уулзаж, уншигч та бvхэндээ тэдний vнэтэй vгийг нь хvргэж байгаадаа баяртай байдаг. Энэ удаагийн буландаа Монгол Улсын гавьяат жvжигчин Найдалмааг урилаа. Амьдралынхаа ихэнх хэсгийг дуурийн тайзнаа єнгєрєєж буй энэ эрхэм хvний ярих нь хvртэл дуулж байгаа мэт сэтгэгдэл тєрvvлснийг нуух юун. Тэрбээр СУИС-д 20 гаруй жил багшаар ажиллаж байгаа бєгєєд, монголын дуурийн урлагт чавдарлаг дуучид хvлээлгэн єгєхєєр хvчин зvтгэж явна.

- Залуустай ойр ажилладаг хvний хувьд тэдний талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?
- Хамгийн нэгдvгээрт залуу хvн толгойгоо цэнэглэх хэрэгтэй. Хоосон данхыг цохихоор ямар дуу гардаг билээ. Яг л тийм дvр зураг одоогийн хvvхдvvдэд ажиглагдаад байдаг. Хvн vг хэлэхээр тvvнийг єєртєє тусгаж авна гэж байхгvй. Хурдхан шиг л амжилтад хvрж, од болохыг хий хоосон л мєрєєдєєд байдаг. Наана нь ямар зам туулж, ямар зvйлvvдийг сурч мэдэх хэрэгтэйг ухамсарладаггvй. Тийм хvмvvст эрдэм сургана гэдэг хэцvv. Ер нь би єєрийгєє хортой нєхцєлд ажиллаж байна гэж боддог.

- Таны ажигласнаар залуусын алдаа, учир дутагдал нь юутай холбоотой вэ?
- Яг vнэндээ дунд сургуулийн боловсрол хангалтгvй байна. Тэнд хvний оюун санааг тєлєвшvvлэх, толгойг нь цэнэглэхийн тулд ямар хичээл заадгийг би мэдэхгvй. Мєн эцэг, эх хvvхдээ зєв хvмvvжvvлэх нь их чухал. Намайг бага байхад ээж минь зvйр цэцэн vгээр их зvйлийн учрыг тайлбарлаж єгдєг байсан. Одооны хvvхдvvд ч бараг ойлгохгvй юм. Хvн багадаа ямар хvмvvжлийг олж, авна яг л тvvгээрээ амьдардаг.

- Ямарч байсан таны хувьд залуусын талаар дундуур сэтгэлтэй явдаг юм байна. Гэхдээ мэдээж тэдэнд гэрэл гэгээтэй зvйл байгаа байх?
- Залуу нас гэдэг єєрєє сайхан. Тvvгээрээ л чимдэг байх даа. Би хатуу vг дуулгаж, байгаа ч vнэнийг ярьж байна. Гэхдээ залуус маань толгойгоо цэнэглэчихээд амжилт єєд мацах хэрэгтэй. Харин нэг гvвээн дээр гарчихаад Отгонтэнгэр дээр гарчихсан юм шиг аашилж болохгvй. Давааны цаана дахиад даваа байдгийг санах хэрэгтэй. Хvн ер нь 60 наслахдаа 60-н даваа давдаг гэж боддог.

- Залуу хvнд хамгийн тvрvvнд ямар зан чанар байх ёстой вэ?
- Эх оронч vзэл байх хэрэгтэй. Харийн оронд явж байсан ч гэсэн эх орноо бодоод сэтгэл зvрх нь євдєж санадаг. Мєн тухайн улсаас жаахан ч гэсэн зvйл сурч ирээд эх орныхоо тєлєє багахан ч гэсэн зvйл хийвэл энэ жинхэнэ эх оронч сэтгэл шvv. Мєн ямарваа зvйл хvн чанартай байх хэрэгтэй. Бид мал адгууснаас юугаараа ялгардаг вэ гэвэл оюун ухаан, хvн чанараараа ялгадаг. Тиймээс амьддаа бие биенээ хайрлаж, хvндлэх хэрэгтэй.

- Хvний амьдрал олон зvйлээс оршин тогтнодог. Хамгийн гол хvчин зvйл нь таны бодлоор юу вэ?
- Хvн бvхний бодол харилцан адилгvй байдаг. Миний хувьд хамгийн сайхан нь гэр бvл гэж бодож байна. Ханийгаа хvндэлж байхаас илvv та хоёрын санаа амьдралын зорилго нэг цэгт байвал сайхан амьдрал бий болно. Гэр бvлийн хоёрт маргалдах зvйл зєндєє байдаг. Тэр vедээ “энэ чинь надад таалагдахгvй байна” гээд зєєлхєн дуугарчих тэгвэл цаадах хvний чинь асаж байсан уур бага ч гэсэн унтарна. Тvvнээс биш хоёулаа асаад байвал гэр бvлийн халуун дулаан уур амьсгал бага багаар хєрсєєр байдаг.

- Та хувьд сайхан эмэгтэй, сайхан эр хvн гэж хэнийг хэлэх вэ?
- Ерєнхийдєє сайхан гэдэг vгэнд царай зvс хамаагvй ээ. Эрэгтэй эмэгтэй хvн гэр бvлд єєр єєр vvрэг гvйцэтгэдэг ч гэсэн. Хоёулаа адилхан ноён нуруутай, боловсролтой, тэвчээртэй, гэр бvлдээ vнэнч байвал их зvгээр. Сайхан эр, сайхан эмэгтэй байж сайхан гэр бvл болно шvv дээ.
-
- . Юм гэдэг сонгодог юмандээр тогтдог юм шvv дээ. Хvн болгон зохиол бичдэг болохоор тэрэндээр соёл урлаг хєгждєггvй юм. Бид нар vзэгчид сонсогчидоо дагуулж явахаас биш бид тэдний аясаар явна гэж байдаггvй юм шvv дээ. Тэгэхээр нийгэмийн соёлын тvвшин доошоо орчихдогийн . Сонгодог бид улирал болдоггvй Дараа нь Хамтдаа дуулах
- Яагаад гэвэл нийгэм маань хуучин хєгжиж байгаа. Гэхдээ барьчихсан хєшєєнvvдийг нураагаад дахиад хєшєє босгож болдоггvй юм. Яагаад гэвэл хєшєє гэдэг хийсэн бvтээсэн уран бvтээл байгаа. Хvний чанар хvнээс бид юугаараа ялгаатай малаасбид ялгаатай байх ёстой. Амьд байхдаа бие биеэ хайрлаж хvндэтгэх хэрэгтэй. Чи надтай мэндэлсэнгvй гэж уурлах ёсгvй байдаг. Тохиолдол гэж байдаг.

Сэтгэл гунигласан vедээ
- Гуниглаад байх зав байдаггvй. Их сургуульд 20 жил болж байна. Миний тал ажлыг хийдэг. Гутарч гуниг гэдэг хvЛДний сэтгэлийн зvйл байдаг юм ш дээ.

Т.БАТСАЙХАН
Нийгмийн толь

нийгмийн ажилтны улсын зєвлєгєєн энэ сарын 11-12-нд болно. Єнєєдєр Хєдєлмєр, халамж vйлчилгээний газрынхан хагас жилийн ажлаа дvгнэн, зарим анхаарах шаардлагатай асуудлаа тодотгож, цаашдын зорилтоо дэвшvvлж байна. Хєдєлмєр, халамжийн vйлчилгээний газрын дэд дарга Ц.Ганболдтой хєдєлмєр эрхлэлтийн асуудлаар ярилцлаа.

-Дэлхий дахиныг хамарсан эдийн засгийн хямрал манайд ч нєлєєлж ажлын байрны цомхотголоор ажилгvйчvvдийн эгнээ нэмэгдсэн. Ажилгvй иргэдээ ажлын байраар хангахад танай газар хэр анхаарч байна?
-Vvнд бид ажлын байраа хадгалах чухалчилж байгаа. Эдийн засгийн хямралыг давж, ажилгvйдлийг нэмэхгvйн тулд цалинг нь бууруулж болно, ажлын байрыг нь хадгалахаас гадна шинээр бий болгох хэрэгтэй. Иргэдийг ажлын байраар хангах, орлого нэмэгдvvлэх, ажлын байрыг хадгалах нь манай байгууллагын гол ажил. Иргэд ажлын байртай болж, зээл болон сургалтанд хамрах нь тулгамдсан асуудал юм. Эдийн засгийн хямралыг нийтээрээ хамтарч хєдєлмєрлєж байж л давна.

-Ажилгvйдэл нэмэгдэж байгаа шалтгааныг тайлбарлавал?
-Дэлхий нийтээр хямрахад манай орон нэг эд эс нь учир дагаад л асуудал vvсч байгаа юм. Ажилгvйдэл зєвхєн монголын асуудал биш. Ажил олгогч компаниуд ажилтан авахдаа ажлын дадлага туршлагатай, ур чадвартай, ажил мэргэжилдээ vнэнч, тогтвор суурьшилтай ажиллах зэрэг шалгуур тавьдаг. Компаниудад ч зах зээлд єрсєлдєх, гадаад зах зээлд гарах шаардлагын vvднээс ур чадвар єндєр боловсон хvчин хэрэгтэй болдог. Гэтэл манай иргэд тэр шаардлагыг нь хангаж чадахгvй байна. Нєгєє талаас цалин бага, хєдєлмєрийн vнэлэмж доогуур байгаа нь тогтвор суурьшилтай, vр бvтээлтэй ажиллах хєшvvрэг болж чадахгvй байгаа нь нєлєєлж байна.

-Монголчууд єєрсдєє ажлын байргvй байхад гадны ажилчин авч ажиллуулах нь хэр зєв бэ?
-Єнгєрсєн оны тайлангаас харахад гадаадаас авч ажиллуулж байгаа иргэдийн 70 гаруй хувь нь уул уурхай, барилгын салбарт ажиллаж байна. Уул уурхайн хувьд єндєр чадвартай ажиллах хvч Монголд ховороос гадна манайд энэ салбарт мэргэжилтэн бэлтгэх мэргэжлийн сургууль цєєн. Барилгын салбарын хувьд дотооддоо цєєнгvй мэргэжилтэн бэлтгэж байгаа ч ур чадвар гологддог тул тэдний чадварыг нь сайжруулахад анхаарах ёстой. Мєн монгол ажилчдын хєдєлмєрийн хvмvvжил муу, тухайлбал хєдєлмєрийн бvтээмж бага, ажлын цаг барьдаггvй, архи ууж, хулгай хийх зэрэг доголдлыг ихэнх ажил олгогч, компанийн эзэд ярьдаг.

