• Categories

  • Traffic

зохиолч, судлаач, багш П.БАТХУЯГ: ХИЙЖ БАЙГАА ҮЙЛДЭЛ МИНЬ БУСДЫН ХАРЖ БАЙГААТАЙ ЗӨРЧИЛДӨХӨД БИ БУХИМДДАГ

2014-03-12 12:00:00

 “Өнөөдөр” сонины “Уншигч сурвалжлагч”- аар зохиолч, яруу найрагч Д.Энхболдбаатар ажиллалаа. Тэрбээр уран зохиолын судлал шүүмж болон Монголын утга зохиолын үнэлэмжийн тухай зохиолч, судлаач, багш П.Батхуягтай ярилцсан юм.

Д.Энхболдбаатар -Монголын уран зохиол хөгжиж байгаа эсэх тухай ярихын тулд утга зохиолын хэмжүүрийн тухай ярих хэрэгтэй болно. Утга зохиолд хэмжүүр бий юү. Тухайн бүтээл чанартай болсон эсэхийг яаж мэдэх вэ?

П.Батхуяг -Уран зохиолд тоон хэмжигдэхүүн байхгүй. Ертөнцийн хүмүүсийн бүтээсэн энэ олон урлагийн үүтгэл нь уран зохиол мөн. Тиймээс энэ салбар тодорхой нэг хэмжигдэхүүн, оюун санааны загварчлалд автах, эсвэл үзэл санааны баригдмал байдалд орохоороо урлагийнхаа язгуур мөн чанарыг алдчихдаг юм болов уу. Одоо Монголын уран зохиол ямар байгаад дээд, дунд, доод гэсэн үнэлгээ өгөх гээд байх шиг байна. Тоотой холбон тайлбарлах боломжгүй ч зүй тогтлынхоо дагуу хөгжиж байгааг нь л мэдэж байна. Мэдээж гажуудал ч бий, ололттой зүйлүүд ч байгаа. Бидний бүтээж байгаа цаг үе, нийгэм, түүн дотроо уран зохиол сонирхох хүрээ явцуу болж байна. Энэ бол уран зохиолын ч, зохиолчийн ч буруу биш. Нийгэм, цаг үе, хүний хувьслын чиг хандлагын дагуу ийм юм болж байгаа юм.

Д.Э -Барууны орнуудад ч уншигчийн хүрээ хумигдмал байгаа. Тэгэхээр Монголын уншигчдын хүрээ явцуу болж байгаа нь зөв чиг хандлага юм биш үү?

П.Б -Өөдрөгөөр харвал уншигчид сонгомол болж байна. Манайхан элит гэж тодорхойлдог байх аа. Уншигчид харьцангуй мэргэжлийн төвшин рүү ойртож байгаа учраас тэдний өгч байгаа шүүмжүүд мэргэжлийн шүүмжлэгчийнхээс илүү сонгомол шинжтэй болж байна.

Д.Э -Номыг борлуулалтаар нь хэмжиж “best seller” хэмээн тодорхойлж байна. Хэр олон хувь зарагдсанаар нь тухайн номыг онцолж, энэ нь чанарын үзүүлэлт юм шиг ярьдаг. Гэтэл таны ярьж байгаа уран зохиолын сонгомол уншигчидтай болж байгаа зүй тогтлыг худалдааны энэ хэмж үүрээр хэмжиж болохгүй юм байна гэж ойлголоо. Олон нийтэд уран зохиолыг түгээх шаардлага байгаа. Энэ бол оюун санааны гэхээс илүүтэй сэтгэлийн боловсрол олгох чухал зүйл. Гэтэл манайх Төрийн бодлогоор уран зохиолын хичээлийг хумиад байх шиг ээ. Мэргэжлийн хүний хувьд хэрхэн дүгнэж байна вэ?

П.Б -Сүүлийн үед найзынх нь амнаас улиг болтол гараад байгаа хэдэн зүйлээ л давтах нь. Номыг ямар хэмжүүрээр хэмжих юм бэ. Номын туйлын зорилго нь ашиг мөн үү. Эдийн засгийн бодит орлого нь номын зах зээл дээрх чухал хэмжүүр гэж үү. Дэлхий даяараа бодит үр дүн ашиг л бодоод байгаа. Гэтэл механикаар бүтээгдэж байгаа хэмжүүр нь оюун санааны ертөнцтэй зөрчилдөөд байгаа биз. Энэ зөрчил утга зохиолд хамгийн тод илэрч байгаа юм. Сайн ном гарч байгаа. Тэр сайн ном нь аль ч цаг үедээ нийгмийнхээ оюун санаанаас тэргүүлэх шинжтэй байсан, байх ч болно. Урлаг нийгмээ тэргүүлэх чигтэй байдаг нь энэ. Түүнтэй ижил ямар ч цаг үед нийгмийн оюун санааны төвшинд тохирсон бүтээл ч бий болдог. Тийм ном нь олон хувиар борлуулагддаг. Гэхдээ тэмүүлэгч оюун санааны хэсэг нь тэр тэргүүлэгч хэсэг рүүгээ чиглэх ёстой байтал нийтийн утга зохиолын байгаа төвшинд нь үйлчлэх болсон. Номын дэлгүүрийн хамгийн их борлуулалттай номын жагсаалт гэдэг бол нийтэд зориулсан номын гүйлгээний хэмжүүр болохоос биш утга зохиолыг тэр чигт нь дүгнэхгүй. Тийм болохоор мэргэжлийн шүүмж зайлшг үй хэрэгтэй. Аль бүтээл ямар хэмжээнд бүтээгдэж, түүнээс юу олж авахыг өгүүлсэн энэ шүүмжүүд оюун санааны дээд төвшинд бүтээгдсэн номонд хүргэх хөтөч нь болох юм. Мэргэжлийн шүүмжийг бид 20 жил хаясан биз дээ, одоо хангалттай шүү дээ. Шүүмж орхигдсон ухвар шалтгааныг би ерөнхий боловсролын тогтолцоотой холбон ойлгож байгаа.

Хүүхдэд байгалийн шинжлэл болон нийгмийн ухааны хичээлүүд заах ёстой. Түүнээс гадна энэ чөлөөт ертөнцөд шүүмжлэх сэтгэлгээ гэдэг хичээлийг ЕБС-ийн дунд ангиас эхлээд их сургуульд ч заах хэрэгтэй юм шиг ээ. Шүүмжлэгч сэтгэлгээ гэхээр бүх юмыг буруу талаас нь харж, шүүмжилдэг хүнийг төрүүлэх гэсэн санаа биш юм. Харин амьдарч байгаа цаг үе, ажиллаж байгаа салбартаа өөрийн гэсэн байр суурьтай байж, түүнийхээ болох, болохгүй байгааг нь хардаг, аналитик сэтгэлгээтэй байж шүүмжилдэг болохыг хэлж байгаа юм. Ийм л чадвартай шинэ үеийг бий болгохын тулд бусад улсын боловсролын механизм чиглэж байна. Манайд шүүмжлэгч цөөн байгаа нэг шалтгаан нь энэ. Одоо манай боловсролын тогтолцоонд хуулуулан цээжлүүлэх хуучны арга барил л байгаад байна. Энэ ухвар тал нь. Нөгөөтэйгүүр өнгөрсөн түүхийн ойлголт шүүмж судлал үгүй болоход нөлөөлөөд байгаа юм. Шүүмжлэхийн тулд шүүмжилдэг гэсэн ойлголт хаа сайгүй тарчихсан. Уран бүтээлийг шүүмжлээд алдаатай талаас нь харж, муу л хэлж байвал мэргэжлийн шүүмж гэж ойлгодог. Гэтэл шүүмжлэх сэтгэлгээ зүй тогтлоороо бий болоод суурь нь боломжтой хэмжээнд тавигдсан нийгэмд бол уран сайхны талаас нь шүүмжилдэг. Хэвлэлийн тоймчид бол мэргэжлийн шүүмжлэгчид. Тэд театр, урлаг, киноны гээд бүх төрлийн шүүмж бичиж байна. Тэдэнд зах зээл, үнэлдэг тогтолцоо нь байна. Рестораны хоолны шүүмжлэгч нар гэхэд хамгийн өндөр цалинтай байна шүү дээ. Урлаг болон эдийн засгийн шүүмжлэгч, тоймчид тогтсон үнэтэй болсон байна. Манайд тийм харилцаа байхгүй. Шүүмж бичлээ гээд бидэнд юуг өгөх вэ. Мэргэжлийн хүрээндээ нэр олохоос цааш юу ч тодорхой биш. Бас нэг юм байна. Давхар ажил дандаа л дайвар бүтээгдэхүүн болдог.

Д.Э -Мэргэжлийн зохиолчид зөвхөн уран зохиолын ажлаараа амьдралаа залгуулж чадахгүй учраас заавал өөр нэг ажил хийх ёстой болж байна.

П.Б -Хоёр дахь ажил бол дандаа дайвар бүтээгдэхүүн. Үндсэн ажилдаа зарцуулах цаг хугацаа, эрчим хүч, оюун санаа, төвлөрлийг хоёр хуваана. Дунд сургуулийн багш нарыг хичээлдээ бэлддэггүй гэж шүүмжилдэг. Гэтэл тэдний заримд нь өглөөдөө хичээлээ заагаад үдээс хойш нь Эрээнээс авчирсан бараагаа зарах шаардлага байна шүү дээ. Манайд соёлын харилцаа тогтоогүй учраас бүтээлээ туурвиад түүгээрээ дараагийн ажлаа үргэлжлүүлэх боломжгүй байна. Түүнээс биш авьяаслаг залуу зохиолч олон л байна. Сүүлийн үед зарим алдартай кино найруулагч нар массыг хамарсан арилжааны кино хийж шуугиулаад цаана нь “Шиндлерийн бүртгэл” зэрэг чухал киногоо давхар хийгээд явдаг болж. Манайд ийм харилцаа бий болоогүй учраас зохиолч нар дандаа л дайвар ажил хийж байгаа. Өнөөдөр чи сэтгүүлчийн ширээн дээр, би багшийн ширээн дээр сууж, шохойтой өдөржин зууралдчихаад орой нь нэлээд ядарсан хойноо “Нөгөө юмаа хийнэ ээ” гэхээр цаг, эрч хүч үгүй болж байгаа юм. Оюуны хөдөлмөрийн харилцаа тогтоогүй нь утга зохиолын хөгжилд хамгийн том саад болж байгаа.

Д.Э -Яаж тэр харилцааг бий болгох юм бол?

П.Б -Ямар нэгэн арга зам байгаа л байх. Яваандаа төрийн оролцоогүй бий болох байх. Бас бид өөрсдийгөө өөрчлөх ёстой.

Д.Э -Бүх нийтээрээ шүүмжлэгч сэтгэлгээтэй болох ёстой юм уу?

П.Б -Хүн бүхэн гэртээ хоол хийдэг ч мэргэжлийн тогооч цөөхөн байдагтай л ижил юм.

Д.Э -Энэ харилцааны суурийг бий болгохын тулд боловсролын системээсээ эхлүүлэх болох нь.

П.Б -Хүн төрөлхтөн материаллаг баялаг хангалттай бүтээсэн. Ажиглаад байхад, хамгийн том зөрчил тухайн үндэстний оюун санаанд үүсдэг юм байна. Түүний дараа механик үйлдл үүд нь бий болдог зүй тогтолтой юм шиг ээ. Би зарим дарга нарын гаргаж байгаа гажиг гэмээр шийдвэрүүдийн цаанаас нэг гоё юм олж хараад байгаа. Монголчууд Насанбаяр шиг хүмүүсийн хачин шийдвэрийн эсрэг нэгдэж, дуу хоолойгоо Төрийн хэмжээнд хүргэх сэтгэлтэй болжээ. Одоо бидний язгуур эрхийг хөндсөн асуудлаар тэр дундаа залуус их нэгддэг болсон байна. Үүнийг би оюун санааны хоёр дахь хувьсгал бий болох урьдач нөхцөл гэж таамаглаж байгаа. Тэр үйл явцыг зөв тавихын тулд өөрчл өлтийг зөв ойлгуулж, дамжуулах нь чухал. Боловсролын салбарт ажиллаж байгаа хүмүүс ч ийм үүрэг хүлээнэ. Одоогийн залуусын хувьсан өөрчлөгдөж байгаа хэдий ч ядуурч байгаа сэтгэлгээг бид шууд харж байгаа. Бүх зүйл бэлэн болсон учраас хүч зориулж хийдэг оюуны үйлдлүүд хялбар болж, оюун санаа ядуурч байна. Тэд өөр цаг үеийн хүмүүс учраас шинэ юм хайж байна. Өөр юм хүсэж байна. Энэ хоёр зүйлийн уулзвар дээр шинэ ба хуучны харилцаа төлөвшиж байгаа.

Д.Э -Нийгмийн ухамсрын урсгал голдирол нь зөв яваа юм байна гэж таны ярианаас ойлголоо.

