• Categories

  • Traffic

Зураач Ж.ТОЛГАУ:Тод өнгө бол миний амьдралыг харах өнцөг, дотоод сэтгэлийн илэрхийлэл

Зураач Ж.Толгау хүүхэд байхаасаа зураг зурж, Япон, Швед, Чех, Орос, Монгол зэрэг орны хүүхдийн уран зургийн уралдаанд амжилттай оролцон түрүүлж байжээ. 1992 онд “Миний ертөнц” нэртэй 300 метрийн урттай зураг зурж, “Монголын Гиннес”-т бүртгүүлсэн гэдэг. Тэрбээр бүтээлээрээ “Сэтгэх”, “Сэтгэх 2” үзэсгэлэн гаргаж, олны хүртээл болгосон. Түүний Толгау хэмээх нэр “Сэтгэх” гэсэн утгатай тул үзэсгэлэнгээ ийн нэрлэжээ. Зураач залуугийн бүтээлд гуниг төрүүлэх зураг байдаггүй нь хүмүүсийн сонирхлыг ихэд татдаг.

Төрийн шагналт, зураач Ц.Цэгмэд “Ж.Толгаугийн бүтээлүүдийг ажиглахад тэнгэрийн цаглашгүй орчлонг бүжиг мэт хүүрнэж, бүсгүй хүний дүрээр зөншдөг нь юутай гайхалтай. Өвөрмөц сэтгэхүйтэй, төсөөлөн харснаа хурц, тод өнгөөр дүрслэн илэрхийлдэг нь Монголын авангард урлаг гэмээр. Өөрөөсөө байнга шинийг эрэлхийлж, бүтээлдээ сэтгэлгээний өвөрмөц онцлогийг харуулдгаараа дахин давтагдашгүй байдаг. Энэ нь түүний дотоод ертөнцийг илэрхийлсэн философи болой” хэмээн дүгнэж хэлсэн удаатай. Тэрбээр зураачидтай хамтарсан үзэсгэлэнгээ эх орондоо төдийгүй Дубай, БНСУ, Казахстан зэрэг оронд гаргасан авьяаслаг уран бүтээлч.

-Таны бүтээлүүдэд хурц, тод өнгө давамгайлах юм аа?

-Цаг хугацаа, ямар нэгэн сэдэвт баригдахгүйгээр бүтээлээ туурвидаг хүмүүс бол зураачид. Би дотоод ертөнц өө чагнах дуртай. Шинийг эрэлхийлж, хэн нэгний хийгээгүй, олж хараагүй зүйлийг бүтээлдээ тусгах гэж зорьдог. Хурц, тод өнгө бол миний амьдралыг харах өнцөг. Зураач хүний бүтээлийн сэдэв байнга хувьсан өөрчлөгддөг. Зарим зураг сэтгэлийн эмоци гаргаж, эрч хүчтэй ажиллахыг шаарддаг. Тийм үед бийр, будаг амилуулж, тэр даруй зурж дуусгах хэрэгтэй болдог.

-Өнгөрсөн намар Та “Сэтгэх 2” үзэсгэлэн гаргасан. Түүнээс хойш шинээр зураг зурж, урлангаа баяжуулав уу?

-Үзэсгэлэнгээ гаргаснаас хойш зүгээр суусангүй. 2015 онд шинэ бүтээл үүдээр үзэсгэлэн гаргахаар төлөвлөсөн. Өөрийгөө хөгжүүлж, бас бүтээлээ баяжуулахын тулд эрэл хайгуул хийлээ. Сэтгэлд шинэ санаа орсон үед урландаа өнжих дуртай. Би зун, намрын улиралд бүтээл дээрээ шаргуу ажилладаг. Хүмүүс зураачдын ажлыг хөнгөн гэж ойлгох юм. Хэдэн зураг зурчихаад, хөдөө амарч ирээд, үзэсгэлэн гаргаж болно шүү дээ гэдэг. Бүтээлийн сэдэв өнгө, дүртэйгээ сэтгэлд буучихсан үед зураач хүн өөрийгөө хурдны морь шиг сойдог. Хорин зураг зурчихлаа, одоо үзэсгэлэн гаргая гэж тоо гүйцээж буй мэт зурдаг бол сайн бүтээл гараас гарахгүй. Заримдаа дутуу юм шиг санагдсан зураг нэмж зурахааргүй, гүйцэд зурлаа гэж бодсон бүтээл дахиж зурахыг шаарддаг тохиолдол бий. Зураач хүн өөрийнхөө бүтээлд хэзээ ч сэтгэл ханадаггүй юм. Сэтгэлзүйд нь цаг хугацаа, улирлын байдал их нөлөөлдөг. Уран бүтээлчид намар бүтээлээ толилуулах сонирхолтой. Улирлаа дагаад бүтээлийн чанар сайжирдаг болохоор намар гаргасан үзэсгэлэн үзэгчдээр дүүрэн байдаг. Энэ үед хүмүүсийн ажил жигдэрч, аливаа зүйлд анхаарлаа төвлөрүүлж чаддаг.

-Таны нэр сэтгэх гэсэн утгатай байх аа. Аав, ээж тань яагаад ийм нэр өгсөн талаараа хэлсэн үү?

-Цаг хугацаа өнгөрөх тусам нэрийнхээ утга учрыг улам мэдрэх боллоо. Хүүхэд байхдаа ааваасаа нэрийнхээ утга учрын тухай их асуудаг байж билээ. Ахыг маань Ойлан, эгчийг минь Бахадгүл гэдэг. Утгачилбал бодох, аз жаргалын цэцэг гэсэн үг. Аав мaaнь бидний нэрийг хооронд нь уялдуулан холбож, бодож, сэтгэвэл аз жаргал явна гэсэн утгаар өгсөн юм билээ. Бид гурвуулаа уран зураг зурдаг. Уран бүтээлч хүнд хамгийн тохирох үг бол бодох, сэтгэх. Бодохгүй, сэтгэхгүйгээр бүтээл төрөхгүй.

-Та дотоод ертөнцтэйгөө хэр их зөрчилддөг вэ?

-Өнгө хүний сэтгэлзүйд хүчтэй нөл өөлдөг болохоор үүгээр төлөөлж, өөрийн үзэл бодол, хүсэл тэмүүлэл, зорилго эрмэлзлээ гаргадаг. Энэ утгаар яривал тод өнгө миний дотоод ертөнц, сэтгэлийг илэрхийлдэг. Энгийн, жирийн амьдралаас ч зураач хүн зургийнхаа санаа, сэдэв, дүр, өнгийг олж хардаг. Дотоод ертөнцтэйг өө байнга зөрчилдөж, өөрийгөө чамлана, бас шүүмжилж, сорино. Тэр хэрээрээ цаг хугацаа, орон зайд баригдахыг хүсдэгг үй. Дураараа, эрх чөлөөтэй байхыг эрхэмлэдэг.

-Үзэсгэлэнд тавигдсан бүтээл дунд чинь “Бэлэг” нэртэй ганц хөрөг зураг байсан нь олны сонирхлыг татсан. Эхнэрээ баярлуулах сюрприз байсан уу?

-Тийм ээ. Миний эхнэрийг Э.Долгорсүрэн гэдэг. Эдийн засагч мэргэжилтэй. Би зураачдын зурсан хөрөг зургийг харчихаад эхнэрээ зурах юмсан гэж боддог байлаа. Модерн, абстракт урсгалаар зурдаг надад хөрөг зурна гэдэг огт төсөөлөгдөхгүй ертөнц шиг санагдсан. Инженер мэргэжилтэй хүнийг урлагийн тайзан дээр гаргаад дуул гэж тулгаж байгаагаас ялгаагүй шүү дээ. Хөрөг дагнаж зурдаг зураачийн дэргэд бол төгс бүтээл болоогүй л байх. Үзэсгэлэн гаргахдаа “Бэлэг” зургаа хэнд ч хэлэлгүй тавьсан. Эхнэр минь өөрийнхөө хөргийг харчихаад их гайхсан шүү.

-Аав тань хөөмөл урлалаар бүтээл туурвидаг байсан гэл үү?

-Төмөр дээр тусгай зориулалтын багаж материал ашиглан наад, цаад талаас нь цохиж дүрс товойлгон бүтээх урлагийг хөөмөл гэдэг юм. Энэ төрлөөр бүтээл урладаг хүмүүсийн дунд аав маань тэрг үүлдэг байлаа. Хөөмөл урлалаар аавын хэмжээнд хүртэл бүтээл урласан хүнийг одоогоор олж хараагүй. Аав Гүрж рүү томилолтоор явахдаа хөөмөл урлалын техник, технологийг сонирхож судалсан юм билээ. Байгалиас заяасан ухаан, урлагийн мэдрэмжээ зөв хөгжүүлж, төмөр дээр бодол санаагаа буулган, уран сайхны хэлбэрээр илэрхийлж болдог юм гэдгийг бүтээлээрээ харуулж, Монголд энэ төрлийн урлалыг хөгжүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулсан. Аав амьдралынхаа сүүлийн 20 жилийг философийн гүн ухаан судлахад зориулсан. Амьдралын утга учир, дэлхийн ертөнцийн зүй тогтол, нийгмийн хөгжил, орчин, цаг хугацаа хүний амьдралд хэрхэн нөлөөлж ирсэн, хүн яаж амьдарвал урт наслах вэ, хүнд эдгэрэхгүй өвчин гэж байдаг уу, эмчилгээ хийлгэсэн ч өвчин ужгиран хүндэрдэг нь юутай холбоотой вэ гэх мэтчилэн олон зүйлийг өргөн хүрээтэй судалж, учгийг нь тайлах гэж эрдэмтэдтэй сонирхолтой яриа өрнүүлдэг байв. Казахстаны эрдэмтэн, судлаачид аавын дэвшүүлж буй санаа бодлыг дэмжин, академидаа гиш үүнээр элсүүлж, академич цол олгосон. Хүмүүсийг архи, тамхины эсрэг байлгахын тулд олон талын судалгаа хийсэн дээ.

Эцэст нь архины сав, тамхины хайрцаг, савлагаа, реклам нь хүний харц, анхаарлыг татахуйц гоё хийгдэж байгаад хамаг учир байна. Өсвөр насны хүүхдүүд шошго, савлагаа, хайрцагны үзэмж, загварт нь татагдаж тамхи татах, архи уух сонирхолтой болж буйг аав анзаарч, ажигласан байв. Тиймээс архи, тамхины үнийг нэмж, өндөр татвар тавих бус сонирхлыг нь татахааргүй энгийн савлагаатай байлгах хэрэгтэй. Хүмүүс усан найрлагатай эм уух дургүй байдагтай адил харц тогтож тусахааргүй шил, сав сонгох хэрэгтэй гэдэг санааг хүртэл дэвшүүлсэн. Энэ санаагаа хэрхэн хэрэгжиж болохыг туршихаар 1999 онд Уран зургийн галерейд үзэсгэлэн гаргасан. Хананы нэг талд усан эмний шилэнд архи, хүний сонирхол татахааргүй хайрцганд тамхи хийж, нөгөө талд нь чамин сав, хайрцагтай архи, тамхи тавихад үзэсгэлэн үзэхээр ирсэн хүмүүс гоё савтай архи, хайрцагтай тамхийг илүү сонирхож байсан. Аавын гаргасан үзэсгэлэнг Ерөнхийлөгч асан баримлаар бүтээл урладаг байлаа.

-Сийлбэр, баримал урлалыг аав тань хэзээнээс сонирхож эхэлсэн юм бэ?

-Аав залуудаа үхрийн эвэр дээр сийлбэр сийлж, гар урлалынхаа гарааг эхэлсэн гэдэг. Аавын урласан баримал Улаанбаатар хотод олон бий. Бидний зурсан зургийг хараад шүүмжилнэ. Уран зургийн ямар урсгал, төрл өөр зурах талаар зөвлөгөө өгч, чигл үүлдэг байв. Хүүхд үүдийнхээ хүсэл, мөр өөдлийг дэмжиж, бийр, харандаа, будгаар хангадаг байлаа. Одоо бодоход аав минь алсыг харж, тал шиг сэтгэдэг хүн байжээ.

-Урлангаас чинь сийлбэрийн бүтээлүүд олж харлаа. Та сийлсэн үү?

-Бид аавтайгаа хамтарч, сийлбэрийн бүтээл нэг хэсэг сонирхож урласан. Аавд уран бүтээлээ тухтай хийхэд хотжилт тээртэй санагдсан тул XIII хорооллын байраа зарж, Хандгайтад суурьшихаар нүүсэн. Манайхыг хотоос гарч явахыг хараад хүм үүс их гайхаж байлаа. Аав бидэнтэй хамт байгалийн нам гүм орчинд зураг зурж, сийлбэр хийдэг байв. Бид 1996-1999 он хүртэл урласан сийлбэр, баримлын бүтээлээрээ 2000 онд томоохон үзэсгэлэн гаргасан. Модоор маш олон баг урласан. Монголын ястан, үндэстнүүдийн дунд янз бүрийн дүр төрхтэй хүмүүс байдаг гэдгийг багаар харуулахаар зорьсон. Урласан бүтээл үүдээ ах дүүс, найз нөх өд, ойр дотныхоо хүмүүст бэлэг, дурсгал болгож өгсөөр байгаад цөөрсөн дөө. Аав сийлбэр, баримал, хөөмөл урлал, уран зураг гээд бидний авьяасыг тал бүрээр нь хөгжүүлэхийг хичээсэн. Бид уран зураг руу анхаарал хандуулж, сийлбэр, баримлын урлалаас аажмаар холдож, хөндийрсөн .

