манай хөгжимчдийг хэрхэн үнэлж дүгнэж байгаа бол гэдэг сонин байна?
 
-Юмыг сурч мэдэх гэсэн тэмүүлэлтэй байгаа нь надад амар байлаа. 14 хоногийн хугацаанд сургалт явуулсан. Сүүлийн үед ДБЭТ-т тоглож байгаа хөтөлбөр, хамгийн сүүлд Монголд анх удаа дуугаргасан шинэхэн уран бүтээлийг ч авчирлаа. Энэ бүхнийг сураад үлдэнэ гэдэг Дорнодын Симфони найрал хөгжимчдийн уран чадвар нэмэгдэнэ гэсэн үг. Симфони тал руугаа давамгайлсан, ур чадвар шаардсан ийм л бүтээлүүдээр сургалт хийлээ.
 
-”Саалиа зэхэхээр саваа бэлд” гэж үг бий. Дорнодынхон шинэхэн сайхан театртай болсон. Театрын удирдлагын зүгээс уран бүтээлчдээ чадваржуулах алхам хийж эхэлж байгааг харж байна. Таны сэтгэгдлийг сонсоё.
 
-Манай ДБЭТ-ын уран бүтээлчид өнгөрсөн 10-р сард танай аймагт тоглоод “Дорнодын театр яг Тяньжины театр шиг том юм байна лээ” гэсээр л очсон ш дээ. Манайхан өнгөрсөн онд Хятадын Тяньжин хот дахь “Гранд опера” гэж асар том дуурийн театрт тоглосон юм. Тэр театртай тун төстэй зохион байгуулалттай юм гэж ярьцгааж байсан.
 
Ер нь ийм сайхан театр улсад байхгүй шүү. Театр том жижигтээ биш, үзэгчдэд тухтай орчин бүрдүүлж, дотор нь ажиллаж байгаа хүмүүст зориулагдсан байх ёстой. Монголын уран бүтээлчид ийм сайхан театр Дорнодод боссоныг мэддэг болж. Тэр чинээгээр чансаатай концерт, уран бүтээл цуврах байх.
 
-Монголын толгой симфони удирдаачтай нүүр тулж уулзсаных мэргэжлийн онцлогийг нь сонирхмоор байна. Тэр том оркестрыг ганц дохиураар удирдаж дуугаргахад маш нарийн мэдрэмж шаардана биз?
 
-Симфони удирдаачийг хожуу мэргэжил гэж үздэг. Яагаад гэвэл хөгжмийг бага залуугаасаа эзэмшдэг бол симфони удирдаач хэзээ хойно суралцдаг. Энэ ямар учиртай юм гэхээр консерватор хөгжмийн сургууль төгсөж, улсад 4-5 жил ажиллаж туршлага хуримтлуулсан хүн аспирантурт сурна.
 
Дуулах, хөгжимдөх, бүжиглэх арга барилыг тухайн хүн маш сайн мэддэг байж сая удирдаач болно. Тэр тусмаа ямар ч хөгжимчнөөс илүү өндөр мэдлэг чадвартай байх ёстой. Симфони удирдана гэдэг нэгдүгээрт биеэрээ хөдөлнө, хоёрдугаарт нүүрээрээ үзүүлнэ, гуравдугаарт оюун ухаанаа шавхана гээд маш нарийн мэдрэмж.
 
Хүн ном уншихдаа нэг мөрөөр уншдаг бол удирдаач 70, 80 мөрийг зэрэг уншдаг. Уншихын хажуугаар бас сонсоно. Дэлхий дээрх хамгийн хүнд гурван мэргэжлийн нэгд тооцогддог. Учир нь оркестр удирдаж байгаа үед тухайн удирдаач нэг секунд ч анхаарлаа сарниулах учиргүй. Мэдээж төрөлхийн авьяас бас шаардагдана.
 
Юун түрүүнд удирдаач хүн мундаг гоцлол хөгжимчин байх учиртай. Энэ чиглэлээр олон хүн сурч төгсдөг ч шалгуур хангаж ажиллаж яваа нь цөөн юм даа.
 
-Гаднын төрийн тэргүүнүүд айлчилахад нүүр тахалдаг газрын нэг нь Дуурь бүжгийн эрдмийн театр. Монголын сонгодог урлагийг, нуруундаа үүрч яваа энэ газрыг төрөөс хэр харж үздэг юм бол?
 
-Тийм шүү. Гаднын орны ерөнхийлөгч, дээд зиндааныхан ирэхэд манайхан сонгодогоо л үзүүлдэг ш дээ. Тухайн улсын соёлын хөгжлийг тэр хэрээр үнэлдэг учир төрөөс энэ тал дээр өндөр хэмжээнд анхаарах ёстой л доо уг нь. Манайд урлагт хандах зөв хандлага одоогоор хараахан алга. Юун сонгодог урлаг руу анхаарах, ард түмнийхээ хоногийн хоолонд толгойгоо гашилгаж сууна шүү дээ.
 
-Урлаг, тэр тусмаа хөгжим хүнийг төлөвшүүлдэг гэж ярьдаг. Сонгодог хөгжмийг нэг их ойлгоод уяраад суухгүй юмаа гэхэд хүүхэд залуучуудыг дэлхийн алдартнуудыг мэдэх хэмжээнд байлгах сан.
 
-Сонгодог хөгжим ойлгодог хүн хэзээ ч хүн алж, хүрээ талахгүй гэсэн баталгаа бий. Хөгжмийн хэл ойлгодог хүн бүх талаар төлөвшлийг олж авдаг. Ер нь сонгодог хөгжмийг ойлгоно гэдэг чинь танд тэр хөгжим сонсоход таатай мэдрэмж төрүүлж л байвал ойлгож байна гэсэн үг. Заавал үйл явдлыг ойлгох гээд байх хэрэггүй.
 
Харин сонгодог урлагийг зориглож үзэх хэрэгтэй. Тэрний дараа хоёрын хооронд юм анхаарал татахаа болино л доо. Бүтэн роман уншсан хүн тэндээс амьдралын нарийн ширийнийг ухаж ойлгодог шиг сонгодог хөгжмийг сонирхсоноороо маш олон сайн тал аяндаа л өөрт сууна. Ирээдүй хойч үе тэр аяараа сонгодог урлагийг ойлгох цаг хол байх аа.
 
Их хурлын танхимд урлаг ойлгодог, дэмждэг нэг ч хүн алга байна шүү дээ. Урлаг хүнийг хүмүүжүүлдэг нь үнэн. Гэтэл ерэн оноос эхлээд уран бүтээлд тавих цензур шалгуур гэж байхаа больсон учраас хэн дуртай нь дуу зохиодог, шүлэг бичдэг, хошин шог тоглодог, шоу хийдэг болсон. Монголын урлагт ямар ч замбараа алга.
 
Гэхдээ ДБЭТ л өөрсдийгөө тэр хир буртагт хутгахгүйн тулд дэлхийн томоохон дууриудыг тоглож, урлаг ямар байх ёстой вэ, тэр зарчмаар явж байна.
 
-Дэлхийд гуравт ордог энэ мэргэжлийн үнэлгээ Монголд ямар байдаг юм бол? Уучлаарай, цалин хангамж талаас нь сонирхоод байна л даа.
 
-Үнэндээ хүнд хэлэхэд ичмээр ш дээ. Бөөн дурандаа л энэ сонгодог урлагийн төлөө зүтгэж яваа улс шүү дээ бид. Ар гэр, ахуй амьдралд ямар ч баталгаа байхгүй. За энэ яахав, би нэг зүйлийг зориуд хэлмээр байгаа юм. Намайг энд авчирч, энэ хэдэн хүүхдүүдэд юм заалгана гэдэг чинь том хөрөнгө оруулалт.
 
Би өөрийгөө дөвийлгөж байгаа юм биш шүү. Миний зааж сургасан зүйлүүд хөгжмөөр дамжиж Дорнодын үзэгчдэд өгөөжөө өгнө. Гол нь уран бүтээлчдийн цаг наргүй хөдөлмөрийг үнэлэх хэрэгтэй. Та нарт В.Боролдой гуай байна. Ганц хоёр жилийн дараа гэхэд Гэрэлмаа гэж өөрийн гэсэн арга барилтай, чадвартай залуу халаа гарч ирнэ. Одоогоор СУИС-д над дээр хичээллэж байгаа.
 