-Гадаадын иргэдийн хєдєлмєр эрхлэлтийн талаар тодруулахгvй юу?
-Єнгєрсєн онд 34 мянга гаруй гадаадын иргэнд vйлчилгээ vзvvлсэн. Тэд голдуу барилга, уул уурхай зэрэг бvтээн байгуулалтын салбарт ажиллаж байна. Эдгээрийн 80 орчим хувь нь БНХАУ-ын иргэд. Хєрєнгє оруулалт, эдийн засгийн нєхцєл, байдалтай уялдан ажлын байр, гадаад иргэдийн тоо цєєрєхийг vгvйсгэхгvй. Бид аль болох монгол хvмvvсээ гадаадын иргэдтэй хамт ажиллуулахыг зорьдог ч санасан хэмжээнд бас хvрэхгvй байна. Одоогоор манайд ажиллах гададын иргэдийн урсгал саараагvй ээ. Энэ оны эхний улирлын байдлаар гэхэд нийт 2244 гадаадын иргэн хєдєлмєр эрхлэх зєвшєєрєл авч, бас хугацаагаа сунгасан. Манайд нийт 84 орны 25082 гадаадын иргэн хєдєлмєр эрхэлж байна.

-2009 онд гадаадаас авах ажиллах хvч, мэргэжилтний эзлэх хувь тогтоосон квот хэд вэ?
-Засгийн газрын энэ оны хоёрдугаар сарын 18-ны єдрийн тогтоолоор 2009 онд гадаадаас авах ажиллах хvч, мэргэжилтний эзлэх хувийг салбар бvрээр, дvрмийн сангийн хэмжээ, нийт ажилчдын тоо гэсэн гурван vзvvлэлтээр тогтоож єгсєн. Жишээ нь тvvхий газрын тос, байгалийн хийн олборлолтын чиглэлээр ажилладаг компани 100 хvртэл ажилчинтай бол гадаадын 65, 500-гаас дээш ажилчинтай бол 80 хvн байна гэх мэтээр тогтоосон байгаа.

-Цаашид гадаадын иргэдийн хєдєлмєр эрхлэлтийг дэмжсээр байх уу?
-Єєрийн орны иргэдийг ажлын байраар хангах, гадаад иргэдийг ажиллуулах бодлого зэрэгцэж явах ёстой. Хєгжиж байгаа манай орны хувьд гадаадын иргэдийг ажиллуулахгvйгээр бvтээн байгуулалт, шинэ технологи, шинэ хєгжил дэвшлийг бий болгоно гэж байхгvй. Даяаршлын энэ vед монгол ажилчдаа сургаж, дэлхийн хєгжилд хєл нийлvvлэх нь чухал байна.

-Гадаадын иргэдийн хєдєлмєр эрхлэх зєвшєєрлийг ямар журмаар олгож байна?
-Зєвшєєрєл олгох тусгай хуулийн зохицуулалт бий. Гол шаардлага нь тухайн ажлын байран дээр нарийн мэргэжлийн, зайлшгvй шаардлагатай хvн авч ажиллуулах журамтай. Ингэж ажиллаж байгаа гадаадын иргэн нь ажилын байрны тєлбєр тєлдєг. Энэ тєлбєрийг тусгай санд тєвлєрvvлж, ажилгvй иргэдээ сургах, мэргэшvvлэх, ажилтай болгоход зарцуулдаг.

-Энэ сургалтанд яаж хамрагдах вэ, бас шалгуур бий юv?
-Ажил идэвхтэй хайж байгаа бvх хvний ємнє нээлттэй. Нийслэлийн дvvрэг, аймгийн Хєдєлмєр, халамж vйлчилгээний хэлтсээр дамжуулан бvргvvлж, сургалт хариуцсан мэргэжилтэнд єргєдлєє єгєєд, хамрагдаж болно. Янз бvрийн салбарын сургалт тасралтгvй явдаг юм.

-Танайх ихэвчлэн ямар ажлын байрны санал байршуулдаг вэ, ажил эрж хайж байгаа хvмvvсийн хэдэн хувь нь ажилтай болж байгаа бол?
-Манай хэлтсvvдэд бvртгэлтэй ажилгvй иргэдийн 70-аад хувь нь бvрэн болон бvрэн бус боловсролтой байдаг. Цєєн хэдэн мэргэжлийг эс тооцвол олонх нь дунд шатны мэргэжилтэн эрэлт ихтэй. Гэтэл манай хєдєлмєрийн зах зээлд орж ирж байгаа хvмvvс маань голдуу дээд боловсролтой учир энэ хоёр тэнцвэржихгvй байгаа юм. Энэ нь боловсролын бодлого алдагдаж байгаатай холбоотой. Эхний улирлын байдлаар ажил хайгчдад ажил, мэргэжлийн чиг баримжаа олгох, зєвлєгєє єгєх vйлчилгээ vзvvлж, нийт 12.3 мянга гаруй ажилгvй иргэнийг хамруулж, нийт 7704 иргэнийг ажилд зуучлан оруулсан байгаа юм. Энэ vзvvлэлт єнгєрсєн оны мєн vеэс 680 хvнээр нэмэгдсэн байна. Ажил олгогчоос 8433 ажлын байрны санал ирсэн байх жишээтэй.

-Ажил идэвхтэй хайж байгаа иргэд насны хувьд ямар хvмvvс байна, ямар ажлын байрны захиалга их байна вэ?
- Манайд бvртгэлтэй иргэд насны хувьд 25-35 насных байдаг. Манай агентлагт ихэвчлэн мэргэжилтэй ажилчдаас гадна vйлдвэр, барилга, худалдаа, vйлчилгээний ажилчдын захиалга их ирдэг. Сvvлийн vед инженер техникийн ажилтны захиалга нэмэгдэх хандлагатай байгаа. Энэ оны эхний улирлын байдлаар манайд бvртгvvлсэн ажил идэвхтэй хайж байгаа иргэдийн тоо 36.7 мянга болсон. Єнгєрсєн оны мєн vетэй харьцуулахад ажилгvй иргэдийн тоо 3568 хvнээр, ажилгvйдлийн тvвшин 3.5 хувь болж єссєн байна. Нийт бvртгэгдсэн ажилгvй иргэдийн 52.1 хувь буюу 18.5 мянган хvн урьд нь тодорхой ажил эрхэлж байсан бол 47.9 хувь буюу 17.14 мянган хvн урьд нь ямар нэг ажил эрхэлж байгаагvй шинээр бvртгvvлсэн иргэд байгаа. Ажилгvй иргэдийн 1423 нь орон тооны цомхотголоор, 318 байгууллага татан буугдсанаас, 940 нь бvх шатны сургууль, курс тєгссєн, 415 нь єєр газраас шилжин ирсэн, 367 нь мэргэжлийн ажил олдоогvй, 36 нь цэргээс халагдсан, 259 нь цалин багатайгаас, 11.7 мянга нь бусад шалтгаантай байгаа. Энэ хугацаанд ажил олгогчоос 8433 ажлын байрны захиалга ирvvлсэн нь єнгєрсєн оны мєн vетэй харьцуулахад 1021-ээр нэмэгджээ.

-Миний бодлоор сvvлийн vед залуус гадаадад боловсрол дээшлvvлэх нь ихэссэн. Харамсалтай нь Монголдоо ирээд ажлын байр олдохгvй, олдсон нь цалин багатай гээд голоод байх шиг. Эдгээр залуусыг эх орондоо ажлын байртай болоход хэр анхаарч байна?
-Орчин vеийн залуус гадаад ертєнцийн талаар мэдээлэл сайтай болж. Эцэг эхчvvд ч хvvхдийнхээ боловсролд анхаарч гадаадад мэргэжил эзэмшvvлэх болсон. Гэхдээ гадаадад боловсрол эзэмшсэн залуус маань манай хэлтэст ирж бvртгvvлж, ажлын байр сурагладаггvй. Олон улсын жишгээс харахад боловсролын тvвшин ямар байх нь хамаагvй, хєдєлмєрийн биржид заавал бvртгvvлдэг. Хєдєлмєрийн биржээс ямар ажлын байр байгаа, ямар мэргэжилтэн байгаа нь шууд харагддаг. Энэ нь тухайн улс орны мэргэжилтний тvвшинг ч тодорхойлж байдаг. Манай орны хувьд гvйцэтгэгч чанарын ажил хєдєлмєрийн бирж дээр байдаг учир нэгдсэн ойлголтод хvрмээр байгаа юм. Єндєр боловсролтой гээд хєдєлмєрийн биржид хандахгvй байгаа нь єєрийгєє тоож байгаа хэрэг. Тэдгээр тєгсєгчид хvссэн ажлаа хийх гэхээр тєрийн албанд орж дарга болох, эсвэл єндєр цалин авах сонирхолтой байдаг. Дарга болоод сайхан амьдарна гэдэг социализмын vеийн сэтгэлгээнээс салах хэрэгтэй. Хэрэв тєрийн албанд орно гэвэл тєрийн албаны шалгалтаа єгєєд зохих ажлын байрандаа очих эсвэл манайд бvртгvvлээд хувийн компани, єєр газарт ажиллах ёстой шvv дээ. Гадаадад суралцаад ирсэн хvмvvс маань монголын нийгмээс хол, мэдээлэл бага, хvрээлэлгvй болж сэтгэлгээ нь єєрчлєгдсєн байдаг. Монголын эдийн засгийн нєхцєл байдалд цалингийн тухай ойлголт єєр шvv дээ. Монголд яг тєдєн ам доллар, тєдєн сая тєгрєгийн цалинтай ажлын байр хэд байгаа нь тодорхойгvй асуудал. Єндєр цалин ярьдаг ч нийгмийн даатгалын асуудлаас болоод нуугдмал байдаг учир эргэж харах юм байгаа. Хvмvvс нийгмийн даатгалын асуудлыг ойлгохгvй, цалингаа бvтнээр нь авах сонирхол бий.