П.Б -Тийм. Энэ нь эргээд уран зохиолын харилцаанд ч эергээр нөлөөлж байна. 1990-ээд оны эхэн үед манай зохиолч нар хоёр хэсэг болсон нь сандал, суудалтай холбоотой байсан юм билээ. Түүнээс биш бид үндэсний утга зохиолын төлөө хоёр хэсэг хуваагдаагүй. Одоо бид тийм өчүүхэн эрх ашгийн төлөө маргалдах хэрэг байхгүй. Энэ улс үндэстэн байх нь үнэн юм бол утга зохиолын тухай ямар бодлоготой байх нь чухал. Зохиолчид ямар байхаас эхлээд ямар тогтолцоотой байхыг илүү нухацтай ярих цаг нь болсон. Би клубийн системийг байж болох зүйл гэж хардаг. Жишээ нь “Хүрээ хөвгүүд” бид өөрсдөө ч мэдээгүй нэг алхам хийж, клубийн системээр ажиллажээ. Ингээд харвал утга зохиолд нааштай юм ажиглагдаад байгаа юм шүү.

Д.Э -1990-ээд оны эхэн үед зохиолчдын байгууллагаасаа салчихлаа. Тэгэхээр тэр үед сандал суудлаас болж салах хэрэггүй байсан гэж хэлж байна уу. Тэгсэн хэрнээ фэн клубийн систем зөв байна гэж хэлэхээр эсрэгээрээ сонсогдоод байна. Клубийн систем хэдийнэ шалгагдаж, батлагдаад байгаа. Тэгвэл ийм олон фэн клубийг хэрхэн нэгтгэдэг юм бэ?

П.Б -Төлөөлөл сонгох замаар л нэгтгэнэ. Монголын утга зохиолын 10 фэн клуб байлаа гэхэд төлөөллүүд дараагийн түвшиндээ хамтран ярилцаж, гишүүдийнхээ саналыг сонсож дамжуулна. Төлөөллийн ардчилал бол сонгодог хэлбэр. Манай утга зохиолын харилцаанд ардчилал байхгүй шүү дээ. Хүн өнөөдөр дуу хоолойгоо чөлөөтэй илэрхийлээд утга зохиолынхоо болж бүтэхгүй байгааг ярьсныхаа төл өө гадуурхагддаг. Сайн бүтээлээр нь тухайн зохиолчийг үнэлнэ. Түүнээс өөрөөр үнэлэх нь утгагүй. Эдийн засгийн өгөө аваа байх ёсгүй.

Д.Э -Мэргэжлийн судлал шүүмжийг хөхиүлдэг бодлого алга. Уран зохиолын мэргэжлийн байгууллага болон бүлгэмийнхэн үүнд хэрхэн анхаарлаа хандуулах ёстой юм бол. Ялангуяа төлбөртэй магтаал биччихээд түүнийгээ шүүмж гээд байх боллоо. Тийм сөрөг нөлөөллөөс яаж хамгаалах юм бэ?

П.Б -Тодорхой арга зам хайхаас илүүтэй хүнтэй нь холбож ойлгож болно. Яруу найрагч, зохиолч хүн авьяастай төрдөг шиг шүүмжлэгч хүн ч байгалийн өгөгдөхүүнтэй. Манайхан шүүмжлэгч гэсэн нэрийг боловсролын дипломоор олоод авчих юм шиг эндүүрдэг. Яруу найраг, утга зохиолыг зүрх сэтгэлээсээ бичдэг шиг шүүмж ч гэсэн зүрх сэтгэлийн ажил.

Д.Э -Хөндлөнгөөс харж байгаа хүмүүс зохиолч, яруу найрагчдыг хоорондоо эв түнжингүй хуваагдмал хүмүүс гэж хардаг. Яагаад ийм болчихов?

П.Б -Монголын нийгмийн аль ч салбарт хуваагдал бий болчихсон. Спорт, урлаг гээд бүгдэд нь бий. “Хагалан бутаргах бөмбөг хаях” юм уу “бялуу өгөх” төрийн арга хэрэглүүр яваад л байгаа учраас нэгдэхгүй байна. Хамгийн харамсмаар нь хэн нэгний хагарал эвдрэлцэл нь өөр нэг хүнд ашигтай байгаа юм. Би Монголын зохиолчдод муу биш, хайртай шүү дээ.

Манай утга зохиолын нэг үеийн хүчтэй төлөөллүүд бие биетэйгээ уулзаад байдаггүй хэрнээ өмнөө нэг нэг хана босгочихжээ. Хүссэн хүсээгүй Г.Аюурзана бид хоёрын хооронд нэг хана үүсчихсэн байгаа. Хэн үүсгэснийг бүү мэд. Би л лав үүсгээгүй. Ц.Буянзаяа бид хоёрын дунд нэг хана бий, бас л би босгоогүй.

Д.Э -Өөрсдөө л босгоод байгаа юм биш үү?

П.Б - Хоёр ч шалтгаан бий. Холбогч хүчний хаясан өгөөш нөлөөлдөг. Манай Төр засаг бүх зүйлд оролцох дуртай. Энэ хэдэн зохиолчийг хаячихгүй, зууралдаад л, савраасаа тавихгүй болохоор нөгөөдүүл нь ч байгаад л байгаа юм. Өнгөрсөн зуунд нам төрийн үзэл санааг утга зохиолоор дамжуулж олон нийтэд хүргэж байсан. Ардчилал бий болсон ч оюун сэтгэлгээнд нь өөрчлөлт ороогүй л байна. Хоёр дахь шалтгаан нь тухайн зохиолчидтой хамаатай. Хэрэв хүн авьяастай төрсөн л бол заавал атаархагч шинж түүнд байдаг. Атаархагч чанар давамгайлж байгаа учраас хана бий болоод байна. Тэгэхдээ ийм зүйл үеийн үед байсан. Урлагийн харилцааг би өрсөлдөөн л гэж хардаг. Утга зохиол бол авьяастай хүмүүсийн өрсөлдөж байгаа талбар. Эцэст Монголын зохиолчид зам гортигоороо явж байгаатай ижил би ч замаараа л явж байна. Тэгтэл намайг олон зүйлээр буруутгадгийн хамгийн эмзэглэмээр нь “Энэ утга зохиолд орж ирж байгаа хэдэн сайхан залууг Батхуяг баллаад хаячихлаа” гэдэг үг. Би бол өөрийгөө багшлаад л, мэддэг чаддагаа заагаад, аль болох аятайхан хүмүүс болоосой гэж цаг заваа зориулж байна гэж бодоод байдаг. Гэтэл нөхдүүд эднийг хамгийн ёс суртахуунгүй болгож байгаа гол хүн нь Батхуяг гэдэг. Хийж байгаа үйлдэл минь бусдын харж байгаа өнцөгтэй зөрчилдөхөд би хамгийн ихээр бухимддаг. Би ганцаараа тэгж нэг бүтэн үеийнхний тархийг угааж, буруу зам руу хөтөлж чадах уу. Энэ бол нэг хүний боломж хязгаараас давсан зүйл шүү дээ.

Д.Э -Шүүмж байх хэрэгтэй. Гэтэл шүүмжл үүлж байгаа хүмүүс нь билэг танхай. Тэгэхээр хөрсөнд буух амаргүй ч чиглүүлэх үүрэг нь чухал байдаг. Яах вэ?

П.Б -Шүүмж бол юуг унших ёстой юм бэ гэсэн оюун санааны хэмжүүрийг тогтоож өгдөг. Тэгэхээр шүүмжлэгч хүн утга зохиолын хэт хувийн харилцаанаас салах хэрэгтэй. Би сүүлийн хэдэн жил ийм зарчим баримталж байгаа. Тэгэхгүй болохоор миний шүүмжүүд “нөхөрсөг мөр алгадалт” болчихоод байсан. Хувийн харилцаа хэтийдсэн үед чамайг усан роман бичсэн ч би магтах болоод байна. Би хөвгүүдээсээ ч зай авч байгаа. Тэдэнтэй өдөр тутам хамт байгаад байхаар хэт ойр дотно болж, сул талыг нь хэлж чадахаа больсон. Хөндлөнгийн хэн нэгэн Цэрмааг бол би бодитоор шүүмжилж чадна.

Д.Э -Зай бариад эхлэхээр тэр хүмүүс яаж байх юм.

П.Б -Балмагддаг юм билээ. Ялангуяа утга зохиолын ертөнцөд орж ирж байгаа залуус хэсэг балмагдаад дараа нь ойлгож, илүү өсдөг. Миний дэргэд баахан яруу найрагчид байсан бол зай бариад эхлэхээр жүжиг, киноны зохиол бичдэг болж байна. Хэт нэг хүний хамааралд байх сайн зүйл биш юм байна. Гэхдээ мэргэжлийн шавь сургалт нарийн мэргэжлийн урлагийн салбарт байх ёстой.

Д.Э -Боловсролын тогтолцоогоо сайжруулах янз бүрийн туршилт хийгээд л байна. Бас утга зохиолын ертөнц ч голдирлоороо явж байгаа бол алдаагаа залруулаад үргэлжлэх нь зүйтэй байх. Танд баярлалаа.

 

Тэмдэглэсэн Ж.СОЛОНГО

http://www.mongolnews.mn/w/50515

Үндэсний дархлаагаа эрхэмлэхүйн учир – Нийтлэл

7 цаг 2 минутын өмнө.            

Онцлох мэдээ                     |                                     Нийтлэл / Тойм

Эдийн засгийн асар их үзүүлэлтийг онцгойруулан дөвийлгөхөөс өмнө Монгол хэн байв. Хэн болчихоод байгаагаа ухаарах хэрэгтэй юм шиг санагдах юм. Ухаалаг, уужим, сайхан сэтгэлтэй монголчуудын хэд нь үлдсэн юм бол. Манжийн газар нутгийн хуваарилалт, коминтерний яргачлал, Халхын голын дайн, 1911-1945 он хүртэлх коммунизмын туршилт хэдэн арван монголчуудын амийг авч одсон. Ардчилсан хувьсгалын дараах жилүүдэд ч Монгол тоглоомын гадна байлаа. Өлсөөгүй ядраагүй Монгол бүс нутагтаа хамгийн ардчилсан улс болсон. Төв Ази дахь гадны хөрөнгө оруулалтыг татах үнэлэмжээрээ бид нэгд жагсч явааг анзаарч болно. Энэ бүхний эцэст монгол Монголоороо л үлдсэн.

5

Харин өнөөдөр… Түүх соёл, уламжлалт ахуйгаараа дэлхийн анхаарлыг татаад зогсохгүй монгол гэдэг нэр ертөнцийн чихнээ дуурсгалтай болоод байна. Монгол омогшил гэж байдаг л юм бол одоо л асаамаар байна. Ленинградын бүслэлтийн үеэрх талхны норм өдөрт нэг хүнд 250 грамм байлаа. Харин биднийх 90-ээд онд нэг хүнд түүнээс бага байсан ч өлсөөгүй. Хэн нэгэнд Монголоо худалдчих сэтгэлийн зориг байгаагүй юм. Өнөөдөр хэдэн арав дахин давсан баялагтай хэрнээ бусдад бүхнийгээ худалдчих санаатай болсны маань учир юу вэ. Зүгээр л хувиа бодсон зан заншил, ирээдүйгээ үл бодон бүхнийг зоосны нүхээр харахаас өөр аргагүй болгосон нийгмийн байгууламж. Үнэндээ бид зэрлэг капитализмын золиос болоод байна. Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л амьдарч байсан ард түмэн ийм хэмжээнд очсонд харамсаад баршгүй.

6

Монгол монголоороо үлдсэн үү. Энэ их шуурган дунд үлдэх үндэсний дархлаагаа алдсан байна. Үндэсний дархлаа гэж хэдэн хүн туг хиур бариад бий болгочихдог зүйл огтоос биш. Үндэсний дархлааг зөвхөн соёл урлаг, үндэсний онцлогийг шингээсэн өв уламжлал бус эдийн засаг нийгмийн бүхий л шатанд өргөх цаг нь болсон. Хөөмий, уртын дуу, морин хуур, уран нугаралт гээд асар их соёлын өв бидэнд бий. “Батаарын” эх нутгаа тэмцсэн төрийн үйлдэл ч үүнд хамаатай. Гэхдээ бид нэг л зүйлийг мартаж. Тэр нь Монгол үндэсний дархлаа. Улсыг мөхөөе гэвэл соёлыг нь өөриймшүүл гэж ярьдаг хоёр их гүрний дунд байгаа монголчуудад үндэсний үзлийн хийрхэл биш соёлын дархлаа хамгийн чухал нь. Нэг нь нэгийгээ ямар аймшигтай, ямар дээрэнгүйгээр идэж байгааг XXI зууны сүүлийн 14 жилд харлаа.

6

Бидний хувьд яаралтай дархлаагаа тогтоох асуудал ургажээ. Хэдэн нөхдүүд буу зэвсгээрээ сүрдүүлэхээсээ илүүтэй үндэсний эдийн засаг, нийгмийн тогтолцоо, өв уламжлал, хэл бичиг, соёлын дарангуйлал. Энэ бүхнийг хамгаалагч нь шинжлэх ухаан салбарынхан. Нийгэм эдийн засаг, улс төрийн салбар сүүлийн 20 гаруй жил шинжлэх ухаанаас нүүр буруулсны харгайг өнөөдөр амсч байна. Аль ч салбар шинжлэх ухаантай зоосны нэг тал. Тэдэнгүйгээр шинжлэх ухаан хөгжихгүй, шинжлэх ухаангүйгээр тэд бүүр ч явахгүй. Эдгээрийг холбодог, харилцаа, мэдээлэл хэр сайн байна, шинжлэх ухаан төдий чинээ хурдтай ажиллана, зөв ажиллана, түргэн хөгжих нь тодорхой. Үндэсний дархлааг бий болгох соёлын болон эдийн засгийн бүхий л ололтын түүчээ нь Шинжлэх ухаан. Төрийн зарцуулж байгаа хөрөнгө мөнгө ёстой л хусмын чинээ. Үндэсний дархлаа гэдэг үндэстний бүхий л чадавхийн үзүүлэлт байх учиртай. Энэ үүдийг нээгчид нь эрдэмтэн мэргид байх учиртай.