-Аав тань таныг бага байхад “Миний хүү бүхэл бүтэн оркестр удирдсан том удирдаач болно” гэж найз нөхөддөө гайхуулдаг байсан гэж би уншиж байсан санагдана. Бусад хүүхдээс нь ялгарах нэг юм аавд тань мэдрэгдэж дээ.
 
-Би бас гайхдаг юм. Есөн хүүхэдтэй айл хэр нь тэдэн дундаас аавын хайртай ганц хүү нь би байлаа. Аав минь баяр ёслолоор найз нөхөдтэйгээ наргиж суухдаа “Би энэ хүүгээ л удирдаач болгоод, өөрөө хажууд нь дагаад явна даа” гэж ярьдаг байсан юм. Аавын энэ яриа чихэнд хоногшсоор миний мөрөөдөл зорилго болсон юм болов уу.
 
Хөгжим бүжигт суралцаж төгсөөд, Дуурийн театрт ажиллаж, тэндээсээ Хөгжмийн дээд сургуульд суралцах болсон чинь удирдаачаар сурч болдоггүй юм болов уу гэсэн бодол орж ирээд шалгалт өгтөл тэнцчихсэн. Тэр үед л аавынхаа хүслийг биелүүллээ дээ гэж ёстой л хөл газар хүрэхгүй баярлаж билээ. Би энэ насаараа аав ээжийнхээ хүслийг гүйцэлдүүлж яваа хүү нь.
 
-Хөгжим бүжгийг хос мэргэжлээр төгссөн анхны хүн та юм билээ. Тэгээд Дуурийн театрт ажиллаж байхдаа удирдаачаар төгссөнөө нуусаар, яалт ч үгүй шалтгаанаар “Учиртай гурван толгой”-г удирдсан гэдэг.
 
-Тэр үед чинь ах захаа мэддэг байлаа. Хөгжим бүжгийг удирдаач, хөгжимчнөөр төгсч, Дуурийн театрт томцуулын дунд очлоо шүү дээ. Чиний удирдаач гэж юу байсан юм бэ гээд л загнавал яана гээд эмээхгүй юу. Манай хөгжим ангийн дарга л удирдаачаар төгссөнийг мэддэг байсан.
 
Тэгээд нэг өдөр “Учиртай гурван толгой” дуурийн тоглолттой байсан чинь удирдаач нь цагаа андуураад явчихсан, ирэх боломжгүй болчихгүй юу. Тэгээд яахав дээ, яалт ч үгүй удирдахаар болсон. Сандарсандаа нотоо ч олж харж чадахгүй болохоор нь хааж тавиад цээжээр авч өгсөн. Харин тэр үед нууцхан цээжилдэг байсан маань аминд орсон хэрэг.
 
-Удирдаач Туулайхүү гэхээр содон нэр болохоор тэр үү хэн хүнд танил сонсогддог.
 
-Би Туулаа гэдэг нэртэй байсан юм. Нэгдүгээр ангид орох үед аав Хархоринд ажиллахаар болж, тэнд сургуульд орж таарсан. Ангийн хүүхдүүд туулай гэж ойлгоод есөн шидээр шоолно. Багш аргаа барахдаа ерөөсөө нэрийг нь Туулайхүү болгоё гээд журнал дээрээ тэгээд биччихэж. Ингээд л Туулаа нэр маань Туулайхүү болсон. Өсч том боллоо.
 
Хөгжим бүжигт орох болоход ахиад л хүүхдүүдэд шоолуулна даа гэхшүү юм бодож, аав ээждээ нэрээ сольё гэсэн чинь тэг гэж байна аа. Тэгсэн нь Гурилын үйлдвэрт инженер хийдэг Туулайхүү гэж жирвийсэн сахалтай, цэмцгэр хүнтэй таарахгүй юу. Тэгээд л надтай ижил нэртэй хүн байдаг юм байна гээд жигтэйхэн баярласаар гэртээ гүйж орж ирсэн. Иргэний үнэмлэхээ ч Туулайхүүгээрээ л авсан.
 
-Дуучин Үнэнхүү, удирдаач Туулайхүү, нэг нь хэн хүү ч билээ нэг хошигнол байдаг. Үнэхээр гурван хүү таарсан тохиолдол бий юу?
 
-Тийм тохиолдол гарсан. Бүр тоглолт хийсэн. Үнэнхүү, Пүрэвхүү бид гурав хамтарсан тоглолт хийхээр болж,. тоглолт үзэхээр ирсэн амьдаанууддаа гарын бэлэг өгөхөөр болсон. Тэгсэн нь яг тоглолт дээр 20-иод Пүрэвхүү гараад ирсэн. Дараа нь 10-аад Үнэнхүү, хамгийн сүүлд Туулайхүү байна уу гэсэн чинь гурван хүн гарч ирсэн.
 
Бүгдэд нь гарын бэлгээ гардуулсан. Түүнээс хойш л манай Чинзориг бид хэдийг шоолоод л, элдэв онигоонд хийх болсон.
 
-Удирдаач хүнд фрак, дохиур хоёр нь тун чухал байдаг гэж сонссон юм байна. Таны хар хувцас хэр үнэтэй бол?
 
-Дээхэн үед Урт цагааны үйлдвэрт гадаад орны фракыг дуурайлгаж манайхан өөрсдөө хийдэг байсан юм. Их зузаан, хүнд байдаг байлаа. Одоо бол сайхан болж дээ. Надад Австрид захиалж хийлгэсэн, цаас шиг хөнгөн нэг сайхан фрак бий. Харахад зүгээр нэг хар хувцас боловч бариад үзэхэд цаас шиг.
 
Хөлс сайн шингээнэ, гэрэл өгөхөд тас хар хэвээрээ л харагдана, индүүдлэг сайн авна. Австрийн Венад дэлхийн хамгийн сайн фрак үйлдвэрлэдэг газар байдаг юм. Бид чинь тэр фракаа өмссөн л бол сууж болохгүй. Суух юм бол ар тал нь үрчийгээд муухай харагдана. Зарим үед хоёр гурван цаг зогсох ч энүүхэнд.
 
Тайзны ард орсон ч зогсож л байдаг. Сүүлийн үед төрийн хүндэтгэлийн арга хэмжээнээс бусад үед фрак өмсөхөө байсан. Голдуу смоукинг өмсөж байна. Гаднын орнуудад бүр цамцтайгаа удирдах нь ч бий. Аан харин дохиурны хувьд энэ насандаа ч элээгээд барахгүй зааны ясан фалк бий. Тэр фалкаа төрийн концертын үед хэрэглэдэг.
 
-Cap шинийн баяр ойртож байна. Танай гэр бүлийн хувьд энэ баярыг хэр өргөн тэмдэглэдэг вэ?
 
-Энэ баярыг хүндрүүлж тэмдэглэх хэрэггүй юм. Манай гэр бүлийн хувьд ах дүү, хамаатан садныхаа хүрээнд л тэмдэглэж өнгөрүүлдэг. Угтаа бол энэ баярыг тун хүндэтгэлтэй тэмдэглэх ёстой боловч сүүлийн үед зардал мөнгө нь дийлдэхгүй, өмссөн зүүсэн, идсэн ууснаараа уралддаг болж.
 
Хүний стриптиз гэж байдаг бол зах дээгүүр хонины стриптиз дүүрнэ. Амьдрал ядруухан нэгэнд нь дарамт ч болж байна. Монгол мал ахуйн орон байтал ууц, махны үнэ ийм өндөр байна гэдэг утгагүй асуудал. За ингээд өндөрлөх үү дээ. 
 
-Тэгье. Цаг зав гарган ярилцсанд баярлалаа.
 
-За баярлалаа.
 
Д.Дэлгэрмаа
 
Эх сурвалж: “Дорнод” сонин
 

“Торино”, “Ванкувер” өвлийн олимпод дараалан оролцсон гүйлтийн цанын тамирчин ОУХМ Э.Очирсүрэн: Ториногийн олимпоос илүү Ванкуверын эрх надад үнэтэй олдсон

4 цаг 55 минутын өмнө

Дэлхий нийт өчигдрөөс эхлэн өвлийн олимпоор амьсгалж Сочигийн зүг анхаарлаа хандуулж эхэллээ.