-Сvvлийн vед авч хэрэгжvvлсэн томоохон ажлаасаа дурдахгvй юу?
-Эдийн засгийн хямралын vед ажлын байрыг хадгалахад эзэд, хєдєлмєрчдийг болзошгvй эрсдлээс урьдчилан сэргийлэх, хамгаалах чиглэлээр НХХЯ, МVЭ-ийн холбоо, Монголын ажил олгогч эздийн холбоо хамтран хоёр жилийн хугацаанд хэрэгжvvлэх vйл ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлсон, санамж бичигт гарын vсэг зурлаа. Энэ хvрээнд уул уурхай, зам, барилгын салбарт шаардлагатай ажлын байрны талаар танилцах сургалт зохион байгуулж, 3600 гаруй иргэн хамрагдсан. Эдгээр хvмvvсийг vйлдвэрлэл дээрх сургалтанд хамруулах, ажлын байраар хангах, сургалтын зардлыг Хєдєлмєр эрхлэлтийн сангаас гаргахаар шийдвэрлэсэн. Малчдын хєдєлмєр эрхлэлтийг дэмжих болон vйлдвэрлэл дээрх сургалтын дэд хєтєлбєр, оюутны хєдєлмєр эрхлэлтийг дэмжих туршилтын дэд хєтєлбєр хэрэгжиж эхэлсэн. Vр дvнгийн талаар хэлэхэд эрт байна.
Б.Оюундэлгэр

-Иргэдэд улс тєрийн боловсрол олгох гэгээн vйлс тань эхлээд 15 жилийн нvvр vзжээ. Энэ хугацаанд иргэдийн улс тєрийн оролцоо хэр єєрчлєгдсєн бол?
-Манай боловсролын академи шинэ Vндсэн хууль дєнгєж батлагдсаны дараахан буюу 1993 онд байгуулагдсан. Академийн гол зорилго нь Монгол оронд хvний эрх, эрх чєлєєт байдлыг эрхэмлэсэн ардчилсан нийгэм, эрх зvйт тєр хєгжин бэхжих vйл хэрэгт дэмжлэг vзvvлэх юм. Єнгєрсєн хугацаанд манай академи сургалт судалгаа хийгээгvй аймаг сум гэж байхгvй. Бид ард тvмнийгээ гэгээрvvлэхийн тулд саахалт айлуудын дунд хvртэл сургалт зохион байгуулдаг. Манай Улс тєрийн боловсролын академи шиг ингэж хvн бvрт боловсрол олгодог тєв байхгvй гэхэд болно. Нэг vеэ бодвол монголчууд сонгууль єгч сурсан. Єєрийн гэсэн vзэл бодолтой болсон. Гэхдээ єнєє цагт ардчилсан нийгэм гэж ямар байх ёстой юм. Тvvний vнэ цэнэ юунд оршиж, яаж хамгаалахыг мэддэг хvн цєєн байна. Монголчууд ардчилсан нийгэмтэй боллоо. Одоо л сайхан амьдрах нь гээд баярлаж байсан. Гэтэл амьдрал дээр ардчилал нь ерєєсєє хэрэгжихгvй болоод ирэхээр хvмvvсийн ардчилалд итгэх итгэл нь алдарч эхэлжээ. Энэ нь судалгаагаар нотлогдсон.

-Судалгаагаар иргэд яагаад ардчилалд итгэх итгэл алдарсан нь тодорхой гарсан уу?
-Манайх олон судалгаа явуулдаг. Ганцхан сонгууль эхлэхтэй зэрэг vйл ажиллагаа маань идэвхждэггvй. Манай vйл ажиллагаа хvрд шиг байнга ажиллаж байдаг. Сvvлд хийсэн нэгэн судалгааны дvн аймшигтай санагдсан. Юу вэ гэхээр иргэд тєрд итгэхээ байж. Тэр тусмаа хууль, шvvх засаглалд итгэхээ больжээ. Ардчиллын оршин тогтнох vндэс нь тєр иргэддээ итгэх, иргэд нь тєрдєє итгэх явдал байдаг. Иргэд ардчиллын vнэ цэнэ юунд орших вэ гэсэн асуултад ядаж гурвыг бичих ёстой. Тэгвэл Монголчуудын гуравны хоёр нь ардчиллын vнэ цэнэд нэгийг л бичиж байна. Энэ нь иргэд ардчиллыг ойлгоогvй байгаагийн илрэл. Єнєєдєр нэг иргэн яамнаас мэдээлэл авъя гэхэд хаалттай. Хаалттай юмны цаана нєгєє авилга, хээл хахууль vvсдэг. Ардчиллыг тєрийн байгууллагууд vнэгvйдvvлдэг. Яагаад вэ гэхээр тэд хvнд vйлчилж чаддаггvй. Нээлттэй ил тод биш. Бас дээр нь бєєн хvнд суртал болчихдог.

-Танай академи тєрийн байгууллагуудад ардчиллын vнэ цэнийг ойлгуулж, хэрхэн ажиллах тухай сургалт явуулж vзсэн vv?
-Vзээгvй. Бид иргэдэд хандсан vйл ажиллагаа явуулдаг. Тєрєєс энэ бvхнийг зохион байгуулж болох хууль нь хvртэл байгаа. Гэтэл vvнд анхаардаггvй. Хєрєнгє мєнгєєр тусалж дэмжиж чаддаггvй юм гэхэд ажиллах нєхцєл боломжийг нь бvрдvvлж єгч болно шvv дээ. Єнєєдєр нэг телевизэд очоод сургалт лекц явуулъя гэхэд бєєн мєнгє нэхнэ. Тvvнийг нь бид тєлж дийлэхгvй шvv дээ. Тєрд ажиллаж байгаа хvн єнєєдєр Vндсэн хуулиа ойлгоогvй явж байна. Vндсэн хуулиа ойлгоогvй хvн ардчиллын vнэ цэнэ vнэлэмжийг мэдэхгvй. Мэдэхгvйгээсээ иргэдтэй зєв харьцаж ажиллаж чадахгvйгээсээ болж ардчиллыг vнэгvйдvvлж байна. Хєгжингvй орнуудын улстєрчид олон жилийн судалгаа шинжилгээний vндсэн дээр шийдвэр гаргадаг. Гэтэл манай улсын улстєрчид цээжний бангаараа бvгдийг шийддэг.

-Улстєрчид танай байгууллагын судалгаатай танилцаж хууль тогтоомж гаргахдаа ашигладаг уу?
-Нэг нь ч vvнийг сонирхдоггvй. Тэр байтугай УИХ-ын гишvvд єєрийнхєє баталсан хууль тогтоомжоо санахгvй, хэрэгжvvлэхгvй байна. Хvний эрхийг хамгаалах vндэсний хєтєлбєр гээд л баталсан. ХЭК-ын тайлан нь хэлэлцэхээс єєр аргагvй байдалд орсон асуудлыг хєндсєн байдаг. Тус хєтєлбєрийн тайланг УИХ хэлэлцэх ёстой. Гэтэл єнгєрсєн хугацаанд энэ тухай ганц ч хэлэлцээгvй. Монголд хvний эрх ингэж хєндєгдєж байна гээд єнєєдєр УИХ нээлттэй хэлэлцэж байх ёстой. Тэгэхгvй болохоор нєгєє айхтар сэтгэл тvгшээсэн асуудал нь олонд мэдэгдэхгvй єнгєрєєд байна. Бид гадаадын байгууллагуудын судалгааны ном товхимолуудыг орчуулан тєрийн тvшээдэд хvргэж байна. Тэдгээр номыг уншаад хууль батлахдаа юуг анхаарвал зохистой гэдгийг олж хараасай гэсэндээ тэр. Германд гэхэд иргэдийнхээ улс тєрийн боловсролд асар их мєнгє зарцуулдаг. Фашизмыг дахин гаргахгvй гэсэндээ олон vйл ажиллагаа сургалт семинар зохион явуулдаг юм билээ. Гэгээрэл хvнд хэрэгтэй. Энэ нь цаашлаад улс орны хєгжилд чухал гэдгийг тэд ухаарсан байгаа байхгvй юу. Манайд болохоор улс тєрийн шинжлэх ухааны vндэслэлтэй суурь судалгаа шинжилгээ алга. Саяхан ШУА, “Маргад” судалгааны тєвийн суурь судалгаагаар иргэдийн итгэл алдарсан нь харагдсан.

-Та нар тєрєєс дэмжээч гэсэн санал тавьсан уу ?
-Хєрєнгє мєнгє байхгvй л гэнэ. Ард иргэдээ гэгээрvvлэхийг хvсэхгvй байгаа нь хардлага тєрvvлдэг.

-Ямар хар тєрvvлдэг гэж?
-Тэдэнд ард тvмэн харанхуй бvдvvлэг байх нь ашигтай. Хэрвээ гэгээрээд єєрийн гэсэн vзэл бодолтой болчих юм бол эрхмvvдийг айлгана шvv дээ. Таны ярьж байгаа vг, гаргасан хууль тогтоомж чинь амьдралд нийцэхгvй байна гэх юм уу. Ямар ч байсан єєрийн vзэл бодлоо хамгаалах болно. Ардчилал аяндаа тогтдог зvйл биш. Тvvний тєлєє тэмцэж идэвхтэй ажиллах хэрэгтэй. Судалгаагаар ардчилал зогсох шатандаа биш ухрах vерvvгээ орсон байна. Vvнийг єєрчилж салхи оруулах шаардлагатай болчихоод байгаа юм.

С.Уянгазул
НИЙГМИЙН ТОЛь

нэмэргvй.

Монгол Улсад олон жилээр суурьшин ажиллаж, манай орны нийгэм, эдийн засгийн талаар арвин мэдлэг хуримтлуулсан гадаадын цєєн мэргэжилтний нэг нь ОУВС-гийн Монгол дахь суурин тєлєєлєгч Бёнг Гюн Жанг. Тэрээр 2000-2003 онд Монгол Улсыг хариуцсан эдийн засагчаар, 2006 оны гуравдугаар сараас манай оронд суурин тєлєєлєгчєєр томилогдсон юм. Ємнєд Солонгосын иргэн энэ эрхэм удахгvй нутаг буцах гэж байна. Тvvний оронд ажиллах хvнийг Монголд илгээхээр Вашингтон дахь тєв салбарт нь хэлэлцэж байгаа. Ноён Бёнг Гюн Жангтай эдийн засгийн нарийн тоо баримт гэхээс илvv Монголын талаарх хувь хvний бодол, эргэцvvллээс нь хуваалцсанаа хvргэе.

-Таныг удахгvй нутаг буцах гэж байгаа гэж дууллаа. Манай улсад анх хєл тавьсан сэтгэгдлээс тань ярилцлагаа эхэлье?
-Монголын єнєєгийн байдлыг 2000 онтой харьцуулбал маш их ахиц дэвшил гарлаа. Жишээлэхэд, тэр vед нийслэлд тээврийн хэрэгсэл цєєхєн байсан бол єнєєдєр автомашины их тvгжрэлтэй болчихсон байна шvv дээ. Ерєнхийдєє дэлгvvрт худалдаж байсан барааны нэр тєрєл хичнээн их олширсныг харж болно. 1990-ээд оны сvvлээр эдийн засаг маш хvнд байсан. Тиймээс Монгол Улсын Засгийн газар 2000 онд ОУВС-д хандаж, шинэ хєтєлбєр тохирох хvсэлт гаргаж байлаа. Тухайн vед Засгийн газар, Сангийн яамыг тэргvvлж байсан хvмvvс эдийн засгийн хvнд байдлаас улс орноо авч гарахын тулд их хvчин чармайлт гаргасан юм. Би зєв санаж байгаа бол 2000 онд танай оронд их зуд болж арван сая гаруй малаа алдаж, ДНБ-ийн єсєлт ч маш хvнд нєхцєлд орсон. Засгийн газар тухайн vед сайн ажиллаж чадсаны vр дvнг бид одоо мэдэрч байна даа.