6

Дэвшилтэт технологиудыг эзэмшээд монголдоо хийж бүтээе гэсэн асар олон эрдэмтэн байна. Төр нь тоодоггүй. Зам тавин байшин барьж, уул уурхай, мал аж ахуй хөгжүүлнэ л гэнэ. Эрдэмтдийнхээ саналыг авдаггүй. Харийнхныг түшинэ. Өнөө хэд нь халаасыг нь хоослоод монгол ухаантны халаасны төслийг хэрэгжүүлчихээд л яваад өгнө. Улс оронд үлддэг нь алга. Үндэсний дархлаагаа батжуулья гэвэл энэ муусайн эрдэмтдээ ахиухан дэмжмээр байгаа юм. Эх орондоо дэмжлэггүй тэд харийн хөгжлийн түүчээ болж явна. Төрөөс асуух юм. Энэ мэтчлэнгээр өч төчнөөн байх юм даа.

6

Н.Бадамжав

http://www.shuud.mn/?p=336115

Ардын нуруу хэзээ тэнийх вэ- Нийтлэл

2014 оны 03 сарын 09. 12:32

Онцлох мэдээ                     |                                     Нийтлэл / Тойм

 

Үнэндээ амьдрал гэдэг маш энгийн зүйлээс л эхэлдэг юм билээ. Хэн нэгнийг чин сэтгэлээсээ хайрлаж энэрэхгүй бол өөрөө оршин тогтнохын хэрэг юун. Төр, гэр бүл, бие хүнд дутагдаад байгаа гол зүйл нь энэрхүйд байна. Атаа жөтөө, бие биенээ намнах гэсэн увайгүй үйлдэл бүхэн биднийг хойш нь чангааж байна. Цөөхүүлхнээ шүү дээ. Гуравхан сая хүрэх гэж мөлхөж яваа ард түмэн. Энэ хэдхэн нөхдийг аятайхан аваад явчих тунгалаг төртэй баймаар байна. Хүн өөрийнхөө дураар дуртай ажлаа хийгээд ажлынхаа хөлсөөр амар тайван амьдарч болох тийм л нийгмийг хүсээд байгаа шүү дээ. Ардын уур хүрээд байгаа нь баялгийн тэгш бус хуваарилалт нэг гараанаасаа бултаараа гарчихаад л өнөөдөр үндэсний нийт баялгийн 90 гаруй хувийг хэдхэн гэр бүл эзэмшээд 2.8 сая хүний өмнөөс өөрийнхөө өчүүхэн гэр бүлийн төлөөнөөс шийдвэр гаргаад сууж байхад миний таны сэтгэл яаж амгалан байх билээ.

1

Аз жаргалд хүрэх амархан байна. Ийм их байгалийн баялагтай, ийм аугаа түүх, ёс заншилтай,  төрт улсаа байгуулснаас хойш нэг ч удаа өлсч үзээгүй мал аж ахуйтай омог бардам монголчууд өнөөдөр бие биенийхээ улыг ухаад сууж байгаа сэтгэлийн зовиурыг хэн бий болгов.  Тунгалаг ухаалаг төрийг бий болгох гээд байгаа Ерөнхийлөгчийн хүсэлт сүүлдээ улс төрийн намуудын дундах талцалыг битүүхэндээ бий болголоо. Санаа нь зөв ч хэрэгжүүлэх шатанд ноомой.

1

Аргагүй шүү дээ. Идэж уудаг, өмсч зүүдэг болгон нь шилний цаанаас харагдаад ирэхээр яахав. Төр өөрийнхөө тухай эргэцүүлэн бодож бай гэж сануулмаар байгаа юм. Утаа бүгшсэн, үүд цонх нь хаалттай, хэдэн хүүхдүүдээ /ард түмнээ/ барьцаалсан ижий аав нарын тулаан дунд 20 гаруй жилийг ардаа орхилоо. Иргэдийн төлөө үйлчлэх ёстой нэгэн /Хан уул дүүргийн ИТХ-ын даргыг хэлж байна. Өөр жишээ дэндүүт олон шүү/ иргэдийнх нь тулгамдсан асуудлаар хариу авах гээд хичээж байгаа сэтгүүлчид ямар араншин үзүүлэв.  “Хүүе больё. Хусаад хаячихья л даа”. Иргэний нийгэм гэдэг чинь ийм л байдаг. Аз жаргалыг бид ингэж л бүтээх ёстой. Ардчилал энэ хэдэн анархистуудын өмч биш шүү. Нийт ард түмний өмч. 25 жилийн өмнө бид аз жаргалыг ардчиллаар төсөөлж байсан юм.

1

Өнөөдөр зарим нэг нь их мөнгөтэй байхыг, эрх мэдэлтэй “том дарга” байхыгаа аз жаргал хэмээн төсөөлдөг болсон байна. Энэ хоёр туйл руу монголын ардчилал явж байна. Эрх мэдэл хүнд шийдвэр гаргах боломж олгодог хэдий ч, ард нь “хариуцлага” хэмээх том үүргийг хэн нь ч тоохоо больжээ. Эдийн засаг уруудаад байгаа хэрнээ хэн нь ч хүлээн зөвшөөрөхгүй. Статистик нь өөдлөж байна л гэсэн баахан үзүүлэлт улирлал болгон гаргана. Бодит байдал дээрээ эсрэгээрээ. Яамдын тайлан тооцоо өнгөрөсөн оны аравдугаар сар хүртэл ямар сайн үзүүлэлттэй гарч байлаа. Оны төгсгөлд эдийн засаг хямралд орсон гэдгээ Ерөнхий сайд нь арай чүү хүлээн зөвшөөрч байх жишээтэй. АН-ы Засгийн газартаа биш шүү. Өмнө нь ч тэгдэг л байлаа.

1

Юм хийж бүтээе гээд байгаа ардын нурууг тэнийлгэх боломжийг бүрдүүлэхийг хүсдэггүй, жаахан хийсэн ажлаа үндэсний бүтээн байгуулалт гээд зарлачихна. Бөөн реклам дунд ард түмэн төөрөөд яаж амьдарч байгаагаа мартахад хүрч байна.

Аваргууд УИХ-д суухаараа сайдын сэнтийд залрах гээд зүтгэнэ. УИХ-ын 76-гийн эрх ашигт гурван сая монголчууд захирагдана. Гэтэл бид зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр сайхан амьдармаар байдаг. Ердөө л сэтгэл ханамжтай байхсан. Төр нь зүсэн бүрийн дүрэм журмаар далайлган бизнесийн орчинд халдаад өөрийнхөөрөө овоглосон бүхнийг хаацайлж давшгүй татвараар манийгаа дарамтлаад байх юм бол энэ Монгол өөдөө гарах уу.

1

Н.Бадамжав

http://www.shuud.mn/?p=335120

ахмад уран бүтээлч, зээгт наамалч Д.Уранчимэг: Япон шавь маань дэлхийд алдартай уран бүтээл туурвисан

2014 оны 03 сарын 08. 11:38

Соёл урлаг                     |                                     Шар мэдээ                     |                                     дэд онцлох 5

 

Урчуудын эвлэлийн хорооны үзэсгэлэнгийн танхимд “Хаан тэнгэрийн хатан бийр” эмэгтэй уран бүтээлчдийн үзэсгэлэн нээгдлээ. 82 уран бүтээлч уран бүтээлээ дэлгэсний хамгийн ахмад нь Монголын урчуудын эвлэлийн ахмад уран бүтээлч, зээгт наамалч Д.Уранчимэг гуай байсан юм. Тэрбээр энэ үеэр “Монголын саран ээж” нийгэмлэгийн хүндэт одонгоор шагнуулсан. Түүнтэй ярилцснаа хүргэж байна.

й

-Та зураг, урлалтай амьдралаа холбоод хэдэн жил болж байна вэ. Энэхүү үзэсгэлэнд таны бүтээсэн зээгт наамлууд дэлгэгдсэн байна?

-Эгч нь зураг урлалтай амьдралаа холбоод 50 жил бүтээлээ хийж явна. Манайх их сайхан урлагийн гэр бүл дээ. Гэр бүлийн хүн маань алдартай, монгол зургийн зураач Ц.Даваахүү гэдэг хүн байсан. Таван хүүхэд маань бүгд мэргэжлийн уран бүтээлч болсон. Одоо ач зээ нар өвлөн суралцаад явж байна. Тиймээс энэ урлагтаа маш их хайртай.

й

-Зээгт наамалыг хэдий үеэс эхэлж хийсэн бэ. Би таныг монгол зургийн анги төгссөн гэж сонссон?

-Би анх 1959 онд Пионерийн ордны дугуйланд явсан юм. Эхлээд зургийн дугуйланд орох гээд очсон чинь хүүхэд бүртгэхгүй гээд хүүхэлдэйн дугуйланд орсон. Тэгэхэд хажууд нь байх УГЗ н.Норолхоо гуайн хичээллүүлдэг хатгамалын дугуйланд бас бүртгүүлээд хоёр дугуйланд зэрэг гүйдэг их саваагүй хүүхэд байлаа. Ер нь зураг, урлалтай амьдралаа холбох, зураач болоход цаанаасаа миний аз түшсэн дээ. Дараа нь Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн зургийн ангид орж алдартай багш нараар хичээл заалган, долоон жил болоод төгссөн. Тэр үеийн багш нар их өгөөжтэй сайхан зүйл зааж дээ, одоог хүртэл түүгээр нь амьдраад, хийж бүтээгээд явж байна. Чи хэлснээр би чинь монгол зургийн анги төгссөн юм ш дээ. Гэхдээ голдуу зээгт наамалаар уран бүтээлээ хийдэг. Зээгт наамал бол эрт үеэс уламжилж ирсэн, тансаг, хүндэтгэлтэй, чамин урлал. Дээр үед бол шашны сэдвээр голдуу хийдэг байсан. Одоо аж байдлын, орчин үеийн, цагийн үеийн сэдэвтэй гээд олон төрлөөр дэлгэрч байна.

й

-Таны хэлсэнчлэн ихэнх тохиолдолд шашны сэдэвтэй уран бүтээлийг зээгт наамлаар хийсэн байдаг. Орчин үеийн сэдэвтэй гэхээр ямар бүтээлүүд байх вэ?

-Миний хийсэн аж байдлын сэдэвтэй “Таван эрдэнэ” гэсэн зээгт наамал хийсэн. Ер нь янз бүрийн билэгдлийн чанартай бүтээлүүд байна. “Манай өнөөгийн жавхаа” гэдэг нэртэй эх орон. Монгол улсаа магтан дуулсан том хэмжээний бүтээл хийсэн маань Уран зургийн галлерейд хадгалагдаж байгаа.

й

-Зээгт наамалыг урлах арга техник их нарийн байх. Нэг наамлыг хэдий хугацаанд хийдэг вэ?

-Зээгт наамал хийхдээ эхлээд эх зураг эскизээ гаргаж авна. Эх зураг сайн байх  тусам уран бүтээл сайхан болно. Дараа нь ажлын зургаа гаргаж, үүнийхээ дагуу материалаа бэлдэнэ. Их чанартай торгосог, зөөлөн, тансаг сайхан материалаар хийдэг. Дээр үед зээгт наамлыг тансаг материалаар хийхээс гадна есөнэрдэнээр чимэглэж байсан уламжлал байдаг юм билээ. Хийхэд их удаан хугацаа хэрэгтэй. Дан гар оёогоор урлана.  Зээгний утсаа бэлдэхээс гадна материалаа нааж зээглэхээс өгсүүлээд их ажиллагаатай.  Дааруулах, зээглэх, тогтоох гэсэн гурван оёдлоор оёдог. Тийм болохоор маш бөх бат бүтээл болдог. Би “Говийн лха” зээгт наамлаа дөрвөн жил урлаж байсан, дүрслэл нь ч их нарийн бүтээл байсан даа. Хамгийн гол нь хийх буй бүтээлийнхээ өнгөнд материалынхаа өнгийг зөв олж хийх нь чухал. Ер нь байнга л уран бүтээлээ бодож, санаж явдаг тэгж байж л гайгүй бүтээл гаргана шүү дээ.

й

-Гарын шавь бэлдэж байна уу?

-Хүүхэд, залуус урланд ирээд заалгаж байна. Олон шавь нартай болж, тэд маань  сайхан бүтээл хийж байна. Тухайлбал, олон жилийн өмнө Норико гээд Япон охин Ардын жүжигчин Н.Норовбанзад гуайгаар дамжуулан намайг олж ирээд зээгт наамал хийхийг заалгаж, шавь орж  байсан. Тэр охин маань миний эзэмшсэн мэргэжлээр Японд очоод ажил олдохгүй тэгэхээр таны зааж өгсөн энэ бүтээлээр л би хоолоо олж иднэ гэж хэлдэг байсан. Үнэхээр ч түүгээрээ дагнаж юм хийсэн байна лээ. “Бурхан багшийн 12 зонхов” гэдэг зээгт наамал хйигээд тэр бүтээл нь дэлхийн орнуудаар аялж үзэсгэлэнд дэлгэгдэж байна гэсэн.  Гадаадад үзэсгэлэн аваад явахаар Монголын зээгт наамалыг гайхаж, ийм бүтээл анх удаагаа үзэж байна гээд сонирхож байдаг юм. Тиймээс өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн монголын уламжлалт уран бүтээлээ дээдлэх хэрэгтэй. Зээгт наамалын арга ямар гайхалтай юм бэ гэдгийг бодож бахархаж явдаг юм.