“Торино”, “Ванкувер” өвлийн олимпод дараалан оролцсон гүйлтийн цанын тамирчин ОУХМ Э.Очирсүрэнтэй Сочигийн олимпийн нээлтийн өдөр ийн ярилцлаа.

-ОХУ-ын зургаан жил бэлдсэн, өвлийн олимпчдын дөрвөн жил хүлээсэн Сочигийн тэмцээн уралдаан эхэллээ. Цаначин хүний хувьд сэтгэл догдолж л байгаа байлгүй?
-Сочигийн олимп нээлтээ хийгээд үнэхээр гоё санагдлаа. Дөрвөн жилийн өмнө “Ванкувер”-ын олимпийн нээлтэд оролцох гээд тамирчдын тосгонд догдолж байсан үе минь санагдаж байна. Эгчийнхээ оёж өгсөн дээлээ гаргатал эвхээсээрээ үрчийчихсэн байсан. Тэгээд тамирчдын угаалгын өрөөнд индүүдтэл гадныхан “Юун урт цагаан юм бол” гээд гайхсан царайтай харцгаагаад л. /инээв.сур/ Би үнэгэн лоовууз, хантааз, дээл өмссөн байсан болохоор гадныхан хамт их зураг авахуулсан. Тэгээд “Монголиа Эрдэнэ-Очир Очирсүрэн” гээд дэлхий даяар хэдхэн мөч ч гэсэн нэрээ зарлуулсан болохоор үнэхээр бахархмаар үгээр илэрхийлэхийн аргагүй сэтгэгдэл төрсөн дөө.

-Би яриагаа Италийн Торинод болсон анхны олимпиор эхэлье гэж бодлоо? 

-Ториногийн олимпод оролцоход одооных шиг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэл цацаагүй. Дорж багш Хаш-Эрдэнэ бид гурав 2002 оноос хойш шигшээ багт бэлтгэлээ хийгээд л яваад байсан.  Багшийнхаа үгэнд ороод, уралдаанд яваад байснаас олимпод бэлдэж байгаагаа ч мэдээгүй. 2005 онд Австри улсад нэг сар тэмцээнүүдэд оролцож яваад Германд дэлхийн аваргад уралдсан. Гэтэл Дорж багш “За ашгүй олимпийн эрхээ авчихлаа” гээд л баярлаад байсан. 20 настай болоод ч тэр үү олимпийн эрх гэж баярлаад багш юун сүртэй юм гэж бодсон. /инээв.сур/ Тэгээд олимп эхлэхээс гурван сарын өмнө бид гурвыг цалинжуулаад олон улсын тэмцээнд оролцож эхэлсэн. Сочи шиг албан ёсоор сүртэй үдэх ёслол энэ тэр байгаагүй болохоор ер нь сэтгэл хөдлөл их багатай л явсан. Хүүхэд байсан болоод ч тэр үү.


-Монголоос сэтгэл хөдлөл багатай яваад Италид очиход ямар сэтгэгдэл төрөв?
-Очоод олимпийн тосгонд буухад л шууд өөр орчин угтаж, аажим аажмаар баярлаж эхэлсэн. Гэхдээ Ториногийн олимпийн тосгонд очоод бэлтгэл хийж эхлэхэд зам нь үнэхээр хэцүү байсан. Гүйлтийн цанын замуудыг А, B, C, D, E гэж хуваадаг. Монголд байдаг зам “А” зэрэглэлд багтана. Гэхдээ Олон улсын цанын холбооноос “А” зэрэглэлийн зам дээр тэмцээн уралдаан зохион байгуулж болно гэсэн зөвшөөрөл олгодог ч манайд албан ёсоор байхгүй. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн D, E гэсэн буюу хамгийн хүнд зам дээр, олимп “С” зэрэглэлийн замд явагддаг. Монголын хувьд хуурай, зууралттай, гурилан цастай байдаг. Гэтэл гадны цас голдуу хиймэл, усархаг байдаг. Уулын энгэрт хайлмагтчихсан цас байдаг бол сүүдэрт удчихсан, давсархаг цастай.

-Анхны олимпийн уралдааны зам хэр байв. Айж сүрдэж байв уу, эсвэл анхны гэдгээрээ зоригтой уралдсан уу?
-Сүрдэлгүй яахав. Хамгийн хэцүү нь Хашаа бид хоёр 1 гэсэн номертой уралдсан. 1 номертой гэдэг нь хамгийн бага оноотой, цөөхөн тэмцээнд уралдсан гэсэн үг. Бага оноотой тамирчдаа урд нь гаргаад араас нь хөөж олимпийн уралдаанаа сонирхолтой болгодог.  Миний хувьд дэлхийн аварга, Азийн аваргад уралдсан хэдий ч үнэхээр цөөхөн тэмцээнд оролцсон туршлага дутмаг байсан. Хамгийн хэцүү нь тэр өдөр Торинод битүү цасаар шуурч байсан. Биднийг гараанаас гарахаас 10 минутын өмнө зам хагалагч нар гээд 10 гаруй цаначин явж замаа шалгаж мөр гаргасан.  Гараанаас гарахад цасаар шуурч байсан болохоор хагалсан зам буцаад цасаар дүүрчихсэн ямар ч ховилгүй болчихсон. Хамгийн хэцүү нь нүдний шилгүй болохоор нүд рүү цасаар шуураад л.

-Тэгэхээр та нэг хэсэг зам хагалж явсан байх нь?
-Тэгсэн. Гараанаас гараад гурван км орчим газар зам хагалж уралдсан. Миний араас 30 секундын зайтай тамирчдыг дарааллаад гаргаж байсан. Тэгээд удалгүй арын тамирчид урд гаран, ээлжлэн зам хагалж эхэлсэн дээ. Би сандрахдаа ямар ч хамаагүй дуу аялаад тэгээд хэсэг хугацааны дараа тайвширчихдаг. /инээв.сур/  Дуугаа аялаад л гайгүй болсон доо.

-Ванкуверт 74 гэсэн дугаартай уралдсан болохоор амар байсан байх нь?
-Ванкуверт бол нэг олимпийн нүүр үзчихсэн туршлагатай хүн очсон. Олимпод гүйлтийн цанын төрөлд 310 тамирчин уралдах ёстой. Миний уралдсан төрөлд гэхэд 80 орчим тамирчин оролцох ёстой. Тамирчдаа рейтингээр нь жагсааж, эхний 30 тамирчинг “Red” гэж жагсаадаг. Өөрөөр хэлбэл эхний 30 тамирчнаас медаль авах нь тодорхой гэсэн үг. Олон улсын цанын холбооноос олгож байгаа оноогоор үлдсэн тамирчдыг жагсаагаад тэр дугаараар уралдааны зам гаргадаг. Ванкуверт баярласан нэг зүйл нь уралдааны зам дагуу төрийн  далбаа барьчихсан Монголчууд хөгжөөн дэмжсэн. Очирсүрэн урагшлаарай гээд л. Төрийн далбаагаа хараад шууд хүч ороод л явчихдаг юм билээ.  Ванкуверын Монголчууд Хаш-Эрдэнэ бид хоёрт зөндөө тусалсан болохоор баярлаж явдаг даа. Би Торинод сонгомол, Ванкуверт тэших төрлөөр уралдсан.

-Сочид Ч.Отгонцэцэг сонгомол төрөлд уралдана. Тэгэхээр гүйлтийн цана сонгомол, тэших гээд ээлжлээд явдаг юм уу?
-Тийм ээ. Олимпийн хоёр техник нь дөрвөн жил тутамд солигдож явдаг.

-Цана, хэрэгслийн хувьд хэр бололцоотой вэ. Торинод гэхэд нүдний шилгүй уралдаж байсан гээд ярилаа шүү дээ?

-Одоо бол цана хэрэгслийн хувьд дутмаг биш больсон. “Фишер”, “Атомик” гээд хамгийн сүүлийн үеийн цана худалдаж аваад л уралддаг. 2005 оны дэлхийн аваргад худалдаж авсан цанаараа гэхэд Торинод уралдсан. Хамгийн гол нь цанандаа биш тосондоо байдаг. Гадаа агаарын хэм -4 хэм байлаа гэхэд цасан дээрх хэм нь -6 хэм байдаг. Гаднах болон цасны хэм, уулын энгэр, сүүдрийн цасыг тааруулж цана дээр тос тавьдаг. Цаныг хэр сайн тосолно тэр хэмжээгээр амжилт нь ахиж байдаг учраас маш чухал.