-Монголын эдийн засгийн єнєєгийн байдал хангалттай сайн тєвшинд хvрээгvй л байна. Тєсєв алдагдалтай хэвээр, ядуурал буураагvй, ажилгvйчvvдийн тоо єссєєр байгаа гээд бэрхшээл олон шvv дээ?
-Сvvлийн 2-3 жилд дэлхийн зах зээл дээр зэсийн vнэ ихээр єссєнєєс Монголын эдийн засгийн єсєлт єндєр тєвшинд хvрсэн. Сайны хажуугаар алдаа гаргасных нь vр дагавар одоогийн бэрхшээлийг бий болголоо. Зэсийн vнэ єндєр байхад Засгийн газрын зардлыг асар их нэмэгдvvлсэн, vнэ буурчихаар яаж санхvvжvvлэх нь хэцvv болж байна. Засгийн газар єнгєрсєн хугацаанд гаргасан алдаагаа ухамсарлаж, залруулахаар хичээж байгаа. Энэ бvхэн амаргvй ч Монгол Улсын бодлого зєв чиг рvvгээ хандлаа. Танай орны эдийн засаг тун удахгvй хvчирхэгжиж, цойлон гарч ирнэ гэдэгт би чин сэтгэлээсээ найдаж байна.

-Та ямар vндэслэл, жишээгээр манай эдийн засгийн нєхцєл сайжирна гэж найдаж байгаа юм бэ. Дэлхийн зах зээл дээр зэсийн vнэ уначихсан шvv дээ?
-Нэг томоохон баримт гэвэл сvvлийн vед тєгрєгийн ханш тогтворжиж байна. Хар зах дээр ам.долларын ханш 2000 тєгрєг болно гэсэн цуу тарснаас хvмvvс их эмээж байсан шvv дээ. Монголбакнаас маш хатуу, бэрх шийдвэр гаргаж, нєхцєл байдлыг тогтворжуулж чадлаа. Мєн гадаад валютын арилжааны дуудлага худалдаа нэвтрvvлсэн. Энэ бvхнээр дамжин эдийн засагт нааштай vр дvн гарч байгаа юм.

-Металлын vнийн хэлбэлзлээр дэлхийн зах зээлтэй “гагнагдсан” манай улсын хувьд гадаадаас авч байгаа зээл, тусламжаар хямралыг гэтэлж чадах болов уу?
-Монголчууд єєрсдєє хямрал, бэрхшээлийг даван туулахын тєлєє тууштай тэмцэх хэрэгтэй. Тvvнээс биш зєвхєн гадаадын зээл, тусламжид найдаад суугаад байж болохгvй. Монгол Улсын иргэд єєрсдєє шантарчихвал бусад нь яаж ч хичээгээд vр дvнд хvрэхгvй.

-Бид хоёрын ярилцлага ажил хэргийн хvрээнд єрнєєд байх шиг. “Зангиагvй” асуултууд руу жаахан хазайвал ямар вэ. Монголын талаарх хувь хvнийхээ сэтгэгдлийг хуваалцаач?
-Монгол Улс миний хувьд маш євєрмєц соёлтой орон. Миний тєрсєн нутаг Ємнєд Солонгос тун жижиг газартай хэрнээ vлэмж олон хvн амтай, гэтэл танайх эсрэгээрээ. Євєл нь маш хvнд хэцvv, хахир. Чингис хааны тvvхээс харахад ч онцлогтой зvйл элбэг шvv дээ.

-Та манай улсад олон жил амьдарч, цаг агаарыг нь хvртэл гарын таван хуруу шигээ мэддэг болсны хувьд бидэнд хэлье, захья гэж бодож явдаг зvйл олон л бий байх?
-Дэлхийн улс орон бvрт иргэдийнхээ амьжиргааны тєвшинг дээшлvvлэх нь vндсэн зорилго нь. Монголчууд амьдралынхаа орчинг сайжруулъя гэж vнэхээр хvсч байгаа бол ярих биш хэрэгжvvлэх хэрэгтэй. Танай улс боловсролынхоо салбарт их анхаарал хандуулж байгаа нь ч сайшаалтай. Хvн амын орлогыг нэмэгдvvлэхийн тулд бvтээмжийг нь сайжруулах ёстой. Бvтээмж єндєртэй байхын тулд хvмvvс нь маш єндєр боловсролтой байх учиртай юм. Энэ бvхнийг амьдралд хэрэгжvvлэхийн тулд иргэд нь ажилдаа их зvтгэл гаргаж, чин сэтгэлээсээ хандвал зохистой. Харамсалтай нь Монголд тийм хvн цєєн. Ажилгvйчvvдийн тоо єндєр хэвээр байна. Удахгvй барилгын ажлын улирал эхлэх гэж байна. Миний сонссоноор Монголын барилгын салбарт нутаг нэгтнvvд нь гэхээсээ гадаадын ажилчид давамгай хєдєлмєрлєдєг. Учир нь, монголчууд гадаадынхан шиг хvнд хvчир ажил хийж заншаагvй болов уу. Цаашид Монгол Улс эдийн засгийн єсєлтєє єндєр тєвшинд аваачиж, хангалуун амьдаръя гэж хvсч байгаа бол ажилд хандах хандлагаа єєрчлєх шаардлагатай. Тэгж чадахгvй бол ашигт малтмалын арвин нєєцтэй байлаа ч эдийн засгийг єндєр єсєлт хязгаарлагдмал хэвээр vлдэнэ. Монголчуудыг ажилдаа хичээлтэй ханддаг болоход Засгийн газрын хєшvvрэг хэрэгтэй байна. Энэ нь юу ч байж болно. Хєтєлбєр, дамжаа гээд олон зvйл бий.

-Хvмvvс нь хvнд хvчрээс шантралгvй хєдєлмєрлєснєєр амьдрал ахуй нь єєдєлсєн жишээ та хэлээч?
-Монголчуудтай харьцуулахад солонгосчуудын амьжиргааны тєвшин єндєр, харин америкчуудтай жишихэд солонгосчуудын амьжиргааны тєвшин арай доогуур байна. Америкчууд ажлаа их чармайлт, хичээлтээр хийдэг, тэдний бvтээмжийн vр єгєєж маш их. Тэгэхээр монголчууд хийж байгаа ажлаа яаж vр єгєєжтэй болгох вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Монгол Улс хvмvvсээ илvv сайн ажиллуулж, оюутнуудаа чанартай суралцуулж амьжиргааг нь сайжруулъя гэвэл бусад улсын туулснаас ч удаан хугацаа зарцуулахаар байна.

-Нvvдлийн соёлтой, мал аж ахуй эрхэлдэг, эрс тэс дєрвєн улиралд амьжиргаагаа зохицуулдаг зэргээрээ монголчууд хар ажилд сайн гэж манайхны зарим нь ярьдаг. Харин Таныхаар монголчуудын олонх ажилдаа махардаггvй, чармайлттай хандаж чаддаггvйн шалтгаан юу юм бол?
-Их хvнд асуулт байна. Яаж хариулахаа ч мэдэхгvй нь. Ємнєд Солонгосыг Монголтой харьцуулбал ашигт малтмалын арвин нєєц байхгvй учир амьжиргаагаа тэтгэхийн тулд илvv чармайхаас аргагvй. Тийм ч учраас манай эцэг эх болон бусад хvн хvvхдийнхээ боловсролд маш их анхаардаг байсан нь сvvлийн 30-40 жилийн эрчимтэй хєгжлийг авчирсан. Ємнєд Солонгос, Зvvн Ємнєд Азийн орнуудад газар тариалан илvv хєгжсєн учраас ажиллагаа ихтэй, иргэд нь биеийн хvчний хєдєлмєр хийх шаардлага vлэмж тулгардаг. Газар тариалан эрхэлдэг гэр бvлд єссєн хvvхдvvд биеийн хар ажилд сайн, насанд хvрээд ажил хийсэн ч хvнд, бэрхээс нь эмээдэггvй. Монголын хувьд мал аж ахуй нь євєлдєє их ажиллагаатай. Гэхдээ газар тариалантай харьцуулахад хvндрэл, бэрхшээл бага байх. Тийм ч учраас биеийн хvч шаардсан барилга зэрэг салбарт хvмvvс нь тэгтлээ сайн єрсєлдєж чадахгvй байна. Нэмж хэлэхэд, Монголчууд архи хэтэрхий их хэрэглээд байх шиг. Ємнєд Солонгост ажиллаж байгаа зарим монгол иргэн архи их хэрэглэж, ажилдаа очихгvй байх нь ч олонтаа гэж сонссон. Би 2007 оны зун баруун аймагт болсон эрчvvдийн цуглаанд оролцох vед архидалт хєндvvр сэдэв нь байлаа. “Чингис хааны vед монголчууд одоогийнх шиг их архи уудаг байсан бол тэр олон улс орныг эзэлж чадахгvй байсан болов уу. Єнгєрсєн vе чинь сархадыг тойроод гарсан, та бvхэн ч энэ бэрхшээлээ шийдэж чадна” гэж тэр vеэр оролцсон залуучуудад би хошигнон хэлсэн юм.

-Та єнгєрсєн хугацаанд Монголын хэчнээн аймагтай танилцав. Манай vндэсний хоолонд хэр дуртай вэ?
-Би Монголын Хархорин, Эрдэнэт, Замын-Vvд, Говь-Алтай, Хєвсгєл гээд олон газраар яваад амжсан шvv. Зєвхєн албан єрєєндєє суугаад ажлаа хийгээд байвал эдийн засаг хэрхэн єсч байгааг мэдэж чадахгvй тул хєдєє орон нутгаар явж биечлэн танилцах хэрэгтэй. Би солонгос хоолондоо хамгийн дуртай. Монгол хоолноос лапша нь манай vндэсний хоолтой тєстэй юм билээ.