й

Зүүгээ сүвлэхдээ харааны шил зүүдэггүй

ы

-Таны урласан хамгийн том бүтээл ямар наамал байна?

-“Тулгар төр” гэсэн зээгт наамал бий. Хамгийн их хүч хөдөлмөр орсон бүтээл. Чингисийн есөн өрлөгийг урлаж, сэдэв агуулгын хувьд нэлээн их зүйл багтаасан  бүтээл болсон. Мөн “Таван эрдэнэ” гээд мал аж ахуй аж байдлын сэдэвтэй наамал бий. Ер нь монголын уламжлалт урлаг болохоороо зээгт наамлаар мал, монгол ахуйг хийхэд их тохиромжтой байдаг.

й

-Зээгт наамалыг өвлүүлж үлдээхээр олон шавь бэлдэж байгаа гэлээ. Хийх арга техникийн хувьд нарийн ажиллагаа ур шаардсан бүтээл. Хүмүүс хийж сурья гэвэл хэр их, цаг хугацаа, хөдөлмөр шаардах вэ?

-Хувь хүний сонирхлоос л шалтгаална. Ямар ч насны хүн сурч, хийж болно. Учрыг нь ойлгосон хүнд бол үнэхээр амархан. Зээгт наамал хийж сурч байгаа шавийн шавь нар маань хүртэл байна. Ер нь залуу үеийнхэн маань монголын уламжлалт урлалуудаа сурах хэрэгтэй л дээ. Жишээлбэл, зүү ороох оёдол байна. Зүү орооно гэхээр хүмүүс зөвхөн хөөрөгний даалин боддог. Гэтэл үгүй юм, зүү ороох урлалыг дээл, малгай, бүс гээд бүх зүйл дээр хийж болно.

й

-Та монгол зургийнхаа чиглэлээр ямар уран бүтээл туурвисан бэ?

-Хөдөө төрж, хурдан морь унаж өссөн хүүхэд. Тиймээс хөдөөгийн амьдрал аж байдлын сэдэвтэй бүтээл хийх их дуртай. Би “Адуучин” гэдэг монгол зураг зурж анх үзэсгэлэнд орж байсан. Монгол зургаар мал, монгол ахуй байгаль зэргийг зурахад их тохиромжтой байдаг. Үүлийг тэгж зурна, байгалийг ингэж зурна гээд дүрслэл, өнгө нь хүртэл өөр их тансаг байдаг. Үүнийг ардын зураач А.Сэнгэцохио багш маань зааж сургасан.

й

-Зүүгээ сүвлэхдээ харааны шил зүүж байна уу?

-Хүмүүс чиний наад асуултыг чинь асуудаг юм /инээв/. Хүнд чинь дадна, дадлагажина гэж байдаг юм байна. Би зүүгээ сүвлэхдээ нүдний шил зүүдэггүй. Тэгэхээр олон жилийн нэг юм байх шиг байгаа юм. Харин юмаа хийхгүй байвал нүд чилээд байх шиг санагддаг. Тэгээд ч хүн сурсан, сонирхсон, дуртай юмаа хийж бүтээж байхад ядардаггүй юм байна лээ.

й

-Өнөөдөр олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр тохиож байна. Та энэ өдрийг хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ?

-Ихэнх баярыг үр хүүхдүүдтэйгээ сайхан өнгөрүүлдэг дээ. Уран бүтээлч хүн зав чөлөөгүй баярлаж байсан ч уран бүтээлээ ярьж, түүнийхээ төлөө байдаг онцлогтой шүү дээ. Үүний адил баярлаж байсан ч уран бүтээлийн яриа, сэдэв өрнөж байдаг.

ы

-Ярилцсанд баярлалаа.

б

Б.Буд

http://static.shuud.mn/uploads/2014/03/Snapshot_2014-03-08_1127341.jpg

 