-Уран зургаас гадна Та түүхэн сэдэвтэй зураг сонирхож зурдаг бололтой?

-Сүүлийн үед XIII зууны үеийн аж амьдрал, ёс заншлыг судалж, тэр үеийн түүх өгүүлсэн зураг зурж байна. Тухайлбал, “Нутгийн зүг” зурагт монголчууд дайлаар мордож, ялалт байгуулаад эх нутгийнхаа зүг омог бардам баяртай явааг зурсан. Бүтээлээ өвөрмөц болгохын тулд муутуу цаас сонгож, тусгай технологид оруулан, эртний булш, малтлагаас олдсон олдвор мэт харагдахаар зурахыг хичээлээ. Зураачдад хэн нэгний бүтээлийг хуулбарлаж дуурайхгүй, ямагт анхдагч байхыг эрмэлздэг бичигдээгүй хууль үйлчилдэг. Тиймээс түүх өгүүлсэн бүтээлдээ тэр үеийн хүмүүсийн соёл, аж амьдралын өвөрмөц зан үйл, хэрэглэж байсан эд зүйл, хувцас хэрэглэлийг судалж тусгадаг. Товчхон хэлбэл Марзан Шаравын зурсан “Монголын нэг өдөр” бүтээлийн өмнөх үе рүү өнгийж, тэр үеийн амьдрал ахуйг сэтгэлдээ төсөөлж, баяжуулж зурсан. Бүтээлээ эртний Могул үеийн зураг гэж нэрлэж байгаа. Могул зураг зурж байхдаа модерн, абстракт зургийн тухай нэг хэсэгтээ л боддоггүй.

-Бүтээлүүдээс чинь “Үнэн” хэмээх зураг сонирхлыг минь их татлаа. Ямар учиртай ингэж нэрлэсэн юм бэ?

-Надаас энэ зураг авьяас, мэдрэмж, ухаан их шаардсан болохоор яаж зурах вэ гэж их бодсон. Хүний нүд, харц олон зүйлийг илэрхийлдэг. Хүний харцыг хүртэл хуурч чадаж байгаа нийгэмд бид амьдарч байна шүү гэдгийг энэ бүтээлээр сануулсан юм.

-“Амар амгалан” хэмээх зургийнхаа санааг хэрхэн олсон тухайгаа сонирхуулж яриач?

-Нүргээнт дуу чимээ,олны хөл хөдөлгөөн, уур бухимдал, стресс хүнийг их ядраадаг. Тиймээс амар амгаланг нийгмийн амьдралаас бус өөрөөсөө эрж, хай. Тайтгарал, тайвшрал таны дотоод ертөнц өд байгаа гэсэн санааг “Амар амгалан” зургаараа илэрхийлж харуулсан.

-Чөлөөт цагаа хэрхэн үр дүнтэй өнгөрүүлдэг вэ?

-Би завтай үедээ теннис тоглодог. Хамгийн сүүлд “Алтан бийр” үзэсгэлэн үзэж, сэтгэлээ сэргээлээ. Үзэсгэлэн үзэж байхдаа уран бүтээлч нөхдөө юу хийж, ямар сэдвээр бүтээл туурвиж байгаа талаар тодорхой мэдээлэл авдаг юм.

 

Г.БАТЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/w/50644

Монголын үндэсний кино урлагийн академийн тэргүүн, найруулагч Б.ЦОГТБАЯР: Тэднийг амьдралын боломжтой болохоороо жинхэнэ бүтээл хийнэ гэж итгэж, сэтгэлээ хуурдаг

 Монголын үндэсний кино урлагийн академийн тэргүүн, найруулагч Б.Цогтбаяртай ярилцлаа.

-Таныг шинэ кино бүтээж байгаа гэж дууллаа. Уран бүтээлийнхээ тухай хуваалцахгүй юу?

-Киноны нэрийг далд утгаар өгөх үү, шууд ойлгомжтойгоор нэрлэх үү гэдэг нь драматургийн нэг шийдэл. Би шууд утгаар нь “Луйвар” гэж нэрлэсэн. Дөрөвдүгээр сард нээлтээ хийнэ. Гол дүрд С.Ариунбямба, Ч.Ундрал, Баярхүү тоглож байгаа. Энэ жил миний үүсгэн байгуулсан “Зохиомж” дээд сургуулийн 15 жилийн ой тохиож байгаатай холбогдуулан олон оюутан, багшаа олны хэсэгт, хоёр, гуравдугаар дүрд тоглууллаа. Баярхүү манай сургуулийн гуравдугаар дамжааны оюутан. Залуу жүжигчнээ дэмжье, итгэл өгье гэсэн зорилгоор сонгосон.

-Киноны санаагаа хэрхэн олсон бэ?

-Олигархиудыг сэгсэрч буй гурван луйварчны тухай кино. Өнөөдөр Монголд дүүргийн жирийн нэг мөрдөн байцаагч “Land cruiser” хөлөглөж байна. Тэдний нэг сарын цалин сая төгрөг гэж бодоход ганц ч төгрөг үрэхгүй, юу ч идэхгүй, автобусанд суухгүй, гэр бүлдээ зарцуулахгүй цуглууллаа гэхэд жилд 12 сая болно. Хамгийн тааруухан “Land cruiser” авахын тулд дор хаяж таван жил ийм маягаар амьдрах хэрэг гарна. Социализмын үед хүмүүс адил зиндаанд байсан учир хур хөрөнгөтэй айл гэж байгаагүй шүү дээ. Арчаатай айлд сайндаа л сайхан хөөрөг, эмээл байсан биз. Киногоороо нийгмийн шударга бус явдлыг ил гаргах гэсэн хэрэг. Би зохиолынхоо үндсэн санааг хулгайд алдчихсан хүн шүү дээ. Одоо кино театрын дэлгэцнээ гараад байгаа “Хязгааргүй” киноны санаа минийх. Б.Лхагвасүрэн ахаар зохиолоо бичүүлж, “Бодлын хулгайч”- ын Б.Амарсайхан, “Мөрөөдлийн театр”-ын жүжигчин Г.Эрхэмбаярыг гол дүрд нь тоглуулах гээд тэдэнд санаагаа ярьж байсан юм. Б.Лхагвасүрэн ахын зав зай ч олдоогүй юу, тэгсхийгээд орхисон. Би найруулагч Б.Баатарт “Дотроосоо шатдаг зохиолч олж өгөөч” гэхэд С.Баярсайханыг санал болгосон. Ингээд энэ өрөөнд, хоёр цаг гаруй киноныхоо санааг нэг бүрчлэн ярьж өгсөн. Тэгээд л өнгөрсөн, би ч гадаад, дотоодоор тэнэж тэнэж ирсэн. Миний найруулсан “Богд хаан” киноны хоёрдугаар найруулагчаар ажилласан Н.Отгонтогос “Би Гаваа найруулагчийн кинонд ажиллаж байгаа. Танд зохиолоо уншуулж, зөвлөгөө авъя” гээд продюсертойгоо хамт ирэхээр нь “Би наад зохиолыг тань ярьж өгөх үү” гээд бүгдийг нь нэг бүрчлэн хэлтэл их гайхсан. С.Баярсайхантай уулзахад “Энэ зохиолоор Эрхэмээ хүртэл жүжиг тавиад би болиулсан” гэхээс өөр юм дуугараагүй. Надад учраа хэлсэн бол би мөнгөтэй ч мөнгөгүй ч амьдарна, юм бодохгүй шүү дээ. Кинондоо “Цогтбаярын санаанаас сэдэвлэв” гээд бичсэн бол би гоншигноод байхгүй. С.Баярсайханд л дургүй хүрээд байна. 2006 онд энэ зохиолоор жүжиг тавьсан гэх юм. Миний оюутан ахуй цагаасаа бодож явсан санаа. Би зураглаач мэргэжилтэй, сүүлд найруулагч болсон болохоор надад бичгийн авьяас дутна гээд түүнд хандсан хэрэг.

-Гол санаагаа алдсан гэх. “Луйвар” киноны тань санаа тэс өөр биз дээ?

-Өөр байлгүй яах вэ. Хэрвээ үзэгчдэд таалагдвал хоёрдугаар ангийг нь хийж, улс төр тусгах санаатай байсан. Манайхан тэрбумаар нь цацаад л УИХ-д сонгогдох гээд улайраад байдаг. Тийм л сүрхий, эх орон гэж цээжээ дэлдэх гээд байгаа юм бол өмнөх ажлаа сайн хийж, Монголдоо тус хүргэж яагаад болдоггүй юм бэ. Тэд их мөнгөний сонирхолтой л байхгүй юу. Манай гол дүрийн нэг нь АН-д, нөгөө нь МАН-д шургалж лообийдож байгаагаар харуулах гэсэн санаа байсан ч Б.Балжинням ах , Б.Лхагвасүрэн гуай хоёр “Улс төрөөр оролдоод дэмий, саваагүй нохой саранд хуцахтай адил. Кино хийгээд л маргааш нь нийгмийн ялзрал алга болно гэж байхгүй” гэсэн.

-Сайн зүйлийн төлөө гэм хийх нүгэл мөн үү?

-Биш шүү дээ. Биеэр болон сэтгэлээр үйлдэх нүгэл ялгаатай. Ямар ч сайн зүйлийг муу үр дагавар сүүдэр мэт дагаж явдаг. Би худалч хүнд ясны дургүй. Чадахгүй бол тэрийгээ шууд хэлдэг, чадна гэсэн бол хэлсэндээ хүрдэг байх хэрэгтэй.

-Худлаа ярьж байгааг нь яаж мэдэх вэ?

-Нүд. Хүний нүд хэзээ ч худлаа хэлдэггүй. Нэг хүн надад юм бичиж өгнө гээд амлалт өгөөд хийгээгүй байя гэж бодъё. Би нүд рүү нь хараад тулж асуувал эрэгтэй хүн бол тулгамдаад шууд “Чадаагүй” гээд үнэнээ хэлдэг. Харин эмэгтэй хүн “Шивж байтал тог тасраад, мотор залгаад дуусгаж, хэвлэх гэтэл хэвлэгч эвдрээд, тэгээд цаас дуусаад” гээд орвонгоор нь эргүүлж, итгэтэл ярьж чаддаг. Би шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хэлж байгаа шүү. Эмэгтэй хүний сарын тэмдэг ирж, цус нь үргэлж шинэ сэргэг байдаг учир тухайн мөчид маш хурдан сэтгэж чаддаг гэсэн. Би зөн билэгч биш л дээ, гэхдээ 100-ны 60 хувьд нь хүний нүдийг хараад шууд мэднэ.

-Тэгвэл гэм хоргүй худлаа ярихыг өршөөнө биз дээ?

-Шийдвэрт нөлөөлөх худал үгэнд л дургүй гэсэн хэрэг. Түүнээс биш, ямбий хүүхнийг ганган, хөөрхөн байна гэж урам хайрлаж бололгүй яах вэ. Манайхан бяцхан миссийн тэмцээн зохион байгуулах юм. Амьдралын хар, цагааныг мэдэхгүй, ухамсар суугаагүй амьтдыг хооронд нь уралдуулж, чи нэгдүгээр байранд орлоо мундаг, чи 50 дугаарт гэж болохгүй шүү дээ. Амьдралыг үзэх үзлээс нь эхлээд өөртөө итгэх итгэлд нь нөлөөлвөл яах вэ. Тийм л мөнгө олмоор байгаа юм бол хүүхдийн цагаан сэтгэлд шавар шавхай асгалгүй, өөр зүйлээр оролдооч дээ. UBS телевизийн “Орших уу, эс орших уу” нэвтрүүлгээр Д.Сосорбарам оролцогчдыг доромжлоод байх юм. Үрдээ муухай эх, эхдээ муухай үр гэж байхгүй. Тэнцээгүйг нь аятайхан ойлгуулаад хэлэх хэрэгтэй. Ургаж, цэцэглэж яваа амьтдын урмыг хугалж болохгүй. Дэлхийн хэмжээний том, том юм асуугаад л, нарийн яривал өөрөө ч сайн мэдэхгүй шүү дээ. Ер нь оролцогчид нь уншаагүй, мэдэхгүй ч байсан яадаг юм.

-Суурь мэдлэггүй хүн жүжигчин болно гэж байх уу?

-Суурь мэдлэг гэдэг жич асуудал. Хамгийн гол нь авьяас. Авьяас 99.9 , хөдөлмөр 0.1 хувь байдаг юм. Манайд өдгөө “бөөн дурын уран сайханч” олшроод байна. Ичих булчирхай ч гэж алга. Тоглолт хийхдээ “Үзэгчид ээ, алгаа ташаарай, хамтдаа дуулъя” гээд байх юм. Ташихгүй байгаа үзэгчдийг хүчээр алга хавсруулж яах нь вэ. Надад нэг тэрбум төгрөг өгөөд сансрын тухай, эсвэл дайн байлдаантай, яая даа гэсэн кино гарга гэвэл би ямар ч өөгүй хийнэ. Гэхдээ тэр бүтээлээс Цогтбаяр үнэртэхгүй. Миний төрөл жанр бол уянга шүү дээ. Тэгэхээр шүлэг бичдэг хүн яруу найргаараа, үргэлжилсэн үгээр туурвидаг нь хүүрнэлээрээ тус тусын замаараа явах хэрэгтэй.