-Манай улсын зарим улстєрч ОУВС Монголд хэрэггvй гэсэн байр суурь илэрхийлж байгаа. Vvнд Та болон танай байгууллагаас хэрхэн ханддаг бол?
-Монголын Засгийн газраас хvсэлт тавьсны дагуу ОУВС-тай зээлийн хєтєлбєр тохироод хэрэгжvvлэн ажиллаж байна. Эдийн засгийн бэрхшээлтэй тэмцэж, амжилттай даван туулахад ОУВС 229 сая ам.долларын санхvvгийн дэмжлэг vзvvлж байна. Монголын Засгийн газар, ард тvмэн нь ОУВС-гийн дэмжлэг хэрэггvй гэж vзвэл энэ тэдний л шийдвэр байх болно.

-Иймэрхvv мэдэгдэл нь танай vйл ажиллагаанд нєлєєлдєг vv?
-Монгол Улс хэвлэлийн эрх чєлєєтэй, хvний ярих хэлэх нь тvvний хэрэг. Бид vvнд ямар нэг байр суурь илэрхийлэх боломжгvй. Бид хийдэг ажлаа vргэлжлvvлээд, Засгийн газартай хамтран ажилласаар байх болно.

-Сvvлийн асуултыг Танд vлдээе?
-Эдийн засгийн єсєлтийг єндєр тєвшинд хvргэхийн тулд Монгол Улсад байгалийн баялаг биш хvмvvс нь чухал гэдгийг дахин хэлье. Ажилчид нь сайн ажиллаж, хєдєлмєрийн бvтээмжээ дээшлvvлэх хэрэгтэй байна. Оюутнууд ч илvv махран суралцах шаардлагатай. Байгалийн арвин нєєц чинь эдийн засгийнхаа єсєлтийг нэмэгдvvлэх дэмжлэг болно. Засгийн газар vvнд зєв бодлого барих хэрэгтэй. Байгалийн баялгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад их хєрєнгє оруулалт хэрэгтэй, Засгийн газар гадаадын хєрєнгє оруулалтыг татах таатай орчинг бvрдvvлэх шаардлагатай байна.

Ж.Цогзолмаа
Зууны мэдээ

намын дарга. Бас “Vг” студийн захирал гэдгээр нь олон нийт мэднэ. Бидний яриа хэвлэлийн эрх чєлєєний єдєр буюу тавдугаар сарын гурванд болсон юм.

-Єнєєдєр хэвлэлийн эрх чєлєєний єдєр. Энэ єдєр яагаад сэтгvvлчтэй биш улстєрчтэй ярилцаж байгаа юм бэ гэсэн асуулт гарч ирэх байх. Гэвч єнєєгийн хэвлэлийн эрх чєлєєний тухай бодит орчин ямар тєвшинд байгааг хамгийн гvн гvнзгий мэдэрсэн, энэ гажуудлаас болж магадгvй сэтгэлдээ том шарх авсан хvний нэг учраас таныг сонгосон юм.
-Тийм vv.

-Єчигдєр бид утсаар ярьж байхад та надад нэг асуулт тавьсан. Тэр ойлголт хаана байна вэ гэж. Яриагаа эндээс эхлэе. Нээрээ тэр ойлголт хаа явах шиг байна вэ?
-Єнєєдєр тавдугаар сарын гурван. Дэлхийн хэвлэлийн эрх чєлєєний єдєр. Хvний vг хэлэх, vзэл бодлоо лэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чєлєє гэдэг нь єєрєє хvний vндсэн эрх чєлєєний гол цєм ойлголт л доо. Хоёрдугаарт, энэ эрх чєлєє их vнэ цэнэтэй олддог. Жишээ нь дарангуйлагч нийгэмд бол хэвлэл мэдээллийн байгууллага нь дарангуйлагч нартаа vйлчилдэг. Дарангуйлагч нарын ард тvмнээ хуурах гол хэрэгсэл нь болж єгдєг. Ардчилсан улс орнуудад бол ардчилсан байхын тулд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээ єєрийнх нь гольдирлын дагуу, эрх чєлєєг нь олгож ажиллуулдаг. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь єєрєє vндсэн vvргээ гvйцэтгэж чадаж байх юм бол нийгэм нь цэвэршиж байдаг. Ийм л зvйл байгаа юм. Єчигдєр телевизийн сувгуудыг харлаа. Хэвлэл мэдээллийн эрх чєлєєний єдрєєр нєгєє энэ чиглэлийн элдэв холбоонууд, тvvний удирдлагууд болох С.Баярмєнх, Р.Хадбаатар эд нар л нэг их баяр хєєртэй улсууд баяр тэмдэглэх гэж байгаа байдалтай гарцгааж байх юм. Хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудын баяр болгож хувиргаж байгаа юм уу даа. Алт мєнгєн vзэг ч гэх шиг элдэв шагнал зохиож нэг нэгнээ шагнадаг, бие биенээ магтдаг єдєр ч болчихсон юм шиг харагдаж байна л даа. Бодит байдал дээр єнєєдєр хэвлэл мэдээллийн салбарт баярлаж хєєрєєд байх орчин огт байхгvй байна шvv дээ. Vнэхээр ардчилсан нийгэмд байх ёстой тэр зvй ёсны байр суурин дээрээ хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд байж чадахгvй байна. Харин эсрэгээрээ том анхаарлын тэмдэг босоод ирчихсэн байгаа биз дээ. Єнєєдєр энэ салбар хэдэн улс тєрчдийн, хэдэн олигархийн, эсвэл аль нэг нам хvчний мэдэлд л байгаа биз дээ. Нєгєє ёс зvйн код моод нь хаана байна. Ийм гол юмнууд нь єнєєгийн нийгэмд тєлєвшєєгvй байна.

-Хуучин нийгмийг халсны дараа та бvхний монголын ард тvмэнд авчирч єгсєн нэг том зvйл нь хэвлэлийн эрх чєлєє байсан. Харин vvнийгээ тунхаг тєдий гаргаж шидчихээд, цаашдынх нь хєгжил, зvй тогтолд анхаарлаа хандуулалгvй сул хаячихсан. Нєгєє єєх єгсєн хvнтэй єглєє vдэшгvй заргалдана гэгчээр зvйл асууж байж магадгvй, гэхдээ?
-Нэг талаас тийм л дээ.

-Жишээ нь саяын таны хєнддєг ёс зvйн кодыг дєнгєж хоёр гуравхан жилийн ємнєєс л бид ярьж эхэлсэн шvv дээ. Гэтэл монгол орон ардчиллын замаар ороод 20 жил болчихоод байна. Тєрийн мэдлийн хэвлэлvvдийг халж хувьд шилжvvлсэн. Шинээр ч олныг байгуулсан. Єнєєдєр тэдгээрийг атгаж байгаа хэсгийнхэнд ардчилсан хvчнийхэн єєрсдєє ч тодорхой хувийг эзэлж байгаа шvv дээ?
-Хэвлэлийн эрх чєлєєний хууль гэж нэг тийм тунхаглалын шинжтэй хууль гарсан. Ихэнх нь зvгээр л тунхаг байдаг нь vнэн. Жишээ нь мэдээлэл хаж олж авах эрхтэй ч гэдэг юм уу. Чухамхvv тэр мэдээлэл олж авах, хайх, баталгаажуулах эрх нь хэрхэн хэрэгжих вэ гэсэн vндсэн механизмуудыг нь хийж єгєєгvй. Нэлээн олон жилийн ємнє гаргасан хуулийг яриад байна шvv дээ. Уг нь бол нэгэнт хууль гаргаж байгаа юм чинь цаана нь эрх чєлєєг нь хангасан механизмуудыг нь хийж єгєх ёстой байсан. Тэрийг нь хийгээгvй. Тухайн vед бидэнд бололцоо ч байгаагvй. Одоо УИХ-аар хэлэлцэгдэхээр єнгєрсєн парламентын vед тавигдсан нэг хууль ойрын vед батлагдах юм шиг байна. Энэ хууль байгаа хэлбэрээрээ батлагдаад гараад ирэх юм бол нєгєє тунхагын шинжтэй хууль чинь жинхэнэ амьдрал дээр хэрэгжих боломжтой болох нєхцєл байдал бий болж байгаа байхгvй юу.

-Бид нарт бол нэг их баярлан хvлээж авахаар хууль гарч ирнэ гэсэн найдлага алга байна. Яагаад гэвэл яг жинхэнэ фронт дээр ажиллаж байгаа сэтгvvлчдийн оролцоо юу байв, тэгээд санаачилж оруулж байгаа нєхдvvд нь хэн юм гээд аваад vзэхээр нэг их…
-Би яг тэр хуулийг нь vзсэн. Тэр бол боломжийн хууль байна лээ. Яагаад гэвэл 2001 Польш улсад яг тийм хууль батлагдсан юм. Би тэр хуулийг орчуулж, нарийн судалж, єєр бусад хуулиудтай харьцуулж vзсэн л дээ. Энэ хууль гарсны дараа юу єєрчлєгдєх вэ. Энэ хуулийн ачаар сэтгvvлчдэд олж авсан мэдээллийнхээ баталгаа болох баримтуудыг гаргаж авах эрх нь нээгдэж байгаа байхгvй юу. Би ганцхан жишээ ярьж єгье. Миеэгомбын Энхболд Улаанбаатар хотын захирагч байх vедээ орон нутгийн сонгууль болохын ємнєхєн 17 компанид Улаанбаатар хотын стратегийн цэгvvдэд шатахуун тvгээх станц барих зєвшєєрєл олгох тушаал гаргасан. Нэг шєнє шvv дээ. Тэр мэдээлэл бидэнд хаанаас ирсэн гэхээр хотын захиргаанаас ирсэн. Тэгээд бид “Vг” сонин дээрээ тавьсан. Гэвч дараа нь асуудал яаж шийдсэгдсэн гэхээр М.Энхболд шvvхэд хандаад “Миний ажил хэргийн нэр хvндийг сэргээ” гэсэн. Нийслэлийн захирагчийн тамга тэмдэгтэй бичиг шvvх рvv явуулахгvй юу. Шvvх айна биз дээ. Эцэст нь манай сонин буруудаад, М.Энхболдод маш их мєнгєний торгууль тєлж байлаа ш дээ. Хэрэв энэ хууль байсан бол бид уг мэдээллийг олж авсан даруйдаа нийслэлийн захирагчийн албанд нь хандаад, мэдээллээ баталгаажуулах холбогдох баримт бичгvvдийг гаргуулж авах боломжтой байх байсан байхгvй юу. Гаргаж єгєх vvрэг нь энэ хуулиар ногдож байгаа. Польшид бол сэтгvvлчид нь маш том оролцоотойгоор энэ хуулийг батлуулсан. Маш том лобби бvтэг байгуулж ажилласан. Тvvнээс биш эрх баригчдад бол энэ хуулийг батлах сонирхол байдаггvй.