зохиолч Б.Батрэгзэдмаа: Манай Монголын эмгэнэл оюун санаандаа байгаа юм

2014 оны 3 сарын 8

0190df169a8d2d97original
Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах энэ өдрөөр манай уран зохиолын мөнгөн үеийн нэрт төлөөлөгч, жүжгийн зохиолч Б.Батрэгзэдмаагийн ярилцлагыг хүргэж байна.
-Таныг шагнал аваад ихэд гутарсан гэж ярилцах юм. Чухам хэдийд ямар шагнал аваад ийн гутрах болов?
-Тэгэхээр энд Монголын шагналын үнэлэмжийг ярих болно. Жишээ нь намайг “Хаалганы өмнө” жүжгээрээ “Алтан- Өд” авч байхад надад “00”-ын цаас, нойтон салефтка өгч байсан. Хүмүүс худлаа гэдэг юм. Хамт байсан хүмүүс гэрчлэх байх. Энэ нь уран бүтээл хийснийхээ төлөө доромжлуулж байна гэсэн үг мөн. Монголын оюуны үнэлэмжийн Гиннесийн номонд би “00” цаасаар уран бүтээлээ үнэлүүлснээрээ орно биз. Манайд шагнал гэдэг юм утгаа алдсан.
-Өгч байгаа зүйлээс харахад өөрсдийнх нь эдийн засгийн хэмжээ юм биш шүү. Утгаа алдах ч бүр тоймгүй боллоо? -Нэг жаал хүү тайзан дээр гарч шүлэг уншсан чинь энгэрээрээ дүүрэн медаль, тэмдэг. Энэ чинь юу билээ гэмээр. Ингэж хүүхдийг хар багаас нь шагналын дон тусгаж байна. Өнөөдөр медаль, тэмдэг зүүгээгүй хүн ховор болсон доо. Овооны наадам, айлын гэрийн найр, үс даахь үргээх гээд бүгд л төмөр өгч байна. Бүгдийг нь цуглуулаад хөшөө босговол дэлхийд байхгүй хөшөө босгочихмоор, тийм их шагнал дагасан медаль, тэмдэг байна. Энэ олон утга учиргүй төмөр тэмдгийг цуглуулан, хаягдал төмөрт тушаагаад, олсон мөнгөөр нь олимпиос ганц медаль авчих тамирчинд зарцуулбал илүү үр дүнд хүрнэ. Ийм орчинд амьдрана гэдэг аймшигтай юм шүү. Утга учиргүй шагналынхаа оронд мөнгө өгвөл амьдрал ахуйд нь хэрэгтэй.
-Тэгвэл таны хувьд шагнал авахдаа миний энэ бүтээл шагнал авах ёстой гэж бодов уу, эсвэл?
–Шагнал гэдэг бол явцуу эд. Би “Алтан-Өд” аваад гутарсан тухай дээр дурьдсан. Уг нь би тэр шагнал авдаг жүжгийг бүтээх гэж их зүдэрсэн, их ч хичээсэн. Энэ жүжиг ерөнхийдөө нээгдээд хаагддаг бүтээл. Цаг хугацааны болоод үхлийн тухай нэлээд хүнд бүтээл. Жүжигчдийн тоглолт нь физкил драм. Биеийн хөдлөлөөр утга санааг харуулах гэсэн миний чармайлт, эрэлхийлэл байсан ч үнэлгээ нь нойтон салфетка, “00”-ын цаас байсанд хэн ч харамсана биз дээ.
-Бас л итгэхэд хэцүү юм. Заавал “00”-ын цаас байдаг нь ямар учиртай юм бэ?
-Харин тийм ээ, хүмүүс итгэдэггүй юм. Гэхдээ үнэн юмыг үнэнээр нь хэлэхээс өөр яах вэ. Шагналд ‘”00″-ын цаас байсан учир нь ивээн тэтгэгчийн зүгээс гаргасан зүйл байсан л даа. Хэдийгзэр ивээн тэтгэгч байгууллагын шагнал гэлээ ч Зохиолчдын байгууллагаас арай өөр хандах байсан болов УУ
-Тантай ярилцаж суухад өерийгое хүрээлэн буй орчноосоо хэт тасдаад байдаг юм шиг санагдлаа. Хамт учга зохиолд хел тавьсан анд нартайгаа бужингаж байвал сайхан биш үү. Тэд чинь таны ад үзээд байгаа одон тэмдгийн эзэд болсон шүү дээ?
-Би үеийнхэнтэйгээ хүний хувиар дотно сайхан харилцаатай байдаг. Харин оюуны үнэлэмжийн тал дээр тарахгүй зүйл маш олон бий. Оюун санааны нөхөрлөл бага байна гэх үү дээ. Одоогоор бол би дайны ар гэр сахиж үлдсэн хүн шиг л сууна. Би тийм олон танилын хүрээтэй биш ч гэсэн хэдэн сайхан найз нар байсан, бүгд гадагшаа явлаа. Ийм нийгэмд амьдарч байгаа хүмүүс ийм шийдвэр гаргахаас өөр арга алга. Над руу тэр хэд маань илүү их ярих юм. Энд байгаа хэд цөөхөн шүү. Одон тэмдгийн хувьд яах вэ, үеийнхэн маань хийсэн бүтээснээ үнэлүүлсэн хэрэг. Бид цаг үеийн л бүтээгдэхүүн учраас түүнд шунадаг ч бий л байх, шунадаггүй ч бий л байх. Миний хувьд бол өөр бодолтой учраас үүнийг дэмжих ч байна, дэмжихп/й ч байна. Гагцхүү хэн ямар бүтээлээр, ямар шугамаар шагнал аваад байгаад л оршино. -Сүүлийн үед жүжиг тавьж дуулдсангүй, яагаад уран бүтээлээ ил гаргаж тавихгүй байна?
-Уран бүтээлээ бол зогсоогоогүй. Нэг талдаа бараан талын зүйл бичмээргүй байна. Нөгөө талд манай уншигч, үзэгчдийн хүрээ тун өчүүхэн байгаа нь намайг түр уран бүтээлээ дотроо бясалгаж, ажиглахад хүргэлээ. Бид өч төчнөөн хөрөнгө гуйж гувшиж цуглуулаад хүнд хэрэгтэй зүйл бүтээе гэхэд тэд үзэхгүй. Өнөөх л хэрэггүй хошин шог, эх орон гэж цээжээ дэлдсэн яруу найргийн наадам, бүгд ижилхэн хоолойтой дуучдаа сонсох гээд хошуурах юм. Зурагтаар хааяа гардаг хошигнолд би инээдэггүй, гэхдээ би инээх мэдрэмжээ алдчихсан хүн биш ээ. Ийм байхад уран бүтээл хийнэ гэдэг хэцүү. Энэ мэт байдлаас болоод сайхан сайхан уран бүтээлчид нийгэмд гадуурхагдаж байна. Манай өнөөдрийн нийгэмд гайгүй авьяастай, чадвартай нь гадуурхагдаж, шоовдорлогддог. Улс төрөөс эхлээд нийгмийн бүх л салбар ялгаа алга, бүгд нэг тийм саарал бүрхэг болсон үед хийж бүтээж явна даа.
-Та заавал тэр үзэгчид хүлээж авахгүй, модерн буюу абсурд чиглэлийн бүтээл хийж байхаар “масс”-д зориулаад хийгээд байвал амин зуулганд чинь хэрэгтэй биш үү. Нөгөө талаар бухимдал ч нимгэрч магад?
-Би “масс”-д зориулж жүжиг бичсэн. Маш олон үзэгчийн таашаалд нийцсэн. Харин олон хоног сараар, жилээр бодож бясалгаж бүтээсэн жүжгийг маань үздэггүй л байхгүй юу. Би захиалгын уран бүтээл хийгээд явах юм бол Монголд маш том зохиолч, баян хүн байх байсан. Өөрийнхөө уран бүтээлийг дорд үнэлэхийг хүсэхгүй. Хэзээ ч захиалгын уран бүтээл хийхгүй гэж өөрөө өөртөө андгай тавьсан. Тэгэж доошоо орж, өнөө маргаашийн ашиг хонжоо харж, өөртэйгөө зөрчилдмөөргүй байна.
-Өнөөдөр манай нийгэм ямар байгаа билээ. Гэт таны ярьж байгаагаар бол амьдрал тань нэлээн боломжтой бололтой. Тэгэж ойлгож болох уу?
-Би амьдралын боломжтой хүн биш. Хамгийн гол нь өөрийнхөө хэрэгцээг хассан юм. Би бусад шиг гоё сайхан хувцсанд мөнгө үрэхгүй. Тансаг машин унахгүй, үнэтэй утас барихгүй гээд бүгдээс татгалзаж чадсан нь энэ нийгэмд бага ч атугай намайг шанлалаас салгаж өгч чадсан. Түүнээс биш одоогийн хүмүүсийн эдэлж хэрэглэж байгааг хэрэглэнэ, гэвэл бөөн шаналгаа болно биз. Тодорхойлбол би энэ мэт зүйлээс сэтгэл зүйгээ татаж, ийм зүйл байдаггүй юм шиг санаж чаддаг болсон. Би энэ талаар манай гүн сэтгэлгээний их төлөөлөгч Д.Урианхай гуайтай уулзаад амьдрал хэцүү, хэрэглээ өндөр болж байгаа талаар ярилцсан. Гэтэл мань хүн шууд л “Миний дүү хэрэглээгээ хасчих. Тэгээд л болох нь тэр” гэсэн. Энэ хүний үг миний дээрх яриад байгаа хэрэглээний шаналгаанаас салгаж өгсөн. Д.Урианхай гуай өөрөө нийгэмд шоовдорлогдсон хүмүүсийн нэг мөн. Тиймээс үүнийг их сайн мэдэрсэн хэрэг. Манай Монголын эмгэнэл оюун санаандаа байгаа юм. Түүнээс биш өлсч цангаад ядуураад байгаа гэж өнгөц харж болохгүй.
-Дотооддоо нийгэм хүлээж авахгүй байгаа бол гадаадад гарч болдоггүй юм уу. Тэнд ойлгоно шүү дээ?
-Ойлгоод яах вэ. Хөрөнгө санхүү гэж нэг юм бий. Харин удахгүй бүтээл маань гадаадад тавигдаж, орчуулагдаасай гэж залбирч, хүсч байна. Амьдрахад бол яах вэ, хэрэглээгээ хасаад болж байна. Харин сайн уран бүтээл хийхэд гарцаагүй санхүүгийн асуудал тулгарч байна. Би нэг жүжиг бичээд өөрөө найруулсан юм. Түүнийг үзэгч олны хүртээл болгох гэж их зүдэрсэн. Ивээн тэтгэгч хайж, хайж сая нэг юм олоод жүжгээ гурав хоног тоглуулаад дуустал, мөрөн дзэрээс нэг юм дараад авсан даа. Хэрэв баруунд энэ хэмжээний жүжгийг гурван хоног тоглуулсан уран бүтээлч бол юунд шаналах вэ, ёстой нисч явна биз. Үүний оронд мөнөөх л эротик, завхрал, алан хядлага бичээд байвал нэг жүжгийг 30 хоног ч тоглож болохоор юм билээ. Аливаа уран бүтээлч, бүтээл хийснийхээ төлөө өр төлөөсөнд орж ир зоригоо мохоож, шаналж явна гэдэг манайд л байдаг байх.
-Нийгэм хэцүү байгаа л даа. Гэхдээ та өөртөө дэндүү их шаналан үүрүүлээд байх шиг. Сайхан цаг ирэх тухай уран бүтээлчид ярьж байна шүү?
-Энэ бол цор ганц миний бухимдал биш, ийм бодолтой, шаналантай олон хүн бий, Тэр сайхан цаг хэзээ, яаж ирэхийг хэлэхэд бэрх. Энэ төрд байгаа ороо бусгаа явдал, хүмүүсийн оюун санааны хоосрол гээд нүсэр зүйлүүд энэ нийгэмд дүүрэн байна. Эдгээр бусармаг үйлийг бүрдүүлж байгаа улс бүр нэг дордоод, самраад сүүлд нь ойлговол чухам яадаг юм бол. Саяхан нэг алтны магнат нөхөр зурагтаар ярих нь “Намайг нэг лам хүүхэд, нохой сайн хооллоорой гэсэн юмсан” гээд нэлээд санаашрингуй ярьж байгаагаас харахад арай ч бас хүн чанараа алдчихаагүй нь харагдаж байна. Мань хүн урьд өмнө юун хүүхэд, нохой, ядуусын тухай бодох . Өнгө, мөнгө сайхан хүүхэн ярьдаг байлаа. Хүн бас түүнээсээ уйдаж, нийгмээ ойлгож, мөн чанарын тухай ойлгож эхэлж байна шүү дээ. Тэгэхээр бидэнд бас сайн цаг ирэх магадлал өндөр байна. Миний хувьд гадаадад гарч байгаа улсыг буруушаадаггүй, өөрийнх нь эх орон ийм байхад аргагүй шүү дээ, хэн ч гэсэн амь амьдралаа бодно биз дээ. Тэнд чинь чаддаг нэг нь оюун санаагаа үнэлээд, чадахгүй нэг нь эх орондоо иддэг талхнаас арай илүүг олж идээд болж л байна. Үнэнийг хэлэхэд манай улс “Морь унасан толгойгүй хүн” шиг байна.
-“Морь унасан толгойгүй хүн” байх нөхцлийг ямар улс бүрдүүлээд байна вэ?
-Мэдээж, төрийн дээд албан тушаалтнууд, удирдах хүмүүс урлаг, уран сайхны төлөө болон ард гүмнийхээ оюун санаанд ямар ч өөрчлөлт хийх хүсэлгүй байгаа болохоор тэднийг гэж хэлэх байна. Нөгөө талаар манай ард түм өөрсдийгөө гэгээрүүлэх талаар юу ч хийхгүй. Бусдыг аялдан дагалдагчид болж хувирлаа. Томоохон албан тушаалтны хийгээд байгааг мэдсээр байж, нүдээ аниад л дагаад байна. Түүнд мөнгө л хэрэгтэй байгаа учраас ингээд байгаа хэрэг. Түүнээс хэзээ ч дагалдагч, дагуулагч хоёрын зүй сэтгэл нийлдэггүй юм. Тэд дагалдагчийнхаа амыг үдэж, ходоодонд нь хоол хийж өгдөг учраас дагалдагчид дуугүй явахаас өөр арга байхгүй. Энэ бүгд ядуурлын гай ингэж оюун санаанд үүрлэж байна,
-Гадаад гэснээс та гадаадад зорчиж явахдаа дэлхийлд алдартай театрын бүтээлүүдийг үздэг байлгүй. Хамгийн ихээр сэтгэл догдлуулсан бүтээл юу байв даа?
-Гадаадын дөчөөд орны үзлээ. Тэд бол урлагаар хооллож, номын сандаа сагс аваад ордог тийм ард түмэн. Тэдгээр театрын бүтээлүүдээс Франц Кавкагийн “Аалз” гэдэг бүтээл үнэхээр сэтгэл хөдөлгөсөн. Тэр аалзны дүрд тоглож байгаа жүжигчин яг л аалз шиг, өөрөөр хэлбэл аалз шиг байж чадаж байгаа юм. Тэр сэтгэлгээ, жүжигчдийн ур чадвар гээд ярих ч юм алга. Энэ бүгдийг өөрийн эх оронтойгоо харьцуулаад үзэхээр гуниг төрөхөөс өөр аргагүй. Уран бүтээлийг үнэлэх үнэлэмж өндөр байхад ийм бүтээл төрнө.
-”Манайд нөхцөл бололцоо нь бүрдэзд, дзлхийн хэмжээнд уран бүтээл туурвиад байя гэхэд уран бүтээлчдийн авьяас билиг, ур чадвар хүрэлцэх үү?
-Байна, бүр тэгэхээс тэгсэн юм шиг олон байна гээч. Харамсалтай нь өнөөдрийн манай авьяас чадвартай уран бүтээлчид бүгд мөнгө хөөгөөд алга. Хошин шог гэж хүн инээлгэх гэж ядсан юм гээд хүмүүс янз янзаар ярьж байна. Одоо яая гэх вэ. Ийм нийгэмд бусдыг царайчлахгүй амьдрах л гэсэн улс. Нөгөө талд урлаг ойлгохгүй төр түмнээ аргадаж, царайчилж амьдарч яваа ядсан улс. Эд нар бол бүгд урлагийн мэргэжил эзэмшиж, одоо мэргэшиж яваа сайн уран бүтээлчид. Бүгд л масс, элитээ ялгахын дээдээр ялгах хүмүүс, Гагцхүү жинхэнэ уран бүтзэл хийх нөхцөл, бололцоо алга байна. Манай төрөөс ч тэр анхаарч үзэж байгаа нэг ч зүйл байхгүй. Яг энэ үе бол ерөнхийдөө шагналын эрин үе боллоо. Үнэхээр төр, түмэндээ хэрэгтэй зүйл ч юм уу, нээлт хийж байгаа бол өгөх нь зүй ёсны хэрэг. Нэгэнт л шагналын тогтолцоо ийм байгаа учраас. Түүнээс биш төрийн шагнал гээд одон тэмдэг өгөөд байдаг улс орон орос манайх хоёроос өөр тийм хавтгайрсан орон байхгүй байх.
-Та бараан болон муу ёр зүгийн уран бүтээлээс татгалзаж, байгаа тухай дээр өгүүлсэн. Ямар учраас ийм шийдэлд хүрэх болов.
-Нийгэм хүмүүсийн сэтгэхүй тэртээ тэргүй бараан. Түүн дээр нь уран бүтээлчид бид бараан зүйлээр ард түмнийхээ оюун санааг угаагаад байвал юу болох билээ. Бид энэ бүгдийг гэрэл гэгээгээр угаах цаг нэгэнт болжээ гэдгийг ойлголоо. Бид өрнийн уран зохиолыг бараг цадтлаа уншлаа гэхэд болно. Хүлээж авсан нийгэм нь ч ийм байсан. Гэтэл өрнийн уран зохиол цааш гишгэх газаргүй болсон мэт ээ. Тэр аймшигт сэтгэл зүйн драмаас хүмүүс сэтгэл болон зөн совингоо боддогсон уу, ерөнхийдөө хүмүүс залхаж байна. Энэ ч бас яах вэ, бид үгийн шидийг бодох болсон. Нэг нь муу зүгийн бараан бүтээл хийж тоглуулаад тэр нь биелээд ч байх шиг. Энэ бол үнэний хувьтай. Оросын их яруу найрагч Борис Пастернак   “Яруу найрагчдаа Үхлийн тухай бүү бичээч Яагаад гэвэл та нар чинь Дэндүү зөнч хүмүүс шүү” гэж дуу алдсан нь зүгээр ч нэг хэлчихсэн зүйл биш. Үгийн шид гэдэг бол яавч дэмий зүйл биш. Үүнийг ойлгох хэрэгтэй. Үгийн шидийг олно, үг бүтээнэ гэдэг бол аугаа их ойлголт байдгийг маш сайн мэдэрч байна. Би тэгэхээр Дорнын уран зохиолыг анхаарч судлая, сайн мэдье гэж бодлоо. Түүнээс үгийн шидийг бүрэн эзэмшинэ гэж юу байх вэ.
-Батрэгзэдмаа гэдэг хүн тэгвэл өнөөдөр бараан хийгээд муу ёр зүгийн уран бүтээл туурвихгүй юм байна гэж ойлгож болох нь. Та ер нь өөрийнхөө зан чанарыг нэг үгээр тодоройлбол? -Этгээд зөрүүд. Бараан зүгийн уран бүтээл мэдээж хийхгүй.
-Хэрэглээгээ хасчихсан, мөнгөний төлөө уран бүтээл хийдэггүй Батрэгзэдмаа ямар алба залгуулж, бор хоногийг өнгөрөөж байна?
-“Дэлхийн Монголчууд” интертайментийн захирлаар ажиллаж байна. Манайхаас “Дэлхийн монголчууд” сэтгүүлийг монгол, англи хэлээр эрхлэн гаргадаг. Улиралд нэг удаа хэвлэгддэг сэтгүүл маань дэлхийн өнцөг булан бүрт суугаа хүмүүст хүрч байгаагаараа онцлог юм. Тэнд амьдарч байгаа монголчууд олдсон ганц хоёр сэтгүүлээ дугуйрч суугаад уншцгаадаг юм гэсэн. Энэ зөв эхлэлтэй ажлыг өргөн дэлгэр болгохын төлөө явж байна даа.
С.Ууганбаяр

Д.Цогтбаатар: Ээжүүд хамгийн үнэнийг хэлдэг…

2014-03-10 09:57:19

14310-5t

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ

“Миний ээж” булан ес дэх жилээ шинэ зочны хамт мэндчилж байна. Энэ удаагийн зочноор Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийн өдрийг тохиолдуулан Төрийн өмчийн хорооны дарга Д.Цогтбаатарыг урьсан юм.

-1960-аад оны үеийн үндэсний дэвшилтэт сэхээтнүүдийг хоморголсон хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн таны аав, цөлөгдөлт, доромжлолыг амсч явсан түүхийн зах зухаас монголчууд мэддэг. Гэтэл тэр өрх гэрийн нэг багана, найдвартай ар тал болж ирсэн ээжийн тань тухай тэр болгон мэдэхгүй. Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр тэр тухай дурсвал ямар вэ?