-Хүссэн мөнгийг нь өгнө гэвэл манайд Канн, Венец, Берлиний кино наадамд түрүүлэх хэмжээний бүтээл хийх чадвартай хүн байна уу?

-Чадна, байна. Бид “Ромео Жульетта хоёр” жүжгээ дэлхийн хэмжээнд сайн тоглоод, эсвэл гаднын киночдын хэрэглэдэг камераар, жүжигчдээ оддоос дутахгүй тоглууллаа гээд дэлхийд танигдана гэж байхгүй. Бидэнд сурталчилгаа байхгүй. Бид Чингис, Чингис л гэж байна. Нарийн яривал хөршүүдээ ч танихгүй гаднынхан Чингисийг яаж мэдэх юм. Монгол гэр, малын хашаа хороо, үндэсний хувцас байгалийн шалгарлаар бий болсон болохоос биш, хэн нэгэн Чингис зохион бүтээчихээгүй. Би Канны наадамд очиж, Америк, Япон, Польш, Изриал, Куб тэргүүтэй олон орны кино үзлээ. Юу ойлгосон гэхээр бидний ахуй, ёс заншил хаана ч байхгүй. Монголын жирийн нэгэн “Итгэлт баян”-ы өвөртөлсөн хөөрөг, зүүсэн хэт хутга, унаж яваа морины эмээл, хазаар хэчнээн тансаг ч гэлээ бидний өдөр тутмын хэрэглээ учир анзаарч шагшин магтдаггүй. Хоолойны өвчнөөс сэргийлж тагшаа долоодог, бүхэл бүтэн шарыг ходоодонд нь багтаадаг гээд сонин содон зүйл бидэнд их бий. Гадаадад гарах том үүд хаалга байна. Харамсалтай нь гаднын орнуудад суугаа Монголын Элчин сайдын яамд ажлаа хийхгүй байна. Төрийн тэргүүн ирэхээр орчуулагч хийдэг, найзыгаа очихоор дэлгүүр хэсүүлдэг ажилтай сайдуудтай шүү дээ. Тэдний хийх ёстой 100 ажлын 99 нь эх орноо сурталчлах биз дээ. Соёл урлагийн долоо хоног гадаадад болоход Монголын киноноос оролцож байсан түүх үгүй. Өнөө улиг болсон бий бийлгээ, хөөмий, морин хуур, уртын дуу. Үгүйсгэж байгаа юм биш, хосгүй өв гэдэг нь үнэн. Гэхдээ хэдэн дарга, наадамд очсон цөөхөн хүн түүнийг үзээд өнгөрнө шүү дээ. Харин киног гуйлгачин ч, сайд ч үзнэ.

-Гадаадад сурталчлахад нүүр улайлгахааргүй кино Монголд хэр олон байна вэ?

-Байна шүү дээ. Монголын үзэсгэлэнт байгалийн тухай өчнөөн баримтат кино байна. “Нар хиртсэн жил” киног гаргахад хэзээ ч цаг үеэсээ хоцрохгүй.

-Таны бодлоор Монголын бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг кино аль вэ?

-“Хүний мөр”, “Түмний нэг”. Тухайн цаг үеийн харгислал, ногоон малгайтнууд хамаагүй. Зохиолчийн хэлэх гэсэн санаа, Д.Жигжид гуайн арга барил, Лхамхүү гуайн тоглолт хэчнээн үнэн гээч.

-Монголд хэв шинжит дүр болчихоор хүн байна уу?

-Манайд үндсэндээ манлайлагч байхгүй шүү дээ. Чавганцын хэрүүл хийж, сонгуулийн өмнөх 90 хоногт донгосогчид их байна. Жинхэнэ сонгодог Парламенттай орнуудад оновчтой хуулиуд батлаад ханачихсан, сүүлдээ хийх юмаа олж ядаад ижил хүйстний хууль ч гэх шиг дэмий юм баталж байна. Гэтэл манайд ард түмэнд тулгамдаж байгаа асуудлыг хэлэлцэхгүй юм. Ерөнхийлөгчийн амласан оюутны 70 мянган төгрөгийг сүүлдээ өгөх, өгөхгүйдээ тулаад хэлэлцсэн. Их хурлын дарга нь Д.Оюунхоролыг хувийн ашиг сонирхолтой гээд хуралдаанаас гаргах юм. Уул уурхайн асуудал хэлэлцэхэд бүгдийг нь гаргах юм уу, хаашаа юм. Дэлхийн том брэндийн захирлууд улс төртэй хутгалдахгүй байна шүү дээ. Манайд уг нь хэн ч хууль бус амьдрахыг бодохгүй байгаа. Даанч нийгэм нь тийм болчихож.

-Танай академиас зохион байгуулдаг кино наадам хэзээ болох вэ?

-Тавдугаар сарын 16-нд болно. Хүн бүрийн, уран бүтээлчдийн хүсэн хүлээдэг наадам болж өргөжсөнд баяртай байгаа. Уран бүтээлүүд жил ирэх тутам чанаржиж байна. Хийсэн юмтай, хэлэх үгтэй хүмүүс шүүдэг болохоор ямар ч маргаангүй болдог. Би олон жил хувийнхаа хөрөнгөөр зохион байгууллаа. Яамандаа албан бичиг хүргүүлж, тэтгээч гэхэд дандаа “Мөнгө байхгүй” гэх юм.

-Киноны тухай хууль боловсруулаад байсан нь юу болсон бол. Та ямар санал хэлмээр байна вэ?

-Киноны хуулийн төсөл боловсруулах комисст намайг оруулаагүй. Хэн, хэн ажлын хэсэгт байгааг ил тод болгох хэрэгтэй шүү дээ. Тэд гаднын киноны хууль орчуулаа биз. Монголын кинонд гараа сунгаж ивээн тэтгэсэн хүнийг татвараас чөлөөлж, хөнгөлөлт эдлүүлнэ гэсэн заалт оруулах хэрэгтэй.

-Монголын хууль цаасан дээр үлддэг гэдэг. Хэрвээ киноны хууль батлагдчихвал Монголын кино урлаг хэр их хөгжих бол?

-Сүртэй нөлөө үзүүлэхгүй. Миний түрүүчийн хэлсэн заалт орвол хөгжинө.

-Хувь хүн нь танд таалагддаггүй хэрнээ үнэхээр сайн жүжигчин байвал кинондоо тоглуулах уу?

-Миний хувийн харилцаа ажилд хамаагүй. Дүрд минь таарч, тавьсан шаардлага биелүүлээд байвал биеэ үнэлэгч, архичин ч байж болно.

-Амьдралдаа эрсдэл гарган байж кино хийж байв уу?

-1990-ээд оны дундуур “Гамлет их говийн жонон” кино хийгээд өрөнд орж байлаа. Найруулагч нь Чинбат гэж ном их уншдаг, гаж сэтгэлгээтэй хүн байсан. 80 мянган хүнтэй Дарханд ядаж 2000 үзэгч үзнэ гэж бодсон. Кино театрынх нь доод давхрын зоогийн газарт өр тавиад, киноны орлогоос өгнө гээд найрлаад байтал 416 хүн үзэж, 153 мянган төгрөгийн өрөнд унасан. Тэгээд, ерөөсөө халтуур хийе гээд хоёр өдрийн дотор зохиол бичиж “Өвчтэй хог ш дээ, хоноод явахгүй” нэртэй кино хийж “будаа” болгосон. Үзэгчид “Ялалт” кино театрын хаалгыг эвдээд, тасалбар шаглаад, нэг сая 900 мянган төгрөгөөр боссон киноноос 23 сая төгрөгийн ашиг олсон. Урлагийн түвшний бүтээл биш шүү дээ, марзганалын кино.

-Мэргэжил нэгтнүүдээсээ ичсэн үү?

-Би ичсэн. Гэхдээ дотоод хүнтэйгээ ярьж, урлагийг ганцхан удаа худалдчихъя гэж зөвшөөрөл авсан. Манай үзэгчдийн сэтгэлгээ ядуу байна. “Түй май” гэвэл нирхийтэл инээнэ. Урлагийн кино хийвэл үзэхгүй. Жинхэнэ урлаг үзэгчгүй. 500 хүний суудалтай танхимд таван хүн ирж болно. Энэ ч гэсэн ялалт.

-Тэгвэл манай найруулагчид туршлага сууж, халтуур хийж байгаад жинхэнэ бүтээл хийдэг гэж ойлгож болох уу?

-Гурван удаа л халтуур хийе. Би буруу гэхгүй, зөв. Амьдрах л гэж байна. Орох оронтой, унах унаатай, амьдралын боломжтой болж байгаад жинхэнэ уран бүтээл хийнэ гэж тэдэнд итгэдэг, сэтгэлээ хуурдаг.

-Та ардчиллын анхны киног хийсэн байх аа?

-“Халуун салхи” нэртэй кино хулгайгаар хийж байлаа. Дурангийн, гэрлийн туршилт гэж худлаа хэлж хальсаа угаалгаад 12 мянган метр хальсанд зураг авсан. Яаж өлсгөлөн зарласан, МУИС-ийн хоёрдугаар байранд хэрхэн нууцаар хуралдаж байсан гээд л үйл ажиллагааг баримтжуулаад анхны сонгуулийн урд өдөр телевизээр цацсан. Ардчиллынхан ойгоо тэмдэглэх бүртээ талийгаач Б.Бадрууганыг дурсаж байх хэрэгтэй. Ц.Элбэгдорж, С.Зориг, “Теле кино үйлдвэр”-ийн инженер Мөнхбаатар асан бид дөрөв МҮОНТ-ийн дарга Б.Бадрууганаас энэ киног цацаад өгөөч гэж гуйсан юм. Тайлбарыг нь Д.Төрмөнх бичиж, “Pink Floyd” хамтлагийн аяыг ашиглалаа. Би нам хөөгөөд, чадахгүй байж навсганаад гүйсэн бол сайд, дарга нар миний халаасанд багтах байлаа. Надад тийм зан байхгүй, уран бүтээлч хүн нам бус байдаг. Их хуралд сууж байгаа хурган дарга нарыг харахаар хөх инээд хүрэх юм. Нэр дэвшихдээ танилцуулга дээрээ Харвард, Оксфордын их сургууль төгссөн гэх юм. Нарийн яривал I’m hungry- тайгаа л байгаа шүү дээ. Миний нэг эмзэглэж явдаг зүйл бий. Тэр үед Ардчилсан намд боловсролтой хүмүүс байгаагүй. Цөөн хэдэн сэхээтэн нь хойшоо сууж байгаад ялах дөхөхөд түлхэлцсэн. Тэд л хожсон.

 

Б.ДӨЛГӨӨН

http://www.mongolnews.mn/w/50640

 

Гэрэл зурагчин А.ТҮМЭНЖАРГАЛ: АМАР АМГАЛАНГИЙН ОРОН ЯМАР БАЙДГИЙГ ТӨВДӨӨС Л МЭДЭРСЭН

 Гэрэл зурагчин А.Түмэнжаргал “Savage garden” (Монгол), “Through to the Holy land” (Төвд) үзэсгэлэнгээ Монголын Уран зургийн галерейд өнөөдөр дэлгэлээ. Тэрбээр арван жил дуран авайтай нөхөрлөж, авсан бүтээлүүдээсээ түүвэрлэн, шилдгийн шилдэг 100 зураг толилуулж буй. Түүний анх удаа гаргаж буй үзэсгэлэнд тавигдсан бүтээлүүдээс Төвд оронд авсан гэрэл зураг нь тун сонирхолтой санагдав. “Ариун орноор Төвд” гэрэл зургийн цомгийн нээлтээ тэрбээр үзэсгэлэнтэй хамтатган хийсэн юм. Зургийн цомог болоод үзэсгэлэн нь түүний “Орхигдсон ертөнц” төслийн эхний хэсэг аж.

Харин дараагийн удаа “Орхигдсон ертөнц-2” буюу уйгар үндэстний гэрэл зургаар үзэсгэлэн гаргахаар төлөвлөж байгаа гэнэ. Шинээр хэвлэгдсэн зургийн цомгийнхоо дээжээс Дармасала дахь Далай ламын өргөө рүү илгээжээ. Тэрбээр Төвдийн ард түмний амьдралыг гэгээлэг, эерэг талаас нь харуулахыг зорьсон байлаа. Мэргэжлийн болоод гэрэл зураг сонирхогчид түүнийг Alex нэрээр нь сайн таньдаг. Түүнтэй үзэсгэлэнгийнх нь үеэр уулзаж, цөөн хором ярилцав.

-Төвд орны талаар та анх ямар төсөөлөлтэй байсан бэ. Тэнд хөл тавьсан анхны өдрөөс юуг мэдрэв?