-Таны эрхэлдэг компаниас гаргаж байсан “Vг” сонинд тохиолдсон явдал бий. Хэрэв энэ хууль гарчихсан байсан бол танай эрхлэгч ял эдлэхгvй байх боломж байсан уу?
-Би Миеэгомбын Энхболдтой холбоотой асуудал ярьлаа шvv дээ. Энэ хууль гарсан байсан бол бид тэр дор нь нийслэл хотын засаг захиргааны байгууллагад хvсэлт тавиад, холбогдох, баталгаажуулах баримтуудыг гаргаж авах байсан.

-Хотын захирагчийн гаргасан тушаал эхээрээ ч юм уу, ядаж хувилсан нь байгаагvй юм байна?
-Байгаагvй. Гэхдээ ШТС-ууд нь дараа нь баригдчихсан л байхгvй юу.

-Аман мэдээллийг утсандаа ч юм уу хураагаад авчихсан бол шvvх дээр торгууль хvлээхгvй байх боломж байж?
-Би сэтгvvлчдийн тэр нарийн янз бvрийн аргыг мэдэхгvй. Байж болдог л байх.
-Танайд тохиолдсон дараагийн баримт руу орж уг нь тvрvvн асуусан юм. Хамгийн хаалттай нийгмийн vед ч манайд сэтгvvлч хvн ял эдэлж байгаагvй. Гэтэл танай эрхлэгч яллуулсан. Яг тэр тохиолдолд та нарт єєрийгєє хамгаалах боломж байсан юм уу?
-2000-2004 онд Монгол оронд хаалттай нийгэм тогтчихсон байсан vе. Єєрєєр хэлбэл Намбарын Энхбаяр МУ-ын Ерєнхий сайд болчихсон байсан, МАХН-ын дарга болчихсон байсан vе. МАХН парламентад vнэмлэхvй олонхи байлаа. Яг энэ vед монгол оронд чинь хаалттай нийгэм бий боллоо шvv дээ. Тэгээд эрх баригчид нь юу хvссэн бэ гэхээр бvх сонин сэтгvvл, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг хяналтдаа байлгахыг хvссэн. Тэрийгээ хэрэгжvvлсэн. Чєлєєт хэвлэл гэдэг чинь эрх баригчдаасаа хэт ангид байж байж єєрийнхєє vvргийг гvйцэтгэдэг салбар биз дээ. Гэтэл тэр эрх барьж байгаа хvн нь “Чєлєєт хэвлэлийг дэмжих сан” гэж байгуулаад, тэр сандаа бvх сонинуудыг хамаж аваачсан. Зарим талаар дарамтаар аваачсан ч гэж vзэж болно. Сангийн захирал нь жишээ нь “Сэрvvлэг”-ийн С.Баярмєнх гэж нэг нєхєр байдаг ш дээ. Одоо энэ хэвлэлийн эрх чєлєє гээд л баярлаад л, орилоод л, шагнаж, шагнуулж гvйгээд байгаа нєхєр. Манай “Vг” сонин бол энийг сєрж зогссон. Ийм байж болохгvй ээ гэж. Эцэст нь чєлєєт хэвлэлийг зєвхєн єєрсдийгєє магтдаг хэрэгсэл болгож хувиргасан шvv дээ. Бvр утгыг нь алдуулсан. Нєгєєдvvл нь зvгээр л магтаалын хур буулгаж байдаг хvчин болж хувирсан. Манай ерєнхий сайдын гэргий бол vзэсгэлэн гоо моо гээд л тэр vеийн сонинуудыг хэрвээ санаж байгаа бол ичмээр юм байдаг. Дэлхийн супер од Ричард Гир ирээд санаашраад, дурлаад яасан яасан ч билээ. Бvр ичиж vхмээр, шившигтэй юмнууд бичдэг байсан. За тэгээд Чингис хааны удам мудам л гэнэ. Тэр vеийн сонинуудыг зориуд нэг эргэж хараарай. “Сэрvvлэг”, “Монголын нэг єдєр”, “Хvмvvс” энэ тэр гээд сонинууд байна ш дээ. Эд чинь зvгээр л эрх баригчдад vйлчилдэг алиа салбадайнууд байсан. Тэрийг сєрж зогсдог нь ганцхан “Vг” сонин байсан. “Vг” сонин бол маш хурдан газар авсан. 2001 онд Сонинуудын холбооноос “Vг” сонинг шилдэг сонин болгож байлаа. Б.Ханддолгорыг оны шилдэг сэтгvvлч болгож шагнаж байлаа. Гарцаа байхгvй ялгарч, сєрж чадаж байснаараа олон тvмний талархлыг хvлээж эхэлсэн. Vvнээсээ болоод занаанд орсон. Дарах, хаах сонирхол асар их болсон. Тэгж байтал Сэлэнгэ аймгаас манай эрхлэгч Б.Ханддолгорын итгэлийг олж авсан нэг сурвалжлагч нэг мэдээ явуулахгvй юу. Дєнгєж хилийн цаахан хvртэл дох гэдэг тэр євчин чинь газар авчихсан байлаа. Монгол руу орж ирэх тийм аюул бодьтой нvvрлэж байсан. Яг энэ vед хилийн орчим суурин газар нэг вирус тээгч байна гээд бvр нэр устай нь бичээд ирvvлсэн. Нєгєєдєхийг нь сэрэмжлvvлэг гээд Б.Ханддолгор сониндоо нийтэлсэн. Тэр vе чинь дєнгєж дохын илрэлийн тухай л ярьж эхэлж байсан vе шvv дээ. Ийм vед ялангуяа орос руу байнга зорчдог тэр хэсгийхнийг анхаарахгvй бол дохын аюул манайд орж ирлээ л гэсэн сэрэмжлvvлэг байсан. Ирсэн мэдээлэл нэг нэртэй байсан. Тэр нэрийг нь манай эрхолэгч тавиад явуулчихсан. Энэ бол тvvний хамгийн том алдаа л даа. Нэр тавьж болохгvй шvv дээ. Энэ бол єєрийнх нь алдаа мєнєєсєє мєн. Тэгээд тэр асуудал чинь хоёр талын хvмvvс уулзаад, ойлголцоод, vндсэндээ замхарчихсан байсан юм шvv дээ. Гэтэл гай болж нєгєє эмэгтэй нєхєртєє зодуулаад нас барчихсан. Байнга л зодуулж, дарамтлуулдаг байсан юм билээ. Тэгээд л нэг удаагийн зодууранд нь амь насаа алдсан. Мэдээж ийм явдал “Vг” сониныг дарж авах том шалтаг болж єгнє биз дээ. Дор нь Б.Ханддолгорыг барьж аваачаад шоронд хийчихсэн. Б.Ханддолгорыг мэдээ єгсєн хvнээ хэл л гэж шахсан. Манай эрхлэгч мэдээллийнхээ эх сурвалжийг хэлэхгvй гэж гvрийгээд л тийм байдалд хvрсэн.

-Vнэхээр харамсалтай явдал. Тэгээд юу болсон бэ. “Vг” сонин одоо яагаад гарахгvй байгаа юм. Нугалуулчихсан уу?
-Б.Ханддолгорыг аваачаад шоронд хийчихээр яах юм бэ. Мэдэхгvй их л амархан шийдэгдчихсэн. Яасан ч хурдан шvvх хурал мурал нь болж байв. Ингээд vйл ажиллагаа зогссон. Ажиллаж байсан машины толгойг нь тасдаад хаячихаар яахав. Тэр эрхлэгчийн єєрийнх нь бий болгосон команд задарч, байхгvй болно биз дээ. Маш их ч хєрєнгє мєнгє зарцуулагдсан. Эргэж босч ирэхэд хэцvv болсон л доо. Нэгэнт босоод ирчихсэн байсан юмыг асар том хvчээр унагаад хаячихаар эргэж босч ирнэ гэж байдаггvй юм билээ. Манай сониныг унагахад бас их vvрэг гvйцэтгэсэн нєхдvvд чинь одоо энэ Ардчилсан намын “Алтан гадас”-ынхан ш дээ.

-Яаж?
-Манай сонины гол захиалагчид ардчилсан намыг дэмжигсэд болон ардчилсан намын гишvvд байлаа. Нийтдээ бид чинь 5000 гаруй хувь хэвлэдэг байсан юм ш дээ. Єнєєдрийн энэ хэвлэлvvд чардайгаад чардайгаад 1000-2000 л байгаа. Ингээд явж байсан чинь нєгєє нєхдvvд чинь Ардчилсан намын аль эрт байхгvй болчихсон байсан, vхчихсэн байсан “Сайн байна уу” сонингоо гаргаж ирж намынхандаа шахаад эхэлсэн. Тэгэхээр нєгєє хvмvvс чинь хоёр сонин захиална гэхээр хэцvv болоод ирнэ биз дээ. Заавал “Сайн байна уу” гэдэг тэнэг сониноо захиал гэж євчигнєєд унасан. Тэндээс яагаад тийм сонирхол явуулсныг би одоо хvртэл ойлгодоггvй юм. Эсвэл А.Ганбаатар гэдэг хvнийг унагах сонирхол нь давамгайлсан юм уу. Би нєгєє сєрж яваад байдаг учраас. Тэдэнтэй хамт яваагvй, зам салсан учраас уу бvv мэд.

-Ганцаараа яваад л уу. Та vргэлж ганцаараа л харагддаг. Сvvлийн арван хэдэн жилийн турш тэгж л харагдлаа?
-Би ганцхан факт хэлье тэгэх vv. Монголын Социал Демократ намыг сэргээн байгуулъя гэж бид шийдээд, байр сууриа илэрхийлэхэд хоёрхон єдрийн дотор мянга хэдэн зуун хvн цугласан. Тэгэхээр ямар хэмжээний хvлээлт байсан нь харагдаж байгаа биз дээ. Улс тєрийн нам байгуулахад эхлээд 800 хvн хэрэгтэй байдаг биз дээ. Гэтэл хэд цуглаж байна. Зvгээр л анхны байдлаар зар тарахад шvv дээ. Vй олноороо ирж байгаа байхгvй юуТэгэхээр би ганцаараа биш байгаа биз дээ. Яахав дуугардаг нь би харагдаад байж магадгvй.