-Миний ээж Намжилын Тогтох Сүхбаатар аймгийн Халзан сумын хүн байлаа. Өвөг дээдэс маань малчин удмынхан. Ээж минь малд дөртэй, аав, ээжээ багадаа алдаж, Алтан-Овоогоо шүтэн амьдарч ирсэн бүсгүй, Дорнод аймагт аавтай минь анх танилцаж, улмаар гэр бүл болж биднийг төрүүлсэн юм билээ. Дорнод аймгийн Соёлын ордны анхны 32 жүжигчний нэг, сэтгэн бодох чадвар сайтай, аливааг зөв талаас нь харж тэр өнцгөөс нь тайлбарлаж, эргээд үр дүнг харж байдаг.Юманд няхуур нямбай, нандигнаж ханддаг болохоор хамт олон, найз нөхөд нь Нандиа Тогтох гэж авгайлдаг байсан гэнэ лээ.Харин аав маань Дорнод аймгийн Булган сумын уугуул. Тухайн үед Дорнод аймгийн Эвлэлийн хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан гэдэг. Мөн тэр үед ээжийн маань ах Намжилын Гунгаажав гэдэг хүн Дорнод аймгийн даргаар хоёр дахь удаагаа томилогдон ажиллаж байсан гэдэг. Ээж айлын ганц охин, дээрээ нэг ахтай байсан нь тэр. Н.Гунгаажав ах Сүхбаатар аймгийн Халзан сумыг Цогбаян гэж нэрлэж бай­хад анхны нарийн бичгийн дарга нь байгаад төр, нийгмийн зүтгэлтэн болж, Баянхонгор, Дорнод, Хэнтий зэрэг олон аймгийн даргаар ажилласан түүхтэй. Сүүлд 1960-аад оны үеийн хэлмэгдүүлэлтийн үеэр Ц.Лоохууз, А.Нямбуу, Д.Сурмаажав нартай хамт миний аав, бас Н.Гунгаажав нагац ах маань хэлмэгдсэн. Аав Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын давсны үйлдвэр рүү, нагац ах Хөвсгөл рүү загасчнаар цөлөгдсөн. Ээж минь сэтгэлийн хаттай хүн байсан юм. Тэр үед хүүхдүүдээ тэврэхийг нь тэвэрч, хөтлөхийг нь хөтлөөд нөхрөө даган амьдралын жаргал, зовлонг хамтдаа туулсан. Тэнд аавтай мөр зэрэгцэн эрэгтэйчүүдийн хийдэг хүнд ажлыг нуруундаа үүрэн зүтгэж явсан. Амьдралын асар ухаантай, ойр зуурын өвдөхөд сайн эмч төдийгүй шатар яаж тоглохоос эхлээд хичээлээ хэрхэн давтахыг хүүхдүүддээ заасан сурган хүмүүжүүлэгч, гайхалтай торгон мэдрэмжтэй, ширүүн харцтай, хатуу үгтэй, эрэмгий зоригтой хүн байсан. Даанч богинохон насалсан, 1987 онд 50 гаруйхан насандаа хорвоог орхисон. Өөрийнх нь ярьж, мөрөөдөж байсан, хүн бүхэн аз жаргалтай, сайн сайхан амьдрах тэр нийгмийг үзэж чадаагүйд нь харамсдаг.

-1987 онд ээжийгээ бурхан болоход та ямар ажил эрхэлж байв. Сүүлчийн мөчид уулзаж амжсан уу?

14310-5tt

-Би 27 настай байсан санагдана. Цэргийн газар офицер байсан юм. Ээжийн чинь бие тааруухан байна гэсэн цахилгаан ирсэн ч цэргийн газрын нэг онцлог нь онцгой тохиолдол биш бол чөлөө олгодоггүй байсан. Штабын даргаас чөлөө гуйгаад өгөөгүй. Ингээд хэдэн тариа аваад явуулъя гэж байтал дахиад “Маш хүнд байна, хурдан ир” гэсэн цахилгаан ирсэн. Чөлөө гуйгаад ортол бас өгсөнгүй. Тэгэхээр нь би хувийн шийдвэрээ гаргаж, юу л болвол болог гээд Сүхбаатар аймгийн Түмэнцогт сум руу ээждээ очихоор явсан. Намайг очиход өвчин нь хүндрээд ухаан санаа нь орж гарч байсан ч “Хүү нь ирлээ” гэхэд “Миний хүү хүрээд ирэв үү. Ээж нь зүгээр ээ” гээд нэг их том нүдээр, хурцаар нэвт ширтэн харж байсан. Надад олон юм хэлээгүй ч өмнө нь захиж сургаж байсан үгсийг царайнаас нь, нүднээс нь олж харсан. Ээжийн бие муу байсан болохоор тэр шөнө би харъя гээд өвөр дээрээ тэврээд хо­но­сон юм. Үүрээр гэнэт бие нь эвгүйрхээд хүүгийнхээ өвөр дээр сүүл­чийн амьсгалаа татсан. Амьдралын хатуу бэрхийг туулж явахдаа ээж минь зүрхний хүнд өвчин туссан юм билээ. Тэр нь хүндэрсээр амийг нь авч одсон. Ээжээс хойш аав минь 20 жил үр хүүхэд бидэнтэйгээ амьдарч 2007 онд бурхан болсон. Миний аав өөрөө Дорнод аймгийн уугуул ч ээжийн нутаг Сүхбаатарт гүн хүндэтгэлтэй ханддаг, тэр нутгийнхантай хамтарч ажиллаж байсан учраас их ойрхон явсан. Бурхан болохоосоо өмнө ээжийн нутаг руу зориуд зорьж очиж байлаа, 2005 онд. Аав нь ээжид чинь өртэй хүн шүү, нутаг орных нь хүмүүст ойр байж, дэмжиж тусалж явах ёстой гэж их ярьдаг сан. Бидэнд “Та нар ээжийнхээ нутагтай ойр бай. Сүхбаатарын ард түмэнд тус дэмтэй яв” гэж үргэлж захидаг байсан. Өөрөө ч тэгж бодож, зүтгэж явсан.

-Танайх аав, ээжээс хэдүүл вэ?

-Ээж минь биднийг энэ орчлонд анх ирснээс өнөө хүртэл хувь хүн болох төлөвшлийг бий болгож, барилгаар бол суурийг нь тавьсан ачтан. Аав бол биднийг бодлогоор хүмүүжүүлж, аливааг аргын талаас нь хэлж ярьж ирсэн өнөр бүлийн тэргүүн байлаа. Бид аав, ээжээс есүүлээ юм. Нэг хайртай дүү маань энэ оны нэгдүгээр сарын 5-нд бурхан болсон. Ер нь бидний дотроос хүүхэд байхдаа эндсэн нь ч байна, том болсон хойноо хүнд өвчний улмаас хорвоог орхисон нь ч бий. Тэр дотор ах, эгч нар маань бурхан болсон. Би айлын гурав дахь хүүхэд бол одоо хамгийн том нь болж хоёр дүүтэйгээ тулгын гурван чулуу шиг үлдлээ.

-Ингэхэд “Намын эсэргүү хэрэг” гэх олон хүнийг хэлмэгдүүлсэн зохиомол хэрэг танай гэр бүлд хэрхэн туссаныг дурсахгүй юу?

-1964 оны тэр хилс хэрэгт аав минь өртөж, манай гэр бүлийн амьдралын хатуу, хэцүү үе эхэлсэн. Тэгэхэд би долоон настай байлаа. Радиогоор “Намын эсэргүү бүлэг” гарч, түүнд Дашнамжил гэдэг хүн оржээ. Тэднийг бут ниргэж…” гээд өдөр болгон ярих. Түүнийг сонсчихоод хүүхдүүд “Аав чинь яачихсан юм бэ. Юу болчихоод бут ниргүүлээд байгаа юм бэ” гэж санаа зовсон байдалтай асууна. Өөрөө ч юу болоод байгааг ойлгохгүй байсан юм чинь мэдэхгүй л гэнэ. Тэр үед аав маань Монголын амьдрал, нийгмийн байдлыг бодитоор нь хэлж шүүмжилсэн. Харамсалтай нь түүнийг “Хар линз зүүгээд харж байна” гэхчлэн буруутгасан байдаг. Тухайн үеийн учир мэдэхгүй нийгэмд учрыг таньсан нь хэд билээ. Тэгээд ч тийм зоригтой шүүмжлэх хүн олон байсан уу, үгүй юу. Үнэндээ Ц.Лоохууз, А.Нямбуу, Д.Сурмаажав нарын гэх хэрэгт олон хүн холбогдож, сэтгэл санаа, амьдралаараа хохирсныг түүх мартах ёсгүй. Уг улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн 50 жил энэ онд тохиож байгаа. Хэлмэгдүүлэлтийн тухай бид өчнөөн ярьж, бичдэг ч тэр үед гэр бүлийн эмэгтэйчүүд болон насанд хүрээгүй жаахан хүүхдүүд сурч боловсрох эрхээ хасуулж, эмэгтэйчүүд нь хүссэн ажлаа хийх эрхгүй цөлөгдөж, эрүүл мэндээрээ хохирч явсныг хэн ч дурсдаггүй. Тухайн үед нэг өглөө үүрийн таван жингээр хонх дуугарч, хар пальто, шляп малгайтай хэдэн хүн аавыг босгоод аваад явсан. Дараа нь радиогоор Өмнөговь руу давсны артельд норм­чингоор цөлж байгааг зарласан. Нагац ах маань ч Хөвсгөлийн Цагаан нуурт загасчингаар явсан. Түүний дараа Гэгээрлийн яамны орлогч сайдын ам шийдвэрээр эгч бид хоёр сургуулиас хөөгдсөн. Удалгүй ээж ажлаасаа хөөгдөж, дараа нь байрнаасаа ч хөөгдсөн. Өвлийн хүйтэнд ээж минь төрөөд удаагүй нялх хүүхэдтэй гудамжинд хаягдаж, биднийг аваад тусгайлан хуваарилсан “Зис-5” машинд дайгдан аавын араас явсан. Тэнд очоод эгчийг гуравдугаар ангид дотуур байранд оруулж, надад ээж минь гэрээр ном заасан, нэг ёсондоо миний анхны багш. Түүнээс өмнө бол манайх Улаанбаатар хотод 40 мянгатад сайхан амьдарч, эгч хоёрдугаар ангид, би орос сургуулийн нэгдүгээр ангид сурч байсан юм. Харин хамгийн том ахыг Н.Гунгаажав ах их эрт өргөж авсан байсан юм билээ. Гэхдээ өргөмөл аав болох нагац ах хэлмэгдэж, цөллөгт яваад жилийн дараа нас барсан учраас мөн л хэцүү хатуу амьдралаар амьдарсан.Том ах маань сайхан дуулдаг, бокс сайн тоглодог хүн байсан, Дарханд амьдарч байгаад сүүлд Багануурт өвчнөөр нас барсан юм.

-Хэлмэгдүүлэлтийн үед ихэнх гэр бүл салж сарниж байсан гэдэг. Яагаад гэдэг нь ч үр хүүхэд, хань ижилээ амар тайван амьдруулахын тулд учир шалтгаантай байсан гэдэг. Харин таны аав ээж хоёр хүнд хэцүүг хамтдаа туулсан уу?

-Туулахаар барахгүй даваад гарсан. Нэгэнт бие биеэ хүндэлж, амьдрал зохиож, үр хүүхэдтэй болсон учраас хувь тавиландаа тохиолдсон зовлонгоос шантраагүй. Хүнд хэцүү бэрхшээл зовлон тэдний хайр сэтгэл, хамтын амьдралд өчүүхэн ч саад болоогүй. Угаасаа миний ээж хань ижил, үр хүүхдээ төдийгүй ядарсан, зовсон хүнд тус дэм болж, хамгаалж халамжилж ирснийг хамт ажиллаж байсан мэдэх хүмүүс хэлдэг юм. Тэр л зан төлөв нь тэр хүртэл хурцалж, амьдралынхаа төлөө шантарч мохолгүй тэмцсэн болов уу. Хэл­мэгдүүлэлтийн үед олон гэр бүл салж, заримынх нь эхнэр цөллөгт дагаж яваагүй. Зарим нь үр хүүх­дээ бодож хотод үлдэхийг илүүд үзсэн байх. Хэлмэгдсэн хүмүүсийн ихэнх эхнэрүүд хань иж­лээ дагаад явсан шүү дээ. Манай ээж бол нэгэнт ханилж суусан бол жаргал зовлонгоо хамтдаа хуваалцана гээд аавыг явсан газар бүрт нь дагаж явсан байдаг юм

-Аав тань хэр халамжтай хүн байв?

-Аав, ээж хоёр минь үг сөргөлдөх бүү хэл, хэн хэнээ ширүүн харж ч үзээгүй, хоорондоо маш эвтэй гэр бүл байсан. Бүхий л цаг мөчид амьдралаа авч явж, үр хүүхдээ зөв өсгөж хүмүүжүүлэхийн төлөө хамтдаа зүтгэсэн. Аав минь гэртээ байгаа үедээ сайхан хоол хийнэ. Хүүхдүүдээ өвдөхөд ээжтэй хамтраад эмчийн үүрэг гүйцэтгэж тариа хийхээс эхлээд бүх зүйлд оролцоно. Сүүлд ээжийн биеийг өвдөхөд Орос руу оюутан цагийн найз руугаа ярьж Москва, Минск хүртэл очиж эмчлүүл­сэн. Хаалттай цаг үе хэдий ч аав минь ээжийн төлөө илээч бариач, мэргэч төлөгч гээд уулзаагүй хүн, яваагүй газар үгүй.

-Одоо ээжийн тань за­хиасаас сэтгэлд тод үлдсэн, цаг мөнхөд бодог­дож байдаг ямар үг сургааль байна?