-Би Төвдийг зорихоосоо өмнө ард түмнийх нь амьдралын хэв маяг, улс орных нь нийгмийн байдал, хөгжил ямар байдгийг мэдэх гэж бүтэн жил судалсан. Эерэг гэхээсээ илүү сөрөг мэдээлэл олж уншсан болохоор сайхан орон угтахгүй байх гэсэн төсөөлөлтэй явсан. Гэтэл тэнд очоод бодож байснаасаа огт өөр ертөнцийг олж харлаа. Зураг авсан эхний өдрөөсөө л надад хамгийн тохирсон газар, тэр дундаа сонирхол татаж чадах орон байна гэдгийг мэдэрсэн. Дөрвөн улирлыг нэгэн дор харах ховор боломж Төвд оронд байдаг нь гайхамшигтай.

-Монголчуудын амьдралтай төстэй олон зүйл тэднээс олж харсан байлгүй?

-Тийм ээ. Гэхдээ монголчууд эд хөрөнгө, материаллаг зүйл рүү тэмүүлэн, хэрэгтэй, хэрэггүй мэдээлэл сонсож, өөрийгөө стресст үүлдэг. Товчхон хэлбэл, бид сэтгэлдээ зовлон тээж амьдардаг. Төвдүүд бурхан шашинтай ойр байдаг болоод ч тэр үү шунал багатай, эд хөрөнгө, хов жив, хэрэггүй мэдээллээс ангид байж чаддаг. Амьдарч буй орчноосоо амар амгаланг мэдэрдэг. Тэдний инээх нь хүртэл үнэн байдаг. Би амар амгалангийн орон ямар байдгийг Төвдөөс мэдэрсэн. Тэнд гар утас, машин техник байхгүй ч ард түмэн нь соёлоос хоцроогүй. Төвдүүд эд баялгийг бус эрүүл, амар тайван байдлыг эрхэмлэж амьдардаг улс юм байна.

-Таныг Монгол орноороо хоёр ч удаа тойрч, байгалийн үзэсгэлэнт газруудыг дуран авайдаа мөнхөлсөн гэж сонссон?

-Монгол байгалийн баялагтай орон. Гэхдээ хайрлаж, хамгаалахгүй бол сүйдэж устах аюул нүүрлэжээ. Хоёр жилийн өмнө зураг авсан газраа эргээд очиход нуур, гол нь ширгэчихсэн, ан амьтан нь цөөрснийг хараад харамссан. Тиймээс бүтээлээрээ хүмүүст байгалиа хайрлан, шүтэж амьдрах цаг иржээ гэдгийг харуулж, ухаарал өгөхийг хичээлээ. Энэ удаа хотын зураг тавихыг хүссэнгүй. Их хотын нүргээнт дуу чимээ, нийгмийн стресс дунд амьдарч яваа хүмүүсийг байгалийн зураг харж түр боловч тайтгараасай гэж бодсон юм.

 

Г.БАТЦЭЦЭГ

http://www.mongolnews.mn/i/50598

Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Дан.НЯМАА: ХҮН БУРХНААС ӨГСӨН ӨНГӨӨР ОРЧЛОНГ ХАРДАГ БАЙХ ДАА

Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Дан.Нямаатай ярилцсанаа хүргэе.

-Би амьдарч байгаагаа хавар илүү мэдэрдэг юм. Харин уран бүтээлч, тэр дундаа хайр, байгалийн уянга бичдэг хүнд хавар ямархан мэдрэмж төрүүлдэг бол?

-Хавар хамгийн сайхан улирал. Цасан дороос цэцэг өндийж, бүсгүйчүүд өвлийн хувцсаа нимгэлээд л, модод буурцаглах дөхөөд, тэнгэр хүртэл өнгөө олж тунгалагшдаг. Байгаль дэлхий амь ордог, түүнийгээ дагаад хүн сэрдэг, сэтгэл нь цэлмэдэг. Хавар олон яруу найрагч гэгэлздэг болов уу. Ялангуяа хайрын шүлэгчид энэ улиралд илүү ихийг бичдэг байх. Би шүлгүүдийнхээ он, сарыг харахад ихэнхдээ намар, хавар бичсэн байдаг.

-Яруу найраг бичихийг бясалгахын нэр гэж боддог. Та шүлэг бичсэнээр амьдралаас юуг ойлгож авсан бэ?

-Яруу найраг гэдэг сэтгэлийн бясалгал. Орчлонг өөрийнхөөрөө таних ухаан, шүншиг, сүсэглэл юм. Зарим тохиолдолд шүлэг тэнгэрийн зарлиг, онгодоор бичигддэг гэдэг ч уран бүтээлчийн оюун сэтгэлд хэдэн арван жил, эсвэл цөөн хоногоор бүрэлдэж, эхийн хэвлий дэх ураг шиг төрөх хугацаагаа хүлээж байгаад, тодорхой нэг агшинд мэндэлдэг байх. Ийм шүлг үүд бясалгалаар төрдөг байж мэднэ. Миний хувьд хайрын шүлг үүд цахилгаан мэт гялсхийдэг, дөнг өж татаад арилдаг солонго шиг нэгэн агшинд төрдөг. Хэн нэгэн залуу хэн нэгэн бүсгүйтэй учрах ерөөл хэдэн зуун жилийн өмнөөс төл өвл өгдөөгүй байдаг байх. Сайхныг харж, гоё сайханд сэрж мэдэрсэн шүлгүүд ихэнхдээ агшин зуурынх байдаг. Тэгэхээр уран бүтээл гэдэг нэг талаар сэтгэл зүрхэнд хэдэн жилээр бойждог, эсвэл гоё сайхнаар сэрж мэдэрч агшин зуур төрдөг.

-Таныг хайрын шүлэгч гэдэг. Ийм олон хайрын шүлэг бичихээр эхнэр тань харддаг болов уу?

-Харддаг тохиолдол олон байдаг гэнэ лээ. Миний үеийн нэг яруу найрагч бүсгүй анхны нөхөртөө бүх хайрын шүлгээ уруулаад, сайдаж, муудалцсаар салж байсан. Эхнэр минь шүлэг унших дуртай ч уран бүтээлээс болж намайг харддаггүй. Гэхдээ нэг удаа надаас асууж байсан юм. Түүний уран зохиолын багш найз нь “Уран бүтээл бол өөрийн намтар түүхээс төрдөг. Чи мэдэх үү, Нямаагийн хайрын шүлгүүдэд тийм зүйл анзаарагддаг” гэж хэлээд миний шүлгүүдийг уншиж энэ ийм тийм агшнаас төрсөн байж магадгүй гэж тайлбарлаж өгсөн байсан. Эхнэр надаас “Яг тэгж төрсөн үү” гээд л асуусан. “Юу гэж тийм зүйл байх вэ. Шүлэг гэдэг тухайн агшны өгөгдөл, бичмээр санагдсанаа л буулгадаг. Магадгүй чамд байдагг үй гоё сайхныг өөр бүсг үйгээс олж харвал хайрын шүлэг бичдэг” гэж хэлсэн. 33 жил ханилахдаа шүлгээс болж наана цаана болоогүй ээ.

-Дурлахаа боливол сэтгэхээ болино гэдэгтэй санал нийлэх үү?

-Аливаа зүйлийг хайрлаж, хэн нэгнийг хараад сэтгэл хөдөлж, гоо сайхныг олж харна гэдэг сэтгэл нь, сэтгэлгээ нь, орчлонд хандах хандлага нь амьд байна гэсэн үг.

-Та амьдралдаа хэр олон удаа дурлаж байв?

-Дурлалыг тоолоход хэцүү. Дурлана гэдэг хэн нэгнийг хуурч, өөрөөсөө урваж байгаа хэрэг биш. Хүн үй түмэн удаа гоо сайханд сэрж мэдэрч байвал гоё биз дээ. Тэрийг заавал тоолох, хэмжих ёстой гэж би бодохгүй байна.

-Хөөрхөн юм сайхан байж чаддаггүй гэдгийг юу гэж тайлбарлах бол?

-Сайхан гэдэг өөрөө их цараатай, гоё үзэгдэл юм. Хөөрхөн бол тодорхой агшинд төрсөн сэтгэгдэл. Сайханд хүн шунадаг, биширдэг, татагддаг бол хөөрхөнд зүгээр л сэтгэгдэл төрөөд өнгөрдөг.

-Бичсэн бүтээлээс нь зохиогчийг хэн гэдгийг таньж болох уу?

-Тухайн зохиол бүтээлээс яруу найрагчийн хувь араншинг таньж болдог. Уран бүтээл зохиолчийн араншин байхг үй юу. Зохиогчийн ая дан, дотоод эгшиглэнг сонсож болно. Бүтээл дотроос зохиогч өөрөө харагдахгүй байвал тэр сайн болоогүй байна гэсэн үг. Хүн муутай хэрнээ өндөр зэрэглэлийн шүлэг олон бичсэн яруу найрагч бий. Их сайхан сэтгэлтэй мөртлөө тааруухан зохиол бичсэн нь ч байдаг. Тэгэхээр уран бүтээлээс дотоод араншинг, хувь төрхийг олж харж болно уу гэхээс хүн чанарыг мэдэх боломжгүй.

-Та МУИС-ийн нягтлан бодогч-эдийн засагчийн ангийг төгссөн юм билээ. Яруу найраг бичих зөн хэзээнээс төрсөн бэ?

-Зохиолч-нягтлан гэхээр сонирхолтой баримт олон бий. Тухайлбал, Б.Явуухулан гуай, Ч.Лхамсүрэн, Ц.Гайтав, С.Пүрэв, Г.Догмид, Б.Лхагвасүрэн гуай хүртэл нягтлан бодогч мэргэжилтэй юм билээ. Тэгэхээр мэргэжил тухайн хүний шүлэг бичих учир начирт нөлөөлөхгүй. Бага байхад зохиолч болно гэсэн зөн совин сэтгэл дотроос үргэлж ээдэг байсан. Аравдугаар анги төгсөхдөө “Тэртээ тэргүй зохиолч болох учир монгол хэл, уран зохиолын ангид орж дэмий, философийн ангид оръё, надад ашигтай” гэж бодоод шалгалт өгтөл нэг хүнд ялагдаад, хувь заяагаараа эдийн засгийн ангид орсон. Ардын хянан шалгах хороонд ажиллаж байхад МҮОНР-д эдийн засагч мэргэжилтэй сэтгүүлч хэрэг болоод намайг авсан юм. Радиогийн нэр дээр Орост сурсан, сэтгүүлч мэргэжилтэй хүнээ Ардын хянан шалгах хороонд миний оронд өгөөд шүү. Ингээд бодохоор хувь заяа гэдэг өөрийн зам мөртэй, хүн түүнийг дагаж амьдардаг юм уу гэмээр шидтэй бодол төрдөг юм. Хэрвээ би монгол хэл уран зохиол, философийн ангид орсон бол Орост сурсан хүнээрээ хэзээ ч намайг сольж авахгүй байсан. Радиодоо ээнэг дотно, чин үнэнээсээ хайртай даа. Хүний амьдрал нэг бодлын урт, нөгөө талаар богино юм. МҮОНР-гийн 80 жилийн ой болж байхад би бараг тэн хагаст нь ажилласан гэхээр урт амьдарсан юм шиг хэрнээ цаг хугацаа яасан хурдан өнгөрдөг юм бэ гэж бодмоор. Цаг хугацааны утга учрыг эргүүлж тойруулж хайна гэдэг зовлонтой. Хүн нас насны үедээ ялгаатай байдаг юм байна. 35 наснаас өмнө цаг хугацааны тухай боддоггүй юм байна. Одоо намайг хүмүүс Нямаа гуай, Нямаа гуай гэх юм. Уг нь сэтгэл зүрхээрээ, мөрөөд өмтгий, догдлонгуй чанараараа залуу хэвээрээ байх шиг өөрт санагддаг.

-Ганц удаа ч болов мэргэжлээ сольё, өөр газарт ажилд оръё гэж бодож байв уу?

-Огт тэгж бодож байгаагүй юм байна. 1980-аад оны эхээр миний бичсэн найрууллууд “Утга зохиол, урлаг” сонины тэргүүн нүүрэнд үргэлж гардаг байсан. Тэгэхэд намайг сонинд ир ээ гэсэн ч би радиогоосоо явъя гэж бодоогүй. 1980-аад оны дундуур хэдэн баримтат киноны тайлбар бичсэн. Кино үйлдвэрээс ирнэ үү гэсэн, явж төвдөөгүй. Залуу байхын л энэ ажилдаа дуртай, өглөө бүр яардаг.

-Радиогийн “бүдүүн дуут” Б.Цэдэндамба гуайн тухай дурсамжаасаа хуваалцахгүй юу?

-Гайхалтай, бадрангуй яруу найрагч. Шүлгийг нь багаасаа л уншдаг байлаа. Дайчин, давшингуй, сэтгэл хөдлөлтэй хүн. Цаанаасаа л, бурхнаас тэр хүнийг радиогийн сэтгүүлч болгож төрүүлсэн гэмээр. Яриаг нь сонсохоор жигтэйхэн гоё дүрсэлж ярьдаг хэрнээ бичсэн нь ярьдаг шиг нь сэтгэлд буудаггүй.