-Тэгвэл ардчиллын тєлєєх таван нам нэгдээд Ардчилсан намыг сvvлд байгуулж байхад энэ амбиц тань яагаад байгаагvй юм бэ?
-2000 онд эд нар ялагдсан. МАХН vнэмлэхvй ялалт байгуулж гарч ирээд 15 мянган хvнийг ажлаас халсан. 15 мянган тєрийн албан хаагчийг. Энэ олон мянган хvмvvсийн тал хувь нь манай МСДН-ын ч юм уу, МVАН-ын ч юм уу гишvvнчлэлтэй улсууд байсан. 1996-2000 оны хооронд Ардчилсан хvчнvvдтэй хамтарч ажиллаж байсан гэж єєрийнхєє намын хvмvvсийг хvртэл зайлуулсан юм шvv дээ. Ёстой их цэвэрлэгээ хийсэн. Энэ явдал vнэхээр аймшигтай айдсыг тєрvvлсэн. 2000 он хvртэл ардчиллын vнэ цэнийг мэдрээд, vнэт зvйлсийг нь хамгаалж явах ёстойгоо ухамсарлаж эхэлж байсан, тvvнийхээ тєлєє явж байсан хvмvvст гэнэт тийм айдсын vvл нємєргєж хаясан. Нийтээр нь тєрийн байгууллагуудад их цэвэрлэгээ хийгээд, халаад солиод, гаргаад хаячихсан. Тэр мэддэг чаддаг байна уу, туршлагажсан байна уу хамаа байхгvй хоморголон цэвэрлэсэн. Энэ vзэгдэл бусад намуудын дотор айдас тєрvvлэхгvй юу даа. Тийм учраас ерєєсєє л нэгдэе гэсэн уур амьсгал бvрэлдсэн. Ерєєсєє нэгдэхгvй бол болохгvй нь гэсэн том шуурга, давалгаа явагдсан гэсэн vг. Тийм зvйлийг сєрж зогсох боломж байгаагvй л байхгvй юу. Бvгд энэ бодлогыг хvлээж авсан. Шийдвэрээ гаргацгаасан. Тэр vед би “Vг” гэдэг нэрээ аваад л vлдсэн. Би чєлєєт хэвлэл мэдээллийн салбарт ажилланаа гээд.

-МСДН-д олон том лидерvvд байсан. Танаас бусад нь єнєєгийн Ардчилсан намд орон зайгаа эзлээд л явж байна. Жишээ нь Баабар байна. Р.Гончигдорж байна. Та яагаад тэдэнтэйгээ явж болоогvй юм бол оо. Асуухсан гэж бодоод л байсан юм?
-Хєєе хєєе Ардчилсан намыг нэгдэхэд надад чинь намын ерєнхий нарийн бичгийн дарга болоод явах уу гэсэн санал хvртэл ирж байсан юм шvv.

-Тэгээд яагаад?
-Vгvй. Миний явах зам биш байна гэж би хариулж байсан. Биш ч байсан. Одоо ч биш.

-Хэвлэлийн эрх чєлєєний тухай ойлголт хаана байна вэ гэдэг асуултаас илvv танд тавих нэг асуулт байна. Єнєєдєр монголын улс тєрийн орчинд тэр социал демократ гэх vзэл, тэр голомт хаана байгаа вэ. Амьд байгаа юу. Эсвэл?
-Наадах чинь ёстой хамгийн сонин асуулт байна. Би бас нэлээн юм хум уншиж, vзэж хардаг юм л даа. Одоо дэлхийг хамарсан энэ нео либерал vзэл гэж нэг юм байна л даа. Энэ vзэл чинь явсаар байгаад єнєєдрийн энэ аймшигтай байдалд хvргэлээ ш дээ. Энгийн vгээр хэлэхэд чадаж байгаа юманд арга байхгvй. Чадаж байгаа нь амьдар, чадахгvй нь vх гэдэг энэ зарчмыг л бий болголоо. Тєрийн vvргийг дэндvv багасгаад, бусдыг нь бvгдийг аваачаад хувийн санаархал дээр асгаад єгчихсєн. Vvний vр дагавар эцсийн бvлэгтээ єнєєгийн энэ хvнд хэцvv байдлыг бий болгочихлоо шvv дээ. Гэтэл европын орнууд яагаад илvv тийм тогтвортой байгаад байдаг юм бэ. Европын орнуудын vзэл санаан дотор социал демократ vзэл санаа байнга хадгалагдаж байдаг байхгvй юу. Жишээ нь нийгмийг тэнцвэртэй хєгжvvлэх vзэл байна. Тэр vзэл санаан дээр чинь л европчууд ийм тогтвортой байгаад байдаг юм шvv дээ. Доод хэсгээ vргэлж дээш нь татаж явдаг. Нийгэм илvv тэнцвэртэй байх талыг л гол бодлогоо болгож явдаг. Энэ vзэл санаа бол социал демократ vзэл.

-Би танаас монголд энэ vзлийг тээж байгаа тэр голомт хаана байна вэ гэж асуусан?
-Vгvй ээ, энэ чинь зvгээр л хvмvvсийн дотор байж байдаг зvйл байхгvй юу. Гэтэл бодлого чинь єєрєє шал єєр юм руу явчихлаа ш дээ. Дэлхийг хамарсан тэр нео либерал vзлийн урсгалд монгол тэр чигээрээ хамрагдаад л явчихсан байхгvй юу.

-Монголын улс тєрд маш удаан амьдраад байгаа олон жижиг намууд байдаг. Нэг vгээр амь бєхтэй байгаад байдаг уран сайхны намууд. МСДН-д тийм дайнд ч гэсэн яваад байх боломж байгаагvй юу?
-Манай намын нєхдvvд ярьж байгаа. Энэ тавдугаар сарын сvvлээр их хурлаа хийе гэж. Тэнд л чухамхvv монгол улс юун дээр, хаана, яаж явж байгаа юм бэ гэдгийг гаргаж тавих ёстой. Одоо бол зvгээр л залуургvй завин дээр л хєвж яваа байхгvй юу. Татварын бодлого нь гэхэд шал єєр юм байж байдаг. Нийгмийн бодлого нь бvр єєр юм байж байх жишээний. Юу болоод байгаа нь ойлгомжгvй. Ямар нэгэн зєв харьцаа, тэнцвэр гэсэн юм байхгvй. Энэ байдалд дvгнэлт хийх ёстой. Социал демократ vзэл санаа дэлхийд ямар тvвшинд хєгжчихєєд байна. Vvний ачаар улс орнууд ямар тvвшинд хvрчихээд байна. Бvгдийг гаргаж тавих, ярих цаг болчихоод байна. Тэгсэн тохиолдолд хvлээж авах асар олон улсууд байгаа гэдгийг мэдэрч байна. Социал демократ vзлийг алчихсан хvмvvс чинь одоо энэ МАХН-ын нєхдvvд шvv дээ. МАХН-д социал демократ орон зай биднээс хойш vлдлээ ш дээ. Єєрсдийгєє зvvн тєвийн vзэлтэй, социал демократ нам гэж ярьж хэлдэг боловч яг энэ vзэл онол дээр тулгуурласан нэг ч бодлого МАХН-д байхгvй байгаа байхгvй юу.

-Соц интерний тэр байгууллага энэ тэр нь жигтэйхэн хvлээн зєвшєєрдєг юм биш vv?
-Юуг.

-Одоогийн манай МАХН-ыг ?
-Хн. Соц интерн МАХН-д ямар хамаатай юм. Гишvvн гэдэг чинь гишvvн байгууллагуудтай харьцдаг байгууллагын єєрийнх нь vйл ажиллагааны нэг хэлбэр л байдаг байхгvй юу. Тэнд нэг их МАХН-г сонирхоод байгаа ч юм байхгvй. Аяало гээд нэг нарийн бичгийн дарга байдаг юм. Нэг аппаратын л дарга. Тэрнээс соц интерний жинхэнэ гишvvн намууд гээд vзэх юм бол жишээ нь Францийн социалист нам, Английн лебор нам гээд европын бvх мундаг, том намууд тэнд цугларч байдаг. Би нэг удаагийнх нь их хуралд очсон. Бvх мундагуудыг тэнд харах завшаан тохиолдож байлаа. Тэд нар чинь соц интерний жинхэнэ хvмvvс болохоос биш Аяало гэдэг чинь зvгээр нэг нарийн бичгийн дарга нь байхгvй юу.

-Луйс Аяало гээд л зургаа авахуулж гvйгээд байдаг биз дээ?
-Алиа л явдал шvv дээ. Н.Энхбаяр МАХН-ыг соц интернд элсvvлсэн гавъяатай л гэнэ. Н.Энхбаяр элсvvлсэн юм биш ш дээ. Р.Гончигдорж захидал бичээд л бидэнд татгалзах зvйл байхгvй гээд л явуулчихсан байхгvй юу.

-Манай МАХН-ыг элсvvлээд єгєєч гээд vv?
-Тэгсэн ш дээ. С.Баярцогт, Р.Гончигдорж гэсэн хоёр нєхєр орж ирж тоглоод л МСДН-ыг устгасан. МСДН-ыг устгах сонирхол Ардчилсан намд ч байсан, МАХН-д ч байсан. Ялангуяа МАХН-д энэ социал демократ орон зайг дангаараа эзлэх сонирхол байна биз дээ. Бид ч бас том орон зай эзэлж байлаа ш дээ. Ардчилсан нам нь болохоор биднийг дандаа єрсєлдєгчєє гэж хардаг байсан. Хамтрагч, тvнш гэдэг нvдээр харж чаддаггvй. Яаж хавсайдаж байгаад ч болов байхгvй болгох вэ л гээд байх жишээтэй. Ийм хоёр сонирхол хоёр талаас нийлээд, тэрэнд нь vйлчлэх хvмvvс манай намаас олдчихгvй юу. Маш олон хvн ийм байдалд орсонд харамсдаг л даа. Маш олон хvмvvс. Энэ МоАХ-ынхан чинь анх хачин хачин юм ярьж гарч ирж байсан юм ш дээ. Лениний онолыг энэ МАХН буруу хэрэгжvvлээд баллаад хаячихсан юм. Одоо ленинизмийг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжvvлэх ёстой гээд л. Удирдагч нар нь Нэргvй, Бошигт эд нар гээд сайхан комунистууд байх жишээтэй. Тэд нар чинь энэ хоёроо багшаа гэнэ. МоАХ-ны анхдугаар их хурлын илтгэлийг жишээ нь Нэргvй доктор ч бичсэн байх шиг. Бvр ерэн оны дєрвєн сар хvртэл эд нар чинь энэ онолоороо явсан ш дээ. 1990 оны нэгдvгээр сарын 21-нд Лениний нас барсан єдєр Сvхбаатарын талбай дээр цуглаан хийгээд, хvмvvсийн малгайг авахуулаад, Сvхбаатарын хєшєєг тойруулж алхуулаад хачин юм болсон ш дээ. Євлийн дvн хvйтэнд чинь агуу их Ленин багш магш гээд жагсаад л. Бид бол шал ондоо хvмvvс байсан.