-Эх хүн хүүхдүүддээ хамгийн ойр байж, үг сургаалиа хэлж, хайр халамжаа үзүүлж, хатуур­хах үедээ ч хатуу байдаг ер бусын хүмүүс юм. Дэл­­хий ертөнц дээрх хамгийн үнэнийг хэлж байдаг хүмүүс бол ээжүүд гэж боддог. Ээж бидэнд аливаа зүйлийг зүйр цэцэн үгээр ойлгуулахыг хичээж, ардынхаа сургаалиар хүмүүжүүлдэг байлаа. “Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцнэ” гэж шударга зарчимтай байхыг, “Ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал” гэж юманд цэгц шулуун байж, эрхэлсэн ажилдаа эзний ёсоор хандаж, цаг хугацаанд нь чанартай гүйцэтгэхийг сургадаг сан. Харин эрэмгий зоригтой байхыг “Хүний дор хэзээ ч бүү ороорой хэнд ч битгий доромжлуулаарай” гэдэг сэн. Сайн цаг ирэ­хийг зөгнөж “Аав чинь зөвдөх цаг ирнэ” гэж бодлогошронгуй өнгөөр олонтаа хэлж байсан нь санаанаас огт гардаггүй. Эмэгтэй хүн тийм эрэмгий зоригтой, шийдэмгий байсныг би өнөө цагт хараагүй. Ээж минь бусадтай эелдэг зөөлөн харилцдаг ч зарчмын юманд хатуу чанга хүн байсан юм. Шатар тоглоод буцах юм бол шууд хураачихна. Шударгаар тогло гэж шаардаж байгаа нь тэр. Гэр цэвэрлэчихлээ гэхэд нүд хуурсан байвал шууд л гаргаад ирнэ. Цагаан орныхоо тоосыг арчиж байна гээд хүүхдүүд болсон хойно толгойг нь зүлгээд байх, харин ээж хөндөл төмрийнх нь тоос хэвээрээ байгааг хурууныхаа өндгөөр ганц гогдоод л гаргаж үзүүлнэ. Аливааг үндсэн утгаар нь, мөн чанарынх нь дагуу хийхийг шаарддаг байсан юм. Олон үг хэлэхгүй, харц дүр төрх нь зөндөө юм ойлгуулж ухааруулдаг гайхамшигтай увдистай. Биднийг өдөрт ердөө хоёрхон цаг л тоглуулдаг хатуу дэгтэй байсан. Тэр нь одоо цагтай бол нийцэхгүй байх л даа. Учир нь бүгд л хүүхдээ оюунлаг аргаар хүмүүжүүлнэ гэж ярьж байна. Тэгвэл миний ээж тухайн үед хатуу аргаар ч, оюунлаг байдлаар болон сэтгэлгээг нь хөгжүүлэх хосолсон аргаар биднийг хүмүүжүүлж байжээ. Хэ­дэн хүүхдийнхээ дотроос намайг онцгойлж, тусгай­лан уулзаж бодсон сана­санаа хэлж, аавын тухай их ярьдаг байлаа. Тэр дотроос ах эгч дүү нараа сайн харж, хандаж яваарай гэж үргэлж захидаг байлаа. Хүнд хэцүү үед ч, аз жаргалтай байхдаа ч “Аав чинь үнэн шударгын төлөө тэмцэж явсан, үнэн хэзээ нэгэн цагт ирнэ. Тэр цагт та нар аавынхаа үйл хэрэг зөв байсныг харах болно” гэж зоригжуулдаг байлаа. Ээжийн минь захиа сургааль бидэнд сургууль болоод зогсохгүй гэр бүлийн үнэт зүйлс болж бидэнд өвлөгдсөн юм. Түүнийг нь бид хадгалж хамгаалж, үр хүүхэд, ач зээ, найз нөхөддөө үлдээх сэн гэж боддог, бас хичээдэг.

-Ээж тань яагаад таныг онцолж ах, эгч дүү нараа харж, хандаж явахыг захидаг байсан юм бол. Та ээжийнхээ захиасыг биелүүлсэн үү?

-Хүүхэд байсан боло­хоор тэр үед яагаад тэгж хэлж, захиж байсныг нь ухаж ойлгоогүй. Сүүлд бодоход ах эгч, дүү нартаа дэм тустай яваасай, үнэний төлөө зүтгээсэй гэж хэлж байж. Түүнээс гадна “Хүн өөрт чинь хэчнээн дургүй байсан ч тусалж яваарай” гэж их хэлдэг байлаа. Түүнийг нь нэлээд сүүлд хүртэл сайн ойлголгүй явж ирсэн. Сүүлийн үед эргэцүүлж, тунгааж байхад их үнэтэй зөвлөгөө өгч байжээ. Эргээд бодоход ээжийнхээ “Ах, эгч, дүү нартаа тусалж яваарай” гэсэн захиасыг би биелүүлж чадсан уу, үгүй юу гэсэн бодол төрдөг. Ний нуугүй хэдэхэд, би тэдэндээ ахуй талаас гэх юм уу, сэтгэлийн дэм, тус үзүүлж байснаас бодлогын туслалцаа үзүүлж чадсан уу, үгүй юу гэдэгтээ эргэлздэг. Бурхны оронд явсан бидний эрхэм хүмүүс-ах, эгч, дүү нар минь аж ахуйн алба, эрчим хүч, гааль, боловсролын салбар, тогооч, жолооч гээд өөр өөрсдийн эрхэлсэн ажилдаа эзний ёсоор хандан шударгаар зүтгэж, улс төрийн болон төрийн ажил албанд өөрийн гэсэн үнэт зүйлтэй хүмүүс байжээ гэдгийг эргэн санахад хангалттай баримт хуримтлагдсан байна. Тэд Монголдоо төдийгүй бор гэртээ эзэн байсан. Хамгийн гол нь өвөг, дээдсийн цу­­саар тэжээгдсэн хүн чанар, өөрийн гэсэн бо­дол, энгийн зарчмыг, аавын нинжин энэрэнгүй сэтгэл, ээжийн хатуу эрэмгий шаардлагыг ямар ч үед хадгалж хамгаалж баталгаажуулж чадсанд нь тэднээрээ бахархдаг. Энгийн бүхэн агуу байдаг. Тэд энгийн зарчимтайгаа хамт хорвоогоос буцсан. Тэд минь үнэт зүйлсээсээ ухраагүй, эргэлзээгүй, нэг л зангаараа байсан. Хэн нэгэнд долигонох гэгчийг мэдэхгүйгээрээ явсан. Манай гэр бүлийн хүсэн хүлээж байсан эрх чөлөөг олж авснаараа тэд маань хамгийн сэтгэл хангалуун буцсан. Тэд баяжаагүй, эрх мэдэлд шунаагүй, хүнд сурталтай түшмэл байхыг хүсээгүй, “Дарга болъё” гэж ам ангайгаагүй Монголын жирийн иргэд байлаа. Ирж буцдаг хорвоод тэд минь өөрсдийн зарчимдаа үнэнч байж, эрх чөлөөндөө үнэнч буцсан. Тийм учраас тэднийхээ хөшөөнд энгийн бөгөөд утга агуулгатай “Эрх чөлөөг бид хүсч байна” гэсэн үгийг сийлж, тэр л үгээр үдсэн. Надад тэднийхээ хэн нэгнийг албан тушаалд тавих, дарга болгох боломж байсан. Гэхдээ, би журмын нөхөд, анд найзуудаа дэмжсэн.

-Та бид Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийн өдөр ярилцаж байна. Энэ жил эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах тухай, гэр бүлийн хүчирхийллийг цэглэх тухай Төрийн тэргүүнээс эхлээд шат шатанд ярьж байна. Монгол эмэгтэйчүүдийн эрхийн талаар та юу хэлэх вэ?

-Монголд эмэгтэйчүү­дийн эрх зөрчигдөж, сурч боловсрох, ажил хөдөл­мөр эрхлэх эрхээ хязгаарлуулаад зогсохгүй, үр хүүхдийнх нь эрүүл мэнд, боловсрол, аюул­гүй орчинд өсөх эрх зөрчигдөж байсны хам­гийн том жишээ бол хэл­мэгдүүлэлтэд өртсөн олон мянган гэр бүлд учир­­сан зовлон, тэр до­тор эмэгтэйчүүдэд то­хиолдсон бэрхшээлүүд юм. Түүний хамгийн том жишээ бол миний ээж. Ярилцлага маань бүхэлдээ таны асуусан сүүлчийн асуултын хариулт юм даа. Тийм учраас би ийм зүйл дахин битгий болоосой, бүү давтагдаасай, үргэлж сэрэмжилж, урьдчилан сэргийлэх ажил үйлсийг хэрэгжүүлж байгаасай. Төр, засаг маань энэ талаар онцгой анхаараасай. Цаашид эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах талаар олон ажил үйлсийг бүтээ­гээсэй гэж хүсч байна.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=23&code=3475

Д.Лхагважав: Мөнгө дагаж шинэ санаа төрдөг

14226-3t

2014-02-26 09:47:47

Д.ГЭРЭЛЦЭЦЭГ

Монголчуудын хэрэглэж байгаа бараа бүтээгдэхүүний талаас илүү хувь нь гаднаас орж ирдэг. Импортын барааг орлох бүтээгдэхүүн Монголдоо үйлдвэрлэх талаар багагүй ажил хийж, уриалсны хүчинд бид чамлахааргүй олон зүйлийг эх орондоо үйлдвэрлэдэг болсон. Түүний нэг нь монгол хүн бүрийн өдөр тутмын хэрэглээ болсон монгол оймс юм. Энэ удаагийн “Бизнес, хөгжил” буландаа анхны монгол оймс үйлдвэрлэгч “Янмал” компанийн захирал Д.Лхагважавыг урилаа.

-Анх оймс үйлдвэрлэх санаа хэрхэн төрсөн талаараа сонирхуулахгүй юу?

-Би БНСУ-д найман жил ажиллаж амьдарсан. Тэнд байхдаа олон үйлдвэрийг сонирхож судалсан. Их хөрөнгө оруулалт босгож чадахгүй, бага мөнгөтэй хүний хувьд хамгийн түрүүнд хийж болохоор зүйл нь оймсны үйлдвэр байлаа. Тухайн үед оймс хямдхан бүтэх боломжтой юм гэдгийг олж харсан.

Хуримтлуулсан мөнгө маань 50 мянган ам.доллар байсан учир түүндээ тааруулж санаагаа олсон гэх үү дээ. Тэгээд эх орондоо ирэхдээ хоёр машин, дагалдах жижиг тоног төхөөрөмжийг 20 гаруй мянган ам.доллараар худалдаж авчирсан. Тоног төхөөрөмжөөс гадна газар авах, үйлдвэрээ барих гээд олон асуудалтай тулгарч байсан. Хэрэв хангалттай хөрөнгөтэй бол одоо ч гэсэн ашигтай үйлдвэрүүд олон байна. Тухайлбал, цементийн үйлдвэр байгуулахад их хөрөнгө зарцуулдаг. Хүн бүр хүссэнээрээ цементийн үйлдвэр байгуулна гэвэл чадахгүй. Үүнтэй адил хэмжээндээ таарсан бизнесээ эхлүүлж байсан түүхтэй. Үнэндээ анх Солонгос улсад очоод тэр улсыг тийм ч сайн ойлгоогүй. Ямартай ч их хөдөлмөрч хүмүүс байсан. Хэсэг хугацааны дараа тухайн улсын амьдрал ахуйтай нь танилцаад ирэхэд хатуу бодлого барьж байгааг нь ойлгосон. Хэрэв тэнд нэг л өдөр ажил хийхгүй бол маргааш нь дампуурах нийгэмд амьдарч байсан. Солонгос хүн бүр ийм нөхцөлд амьдардаг. Иймд хүн бүр хөдөлмөрлөхөөс өөр аргагүй. Солонгосын нийгэм бол сул зогсож болохгүй болтол нь ажиллуулдаг хатуу нийгэм. Харин манайд эсрэгээрээ. Монгол хүн нэг сар ажил хийхгүй байсан ч үнэтэй хувцас өмсч, инээмсэглэн гудмаар алхаж байна. Ингээд харьцуулахад манай нийгэм арай л болоогүй байгаа юм шиг. Нэг өдрийг алдахад бусдаас 100 алхам хоцордог гэдгийг хүн бүхэн ойлгодог тэр цаг үе ирэхэд л Монголын нийгэм өөр болох байх.

-Таны үзэж байгаагаар манай улсын хөгжил, түүнийг дагасан үйлдвэрлэлийн салбар муу байна гэсэн үг үү?

-Бас ч тэгж хэлж болохгүй л дээ. Нэг үеэ бодоход нийгэм маань маш хурдацтай хөгжиж байна. 2005 онд БНСУ-аас чингэлэг ачаад ирж байсан. Түүнийгээ буулгахдаа ах дүү, найз нөхдөө дуудахад 28 хүн ирж тусалж байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, тухайн үед хүмүүс завтай, ажилгүй байж. Гэтэл өнөөдөр чингэлэг ирлээ гэхэд завтай хүн байна уу. Бүгд ажилтай, амжихгүй гэж байна. Энэ бол хүн бүр чадах чинээгээрээ ажиллаж, амьдрах гэж хичээдэг болсны илрэл юм.

-Үйлдвэрлэл эрхэлж байгаа хүн бүр олон бэрхшээлтэй тулгардаг. Түүний нэг нь хүний нөөц. Хүний нөөцийн ямар бодлого барих ёстой юм бэ?

-Хүний нөөцийн бодлогыг тодорхойлоход тухайн үйлдвэр эсвэл компанийн захирал гол асуудал нь гэж би боддог. Хүн бүхэн эхээс төрөхдөө тухайн ажил мэргэжилд мэргэшсэн, дадлагажсан байдаггүй. Тиймээс бид ажиллах хүчний асуудалд уян хатан хандах хэрэгтэй юм. Япон захирлуудын гол баримталдаг зүйл нь ямар ч ажилчнаа эхний зургаан сар дураар нь байлгадаг. Нэг ёсондоо эрхлүүлдэг. Энэ хугацаанд тухайн хүн дагалдан хийж, ажлаа тайван сурч авдаг. Энэ нь ажилчнаа аажмаар дасгаж байгаа хэрэг. Харин зургаан сарын дараа ажлаар шахаж эхэлдэг. Ингэснээр нэгэнт олж авсан ажлын арга барил, дадлагаа улам хөгжүүлж хурдан ажилладаг. Энэ бол энгийн боловч чухал арга юм. Үүний цаана хүний нөөцөө мэргэшүүлэх, чадваржуулах, тогтвор суурьшилтай ажиллуулах цогц бодлого явж байгаа юм. Сайн ажилтантай байхын тулд өөрөө араас нь уйгагүй хөөцөлддөг байх чанар бидэнд дутмаг байдаг. Миний хувьд зарим ажилчид маань ажлаа таслах, архи уух өөр бусад асуудал гаргах үе их гардаг байсан. Тэр бүхний араас шантралгүй, хаячихгүй явсны үр дүнд олон сайхан сэтгэлээрээ ажилладаг хүмүүстэй болсон.