-Хүний хоолой өөрчлөгддөг болов уу?

-Хөдөө гадаа томилолтоор очиход хүмүүс таниад байдгийг бодоход үгүй юм шиг байна. Би радиогийн сэтгүүл зүйн ном гаргах гэж байгаа юм. Алтан фондод үлдсэн залуугийн, дунд насны үед бичүүлсэн нэвтрүүлгүүдээ сонслоо. Тэгэхэд хоолой арай шингэн ч байсан юм уу гэж бодогдсон шүү.

-Утга зохиолын ертөнцөд долоон Нямаа байдаг гэдэг. Хооронд нь андуурч хөглөж байсан тохиолдол олон биз?

-Долгорын Нямаа гуайтай их андуурдаг юм. Тэр хүн шагнал урамшуулал авах болоход хүмүүс над руу утас цохино, би шагнал авахад До.Нямаа гуай руу ярина. 1980-аад оны дундуур манайхны хэн ч юм бидэнд шүлэг бичсэн байсан.

Найрагтаа дөнгүүр нь Долгорын Нямаа

Найруулалдаа дөнгүүр нь Данзангийн Нямаа

Оростоо дөнгүүр нь Цэндийн Нямаа

Романдаа дөнгүүр нь Батын Нямаа

Хөдөөдөө дөнгүүр нь Дамбын Нямаа

Хөвсгөлдөө дөнгүүр нь Жамбын Нямаа

Өгүүллэгтээ дөнгүүр нь Готовын Нямаа

Үнэндээ бол бүгдээрээ Ямаа гэж.

Орчлонгийн жамаар одоо гурав нь үлдэж дээ.

-Таныг Т.Галсан гуайнд амьдарч байсан гэж дуулсан.

-Миний оюутны амьдрал дуусахад очих газар байгаагүй. Гол төлөв радиогийн байрандаа хонож өнжиж ажилладаг байлаа. Тэр үеэр Т.Галсан гуайтай танилцаж, тэднийд хоёр жил амьдраад чемоданаа бариад эхнэртэйгээ айл болж гарч байлаа. Манай нутгийн хүн шүү дээ. Өглөө яаж эрт босдогийг, уран бүтээлдээ хэрхэн анхаарал хандуулдгийг, номын өвдөө яаж ханддагийг Галсан гуайгаас л сурсан. Тэднийд амьдарсан хоёр жил уран бүтээлийн зөв замаа олсон. Галсан гуайнд байхдаа “Алс цагийн аяс” анхны шүлгийн номоо бичиж байлаа. Нэг удаа Галсан гуай гурван дугуйт худалдаж аваад роман, тууж бичих гэсэн үү Баянхонгор руугаа нэг жилийн хугацаатай явсан юм. Би гэрт нь үлдэж, хүүхдүүдийг нь цэцэрлэгт хүргэж өгөөд яг л том хүү шиг нь байсан.

-Баянхонгорын Баян-Овоо өдийд ямар байгаа вэ?

-Манай сум хангай, говь, тал хосолсон нутаг шүү дээ. Одоо л цас сэмрээд, ногооны үндэс сэрж, өвөл ичсэн жижигхэн хорхойнууд сэрж ядаад л, ид мал төллөж байгаа. Ижий, аав минь насаараа мал малласан. Өдийд очиход мал нь төллөөд л улаан дөрвөлжин даавуун дээр цагаанаар “Сумын мэнд төлчин” гээд биччихсэн дарцаг униндаа хавчуулчихсан байхсан даа.

-Нутаг гэхээр хамгийн түр үүнд юу нь санаанд ордог бол?

-Миний төрсөн хаваржаа алтан харганатай. Тэр жил уран бүтээлийн цэнгүүнээ Баянхонгорт хийж, манай хэдэн найрагч хаваржаанд минь очсон юм. Манай хаваржаанаас Их Богд харагддаг юм. Бавуудорж, Чимэддорж, Эрдэнэ-Очир шүлэг зохиолоо уншаад л. Алтан харгана алтарч харагдаад л. Машлай гуай “Чи нутгаасаа чулуу авдаг уу” гэсэн үгүй гэлээ. Тэгсэн “Би бурхны зарлигтай хүн, айлтгүй” гээд алтан харганаас нэг мөчир хугалж өгсөн. Усанд хийгээд дөрвөн жил боллоо. Цэцэглэхгүй ч гэсэн өнгөө алддаггүй юм билээ.

-“Амьдрал аа, би чамд хайртай”, “18 нас” гээд л та олон дууны шүлэг бичсэн. Дуу төрсөн түүх бүр сонин гэдэг. Хамгийн сонин түүхтэй бүтээлээсээ хуваалцахгүй юу?

-“Камертон”-ы “18 нас” дуу. Энэ дуу өөрийн хувь тавиланг хөөгөөд л дуу болсон юм. 1990- ээд оны эхээр нэг продакшн залуу насны тухай дууны уралдаан зарласан. Би “18 нас” гэж бичээд явуулсан. Гэтэл тэр дууны уралдааныг дүгнээгүй, би ч мартсан. Тэгсэн сүүлд охин хүү хоёр таны шүлэг дуу болчихож гээд сонсгосон. Дуу болоод таван жил болсон хойно нь шүү дээ. Би 1996 онд “Амьдрал аа, би чамд хайртай” уран бүтээлийн цэнгүүнээ хийсэн юм. Тэгсэн “Камертон”-ыхон ачааны машинаар дүүрэн хөгжмийн зэмсэг ачаад ирсэн. Дүү нартаа баярлалаа, энэ олон хөгжмийг буулгана гэвэл бөөн ажил болно гэсэн. Манай үзэгчид ч нийтийн дуу сонсдог хүмүүс байсан юм. Тэгээд надад “18 нас” цомгоо дурсгаад явсан даа. Түүнээс хойш 22 жил болоход нэг ч тааралдсангүй.

-Тэгээд шүлгийг тань ямар замаар олж авсныг асуугаагүй юу?

-“Камертон” шинэ дуу хийх гээд л уралдаан зарласан болов уу гэж одоо боддог. Тэр дуу “Камертон”-той хамт дэлхийг тойрчихлоо. Уран бүтээл гэдэг хүн шиг хувь тавилантай. Зохиогчийн гараас гарсан л бол минийх биш, ард түмнийх болж, зүрх сэтгэл рүү нь очдог. Араас нь залбираад л, сайн явж байвал баярлаад л сууж байдаг. Уран бүтээл үүрэндээ өтлөхгүй, ингэж энд тэнд явна гэдэг шидэт чанар юм уу даа.

-Дууны шүлэг яруу найргийн ялгаа нь юу вэ?

-Сайн шүлэг дуу болдог гэж боддог. Б.Явуухулан гуайн олон шүлгүүд дуу болсон. Одоо хамгийн муу шүлгүүд дуу болоод, эхлэн бичигчид, хөгжмийн зохиолчид, бүр дуучид нь бичдэг болжээ.

-Тэгвэл дууны шүлэг, аяны аль нь чухал вэ?

-Дуу болсон хойно шүлэг нь, ая нь чухал гэх боломжгүй. Шүлгэнд өөрийн гэсэн аялгуу байдаг учир түүнийг хөгжмийн зохиолч сонсоод сэрж сайхан дуу бичдэг. Би мундагтаа ч хэлж байгаа юм биш шүү, олон хөгжмийн зохиолчоос сонссон. Хуучны дуунуудаас аялгуу нь, шүлэг нь муу гэж огт анзаардагг үй байлаа. Манай хөгжмийн зохиолчид хэдий болтол мөнгө хөөж, сайхан аялгуугаа цавтай сэвтэй үгэнд хадах гэсэн юм бэ. Дуу бичүүлнэ энэ тэр гээд л их мөнгө ордог гэсэн. Манайхан мөнгөтэй хүмүүсийн захиалгаар дуу хийдэг болж. Тиймээс л мэргэжлийн бус болоод байна. Хөгжмийн зохиолчид чөмөг суусан бол одоо жинхэнэ уран бүтээлээ хийх цаг болсон. Муу шүлэгнээсээ болоод дуу амархан мартагддаг шүү дээ.

-Та олон улсын яруу найргийн наадамд олон удаа оролцож байсан. Таны бодлоор Монголын яруу найраг хаана явна вэ?

-Монголын яруу найргийн чанар чансаа, далайц дэлхийн цээжинд л яваа. Гол нь дэлхийн хэл дээр бууж байж л хүмүүст хүрнэ. Энэ ажилд ганц дайчин ганцаардахгүй гэдэг шиг Г.Мэнд-Ооёо гуай их хувь нэмэр оруулж байна. Дэлхийн яруу найргийн академийн дэд тэргүүн болж, олон чуулган зохион байгуулсан. Монголын яруу найрагчид, уншигчид түүнд баярлах ёстой.

-Зарим монгол үгийг гадаад хэл дээр буулгахад утга уянга нь алдагдах байх. Тэгэхээр яаж орчуулах вэ?

-П.Бадарч гуай “Миний шүлгийг битгий гадаад хэл рүү орчуулаасай. Аргал чулуу хоёрыг андууран байж түүлээ гэдгийг малын баас түүлээ гээд биччихвэл миний шүлгийн гоё сайхан алга болно” гэж байсан. Санаа зовох асуудал мөн шүү. Би орчуулгын зохиол их уншдаг. Орон орны тухай мэдээлэл авч, зохиолын цараа хүрээ сэтгэлд буудаг. Тэгэхээр тэр дайны орчуулбал болохгүй гэх газаргүй. Монгол хүний шүлгийг ямар ч сайн гадаад орчуулагч тэр гоё сайхнаар нь буулгаж чадахгүй. Манайхны шүлгийг орчуулдаг Саймон гэж нөхөр бий. Зарим нь түүний орчуулгыг сайн, муу болсон гэдэг л юм. Түүнд дүн шинжилгээ хийдэг, жинлэдэг хүн алга. Монголын уран бүтээлчдээс дэлхийн түвшинд туурвиж байгаа хүн гэвэл германаар бичдэг Чинагийн Галсан байна. Түүн шиг гадаадаар бичдэг зохиолч олон төрс өн цагт Монголын уран зохиол хамгийн зөвөөр, яруу ая дангаараа дэлхийн хүмүүст хүрэх боломжтой. Нөгөө талаар энэ жинхэнэ монгол зүрх сэтгэлтэй орчуулагчдын хийх ажил.

-Таны бодлоор урлагийн дээд төрөл юу вэ?

-Яруу найраг. Хөгжмийг ч зургийг ч төрүүлдэг, урлагийн эх ундарга нь яруу найраг шүү дээ.

-Таны шүлэг бүтээлийг уншихад их гэгээлэг, уулзахад ч эерэг энерги хайрлах юм. Таны хувьд амьдрал гэж юу вэ. Жаргал их үү, зовлон нь их байна уу?

-Хүн амьдралыг яаж харна тэгж л мэдрэгдэнэ. Бүдэрсэн чулуугаа тоолоод байвал яаж орчлонг туулах вэ дээ. Би өөдрөг хүн. Зарим хүний их зовлон гэж харсныг гэрэл гэгээтэйгээр мэдрээд өнгөрдөг ч байж мэднэ. Би амьдралд хайртай, гоё сайхан нь их гэж боддог. Зарим хүнтэй уулзахад “Хэрвээ би дахиж орчлонд төрвөл гэгээн минь, арай л ингэж амьдрахгүй юм шүү” гэдэг. Надаас тэгж асуувал би туулсан амьдралаа ахиад л туулна. Дахиад л өнөө муу малчин Данзан гуайнд хавраар төрөөд, дотуур байрандаа арван жил амьдраад, радиодоо ороод, номоо гаргаж баярлаад л, дахиад л чамд ярилцлага өгөөд л, амьдралын тухай яг энүүгээрээ эргэцүүлээд сууж байна л гэж боддог хүн шүү дээ. Бусадтай адил жаргал, зовлон надад байлгүй яах вэ. Аав минь үгүй болсон, ижий минь өнгөрсөн, зургаан сайхан дүүтэй байсны хоёр нь орчлонд алга байна. Тоолоод байвал хүний зовлон их. Хүнд цаанаас, бурхнаас өгөгдсөн сэтгэлийн өнгө байдаг байх. Ямар өнгө өгсөнөөс болоод тэрүүгээрээ орчлонг хардаг байх. Зарим хүн хэчнээн баяр хөөр төрөөд байхад нүүрний үрчлээ нь арилаагүй байдаг.

-Яг чин үнэнээ хэлэхэд өнөөдөр та юунд зовж байна?

-Айхтар зовоод байх юм алга аа. Өнөөдрийн тухайд шаналан алга. Амьдралын аар саар асуудал байлгүй яах вэ. Тухайлбал, найман хувийн зээл аваад шинэ байранд орчихсон. Гэхдээ энэ зовлон биш л дээ.