-Тэгэхээр цана хэрэгсэл биш тосолгооноос амжилт шалтгаалах нь ээ?
-Тийм. Бусад улс оронд тосны лаборатори, мэргэшсэн баг ажиллаж, шинжлэх ухааны хэмжээнд хөгжчихсөн. Манайд бол Дорж багш дасгалжуулагч, цанаа тосолно, эмч, сэтгэлзүйч гээд олон жилийн туршлагаараа бүгдийг хийдэг. Улс орнууд гэхэд цанаа хэрхэн тосолдгоо нууцалдаг байх жишээтэй.

-Хоёр цагаан өвлийн олимп үзчихсэн туршлагатай тамирчны хувьд Сочигийн хоёртоо зөндөө л зүйлийг захиж зөвлөгөө өгсөн байх?
-Холоос хараад зүгээр суугаагүй тусалж дэмжсэн. “Та хоёр анх удаа оролцож байгаа учраас үзэж харах зүйл зөндөө байна. Олимпийн тосгонд үзэж харах зөндөө зүйл бий. Түүнээс тэмцээнд уралдах хүртлээ хол байгаарай ядарна шүү. Интернэтээс хол байгаарай. Уралдсаны дараа л үзэж хараарай” гэж захьсан. Хамгийн гол нь тосоо их анхаараарай. Одоо бол интернэтээр орой болгон холбоотой юмаа асууж зөвлөж байна. Манай хоёр цагийн зөрүү нь гарчихсан, замтайгаа танилцчихсан, бэлтгэлээ базааж байгаа.

-Сочи дуустал хэд хоног нойргүй хонох байх даа?
-Тэгнэ. Цагаан олимп юм хойно нойроо хугаслаад үзнэ дээ.

-Ванкуверын олимпиос ирсний дараахан гэмтлийн улмаас спортоо орхисон байх аа?

-Тийм ээ. Олимпийн эрхийн төлөө дэлхийн аваргад өрсөлдөхөөр Хандгайтад бэлтгэл хийж байгаад унаад босоод иртэл шагайгаа мултлаад хөлний бүдүүн шөрмөс нь зангираад гараад ирчихсэн. Ториногийн олимпиос нэг жилийн дараа Хүслэн хүү минь төрсөн. Арав гаруй жил орон гэр, үр хүүхдээ нөхөртөө даатгачихсан байсан болохоор “Ванкуверт орчихоод спортоо орхиж, сайн гэрийн эзэгтэй, ээж болно” гээд амлачихсан. Гэтэл унаад босоод иртэл хамаг хүсэл мөрөөдөл, амлалт талаар болсон. Цанаар битгий хэл зүгээр ч явж чадахгүй болох нь гэж бодохоос л аймаар санагдаж зөндөө уйлсан. Гэтэл нөхөр болон гэр бүлийнхэн “Чи чадна” гээд дэмжсэн дээ.

-Тийм үү. Би эсрэгээрээ нөхрийг тань одоо боль гэж хэлсэн байх гэж бодож байлаа?
-Үгүй, үгүй. Шууд л хүссэн зорьсноо биелүүл, чи чадна л гээд байсан. Тэгээд хөл гайгүй болгоод дэлхийн аваргад оролцох гэхэд спорт хорооноос “Чи ямар паралимпийн тамирчин биш” гээд зөвшөөрөхгүй, Дорж багшийг загнаад. Рааш дарга болон спорт хорооны дарга нараас намайг явуулж өгөөч гээд гуйгаад л байсан. Сүүлдээ тэмцээнд очоод эрхээ авч чадахгүй бол зардлаа буцаан төлнө гэсэн өргөдөл бичээд явсан. Тэр үед 5-6 сая төгрөг төлнө гэж гарын үсэг зурсан даа. Хамгийн гол нь дэлхийн аваргад оролцох юм бол эрхээ авах болохоор багш бид хоёр зүтгэсэн хэрэг.

-Дэлхийн аварга эхлэхээс хориод хоногийн өмнө гэмтсэн гэхээр яаж уралдсан хэрэг вэ?

-Бүдүүн яс биш жижиг яс хугарч, шагай мултарчихсан байсан. Дэлхийн аваргад очоод эхлээд уралдах замаараа явган явж үзсэн. Хөл эдгээгүй байсан учраас эцсийн мөчид л уралдааны замд гарахдаа цана дээр гарах хэрэгтэй байсан. 1.4 км замыг явган явж судалж, тактикаа боловсруулсан. Өвчтэй болохоороо нэг талын хөл маань тураад өмссөн өмд бараг намирдаг болчихсон байсан. /инээв.сур/ Хүмүүс шавхай, шалбаагтай газар үсрээд л гараад явчихна. Би болохоор аймаар удаан алхаад, шалбааг туулаад л явдаг байлаа. Тэгээд найман цагийн зайтай уух өвчин намдаах эмийг 10, 10 минутын зайтай ууж байгаад л уралдааны замд гарсан. Барианд орохдоо би уйлаад, Дорж багш минь баярлаж гүйгээд л. Гадныхан түрүүлчихсэн биш юундаа уйлдаг байна гээд их гайхсан. Тэр их өвдөлт, хэцүү бэрхшээлийг тэсч олимпийн эрх авсан болохоор Ванкувер надад үнэтэй олдсон.

-Улсын аварга бусад тэмцээнд хааяа оролцож байна уу?
-Үгүй. Ванкуверээс ирээд шууд л нөхөртөө өгсөн амлалтаа биелүүлсэн. Дашрамд хэлэхэд хоёр олимпод оролцсон, спортын амжилт бүхний ар талыг хариуцаж байсан ханьдаа маш их баярлаж явдгаа хэлье. Миний хань “Оюу толгой” компанид хүндийн оператор хийдэг Ариунжаргал гэж залуу бий. Бид хоёр арван жилийн нэг ангийх. Долдугаар ангиасаа үерхээд л гэр бүл болсон. Миний хувьд одоо бол төмөр замын Замын хоёрдугаар ангид ажиллаж байгаа. Эхний есөн жил тамирчин байсан бол сүүлийн гурван жил соёл олон түмний эрхлэгч, биеийн тамирын арга зүйчээр ажиллаж байгаа.  Үүний хажуугаар Монголын цанын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Дорж багшийнхаа туслах хийж байгаа. Гүйлтийн цанын спортоор хичээллэж байгаа хүүхэд багачуудад өөрийн мэддэг чаддаг бүхнээ зориулах болно оо.

-Хэдэн настайдаа цаначин болсон бэ?
-Би чинь Төв аймгийн Заамар сумын Хайлаастын алтны уурхайн хүүхэд. 13 настайдаа спортын мастер Цэцэгмаа багштайгаа таарч, цанын спортод дурлах болсон. Багш гүйгээд бай, бэлтгэлээ хий л гээд байсан. Тэгээд 20 гаруй хоног цанаар гулгаад аймгийн аваргад ороод мөнгө, хүрэл авсан. Сар гаруй бэлтгэл хийгээд улсын аваргад ортол хоёр мөнгөн медаль хүртсэн. Манай ээж “Заамараас эхэлсэн зам чинь замбуулинг тойрох болтугай” гэдэг байсан. Үнэхээр ч замбуулинг тойрч хоёр олимпод оролцсон доо.

-Хааяа цанаар гулгах юмсан, уралдаан тэмцээнд оролцох юмсан гэсэн бодол төрнө биз дээ?
-Тэгэлгүй яахав. Удахгүй Увсын Зүүнговьд цанын улсын аваргатай. Тэр үеэр л очиж сайн гулгаад авна даа. Амралтын өдрүүдэд “Скай ресорт” явж, гэр бүлийнхэнтэйгээ гулгана. Хүүгээ хоёр настай байхад Финляндаас гүйлтийн цана авчирч өгснөөс хойш гулгаж сурсан. Одоо “Скай ресорт”-од очоод цанаар уулын дээрээс л гулгана. “Би Скай ресортод амьдармаар байна” гээд уйлна шүү дээ. Охин маань хоёр настай. Ахынхаа багадсан гүйлтийн цаныг углаад л байгаа. Ээж нь цаначин байсны хувьд хоёр хүүхэд минь үүнийг багаасаа мэдрээд л байна.