-Танайхаас хэдэн оймсны үйлдвэр сал­барласан гэсэн. Тэгэхээр монголчуудын хэдэн хувь нь монгол оймсоо хэрэглэж байгаа бол?

-Өөрийн үйлдвэрээс салбарлуулж бие даасан үйлдвэрүүд бий болгож байгаа нь нарийн учиртай. Одоогоор “Монгол оймс”, “Тод оймс”, “Сор оймс” гэсэн үйлдвэр салбарлаж гарсан. Сайн дураараа үйлдвэрлэл эрхэлж буй оймсны үйлдвэрүүд байгалийнхаа шалгарлаар ямар нэг төлөвлөгөө, бодлого, чиглэлгүй байснаар монгол оймс гэсэн нэрийг газарт унаган, шаварт хутгаж хаяад хаалгаа хаагаад дампуураад явж байсан. Одоо ч байна. Зарим оймсны үйлдвэр хэсэг хугацаанд ажиллаж ашиг олсныхоо дараа хаагдаж байгаа нь ч цөөнгүй. Харин би өөрийн үйлдвэрээс салбарлан гарч байгаа үйлдвэрүүдэд 40, 50 жил оршин тогтнох, Монгол Улс одоо болон ирээдүйд оймсоо үйлдвэрлэдэг технологи бүхий улс болж хөгжихийн тулд бид оймсны нэр хүндийг унагаж болохгүй гэсэн бодлого барьдаг. Монгол Улс 100, зуун жил оймсоо үйлдвэрлэж чаддаг байх нь чухал. Өөрөөр хэлбэл, өөрийн бодлого, стандартыг хамтран хэрэгжүүлж явах түшиг үйлдвэрүүд байх ёстой гэснээр ийм ажил эхлүүлсэн. Чанаргүй оймс үйлдвэрлэхгүй, хэрэглэгчдийг хуурахгүй, ирээдүйгээ бодох нь үйлдвэрүүдийн бодлогод орсон байх ёстой.Монгочуудын хэрэглэж байгаа оймсны 50 хувь нь монгол оймс байдаг судалгаа гарсан байдаг.

-Хэдий Монголдоо үйлдвэрлэж байгаа ч түүхий эдээ гаднаас авах нь элбэг. Танай салбарын хувьд түүхий эдээ эх орондоо хийх боломж бий юу?

-Түүхий эдийнхээ 90 хувийг БНСУ, 10 хувийг БНХАУ-аас авч байна. Эх орондоо түүхий эд үйлдвэрлэх боломж бий. Юуны өмнө бид оймсондоо тохирсон утас үйлдвэрлэх зорилт тавьж байгаа. Үүнээс гадна Монголдоо тогтвор суурьшилтай ажиллаж байгаа утас үйлдвэрлэгч компаниудтай хамтран ажиллахаар ярьжбайна. Бид ноосоороо баялаг учир ноосон утас хийх бүрэн боломжтой. Харин хөвөн даавуун утасны хувьд БНСУ ч үйдвэрлэдэггүй. Үүн дээр нэг зүйл нэмж хэлэхэд манай компани ганцаараа түүхий эдээ гаднаас аваагүй. Гадны бусад улс ч гаднаас түүхий эдээ авч оймс үйлдвэрлэдэг. Үүний учир нь ямар ч улс орон түүхий эд болох утсаа эх орондоо үйлдвэрлэхэд өртөг өндөр байдагтай холбоотой.

-Өнөөгийн бизнесийн хууль эрхзүйн орчин, тулгарч буй бэрхшээлийг ярьвал олон зүйлийг дурдах хэрэгтэй болох байх?

-Үүнийг ярихын тулд олон талаас нь тайлбарлах хэрэгтэй болов уу. Юуны өмнө нийгэм маань төлөвшөөгүй байна. Төлөвшилт байхгүй учир жижиг, дунд үйлдвэрийн үйл ажиллагаанд саад болж байгаа. Түүнээс төр санаатайгаар саад болж байгаа юм биш гэж боддог. Тухайлбал, би өнөөдөр үйлдвэрийн барилгаа цахилгаанд холбох хэрэгтэй боллоо. Гэтэл цахилгаанд холбохын тулд олон байгууллагаар дамжиж, удаан хугацаанд хүлээх асуудлууд гардаг. Тэр дундаа жижиг, дунд үйлдвэр байгуулж байгаа хүмүүс 380 вольтын хүчдэлд холбогдох нь ямар хэцүү гэдгийг мэдэж байгаа. Төрийн байгууллагууд үйл ажиллагааны зөв зохион байгуулалтад ороогүйтэй холбоотой. Хэрэв жижиг, дунд үйлдвэр бичиг баримтаа хууль ёсны дагуу бүрдүүлж өгсөн тохиолдолд 380 вольтын хүчдэлтэй цахилгаанд холбож болно гэсэн журам, хууль гаргахад л болно. Энэ л иргэдээ дэмжиж байгаа хэлбэр юм. Харамсалтай нь 380 вольтын цахилгаанд холбогдох зөвшөөрөл авахын тулд нэг, хоёр жил хөөцөлдөж байгаа хүн олон бий. Зөвхөн цахилгааны асуудал гэхэд ийм байна.

-Төр иймэрхүү жижиг мэт боловч ээдрээтэй асуудлыг хэрхэн шийдвэл зүгээр вэ?

-Монголд олон иргэн өөрийн эзэмшлийн газар дээр үйлдвэрээ барьдаг. Гэтэл өөрийн эзэмшлийн газартаа үйлдвэрээ барих нь хуулиар хориотой. Өөрийн эзэмшлийн газар дээрээ үйлдвэр барьсан хүн бүхэн хуулиа зөрчсөн гэсэн үг. Уг нь эзэмшлийн газартаа үйлдвэрийн байшингаа барьж болно гэсэн зөвшөөрлийг нь олгочихвол хэн хэндээ амар юм. Төр эзэмшлийн газартаа үйлдвэр барьж, өөрчлөхөд л том дэмжлэг болох юм.

-Тэгэхээр та хууль зөрчсөн гэсэн үг үү?

-Тиймээ. Хувийн өмчлөлийн газар дээр үйлдвэр барьснаар хууль зөрчиж байгаа юм.Өмчлөлийн газраа зориулалтын бусаар ашигласан тул жил болгон хоёр сая төгрөгийн торгууль төлдөг. Ажил хийснээрээ буруудаж байна шүү дээ.

-Гадны оронд томоохон үйлдвэрүүд байрласан төвлөрсөн газар байдаг. Манайд мөн энэ хэлбэрээр байж болохгүй юу?

-Уг нь үйлдвэрээ барихдаа үйлдвэрийн районд барих ёстой гэдэг. Энэ нь манайд жаахан учир дутагдалтай. Хан-Уул дүүрэгт үйлдвэрээ байгуулаад ажиллая гэхэд ажиллах хүч асуудалтай болдог. Төвөөс алслагдсан газар тэр бүр хүн ирж ажиллах боломжгүй. Хэрэв Монголд метро эсвэл дэд бүтэц сайн хөгжсөн бол хол байсан ч хамаагүй 20-30 минут яваад ажилдаа ирнэ. Гэтэл өндөр хөгжилтэй орнуудын төвшинд хараахан очоогүй байгаа тул бодит нөхцөлдөө тааруулахаас өөр аргагүй. Тиймээс евро стандарт ярих нь манайд арай эрт байх шиг байна. Одоогийн Монголын нөхцөлд ажиллах хүч, хүний нөөц хаана байна түүнийгээ дагаж үйлдвэржилтээ явуулах болж байна.

-Бизнес эрхлэгчид жил бүр улсад их хэмжээний татвар төвлөрүүлдэг ч эргээд төр нь бизнесмэнүүдээ харж үзэх нь бага байдаг гэдэг?

-Энэ тал дээр миний бодол өөр байдаг юм. Монгол хүн бүр үйлдвэрлэл эрхлэх, компани байгуулах эрхтэй. Хэн нэгний дарамт шахалт алга. Тиймээс Засгийн газрын зүгээс хийх ёстой ажлаа хийж байгаа гэж боддог. Улсад их татвар төлж байна гэдэг чинь өөртөө цаанаа их мөнгө хуримтлуулж чадаж байна гэсэн үг. Тэгэхээр их хэмжээний татвар төлж байгаадаа гомдолтой байх шалтгаан байхгүй. Нөгөө талаараа манай үйлдвэр өнгөрсөн жил улсад 110 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлсэн. Мэдээж уул уурхайн том компаниудтай харьцуулахад энэ нь бага мөнгө. Гэхдээ хятад оймс манайд орж ирсээр л байсан бол хэн ч ийм хэмжээний татвар манай улсад төлөхгүй байсан. Монгол оймсны үйлдвэр байхгүй байсан бол 45 хүнийг ажлын байраар хангах боломжгүй. Яг энэ асуудал дээр яагаад жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих шаардлагатай байгаагийн жишээ гарч байгаа юм.

-Хятадууд оймсноос эхлээд алдартай брэндүүдийг хүртэл хуурамчаар үйлдвэрлэж байна. Жишээ нь танай оймсыг хуурамчаар үйлдвэрлэн худалдаж байгааг хянах боломж бий юу?

-Монголчуудын амьд­­ралын 70 хувь нь хар захаас хамааралтай байна. Гар дээрээс наймаа хийж байгаа олон хүн бий. Үүнийгээ дагаад олон хүн бараан захаар үйлчлүүлж байна. Тиймээс Наран­туул зах байгаа цагт хуурамч бараанд хяналт тавих боломжгүй. Харин хүн бүр Нарантуул зах явах шаардлагагүй бол­сон тэр үед буюу олон хүн супермаркетаар үйлч­лүүлдэг болвол асуудал өөр болно гэж боддог.

-Таны бодлоор ма­найхан оймсоо хэзээ бүрэн үйлдвэрлэдэг болох бол?

-30-40 жилийн дараа Монгол Улс оймсоо бүрэн үйлдвэрлэдэг болно гэж үздэг. Манайд байгаа оймсны үйлдвэрүүд машиндаа гарсан жижиг эвдрэлийг л засварлаж байна. Гэтэл том эвдрэл, оймсны дизайнер, хүний нөөцийн байдал гээд цааш нь авч явах урт удаан хугацааны бодлого байна.

-Бизнес бол өрсөлдөөн. Ялангуяа урд хөршөөс бараа бүтээгдэхүүн их орж ирдэг. Ийм нөхцөлд маркетингийн бодлого, зар сурталчилгаа гол үүрэгтэй юу?

-Бизнес гэдэг мэдээж өрсөлдөөн. Тиймээс бүтээгдэхүүний чанараараа өрсөлдөх нь чухал гэж боддог. Харин зар сурталчилгааны хувьд заавал рекламдах шаардлагагүй. Хэчнээн сайн гэж сурталчилсан ч монгол, хятад оймсыг хэрэглэж байж л ялгааг нь мэдэрнэ. Тиймээс чанартай бүтээгдэхүүн хийж байгаа бол юунд санаа зовж зар суртачилгаа хийх хэрэгтэй гэж.

-Мэдээж бизнес эрхлэхэд тодорхой хэмжээний эрсдэл гардаг. Тиймээс цаашид гарах эрсдэлийн талаар тооцоолж байсан уу?

-Анх үйлдвэрээ байгуулахдаа энэ талаар тооцоолоогүй байсан. Үйлдвэртээ хэдэн цагийг өнгөрөөх, яг юу хийх, ар гэртээ хэдэн цаг зарцуулах, түүхий эд авахдаа яаж санхүүжилт хийж татан авах, санхүү зардлуудаа нарийн тооцох хэрэгтэй. Энэ бүгд эрсдэл юм. Харин бага зэрэг ху­римтлал үүссэний дараа тоног төхөөрөмжөө ши­нэч­лэх, хүний нөөцдөө анхаарах нь чухал байдаг. Монголын компанийн удирдлагын систем жижиг, дунд үйлд­вэрт таарахгүй. Үйлдвэрийн эзэн өөрөө нягтлан, нярав, харуул, тогооч, ажилчин гээд бүхнийг хийж байж бизнес босдог.

-Бизнес хийх санаа хаанаас төрдөг юм бол?

-Юуг дагаж санаа орж ирдэг нь сонин. Мөнгийг дагаж санаа орж ирдэг. Хүн өөртөө байгаа мөнгөнийхөө хэмжээнд юу хийх талаар хайж, бодож эхэлдэг юм билээ. Мөнгөтэй холбоотой нэг зүйл хэлэхэд 20-30 насанд хийсэн нэг цент болгон 40-өөс хойш насанд мянга мянган ам.доллар авчирна гэсэн үг бий. Тиймээс хуримтлал чухал. Хуримтлалтай хүн мөнгөнийхөө хэрээр сэтгэж чаддаг.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=3457

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.