Б.ДӨЛГӨӨН

http://www.mongolnews.mn/w/50579

ЗУРГАА ДАХЬ МӨХӨЛ буюу ХҮН ТӨРӨЛХТНИЙ СҮЙРЛИЙН ЭХЛЭЛ

2014-03-12 15:00:00

Эхлэлтэй бүхэн төгсгөлтэйн хуулиар хүн төрөлхтөн үүсэж бий болсон шигээ удаанаар мөхөж байгаа. Гэхдээ мөхөж үгүй болохоосоо өмнө гариг дэлхий дээрх амьтай бүхнийг устгаж мэднэ гэж Америкийн сэтгүүлч, зохиолч Элизабет Колберт үзэж байна.

Тэрбээр “The New Yorker” сэтгүүлийн экологийн нэрд гарсан сэтгүүлч бөгөөд салбартаа ихээхэн үнэлэгдсэн “Гайгамшгийн тэмдэглэлүүд”, “Ертөнцийн төгсгөл”, “Уур амьсгалын дулаарлын түүх” зэрэг ном бичжээ. Түүний сүүлчийн бүтээл болох “Зургаа дахь мөхөл: Байгалийн бус түүх” ном өнгөрсөн сард худалдаанд гарч багагүй шуугиан дэгдээв.

Хүн төрөлхтөн дэлхий ертөнц болоод бусад амьд биетэд хэчнээн хор хөнөөлтэй талаар, өөрийнх нь тарьсан гай гамшиг хүнийг хэрхэн мөхөөж буй тухай, тэр нь 66 сая жилийн тэртээ үлэг гүрвэл устсантай дүйх их мөхлийг эхлүүлсэн талаар Э.Колберт шинэ номондоо бичжээ. “Mother Jones” сэтгүүлд түүний өгсөн ярилцлагыг товчлон хүргэе.

-Олон нийтийн үл тоомсорлол, эрх баригч, албаныхны өгдөг зөрүүтэй мэдээллүүд мөхөл сүйрлийн асуудлыг бодит байдлаас хөндийрүүлдэг гэж та бичжээ. Дэлхий нийт их мөхлийн талаар нэгдмэл ойлголттой байх ёстойг энэ нь сануулж байна уу?

-Маргаангүй тийм. Өнөө цагийн хариуцлагатай, боловсролтой хүмүүс хүртэл дэлхий ертөнцөд мөхөл нүүрлээд байгаа гэхэд итгэхгүй байна шүү дээ. Маш урт удаан хугацааны турш бид өөрсдийгөө нэг төрлийн амьтан гэж үзэж ирсэн. Бусад амьтан шиг л үүсэж, хөгжиж, тэдэнтэй зэрэгцэн амьдарсан гэж боддог байсан. Гэтэл бид л гариг ертөнцийг бүхлээр нь өөрчилж, бүхний хариуцлагыг дангаараа үүрэх болчихоод байна. Үүнтэй зарим хүн санал нийлэхгүй байгаа юм. Тэд, ер нь бидний дийлэнх нь мөхөл сүйрэл гээчийг сансар огторгуйгаас ирэх аюул мэтээр ойлгодог. Харин солир дэлхий дээр унах, эсвэл хүн төрөлхтнийг устгах хэмжээний байгалийн гамшиг болох магадлал тун бага.

-Та шинэ номондоо салбар салбарын мэргэжилтнүүдийн байр суурийг тусгасан. Тэдэнтэй ярилцахад юу мэдрэгдэж байв. Айдас, сэрэмж үү. Уур цухал, ичгүүр үү?

-Сэрэмж гэдэг оносон үг байна. Бас уй гуниг мэдрэгдсэн. Өнөө цагт байгалийн ухааны салбарт ажиллаж байгаа хүн бүр судалгааны субъект нь нүднийх нь өмнө үгүй болж байгааг харж байна. Тэдэнд болон надад төрсөн өөр нэг мэдрэмж бол цөхрөл. Хийх ёстой ажлуудыг хийхгүй байгаад тэд аргаа барж буй нь надад мэдрэгдсэн. Өөр нэг хачирхалтай зүйл анзаарагдсан нь эрдэмтэн, судлаачдын гайхашрал юм. Гэхдээ урам хугарч, баргар царайлахад л ажиглагддаг гайхашрал шүү. Олон мянган жилийн явцтай хувьсал өөрчлөлтүүд хэдхэн арван жилийн дотор болж байгаад тэд гайхаж балмагдаж байгаа.

-Олноор нь устгах гэх үзэгдлийг та бүх мөхлийн эхлэл гэж үзсэн. Таныхаар бид эхлээд том амьтдыг, дараа нь неандерталиудыг хөнөөснөөр бүх хэрэг эхэлжээ. Тэгэхээр бид эдгээрийн мөхлийн шалтгаан болохын хувьд зургаа дахь мөхөл орчин цагийн хүн үүссэнээс хойш эхэлсэн гэж үзэж болох уу?

-Өөрөөр байж болно гэж үү. Бид 200 орчим мянган жилийн өмнө үүссэн. Дээд өвгийн маань нэг хэсэг Африкт тохиосон их мөхлөөр устаж үгүй болсон гэж зарим эрдэмтэн үздэг ч Австралийн мегафауна буюу үлэмж биетэй амьтдыг 40 мянган жилийн өмнө хүн л устгасан шүү дээ. Гэтэл хэдэн мянган жилийн өмнөх байтугай ганц зуун жилийн өмнөх амьтан, ургамлын мөхлийг өөрсдөдөө хамаагүй гэж хүмүүс үздэг. Бидний олонх нь байгаль орчноос хол хөндий амьдрах болсон учраас энэ нь ч аргагүй юм. Гэхдээ бага, залуу байхад элбэг таардаг байсан ан амьтан цөөрс өн тухай ярих хүн олон. Энэ нь дэлхийн хаа ч хэвийн үзэгдэл болсон бол байдал үнэхээр бишидсэн гэсэн үг.

-Хүн ан амьтдыг нэгээс илүү замаар мөхөл рүү нь хөтөлж байгааг та дурдсан. Ховордсон төрөл зүйлүүдийг унаган нутгаас нь дайжааж, нүүдэллэхээс өөр аргагүй болгодог атлаа замыг нь бас хаадаг тухай та жишээ татжээ. Устаж болзошгүй амьтдад ер нь амь мултрах гарц байна уу?

-Энэ талаар бид хараахан ам гарч чадахгүй. Харин эсрэгээрээ “Тэдэнд гарц үлдээхгүй байх талаар бид юу хийж чадах вэ” гэвэл хариулт олдох байх. Уур амьсгалын дулаарлаас болж одоо бүх зүйл хөдөлгөөнд орчихлоо. Байгалийн, жам ёсны гэж нэрлэгдэж байсан бүхнийг бид өөрчилчихлөө. Тэгэхээр дайжиж, дүрвээд ч тэдэнд очих газар байхг үй. Далайн хадыг бүрдүүлэгч бүх шүрний гуравны нэг, цэнгэг усны бүх нялцгай биетний гуравны хоёр, аварга болон дэвүүрт загасны гуравны нэг, бүх хөхтөн амьтны дөрөвний нэг, хэвлээр явагчдын тавны нэг, бүх жигүүртний зургааны нэг нь зөвхөн хүнээс болж мөхлийн ирмэгт туллаа. Товчхондоо, бид л өсөж үржээд байна. Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн хэмжээ 800 мянган жилд байгаагүй дээд хэмжээнд хүрээд байгаа бол дэлхийн дундаж температур өмнөх хэд хэдэн мөстлөг хоорондын үеийнхээс даруй 10 дахин хурдаар нэмэгдэж байна. Энэ нь шинэ орчинд дасан зохицох хангалттай хугацааг байгаль өөрөө ихэнх амьд организмд олгохгүй байгаа гэсэн үг. Дулаарлын “ихэр” гэж нэрлэж болох өөр нэг аюултай үзэгдэл бол далай тэнгисийн хүчилшилт буюу хүчиллэг чанар нь хурдтай нэмэгдэж байгаа үзэгдэл юм. Одоо бүх далайн хүчлийн хэмжээ 1800 оныхтой харьцуулахад дунджаар 30 хувиар өсөөд байгаа. Зарим хэсэгт бүр 50 хувь хол давсан. Энэ эрчээрээ нэмэгдвэл энэ зууны сүүлч гэхэд бүр 150 хувьд хүрнэ гэсэн тооцоо бий. Тэгэхээр далайн гүний амьтанд ч аврал алга. Магадгүй бүгд үгүй болж байж, эсвэл огт өөр биетэн болж байж амьд үлдэж мэдэх юм. Гэхдээ амьтан гэж нэрлэгдэх үгүй нь бас л эргэлзээтэй.

-Байгалийн гажуудлаас болж аялал жуулчлал, дэлхий дахины худалдаа арилжаа, ер нь хүний нийгэм үндсээрээ өөрчлөгдөх магадлалтай гэж та үзсэн. Хүн төрөлхтнийг ямар ирээдүй хүлээж байгаа бол?

-Хүн ч гэсэн мөхнө. Үүнийг байж боломг үй, хэтийдсэн таамаг гэж олон хүн үздэг. Гэхдээ үүсэн бүрэлдсэн бүхэн устаж үгүй болдгийг эртний чулуужсан үлдэгдлүүд харуулдаг. Одоогоос хэдэн сая жилийн дараа юу, эсвэл хэдхэн зууны дараа юу л гэдэг сонин болохоос хэзээ нэгэн цагт хүн үгүй болох нь гарцаагүй. Бидний үр хойч хүн бус төрхтэй байхыг ч үгүйсгэх аргагүй юм. Тэр талаар таамаг дэвшүүлэхэд эрт байна. Гэвч нэг зүйлийг би баттай хэлж чадна. Одоо эрчээ аваад байгаа зургаа дахь мөхөл бол хүн төрөлхтний сүйрлийн эхлэл. Сүүлийн хагас тэрбум жилийн хугацаанд манай дэлхий дээр таван их мөхөл болсон. 450 сая жилийн өмнө болсон эхний мөхөл мөстлөгөөс болсон бол удаах нь дулаарлаас, гурав дахь нь буюу 250 сая жилийн өмнө тохиосон хамгийн их гамшиг тарьсан мөхөл мөн л хэт дулаарал, далайн тэнгисийн өөрчлөлтөөс болсон гэгддэг. Тэр үед бүх төрөл зүйлийн 90 хувь нь газрын хөрснөөс арчигдсан. Дөрөв дэх нь үндсэндээ үүний үргэлжлэл байсан бол сүүлийн тав дахь их мөхөл одоогийн Юкатаны хойгт унасан солироос болж, жиг үүртнүүдийг эс тооцвол үл гүрвэлийн эринийхнийг бараг бүгдийг нь устгасныг бид мэднэ. Харин одоо бид Антропоцен буюу хүний эринд амьдарч байна. Энэ эрин яг хэзээ эхэлсэн талаар мэргэжилтнүүд маргалддаг ч орчин цагийн хүн бий болж, байгаль орчинд нөлөөлж эхэлсэн үеэс тооцох нь зөв гэдэгтэй би санал нийлдэг. Байгаль дэлхий одоо бүрэн хүний мэдэлд орчихлоо. Тэгэхээр био массын мөхөл сүйрлийн тухай ярих нь үндсэндээ бид оршин байх уу гэдэг л асуудал юм. Гэвч хэдэн сая, хэдэн тэрбумаараа устаж байгаа амьтан, ургамал, дахин хэзээ ч сэргэхгүй байгальтай харьцуулахад хүний нийгэм хэр үнэ цэнэтэй юм бэ. Энэ асуултыг л уншигчид өөрсдөөсөө асуугаасай.

 

Г.ЛХАГВА

http://www.mongolnews.mn/w/50522

зохиолч, судлаач, багш П.БАТХУЯГ: ХИЙЖ БАЙГАА ҮЙЛДЭЛ МИНЬ БУСДЫН ХАРЖ БАЙГААТАЙ ЗӨРЧИЛДӨХӨД БИ БУХИМДДАГ

2014-03-12 12:00:00

 “Өнөөдөр” сонины “Уншигч сурвалжлагч”- аар зохиолч, яруу найрагч Д.Энхболдбаатар ажиллалаа. Тэрбээр уран зохиолын судлал шүүмж болон Монголын утга зохиолын үнэлэмжийн тухай зохиолч, судлаач, багш П.Батхуягтай ярилцсан юм.

Д.Энхболдбаатар -Монголын уран зохиол хөгжиж байгаа эсэх тухай ярихын тулд утга зохиолын хэмжүүрийн тухай ярих хэрэгтэй болно. Утга зохиолд хэмжүүр бий юү. Тухайн бүтээл чанартай болсон эсэхийг яаж мэдэх вэ?

П.Батхуяг -Уран зохиолд тоон хэмжигдэхүүн байхгүй. Ертөнцийн хүмүүсийн бүтээсэн энэ олон урлагийн үүтгэл нь уран зохиол мөн. Тиймээс энэ салбар тодорхой нэг хэмжигдэхүүн, оюун санааны загварчлалд автах, эсвэл үзэл санааны баригдмал байдалд орохоороо урлагийнхаа язгуур мөн чанарыг алдчихдаг юм болов уу. Одоо Монголын уран зохиол ямар байгаад дээд, дунд, доод гэсэн үнэлгээ өгөх гээд байх шиг байна. Тоотой холбон тайлбарлах боломжгүй ч зүй тогтлынхоо дагуу хөгжиж байгааг нь л мэдэж байна. Мэдээж гажуудал ч бий, ололттой зүйлүүд ч байгаа. Бидний бүтээж байгаа цаг үе, нийгэм, түүн дотроо уран зохиол сонирхох хүрээ явцуу болж байна. Энэ бол уран зохиолын ч, зохиолчийн ч буруу биш. Нийгэм, цаг үе, хүний хувьслын чиг хандлагын дагуу ийм юм болж байгаа юм.