-За баярлалаа танд. Олон мундаг шавь нар төрүүлж дараа, дараагийн цагаан олимпод бэлдээрэй. 
-Баярлалаа. Ерөөлөөр болог.

У.Бадамцэцэг

залуу яруу найрагч Б.Болорцэрэн: ГУЧИН НАСТАЙ ХҮҮХЭН ГУЛГУУРАН ДЭЭР СУУСАН ХҮҮХЭД ХОЁР АДИЛХАН…

Өчигдөр
 

BolortserenУран зохиолын хүрээнийхэн дунд “хайрын дууч” хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдөөд байгаа залуу яруу найрагч Б.Болорцэрэнг уншигчидтайгаа уулзуулья. Тэр “Орчлон миний ширээний ном”, “Цагаан бүжиг” хэмээн шүлгийн түүврүүдээ гаргаад байгаа.
-Уучлаарай танайд өглөө эрт ирчихлээ. Найрагч маань өглөөг хэрхэн угтдаг вэ?
-Өглөөний нарыг аз жаргалын тасалбар хэмээн атгаад өврөөс сэрэх охиноо хөтлөөд гүймээр хөөрдөг шинэ өглөө бүхэнд би дуртай. Би аавыгаа дууриагаад их эртэч. 6.30 гээд л босчихдог. Миний сэрэхийг хүлээгээд цонхон дээр минь зэрэгцээд сууж байдаг энэ хэдэн тагтаагаа тэжээхээр яаран босдог. Бас үүрийн зүүд үнэн байгаасай гэж итгэхдээ өглөө бүхнийг яаран угтдаг.
-Хөөрхөн юм аа. “Ээж нь одоохон” гээд, яг л хүнтэй ярьж байгаа юм шиг ?
-Хүний гар царайчилсан энэ тагтаанууд бүгдээрээ миний охид, бас нөхөд байхгүй юу. Миний сэтгэл сүм, миний ээждээ бичсэн шүлэг бүхэн судар байж болно шүү дээ. Би шувуу буцахаар хачин их гунигладаг. Ээжийгээ санаад л тэр байх.Тэгээд л
“Нуурын шувуу бүхэн гандангийнх байдаг ч болоосой
Нулимстай л санагдах ээж минь дэргэд байдаг ч болоосой” гээд бичиж байсан.
-Шүлэг гэснээс таны шүлгэнд гардаг шиг хормойгоо дэрвүүлэн алхмаар хавар цаг ирчихлээ?
-Тийм ээ. Цэцгийн зуныг төрүүлдэг болохоор хаврын дэлхийд би хайртай. Хавар болоод намрыг би хүүхэн улирал гэж боддог. Дурлал мэт энэ хавар дуу аялаад ирж яваа нь улам ч тодхон сонсогдсоор л байна. Хүүхэн бүхэн хааяахан олддог эрх чөлөөндөө хайртай, хаврын салхинд хормойгоо дэрвүүлэн алхах дуртай л байдаг шүү дээ. Би ч бас тэдний нэг. Хүлээж тэвчихгүй л бол хавар ирэхгүй гэж итгэдэг.
-Би л хувьдааа таны гадна төрхөөс гоо үзэсгэлэнг, дотоод сэтгэлээс тань шүлгийн нандин мэдрэмийг хардаг шүү?
-Баярлалаа. Хүүхэн бүхэн л гоё байхыг, гоолиг болохыг хүсдэг. Гэхдээ дотроосоо дэнлүү мэт гэрэлтэх нь хамгийн сайхан. Өглөө гэгээвчээрээ цайны дээж өргөх ээж бүхэн, үдэш ханийхаа хоолыг манцуйлаад тэврэн хүлээх гэргий бүхэн өөрөөсөө гэрэлтэх чулуу мэт эхэмсэг. Би хүүхэн бүхэн ертөнцийг аврахаар төрсөн гэж итгэдэг. “Гоо сайхан ертөнцийг аварна” гэдэг биз дээ.
-Та номдоо хэлэх дуртай үг тань “Зориг шантрахад бурхан дургүй”, таны амраг бол шүлэг гэсэн. Яагаад?
-Харин тийм ээ. Чи байтугай би ч бас гайхаад л байгаа юм.
-Хаврыг болзоогүйгээр төсөөлөх аргагүй. Найрагч бүсгүй маань болзоонд хэр их уригдаж байна?
-Би болор шаахай өмсөөд болзоонд явах дуртай. Тэр шаахай миний тэвчээрийг барсан мэт барихад дургүй, тэр шаахай миний тэнцвэрийг шалгасан мэт томдоход бас дургүй. Таарахгүй болохоор нь уйлдаг, гомдсондоо. Таалагдахгүй болохоор нь тайлчихдаг, баярласандаа. …/инээв/
-Сарнайнд дуртай юу?
-Бэлгийн тухайд би сарнай цэцгэнд тийм ч таалалтай биш. Гоё сайхан ургасныхаа төлөө гомдолтойгоор хамгийн амархан хагдардаг учраас тэр байх. Яг үнэнийг хэлэхэд би томоос том ээмэг, бөгжинд дуртай. Аймаар байна уу?
-Үгүй дээ, харин ч аймаар биш байна. Хундага дарсанд?
-Дургүй гээд хэлчихвэл худалч, дуртай гээд хэлчихвэл… /инээв/. Найз нөхөд, найрагч андуудтайгаа ширээний ард суулгүй л яахав. Гэхдээ дайж болмоор зовлонг дааж чадамгүй сархад гэж байдаг учраас гунисан тунисан үедээ ууя гэж боддоггүй ээ.
-Номонд тань гучин настай хүүхэн гулгууран дээр суусан хүүхэд хоёр адилхан гэж ишлэл байсан?…
Миний “Өөдрөг мөрт” гэдэг шүлэгт
Гучин нас юу юм бэ
Гуниг цуглуулдаг хэн юм бэ
Өтлөх яагаа ч үгүй байхад
Өмнөөс минь шаналдаг хэн бэ? тэр… гээд мөр байдаг. Тэгэхээр би иш татсан ч гэсэн энэ үгтэй яасан ч санаа нийлэхгүй. Харин ч энэ гучин нас чинь урган цэцэглэх нас. Энхрийлэх л хэрэгтэй дээ.
-Говь-Алтайн Г.Нэргүйгийн 
“Охид минь нүүрээ буд нимгэн хувцасла
Олны дунд гоо үзсэглэнтэй бай, бардам бай
Хэн нэгэн чамайг хараад эхнэрээ марттал
Хэтэрхий үзэсгэлэнтэй бай бүсгүй минь …” гээд сайхан шүлэг байдаг. Та хүний нөхөрт таалагдахсан гэж боддог уу?
-Хүний нөхөр гэлгүй хүн бүхэнд л гоё сайхан харагдахсан гэж хүүхэн бүхэн хүсдэг шүү дээ. Тэр тусмаа зөрөөд өнгөрсөн залууд хүртэл муухай харагдахыг ямар ч бүсгүй хүсэхгүй. Түүнийг таньдаг таньдаггүй, эхнэртэй эхнэргүй эсэх нь тийм ч чухал биш учраас. Би ч гэсэн хүний нөхөрт таалагдахсан гэж боддог.
-Тэгвэл түүнийг чинь хартай эхнэр нь хүлээж байгаа даа?
-Хайртай хүн цагаан байхыг л хүсдэг. Харгүй хэн байх билээ. Гэхдээ л хайртай хайргүйг нь мэдэхээр сарнайн дэлбээ таслах, хартай гэргийн гарыг атгахаас эмээдэг. Хар нь хүнийг цайруулж чаддаггүй л байхгүй юу
-Яруу найрагч хүн царай муутай төрдөг юм. Яагаад гэвэл тэдний гоо үзэсгэлэн дотроо байдаг гэдэг. Найрагч хүүхнүүд лав тийм биш ээ?
-Магадгүй, наад шүлгийг чинь их л царай муутай хүн бичсэн байх. Тэгээд л найрагч нөхдөө зөөлчлөн хань татсан байна.
-Номондоо бичсэн шиг танихгүй атлаа таалагдсан эрдээ сэтгэлээ илчилмээр санагддаг уу?
- Би “Цагаан бүжиг” номондоо хүүхэн бүхний хайрыг илчлэхийг хүссэн юм. Болдог болдоггүй, бүтдэг бүтдэггүй бүх л хайр энэ номын хуудас бүхэнд шингэсэн байгаа. Хайр амсаагүй хүн гэж үгүй. Би энэ номоо дурласан зүрх бүхэнд, хүлээсэн итгэл бүхэнд зориулахыг хүссэн юм.
“Хайрандаа шатдаг болохоор хацар минь ягаахан
Халуун залуу болохоор бүжиг минь цагаахан” гээд л эхэлнэ дээ. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ш.Дулмаа багшийн маань “Амьдрал хайр дээр тогтдог” гэж сайхан шүлгээр бүтсэн дуу байдаг. Сүүлийн үед үүнийг гуйвуулаад амьдрал мөнгөн дээр тогтдог гэж ярих болсон. Гэхдээ хайран дээр тогтож буй амьдрал хазайгаад байгаа бол эвүүр нь мөнгө лав биш байх. Тэгшилж түшихийн тулд итгэл бас сэтгэл л хамгийн сайн тулгуур болно доо.