Д.Э -Барууны орнуудад ч уншигчийн хүрээ хумигдмал байгаа. Тэгэхээр Монголын уншигчдын хүрээ явцуу болж байгаа нь зөв чиг хандлага юм биш үү?

П.Б -Өөдрөгөөр харвал уншигчид сонгомол болж байна. Манайхан элит гэж тодорхойлдог байх аа. Уншигчид харьцангуй мэргэжлийн төвшин рүү ойртож байгаа учраас тэдний өгч байгаа шүүмжүүд мэргэжлийн шүүмжлэгчийнхээс илүү сонгомол шинжтэй болж байна.

Д.Э -Номыг борлуулалтаар нь хэмжиж “best seller” хэмээн тодорхойлж байна. Хэр олон хувь зарагдсанаар нь тухайн номыг онцолж, энэ нь чанарын үзүүлэлт юм шиг ярьдаг. Гэтэл таны ярьж байгаа уран зохиолын сонгомол уншигчидтай болж байгаа зүй тогтлыг худалдааны энэ хэмж үүрээр хэмжиж болохгүй юм байна гэж ойлголоо. Олон нийтэд уран зохиолыг түгээх шаардлага байгаа. Энэ бол оюун санааны гэхээс илүүтэй сэтгэлийн боловсрол олгох чухал зүйл. Гэтэл манайх Төрийн бодлогоор уран зохиолын хичээлийг хумиад байх шиг ээ. Мэргэжлийн хүний хувьд хэрхэн дүгнэж байна вэ?

П.Б -Сүүлийн үед найзынх нь амнаас улиг болтол гараад байгаа хэдэн зүйлээ л давтах нь. Номыг ямар хэмжүүрээр хэмжих юм бэ. Номын туйлын зорилго нь ашиг мөн үү. Эдийн засгийн бодит орлого нь номын зах зээл дээрх чухал хэмжүүр гэж үү. Дэлхий даяараа бодит үр дүн ашиг л бодоод байгаа. Гэтэл механикаар бүтээгдэж байгаа хэмжүүр нь оюун санааны ертөнцтэй зөрчилдөөд байгаа биз. Энэ зөрчил утга зохиолд хамгийн тод илэрч байгаа юм. Сайн ном гарч байгаа. Тэр сайн ном нь аль ч цаг үедээ нийгмийнхээ оюун санаанаас тэргүүлэх шинжтэй байсан, байх ч болно. Урлаг нийгмээ тэргүүлэх чигтэй байдаг нь энэ. Түүнтэй ижил ямар ч цаг үед нийгмийн оюун санааны төвшинд тохирсон бүтээл ч бий болдог. Тийм ном нь олон хувиар борлуулагддаг. Гэхдээ тэмүүлэгч оюун санааны хэсэг нь тэр тэргүүлэгч хэсэг рүүгээ чиглэх ёстой байтал нийтийн утга зохиолын байгаа төвшинд нь үйлчлэх болсон. Номын дэлгүүрийн хамгийн их борлуулалттай номын жагсаалт гэдэг бол нийтэд зориулсан номын гүйлгээний хэмжүүр болохоос биш утга зохиолыг тэр чигт нь дүгнэхгүй. Тийм болохоор мэргэжлийн шүүмж зайлшг үй хэрэгтэй. Аль бүтээл ямар хэмжээнд бүтээгдэж, түүнээс юу олж авахыг өгүүлсэн энэ шүүмжүүд оюун санааны дээд төвшинд бүтээгдсэн номонд хүргэх хөтөч нь болох юм. Мэргэжлийн шүүмжийг бид 20 жил хаясан биз дээ, одоо хангалттай шүү дээ. Шүүмж орхигдсон ухвар шалтгааныг би ерөнхий боловсролын тогтолцоотой холбон ойлгож байгаа.

Хүүхдэд байгалийн шинжлэл болон нийгмийн ухааны хичээлүүд заах ёстой. Түүнээс гадна энэ чөлөөт ертөнцөд шүүмжлэх сэтгэлгээ гэдэг хичээлийг ЕБС-ийн дунд ангиас эхлээд их сургуульд ч заах хэрэгтэй юм шиг ээ. Шүүмжлэгч сэтгэлгээ гэхээр бүх юмыг буруу талаас нь харж, шүүмжилдэг хүнийг төрүүлэх гэсэн санаа биш юм. Харин амьдарч байгаа цаг үе, ажиллаж байгаа салбартаа өөрийн гэсэн байр суурьтай байж, түүнийхээ болох, болохгүй байгааг нь хардаг, аналитик сэтгэлгээтэй байж шүүмжилдэг болохыг хэлж байгаа юм. Ийм л чадвартай шинэ үеийг бий болгохын тулд бусад улсын боловсролын механизм чиглэж байна. Манайд шүүмжлэгч цөөн байгаа нэг шалтгаан нь энэ. Одоо манай боловсролын тогтолцоонд хуулуулан цээжлүүлэх хуучны арга барил л байгаад байна. Энэ ухвар тал нь. Нөгөөтэйгүүр өнгөрсөн түүхийн ойлголт шүүмж судлал үгүй болоход нөлөөлөөд байгаа юм. Шүүмжлэхийн тулд шүүмжилдэг гэсэн ойлголт хаа сайгүй тарчихсан. Уран бүтээлийг шүүмжлээд алдаатай талаас нь харж, муу л хэлж байвал мэргэжлийн шүүмж гэж ойлгодог. Гэтэл шүүмжлэх сэтгэлгээ зүй тогтлоороо бий болоод суурь нь боломжтой хэмжээнд тавигдсан нийгэмд бол уран сайхны талаас нь шүүмжилдэг. Хэвлэлийн тоймчид бол мэргэжлийн шүүмжлэгчид. Тэд театр, урлаг, киноны гээд бүх төрлийн шүүмж бичиж байна. Тэдэнд зах зээл, үнэлдэг тогтолцоо нь байна. Рестораны хоолны шүүмжлэгч нар гэхэд хамгийн өндөр цалинтай байна шүү дээ. Урлаг болон эдийн засгийн шүүмжлэгч, тоймчид тогтсон үнэтэй болсон байна. Манайд тийм харилцаа байхгүй. Шүүмж бичлээ гээд бидэнд юуг өгөх вэ. Мэргэжлийн хүрээндээ нэр олохоос цааш юу ч тодорхой биш. Бас нэг юм байна. Давхар ажил дандаа л дайвар бүтээгдэхүүн болдог.

Д.Э -Мэргэжлийн зохиолчид зөвхөн уран зохиолын ажлаараа амьдралаа залгуулж чадахгүй учраас заавал өөр нэг ажил хийх ёстой болж байна.

П.Б -Хоёр дахь ажил бол дандаа дайвар бүтээгдэхүүн. Үндсэн ажилдаа зарцуулах цаг хугацаа, эрчим хүч, оюун санаа, төвлөрлийг хоёр хуваана. Дунд сургуулийн багш нарыг хичээлдээ бэлддэггүй гэж шүүмжилдэг. Гэтэл тэдний заримд нь өглөөдөө хичээлээ заагаад үдээс хойш нь Эрээнээс авчирсан бараагаа зарах шаардлага байна шүү дээ. Манайд соёлын харилцаа тогтоогүй учраас бүтээлээ туурвиад түүгээрээ дараагийн ажлаа үргэлжлүүлэх боломжгүй байна. Түүнээс биш авьяаслаг залуу зохиолч олон л байна. Сүүлийн үед зарим алдартай кино найруулагч нар массыг хамарсан арилжааны кино хийж шуугиулаад цаана нь “Шиндлерийн бүртгэл” зэрэг чухал киногоо давхар хийгээд явдаг болж. Манайд ийм харилцаа бий болоогүй учраас зохиолч нар дандаа л дайвар ажил хийж байгаа. Өнөөдөр чи сэтгүүлчийн ширээн дээр, би багшийн ширээн дээр сууж, шохойтой өдөржин зууралдчихаад орой нь нэлээд ядарсан хойноо “Нөгөө юмаа хийнэ ээ” гэхээр цаг, эрч хүч үгүй болж байгаа юм. Оюуны хөдөлмөрийн харилцаа тогтоогүй нь утга зохиолын хөгжилд хамгийн том саад болж байгаа.

Д.Э -Яаж тэр харилцааг бий болгох юм бол?

П.Б -Ямар нэгэн арга зам байгаа л байх. Яваандаа төрийн оролцоогүй бий болох байх. Бас бид өөрсдийгөө өөрчлөх ёстой.

Д.Э -Бүх нийтээрээ шүүмжлэгч сэтгэлгээтэй болох ёстой юм уу?

П.Б -Хүн бүхэн гэртээ хоол хийдэг ч мэргэжлийн тогооч цөөхөн байдагтай л ижил юм.

Д.Э -Энэ харилцааны суурийг бий болгохын тулд боловсролын системээсээ эхлүүлэх болох нь.

П.Б -Хүн төрөлхтөн материаллаг баялаг хангалттай бүтээсэн. Ажиглаад байхад, хамгийн том зөрчил тухайн үндэстний оюун санаанд үүсдэг юм байна. Түүний дараа механик үйлдл үүд нь бий болдог зүй тогтолтой юм шиг ээ. Би зарим дарга нарын гаргаж байгаа гажиг гэмээр шийдвэрүүдийн цаанаас нэг гоё юм олж хараад байгаа. Монголчууд Насанбаяр шиг хүмүүсийн хачин шийдвэрийн эсрэг нэгдэж, дуу хоолойгоо Төрийн хэмжээнд хүргэх сэтгэлтэй болжээ. Одоо бидний язгуур эрхийг хөндсөн асуудлаар тэр дундаа залуус их нэгддэг болсон байна. Үүнийг би оюун санааны хоёр дахь хувьсгал бий болох урьдач нөхцөл гэж таамаглаж байгаа. Тэр үйл явцыг зөв тавихын тулд өөрчл өлтийг зөв ойлгуулж, дамжуулах нь чухал. Боловсролын салбарт ажиллаж байгаа хүмүүс ч ийм үүрэг хүлээнэ. Одоогийн залуусын хувьсан өөрчлөгдөж байгаа хэдий ч ядуурч байгаа сэтгэлгээг бид шууд харж байгаа. Бүх зүйл бэлэн болсон учраас хүч зориулж хийдэг оюуны үйлдлүүд хялбар болж, оюун санаа ядуурч байна. Тэд өөр цаг үеийн хүмүүс учраас шинэ юм хайж байна. Өөр юм хүсэж байна. Энэ хоёр зүйлийн уулзвар дээр шинэ ба хуучны харилцаа төлөвшиж байгаа.

Д.Э -Нийгмийн ухамсрын урсгал голдирол нь зөв яваа юм байна гэж таны ярианаас ойлголоо.

П.Б -Тийм. Энэ нь эргээд уран зохиолын харилцаанд ч эергээр нөлөөлж байна. 1990-ээд оны эхэн үед манай зохиолч нар хоёр хэсэг болсон нь сандал, суудалтай холбоотой байсан юм билээ. Түүнээс биш бид үндэсний утга зохиолын төлөө хоёр хэсэг хуваагдаагүй. Одоо бид тийм өчүүхэн эрх ашгийн төлөө маргалдах хэрэг байхгүй. Энэ улс үндэстэн байх нь үнэн юм бол утга зохиолын тухай ямар бодлоготой байх нь чухал. Зохиолчид ямар байхаас эхлээд ямар тогтолцоотой байхыг илүү нухацтай ярих цаг нь болсон. Би клубийн системийг байж болох зүйл гэж хардаг. Жишээ нь “Хүрээ хөвгүүд” бид өөрсдөө ч мэдээгүй нэг алхам хийж, клубийн системээр ажиллажээ. Ингээд харвал утга зохиолд нааштай юм ажиглагдаад байгаа юм шүү.

Д.Э -1990-ээд оны эхэн үед зохиолчдын байгууллагаасаа салчихлаа. Тэгэхээр тэр үед сандал суудлаас болж салах хэрэггүй байсан гэж хэлж байна уу. Тэгсэн хэрнээ фэн клубийн систем зөв байна гэж хэлэхээр эсрэгээрээ сонсогдоод байна. Клубийн систем хэдийнэ шалгагдаж, батлагдаад байгаа. Тэгвэл ийм олон фэн клубийг хэрхэн нэгтгэдэг юм бэ?

П.Б -Төлөөлөл сонгох замаар л нэгтгэнэ. Монголын утга зохиолын 10 фэн клуб байлаа гэхэд төлөөллүүд дараагийн түвшиндээ хамтран ярилцаж, гишүүдийнхээ саналыг сонсож дамжуулна. Төлөөллийн ардчилал бол сонгодог хэлбэр. Манай утга зохиолын харилцаанд ардчилал байхгүй шүү дээ. Хүн өнөөдөр дуу хоолойгоо чөлөөтэй илэрхийлээд утга зохиолынхоо болж бүтэхгүй байгааг ярьсныхаа төл өө гадуурхагддаг. Сайн бүтээлээр нь тухайн зохиолчийг үнэлнэ. Түүнээс өөрөөр үнэлэх нь утгагүй. Эдийн засгийн өгөө аваа байх ёсгүй.

Д.Э -Мэргэжлийн судлал шүүмжийг хөхиүлдэг бодлого алга. Уран зохиолын мэргэжлийн байгууллага болон бүлгэмийнхэн үүнд хэрхэн анхаарлаа хандуулах ёстой юм бол. Ялангуяа төлбөртэй магтаал биччихээд түүнийгээ шүүмж гээд байх боллоо. Тийм сөрөг нөлөөллөөс яаж хамгаалах юм бэ?

П.Б -Тодорхой арга зам хайхаас илүүтэй хүнтэй нь холбож ойлгож болно. Яруу найрагч, зохиолч хүн авьяастай төрдөг шиг шүүмжлэгч хүн ч байгалийн өгөгдөхүүнтэй. Манайхан шүүмжлэгч гэсэн нэрийг боловсролын дипломоор олоод авчих юм шиг эндүүрдэг. Яруу найраг, утга зохиолыг зүрх сэтгэлээсээ бичдэг шиг шүүмж ч гэсэн зүрх сэтгэлийн ажил.

Д.Э -Хөндлөнгөөс харж байгаа хүмүүс зохиолч, яруу найрагчдыг хоорондоо эв түнжингүй хуваагдмал хүмүүс гэж хардаг. Яагаад ийм болчихов?

П.Б -Монголын нийгмийн аль ч салбарт хуваагдал бий болчихсон. Спорт, урлаг гээд бүгдэд нь бий. “Хагалан бутаргах бөмбөг хаях” юм уу “бялуу өгөх” төрийн арга хэрэглүүр яваад л байгаа учраас нэгдэхгүй байна. Хамгийн харамсмаар нь хэн нэгний хагарал эвдрэлцэл нь өөр нэг хүнд ашигтай байгаа юм. Би Монголын зохиолчдод муу биш, хайртай шүү дээ.

Манай утга зохиолын нэг үеийн хүчтэй төлөөллүүд бие биетэйгээ уулзаад байдаггүй хэрнээ өмнөө нэг нэг хана босгочихжээ. Хүссэн хүсээгүй Г.Аюурзана бид хоёрын хооронд нэг хана үүсчихсэн байгаа. Хэн үүсгэснийг бүү мэд. Би л лав үүсгээгүй. Ц.Буянзаяа бид хоёрын дунд нэг хана бий, бас л би босгоогүй.

Д.Э -Өөрсдөө л босгоод байгаа юм биш үү?

П.Б - Хоёр ч шалтгаан бий. Холбогч хүчний хаясан өгөөш нөлөөлдөг. Манай Төр засаг бүх зүйлд оролцох дуртай. Энэ хэдэн зохиолчийг хаячихгүй, зууралдаад л, савраасаа тавихгүй болохоор нөгөөдүүл нь ч байгаад л байгаа юм. Өнгөрсөн зуунд нам төрийн үзэл санааг утга зохиолоор дамжуулж олон нийтэд хүргэж байсан. Ардчилал бий болсон ч оюун сэтгэлгээнд нь өөрчлөлт ороогүй л байна. Хоёр дахь шалтгаан нь тухайн зохиолчидтой хамаатай. Хэрэв хүн авьяастай төрсөн л бол заавал атаархагч шинж түүнд байдаг. Атаархагч чанар давамгайлж байгаа учраас хана бий болоод байна. Тэгэхдээ ийм зүйл үеийн үед байсан. Урлагийн харилцааг би өрсөлдөөн л гэж хардаг. Утга зохиол бол авьяастай хүмүүсийн өрсөлдөж байгаа талбар. Эцэст Монголын зохиолчид зам гортигоороо явж байгаатай ижил би ч замаараа л явж байна. Тэгтэл намайг олон зүйлээр буруутгадгийн хамгийн эмзэглэмээр нь “Энэ утга зохиолд орж ирж байгаа хэдэн сайхан залууг Батхуяг баллаад хаячихлаа” гэдэг үг. Би бол өөрийгөө багшлаад л, мэддэг чаддагаа заагаад, аль болох аятайхан хүмүүс болоосой гэж цаг заваа зориулж байна гэж бодоод байдаг. Гэтэл нөхдүүд эднийг хамгийн ёс суртахуунгүй болгож байгаа гол хүн нь Батхуяг гэдэг. Хийж байгаа үйлдэл минь бусдын харж байгаа өнцөгтэй зөрчилдөхөд би хамгийн ихээр бухимддаг. Би ганцаараа тэгж нэг бүтэн үеийнхний тархийг угааж, буруу зам руу хөтөлж чадах уу. Энэ бол нэг хүний боломж хязгаараас давсан зүйл шүү дээ.

Д.Э -Шүүмж байх хэрэгтэй. Гэтэл шүүмжл үүлж байгаа хүмүүс нь билэг танхай. Тэгэхээр хөрсөнд буух амаргүй ч чиглүүлэх үүрэг нь чухал байдаг. Яах вэ?

П.Б -Шүүмж бол юуг унших ёстой юм бэ гэсэн оюун санааны хэмжүүрийг тогтоож өгдөг. Тэгэхээр шүүмжлэгч хүн утга зохиолын хэт хувийн харилцаанаас салах хэрэгтэй. Би сүүлийн хэдэн жил ийм зарчим баримталж байгаа. Тэгэхгүй болохоор миний шүүмжүүд “нөхөрсөг мөр алгадалт” болчихоод байсан. Хувийн харилцаа хэтийдсэн үед чамайг усан роман бичсэн ч би магтах болоод байна. Би хөвгүүдээсээ ч зай авч байгаа. Тэдэнтэй өдөр тутам хамт байгаад байхаар хэт ойр дотно болж, сул талыг нь хэлж чадахаа больсон. Хөндлөнгийн хэн нэгэн Цэрмааг бол би бодитоор шүүмжилж чадна.

Д.Э -Зай бариад эхлэхээр тэр хүмүүс яаж байх юм.

П.Б -Балмагддаг юм билээ. Ялангуяа утга зохиолын ертөнцөд орж ирж байгаа залуус хэсэг балмагдаад дараа нь ойлгож, илүү өсдөг. Миний дэргэд баахан яруу найрагчид байсан бол зай бариад эхлэхээр жүжиг, киноны зохиол бичдэг болж байна. Хэт нэг хүний хамааралд байх сайн зүйл биш юм байна. Гэхдээ мэргэжлийн шавь сургалт нарийн мэргэжлийн урлагийн салбарт байх ёстой.

Д.Э -Боловсролын тогтолцоогоо сайжруулах янз бүрийн туршилт хийгээд л байна. Бас утга зохиолын ертөнц ч голдирлоороо явж байгаа бол алдаагаа залруулаад үргэлжлэх нь зүйтэй байх. Танд баярлалаа.

 

Тэмдэглэсэн Ж.СОЛОНГО

http://www.mongolnews.mn/w/50515

Үндэсний дархлаагаа эрхэмлэхүйн учир – Нийтлэл

7 цаг 2 минутын өмнө.            

Онцлох мэдээ                     |                                     Нийтлэл / Тойм

Эдийн засгийн асар их үзүүлэлтийг онцгойруулан дөвийлгөхөөс өмнө Монгол хэн байв. Хэн болчихоод байгаагаа ухаарах хэрэгтэй юм шиг санагдах юм. Ухаалаг, уужим, сайхан сэтгэлтэй монголчуудын хэд нь үлдсэн юм бол. Манжийн газар нутгийн хуваарилалт, коминтерний яргачлал, Халхын голын дайн, 1911-1945 он хүртэлх коммунизмын туршилт хэдэн арван монголчуудын амийг авч одсон. Ардчилсан хувьсгалын дараах жилүүдэд ч Монгол тоглоомын гадна байлаа. Өлсөөгүй ядраагүй Монгол бүс нутагтаа хамгийн ардчилсан улс болсон. Төв Ази дахь гадны хөрөнгө оруулалтыг татах үнэлэмжээрээ бид нэгд жагсч явааг анзаарч болно. Энэ бүхний эцэст монгол Монголоороо л үлдсэн.

5

Харин өнөөдөр… Түүх соёл, уламжлалт ахуйгаараа дэлхийн анхаарлыг татаад зогсохгүй монгол гэдэг нэр ертөнцийн чихнээ дуурсгалтай болоод байна. Монгол омогшил гэж байдаг л юм бол одоо л асаамаар байна. Ленинградын бүслэлтийн үеэрх талхны норм өдөрт нэг хүнд 250 грамм байлаа. Харин биднийх 90-ээд онд нэг хүнд түүнээс бага байсан ч өлсөөгүй. Хэн нэгэнд Монголоо худалдчих сэтгэлийн зориг байгаагүй юм. Өнөөдөр хэдэн арав дахин давсан баялагтай хэрнээ бусдад бүхнийгээ худалдчих санаатай болсны маань учир юу вэ. Зүгээр л хувиа бодсон зан заншил, ирээдүйгээ үл бодон бүхнийг зоосны нүхээр харахаас өөр аргагүй болгосон нийгмийн байгууламж. Үнэндээ бид зэрлэг капитализмын золиос болоод байна. Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л амьдарч байсан ард түмэн ийм хэмжээнд очсонд харамсаад баршгүй.

6

Монгол монголоороо үлдсэн үү. Энэ их шуурган дунд үлдэх үндэсний дархлаагаа алдсан байна. Үндэсний дархлаа гэж хэдэн хүн туг хиур бариад бий болгочихдог зүйл огтоос биш. Үндэсний дархлааг зөвхөн соёл урлаг, үндэсний онцлогийг шингээсэн өв уламжлал бус эдийн засаг нийгмийн бүхий л шатанд өргөх цаг нь болсон. Хөөмий, уртын дуу, морин хуур, уран нугаралт гээд асар их соёлын өв бидэнд бий. “Батаарын” эх нутгаа тэмцсэн төрийн үйлдэл ч үүнд хамаатай. Гэхдээ бид нэг л зүйлийг мартаж. Тэр нь Монгол үндэсний дархлаа. Улсыг мөхөөе гэвэл соёлыг нь өөриймшүүл гэж ярьдаг хоёр их гүрний дунд байгаа монголчуудад үндэсний үзлийн хийрхэл биш соёлын дархлаа хамгийн чухал нь. Нэг нь нэгийгээ ямар аймшигтай, ямар дээрэнгүйгээр идэж байгааг XXI зууны сүүлийн 14 жилд харлаа.

6

Бидний хувьд яаралтай дархлаагаа тогтоох асуудал ургажээ. Хэдэн нөхдүүд буу зэвсгээрээ сүрдүүлэхээсээ илүүтэй үндэсний эдийн засаг, нийгмийн тогтолцоо, өв уламжлал, хэл бичиг, соёлын дарангуйлал. Энэ бүхнийг хамгаалагч нь шинжлэх ухаан салбарынхан. Нийгэм эдийн засаг, улс төрийн салбар сүүлийн 20 гаруй жил шинжлэх ухаанаас нүүр буруулсны харгайг өнөөдөр амсч байна. Аль ч салбар шинжлэх ухаантай зоосны нэг тал. Тэдэнгүйгээр шинжлэх ухаан хөгжихгүй, шинжлэх ухаангүйгээр тэд бүүр ч явахгүй. Эдгээрийг холбодог, харилцаа, мэдээлэл хэр сайн байна, шинжлэх ухаан төдий чинээ хурдтай ажиллана, зөв ажиллана, түргэн хөгжих нь тодорхой. Үндэсний дархлааг бий болгох соёлын болон эдийн засгийн бүхий л ололтын түүчээ нь Шинжлэх ухаан. Төрийн зарцуулж байгаа хөрөнгө мөнгө ёстой л хусмын чинээ. Үндэсний дархлаа гэдэг үндэстний бүхий л чадавхийн үзүүлэлт байх учиртай. Энэ үүдийг нээгчид нь эрдэмтэн мэргид байх учиртай.

6

Дэвшилтэт технологиудыг эзэмшээд монголдоо хийж бүтээе гэсэн асар олон эрдэмтэн байна. Төр нь тоодоггүй. Зам тавин байшин барьж, уул уурхай, мал аж ахуй хөгжүүлнэ л гэнэ. Эрдэмтдийнхээ саналыг авдаггүй. Харийнхныг түшинэ. Өнөө хэд нь халаасыг нь хоослоод монгол ухаантны халаасны төслийг хэрэгжүүлчихээд л яваад өгнө. Улс оронд үлддэг нь алга. Үндэсний дархлаагаа батжуулья гэвэл энэ муусайн эрдэмтдээ ахиухан дэмжмээр байгаа юм. Эх орондоо дэмжлэггүй тэд харийн хөгжлийн түүчээ болж явна. Төрөөс асуух юм. Энэ мэтчлэнгээр өч төчнөөн байх юм даа.

6

Н.Бадамжав

http://www.shuud.mn/?p=336115

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.