-Таны зүрх сэтгэл яг одоо байх ёстой байрандаа байгаа юу. Аль эсвэл хэн нэгэнд өөрөө түрүүлж өгчихөөд “хулгайд алдчихлаа” гээд гүжирдээд яваа юм биш биз?
-Энэ тохиолдолд алдсан авсан хоёр адилхан л хам хэрэгтнүүд шүү дээ.
-Таны шүлгийн амтанд бүр оюутан байх цагаас тань л орсон. Харин ном тань их удаан “дуншиж” мэндэллээ?
-Тийм үү. Баярлалаа. Нэг л өдөр шүлгүүдээ уншиж байгаад хэвлүүлэх цаг нь иржээ гэж бодсон. Би чинь ойрхон мэндэлсэн хоёр номтой, хол зөрүү настай хоёр хүүхэдтэй хүн шүү.
-Том нь хэдтэй юм бэ?
-Хорьтой
-Юу гэсэн үг вэ. Тэгээр та …
-Үгүй дээ, тоглосон юм. Тэр чинь миний хүү шиг дүү минь байхгүй юу
-Тийм байлгүй дээ. Нээрэн та охинтой гэсэн. Таны “Амьдрах шалтгаан” шүлгийг “Болор цом”наадам дээр сонсоод л мэдсэн?
-Охин минь одоо зургаахан настай, ой ухаандаа зуу зуун мөрөөдөлтэй. Би охиноо хэтэрхий хэрсүү өсчих вий гэхээс дандаа эмээдэг. Охин хүүхэд хэзээд л хэрсүүждэг шүү дээ. Эрийн гарт, эхнэрийн үүрэгт гээд л. Ер нь эмэгтэй хүүхдийг элэг бүтэн жаргалаар дутаалгүй өсгөх л хэрэгтэй байх. Би охиноо эрхлүүлэх дуртай охиндоо бас эрхлэх дуртай. Хожмын нэг өдөр “хайрлаж чадлуу даа, ээжийгээ” гэх харамсахаас охиноо бага боловч хол байлгахыг л хүссэн юм. Б.Энхтуяа эгчийн “Охин үрээ хайрла” шүлгийг сонсохоороо уйлчих гээд байдаг. Тэгээд л охиноо жаахан зэмлэчихээд өөрийгөө баахан буруутгадаг. Миний охин ээждээ “уулнаас өндөр, одноос олон, уснаас гүн, тэнгэрээс том хайртай” гэж дандаа хэлдэг. Хөөрхөн байгаа биз. Өдөр болгон ээждээ хайраа илчилдэг амин үр Ану минь миний амьдрах шалтгаан юм даа.
-“Орчлон миний ширээний ном” түүвэрт тань яг 108 шүлэг багтсан байсан. Хэнд зориулсан юм бэ?
-Тийм үү. Танай тооны багш мундаг хүн байжээ./инээгээд/ Тийм ээ. Би энэ номоо ээжийхээ дурсгалд зориулсан юм. Миний ээж ёстой л бурхны хайлан шиг сайхан хүн байсан. Буянаар базсан их хайранд нь туйлж өссөн болохоор одоо л хачин ихээр санаж байна. Архи дарс амсах нь байтугай амралт зугаалганд ч явж үзээгүй тийм л ээж байсан. Хэзээ нэгэн өдөр хэл үггүй явна гэдгээ мэддэг байсан болохоор үр хүүхдүүдээсээ алхам ч холдох дургүй байсан байх. Би заримдаа ээжийгээ санаад уйлахаараа миний ээж амралтанд аль эсвэл зугаалганд явчихсан гэж бодож тайтгардаг. Ээжтэй байх л хамгийн сайхан. Миний ээждээ бичсэн шүлгэнд
“Намрын шувуудыг буцахад би замын зардлыг нь даадаг
Надад тэд ээжээс минь захидал авчрахыг хүлээдэг…”
гэж мөр бий. Манай найзууд үүнийг уншчихаад “Болороо ёстой баян шүү.За за би зардлыг чинь даачихъя гээд л. Энэ жил хэдэн төгрөгөөр шувуудаа буцаасан бэ, жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа биз дээ” гээд надаар баахан тоглодог. Эргээд бодоход ээжийхээ төлөө шүлэг бичихээс өөр юу ч хийж чадаагүй л буцаачихсан байна. Сайн ээжээс төрсөн хүн муу явах учиргүй гэж боддог. Харин сайхан амьдарч чадвал тэр л ээжийгээ баярлуулсантай тэнцэх байх гэж итгэдэг. Би ээжийгээ бас охиноо ярих даанч их дуртай. Зөндөө их яричихлаа.
-Танд хичнээн их хайртайгаа учирлаад гуйж суусан тэр нэг залууг би мэднэ?
-Юу билээ. Сайн санахгүй байх чинь . Чи таньдаг юм чинь надтай дараа танилцуулаарай./инээв/
-Анхны хайр бүтддэггүй гэдэг?
-Хүн бүхэн л анхны хайраа амьдрал болгохыг хүсдэг. Анхны хайр амьдрал болдоггүй гэсэн энэ үгтэй эвлэрч чаддаггүй үе надад зөндөө байсан. Гэхдээ л энэ амьдралыг хүн бүхэн эвлэрч л туулах жамтай. Хагацаж чадсан шигээ мартаж болдоггүй нэг тийм гэгээн дурсамж бол анхны хайр. Энэ хайрыг мартахад хүргэх цорын ганц зүйл бол үхэл байх. Үхсэний минь маргааш миний үзэж чадаагүй өглөөний нар л “энэ охин анхны хайраа мартсан шүү” гэж зарладаг байх. Аймаар ч юм шиг, гэхдээ л үнэн. Зовлон жаргалаасаа хөнгөхөн шүү дээ.
-Та их эрхэмсэг атлаа энгийн, даруу юм аа. Би хараад л мэдэрсэн?
-Эрхэмсэг байна гэдэг даанч амархан. Энэ чинь бүсгүй бүхэнд л байдаг чанар. Би энгийн байхсан гэж хүсдэг. Эр нөхрийнхөө тэвэрт энгэрийн гоёл шиг гэрэлтэх хүүхэн бүхэн л энгийн сайхан харагддаг. Мэдээж хүүхэн л юм чинь гоёж гангалахыг хүсэлгүй л яахав. Гэхдээ миний өнөөдрийн гоёл залуу нас минь. Харин үхтлээ хайрлах гоёл маань миний охин, миний шүлгүүд.
-Та шүлгийн санаагаа юунаас олдог вэ?
-Шүлгийн санаа олно гэдэг шүлэг бичихээс хэцүү. Би хүмүүсийн яриаг сонсох дуртай. Найрагчдыг онгодоороо шүлэг бичдэг гэж ярьдаг ч санааг бол өөрсдөө л хайж олдог. Би энд тэнд явж байгаад шүлгийн санаа олохоороо утсан дээрээ бичээд хадгалчихдаг. Харин манай найзууд тэрийг нэг их мэддэггүй болохоороо “чи хэнтэй ийм их мессэж бичдэг юм бэ” гээд хардаад байдаг юм. Тийм болохоор утсаа гээчихээрээ утсандаа ч, дугаартаа ч харамсдаггүй. Харин шүлгийн санаа гээд хадгалсан бүхэн минь олсон хүнд галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл мэт боловч миний хувьд даанч хайран. Яг одоо устгаж байгаа даа гээд бодохоор нойр ч хүрдэггүй.
-Хэвлүүлж амжаагүй ном байгаа л байх даа?
-Мэдээж залуу хүний хувиар хийж бүтээх хүсэлдээ дэнлүү мэт л гэрэлтэж явна. Одоогоор хэвлүүлэхэд бэлэн болсон “Санааны шуудан”, “Янжуурын цэнхэр нулимс” нэртэй хоёр ч ном байна. Болж өгвөл энэ хавартаа багтаад “Сонсох цонх” нэртэй дан хайрын шүлгүүдээс бүтсэн яруу найргийн цомгоо хэвлүүлнэ дээ. Санаж явбал бүтнэ сажилж явбал хүрнэ гэдэг дээ. Нэг үеээ бодоход хүмүүс ном ихээр уншдаг болж. Номын дэлгүүрүүд номоор бас хүнээр дүүрэн байх сайхан санагддаг. Энэ нийгэм хийгээд хүний оюун санаа элэг бүтэн байгаагийн тодхон жишээ болов уу. Би Монголын хоймор нутаг Хөвсгөлд төрж өссөн. Хөвсгөлчүүд гэдэг хүн чанарыхаа хаяаг дэрлэсэн хүнлэг сэтгэлийхээ заяаг түшсэн сайхан ард түмэн. Энэ далимд миний уран бүтээлийг ивээн тэтгэж олны хүртээл болгоход дэмжлэг үзүүлсэн “Автобус III” компанийн захирал, нутгийн ах П.Дэлгэрнаран болон “Хөвсгөл нэг үе клуб”-ын хамт олондоо, найзууддаа бүгдэд нь танай сониноор дамжуулан баярлалаа гэж хэлье.

Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

http://tovchoo.mn/7601

“Болор цом”-ын эзэн, яруу найрагч Л.Моломжамц: Нүүдэлчдийн гайхам ахуйгаас үлдэж буй үнэ цэнэ миний дотор нуугдаж байдаг

 
“Болор цом-31″ наад­мын тэргүүн шаг­нал хүртсэн яруу най­рагч Лхагвасүрэнгийн Моломжамцтай уулзаж ярилцлаа.

-Юуны өмнө “Болор цом” наадмын тэргүүн шагнал хүртсэнд баяр хүргэе. Тэргүүн байрын шагнал хүртчихээд их гүн утга бүхий сайхан үг хэлнэ билээ? 

-Баярлалаа. Өндөр гэгээний мэлмий оршсон, үе үеийн цэцэн билэгт яруу найрагч, зохиолчид төрсөн өврийн хангай нутгийнхаа тэнгэр дор “Болор цом”-ын хүндтэй байр эзэлсэндээ үнэхээр баяртай байна. Манай нутгаас өмнө нь анх Д.Пүрэвдорж гуай “Болор цом”-ын эзэн болсноос хойш яруу найрагч Б.Ичин­хорлоо хоёронтоо уг цомыг хүртээд байсан.

-Та “Болор цом” наа­дамд өмнө нь айргийн гуравт давхиж байсан. Тэр чинь 2005 оны үе байх. Харин түүнээс хойш оролцоогүй дээ. Яагаад оролцоогүй юм бол ? 

-Анх 1999 оны “Болор цом” наадамд их сургуу­лийн хоёрдугаар курсийн оюутан байхдаа шүлгээ уншиж байлаа. Бүх оюутны яруу найргийн наадмаас шалгарч эрх аваад оролцож байсан тэр үе санаанд тодхон байна. Түүнээс хойш хамгийн сүүлд 2005 оноос хойш шүлгээ тайзан дээр уншилгүй тодорхой цаг хугацааг үджээ. Энэ хугацаанд бүтээлүүдээ хэвлүүлж байсан. Харин тайзан дээр уншихын тухайд бол цааргалж, хойш сууж ирсэн минь үнэн юм. Бүтээлээ хэвлүүлчихээд явж байх нь, тодорхой бүтээл биччихээд сууж байхад миний хувьд илүү мэдрэмж, амттай санагдсан биз ээ.

-”Болор цом”-ын шүлгүүдийг чинь, ялангуяа сүүлийн шатанд уншсан шүлгийн талаар уншигч олон сонирхож байгаа нь мэдээж?

-2008 оноос хойш бичиж басхүү ном болгохыг эрмэлзсэн бүтээлүүдээсээ сонгож уншсан. “Хэзээ ба хожмыг өгүүлэх Зангирмал үгс” нэртэй шүлгээ уншсан. Энэ шүлгээ өнгөрсөн зун, намрын заагт бичиж суусан байх юм. Шүлэг, яруу найраг өөрөө уншигч түмэнтэйгээ ойр байх тэр мэдрэмж бололцоог ямар нэг утгаараа энэ сайхан наадам олгож ирсэн гэж үздэг. Үүнд эл наадмын үнэ цэнэ оршин байдаг болов уу.

-Ингэхэд утга зохиолын багш нар хийгээд, сургууль соёлын мөр хөөсөн тухайгаа ярихгүй юу. Таны уран зохиолын багш Сорогдогийн Энхбаяр гэж уран зохиолын онол, шүүмжлэлийн их хүн бий? 

-1998 онд Өвөрхангай аймгийн Сант сумын 10 жилийн сургуулийг төгссөн. Намайг уран зохиол, шүлэг яруу найрагт анх хөтөлсөн багш маань Т.Өлзийтогтох гэж хүн байдаг. Энэ багшийгаа их хүндэтгэж явдаг. Нутгийн Д.Лхагваа гэж ах маань бас намайг шүлэг найрагт их хөглөж хөтөлсөн байдаг юм.

Анх зургадугаар ангид байхдаа “Мөрөн гол” гэж анхныхаа шүлгийг бичиж байсан. Хожим бодоход их учир бэлэгшээлтэй, зөн совинтой мөр холбож байжээ. МУБИС-ийн Монгол судлалын сургууль, Утга зохиолын ажилтан-сэтгүүлчийн ангид суралцах боломж маань өнөөдөрт намайг хөтөлж ирсэн. С.Энхбаяр багш маань надад уран зохиолын түүх, онол, аргыг заасан байдаг. Басхүү уран зохиолын сэдвээр баг­шийнхаа удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. Энэ их хүний лекцийг сонссон минь их азтай. МУБИС-ийнхаа Ц.Өнөрбаяр, Д.Оюунбадрах, Ш.Гүндалай, Ж.Батбаатар, Л.Хөвсгөл гээд эрдэмтэн багш нарынхаа шавь болсондоо ямагт бахархаж явдаг.

-Л.Моломжамц най­рагчийн хувьд “Өдрийн сонин”-ы гал тогоонд ажиллаж уран бүтээлээ туурвиж байсан. Бид бүхэн баяртай байна. Хэд хэдэн сайхан нийтлэл бичиж билээ. Тэр тухай мөн л асуулгүй өнгөрч болохгүй нь. Ингэхэд манайхан л жил дараалж аваад байна уу даа? 

-Үнэхээр тийм сайхан тохиол байна шүү. “Өдрийн сонин”-ы сэтгүүлчээр ажиллаж байсан өдрүүд маань миний амьдралд их зүйлийг өгсөн, сайхан санагддаг. “Нүүдэлчдийн яруу найргийн сүүлчийн гэрэлт аялгуу”, “Хөх өвснөө тодрон асах монгол яруу найргийн гэрэлт чулууд” гэсэн нийтлэлүүд бичиж байсан минь сонины үдээсэнд, цаг хугацааны нэг гэрэлт хуудас болон үлджээ. Монголын өдөр тутмын хамгийн том сонинд ажиллаж байсандаа, сэтгүүлчийн үзэг барьж суусан минь надад олдсон аз завшаан юм аа.

-Таны “Нүүдэлчин сэт­гэлийн бадгууд”, “Дөрвөн цагийн мемори” гээд сайхан бүтээлүүд бий. Эдгээр бүтээлүүдийн өм­нөтгөлийг Цэнд-Аюушийн Буянзаяа найрагч тун өвөрмөц, жинхэнэ яруу найргийн бүтээлүүд хэ­мээн үнэлж байлаа. Ер нь таны сэтгэлгээний онцлог, яруу найргийн мөн чанар тань юу вэ? 

-Яруу найргийг хүнд зөвхөн онгод өгдөг, хэн онгодтой нь бичиж туурвидаг мэт бодол нийтийг хамарч байдаг. Үгийн урлаг өөрөө онолтой, түүхтэй хэдэн зуун мянганаар бүтэж, шинэчлэгдэж, түүхэндээ үе үеийн туурвилаа үлдээж ирсэн. Энэ бол хэн хүний тухай яриа биш. Тэгэхээр үгийн урлаг өөрөө, уран зохиол өөрөө онгод авьяас, онол, түүхийн гайхамшигт хүрээлэл, тухайн авьяастны мэдрэмж бодлын дунд сая жинхэнэ бүтээгддэг гэдэг нь гарцаагүй. Энэ цаг үед уран зохиол, тэр дундаа монгол уран зохиолын хөгжлийг зөв харж, зөв үнэлж, зөв зам чигийг гаргаж явах тийм ховор хүмүүсийн нэг бол Ц.Буянзаяа зохиолчийг гэж хэлнэ байх.

Монголын уран зохиолд гайхалтай шинэчлэлийн салхийг 1990-ээд оныхон хийсэн гэдэг нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам улам тодрох биз ээ. Үүнд Г.Аюурзана, Б.Галсансүх, Ц.Буянзаяа, Л.Өл­зийтөгс гээд сэтгэлгээний туг болсон уран бүтээлчид, А.Эрдэнэ-Очир, Ц.Бавуудорж, Г.Мөнхцэцэг гээд уламжлал, шинэчлэлийг хослуулсан маш олон зохиолч, яруу найрагчийг нэрлэж болно. Миний хувьд өөрийн бүтээлийг тодорхойлох нь, тийм, ийм гэх нэг бодлын зохимжгүй хэрэг байх. Монгол яруу найраг, нүүдэлчдийн гайхам ахуйг санагалзах, тэр бүхнээс үлдэж буй бүхний үнэ цэнийг дээдлэх, шаналал, зовнил харин ямагт дотор минь нуугдаж явдаг юм шиг. Шүлэг, яруу найраг нь сэтгэлээс эхлэн бүтэх үгийн гайхамшигт урлаг юм.

-Төрж өссөн нутаг, Сан­тынхаа тухай “Дөрвөн цагийн мемори” номдоо та их гайхалтай, сэтгэл хөд­лөм дүрслэлүүдийг бичсэн байдаг. Нэг дөрвөн мөртөө сонгож хэлээч гэвэл?  

-Тийм сумын төв, суурин ахуйд амьдралын минь тодорхой хуга­цааг элээсэн болоод тэр биз ээ. “Сантын цоморлиг” гээд өөрөө ч бас хааяа харж унших, өөрийгөө сэрээх дуртай шүлэг бий.

...Дотуур байрны цагаан тоосго бүрийг сугалж, бас буцааж өрж үзнэ

Дотор сэтгэлд минь багын дурсамж хөвөрнө

Хүүхэд нь тарчихсан дотуур байр уйтгарт автсан зуны эхэн сарын арван тавны үдэш

Хөдөө талаас цэцэгсийн үнэр анхилж, морьдын үүрсээ дуулдана …Ийм л мэдрэмжүүд, бас уянга, ахуйн худалгүй үнэнийг тунгааж бичихийг эрмэлзэж байжээ.

-1990-ээд оныхон гэж тодотгол уран зохиолд нэгэнт үлджээ. Түүнээс хойш ямар тодотголтой цаг үе уран зохиолд байх нь вэ. Таны бодлоор? 

-Цаг үе бүхнийг төрүүлдэг биз ээ. Манай үеийн залуучууд, утга зохиолд шимтэгчид бол яах аргагүй шинэ мянганы эхээр утга, уран зохиолд орж ирсэн байдаг. Тодорхой хэмжээнд уран бүтээлээ туурвиж, олз омогтой явна. Ер нь өмнөх цаг үеэ хүндэтгэнэ гэдэг маань уран зохиолын уламжлал, шинэчлэлийг давхар агуулгаараа хөндөж байдаг.

-Өнөө жилийн наадмын онцлогийг та хэрхэн дүгнэв. Бусад найрагчдаас хэн хүчтэй өрсөлдөгч байв. Наадмын өмнө хэд хэдэн найрагчдын нэрс дуулдаад байсан. Тэр тухайд?

-”Болор цом” наадмын таамаг мэдээж үүсдэг. Оролцож байгаа бүх найрагч л мэдээж өрсөлдөгчид шүү дээ. Манай үеийн Ц.Эр­дэнэбаатар, П.Нямлхагва, Л.Ган­зул, Б.Батсайхан, Б.Болорцэрэн, Б.Чулуунцэцэг гээд олон сайн яруу найрагчид маань оролцож өрсөлдлөө. О.Цэнд-Аюуш, Д.Өсөх-Эрдэнэ гээд мөн дүү яруу найрагчид шүлгээ уншиж өр­сөлдөж байна. Энэ жилийн хувьд уншиж байгаа яруу найрагчид шүлэг бүтээлийн сэтгэлгээний хувьд тодорхой хэмжээнд өнгө нь өөр л байсан болов уу даа.

-Ойрын үед уран бүтээлийн хувьд ямар зүстэй бүтээл гаргах гэж байна вэ?

-Сүүлийн зургаан жилийн хугацаанд бичиж үзэглэсэн шүлгүүдээ эмхэтгэж “Зангирмал үгс” гэсэн нэр, зүстэй номоо уншигчиддаа барих бодолтой яваа. Мөн үргэлжилсэн үгийн богино хэлбэрийн бүтээлүүд ч бий.

Н.ГАНТУЛГА

Эх сурвалж: “ӨДРИЙН СОНИН”


Хэзээ ба хожмыг өгүүлэх зангирмал үгс
Хорвоо дээр би ирж байснаа ч санах шиг алсад тэмүүлэн буйгаа ч тунгаах шиг
Хувьхан заяа тэнгэрээс тольдон намрын бороо цонхны цаана ч бас Сантын минь талд ч хөшиглөж байх шиг
Хорин жилийн тэртээд үлдсэн, аль эсвэл намайг үлдээсэн эмгийн минь дуу ч сэтгэлд хүүрнэн байх шиг
Хоног өдрүүдийг туулсан залуугийн мөр, шаргалхан хавтаст ном дотор биед минь сэрчигнэн буйг ч хуудас хуудсаар нь уншиж суунам

Зүсэрч байгаа бороо өнөөх л миний дотор буй гэнэхэн насны минь бүлэг дурдатгалууд
Хэдэн мянган үсэгний цаана нуугдах багын амрагийн дуртмал царай, зангирмал үгс, уйлсан нулимс
Зүйлийн хорвоод төөрүүлсэн олон зам, түүний дундаас миний олж чадсанаа гайхах нэг л үнэн бодомж
Хэзээ ба хожим дахин олоход хэтийдсэн бүдэг дэнлүүт үдшүүдээ ч гайхан бахдаж байна

Энэ миний дотор буй тэр л хуудсууд зарим нь их тод, зарим нь хэт бүдэг, урсаж балартсан
Энэ намрыг л ганцхан давж чадаад үгүйрэн хийсч одох нь их юм
Энэ миний сэтгэлд буй сүүлчийнхээ хүчээр тодроод сарнин урсаж буй дурсамж бүхнээ би
Эцэнгэр намрын бороот салхи, тогоруудын гэрэлт хүзүүнд зүүн уйтгарлан үлдэж буйгаа ч ойлгох юм

Миний дотор шувуу шиг бууж ааль юугаа дэлгэсэн мартагдахын аргагүй хонгорхон охинд ч
Миний багадаа унадаг байсан хайртай хүлгийн минь тунгалаг нүдэнд ч
Дэндүү багад минь одсон ч энхрий дотно хайрлан ширтдэг байсан ээжийн минь хөрөгт ч
Хэзээ ба хожим дахин ингэж учрахгүйн тулд л би зүүгдэн уймардаг ч байж болох юм

Этгээд намрын бороо цонхон цаана сэтгэл уйлан элэглэвч,
Эгэл нандин дурсамж дурсамж бүхнийг минь салхиaраа хийсгэн үгүйрүүлэвч
Эх нутгийн минь аглагт хэвтэх норсон чулуудын болор гэрэл бүхэн цугаар
Хэзээ ба хожмын минь зүгт уйтгарлашгүйн хүчээр сацарнам бусуу даа.

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.