-Тийм байх. МоАХ-ынхан жагсаж цуглах, єлсєж цангахад тэргvvн эгнээнд явсан. Нэг vгээр хар ажлыг нь хийж. Харин соцдекvvд гэж хэсэг нєхєд онол суучихаад, цагаан гарлаж цэмцэгнээд уурыг нь барж байсан юм биш vv?
-1990 оны нэгдvгээр сарын дєрвєнд гаргасан бид нарын тэр тунхаг бол vнэхээр гайхалтай юм байгаа байхгvй юу. Бид энэ монгол улсыг дэлхийн хєгжлийн жам ёсны урсгалд нь оруулах ёстой. Бид нийгмийг vндсээр нь єєрчлєх тийм єєрчлєлтийн тєлєє байна. Тэгээд ийм найман зvйлийн зорилтыг дэвшvvлж байна…гэсэн манай анхны тунхаг гарч байлаа. Дэлгэрэнгvй яривал цаг чинь хvрэхгvй байх.

-МСДН-ын анхны тунхаг, илтгэл энэ тэр дээр нээрээ ямар хvмvvс ажиллаж байсан юм бэ. Анхны илтгэлийг “Аазны тор”-ын Дугар гуай бичиж байсан гэж хэлж байсан?
-Солиор гэж байна гээд биччих. Дугар гэдэг хvнийг чинь бид нар 1996 онд л харсан. Тэр Нэргvй, Дугар эд нар ардчилсан холбооныхыг л бичиж байсан байж магадгvй. Ардчилсан социалист хєдєлгєєний анхны тунхагийг Ламжав гуай, Баабар, Улаанхvv, бид дєрєв анхны эхийг нь гаргаж байсан юм. Хоёр хувилбараар гаргаж байсан. Тэр хувилбаруудаа нєхдvvддээ vзvvлж ярьж байгаад нэг сарын дєрвєнд анхны тунхагаа гаргаж байсан юм.

-Ойрын vеийн сонгуулиудад МСДН ямар vvрэгтэй оролцов оо?
-нэгэнт улс тєрийн нам учраас сонгуульд оролцох ёстой гэдэг утгаар л оролцож л байна. Гэхдээ ямар нэгэн байдлаар єєрчлєлт гарна гэсэн найдлага бол байгаа л байхгvй юу.

-Найдвар унтардаггvй учраас л байгаад байна гэж vv?
-Найдвар унтардаггvй учраас ч юу байхав. Би хувьдаа их баяртай байгаа ш дээ. Чухамхvv социал демократ vзэл санаа ялаад, гараад ирлээ. Дэлхий дахинаа хар л даа. Бvх юм нvдэн дээр тодорхой болчихоод байна. Тийм учраас бид ялж байгаа хэрэг мєн юм байгаа биз дээ.

-Та “Vг” студийн нэвтрvvлгvvдээ хийгээд явж байгаа. Яг энэ ажлаараа та юу хэлэхийг хvсдэг юм бэ. Тодорхой vр дvнд хvрч байна уу?
-Нийгэмд тодорхой байр суурьтай, єєрийн хэлэх vгтэй, хvмvvс тэрийг нь хvлээж авч байдаг хvмvvс байна. Тийм хvмvvсийн хvрээнд хvрч чадаж байгаа. Бvх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслvvд олигархад vйлчилж байгаа энэ vед vvргээ биелvvлж, зєв байж чадаж байгаа гэж vзэж болно.
-Єнгєрсєн долдугаар сарын нэгний тухайд та юу хэлэх вэ. Одоо явагдаж байгаа ерєнхийлєгчийн сонгуульд ч энэ сэдвээс аль аль тал нь зугтаад байх шиг харагдах юм?
-Зугтаад байна гэж би бодохгvй л байна л даа. Сонгуулийн компанит ажил дєнгєж л явж байна ш дээ. Сvvлийн долоо хоногт юу болохыг хэлж мэдэхгvй байна. Долдугаар сарын нэгэнд бол аймшигтай vйл явдал болсон. Энийг далимдуулаад нийгмийг аймаар айдастай болгоод хаячихлаа. Тэгээд энэндээ Ц.Нямдоржийн бахархалтай байгааг ээ. Суух ёстой хvмvvсийг нь хойно аваачаад суулгачихсан. Юун єршєєх мєршєєх…гээд л. Сонгууль булхайтай болсон уу болсон. Энэ бол нийтэд тодорхой юм ш дээ. Тэгж ард тvмнийг доромжилж болохгvй биз дээ. Тэр хорь гучин мянган хvнийг хэн зохион байгуулаад цуглуулчихсан юм. Хар аяндаа цугласан ш дээ. Тэгээд л явж байсан хvмvvсийг цагдаа нар нь хєєж очиж буцааж хуйлруулж авчраад л…зарим талаар улам єдєєн хатгаж ч байх шиг.

-Хєєрхий тэгээд байр оронгоо шатаалгачихаад одоо єрєвдєлтэй л байгаа юм биш vv?
-Алиа юм ярьцгаах юм. Тэр єдєр хувьсгалт намын байрных нь vvдэн дээр би хvртэл очсон ш дээ. Д.Энхбат, Ж.Батзандан хоёр машин дотроос vг хэлж л байсан. Чулуу нvvлгээд л байсан. Асуудал тиймдээ тулчихаад байхад тэр С.Баяр нь гарч ирээд ганц vг хэлчихэж болно биз дээ. Телевизээр бид бvгд л vзээ биз дээ. Хэрвээ сонгууль булхайтай болсон гэж vзэж байгаа юм бол ахин тоолуулсан ч яадаг юм. Бид бэлэн байна. Айх ичих юм байхгvй л гээд байсан. Тэгээд тэрийгээ л гараад хэлнэ биз дээ. Тэрийг яав л гэж дээ.

-Буудчихвал яах юм?
-Хэн буудах юм. Ард тvмэн vv.

-Тэнд чинь тавын таван иргэн буудуулаад vхчихээ биз дээ?
-Тэр чинь онц байдал тогтоосны дараа болсон явдал. Би єдрийн асуудлыг ярьж байна шvv дээ. Тэгээд ч тэр тагнуулын байгууллага энэ тэр нь хамгаалж байдаг юм байгаа биз дээ.

Бидний ярианы эхний хэсэг ийн єндєрлєлєє.
Маргааш тvvний санаачилснаар кино болон vзэгчдэд хvрч буй “Нянгар хаданд гарсан нь” киноны нээлт болно.
“Vг- студийн даруухан байр, ногоон цай, mild sewen, дуу хураагуурын жижиг аппараттай…улс тєрийн хvрээнийхэн дотор хамгийн хэгжvvн, хамгийн ихэмсэгээрээ зартай нєхрийг ярилцлагын зочноороо урьчихсан миний эрх чєлєєний єдєр…
Би хvссэн зочинтойгоо хvссэн сэдвээрээ ярьсан ч…угаасаа дутуу хагас эрх чєлєєний тухай ойлголттой, дутуу хагас орчинд ажиллаж байгаа сэтгvvлчдийн нэг гэдгээ энэ єдєр илvv тод мэдэрч, эмзэглэх гэж тvvн рvv ирсэн ч юм шиг.
Хvмvvс баярын мэнд хvргэсэн мессеж явуулаад л…манай сэтгvvлчид хvлээн авалт дээр оргилуун дарс тулгацгаагаад л…миний эрх чєлєєний єдєр єє гэж.
Б.Ганчимэг

дулаан газрын нэг билээ. Хариуцлагатай сэтгvvл зvйг хєгжvvлэх, мэдээллийн эрх чєлєєг дээдлэх гэх зэрэг олон асуудлаар ажиллаж, нийгэмд танигдаж, тєрийн бус байгууллагын хєгжилд vлгэр болж буй энз байгууллагын Южилийн ой энэ єдрvvдэд тохиож байна. Тус байгууллагын тэргvvн Х.Наранжаргалтай уулзаж ярилцлаа.

-Мэдээллийн эрх чєлєєг гэдгийг хэвлэл мэдээллийн эрх чєлєє гэдэг утгаар хязгаарлан ойлгоод байдаг. Мэдээллийн эрх чєлєєний талаар анх хєндсєн нь танайх байх л даа. Энэхvv эрх чєлєєний тухай ид яригдаж, хууль тогтоогчдын анхааралд оржээ. Мэдээллийн эрх чєлєєний талаар яриагаа эхэлье ?
-Манайх “Мэдлэг бол хvч” гэсэн уриатай. Мэдээлэл бол мэдлэгийн vндэс гэсэн vг. Хvн хэчээн их мэдээлэлтэй байж мэдлэгтэй байна. Мэдлэгтэй иргэн улс орныг хєгжилд хєтєлнє шvv дээ. Мэдлэгтэй иргэн тєрд хяналтаа тавьж чадна. Тєр бол бvх ард тvмний мэдэлд гээд Vндсэн хуульдаа тунхагласан учир иргэний тєрийг хянах, тvvнд оролцох боломжийг нэмэгдvvлэхийн тулд олон арга хэмжээ бид зохион байгуулсан. Анх иргэдийг мэдээлэлтэй болгох чиглэлээр ажиллаад эхлэхэд олон зvйл дутагдсан. Манайд єнєєдєр Мэдээллийн эрх чєлєєний хууль байхгvй учрээс энэ чиглэлээр зайлшгvй ажиллах ёстой юм байна гэсэн дvгнэлтэд хvрсэн. Тэгээд 2001 оноос мэдэх эрх, мэдээллийн эрх чєлєє гэсэн хєтєлбєр хэрэгжvvлж эхэлсэн юм. Одоо хvртэл хэрэгжээд явж байгаа.

Хамгийн анхны тєслийн зорилго бол мэдээллийн эрх чєлєє гэж юуг хэлээд байгаа юм, яагаад иргэд тєрийн байгууллагаас мэдээлэл олж авах ёстой юм, олон улсын хэм хэмжээ, зарчим юу байдгийг тvгээн дэлгэрvvлэх хэрэгтэй байв. Энэ чиглэлээр ажиллахад нийгэмд сайн ойлголт байхгvй байсан учраас хэвлэл мэдээллийн эрх чєлєєтэй холиод байсан. Хэдэн жил ажилласны хvчинд иргэд тєрийн байгууллагаас мэдээлэл авах ёстой юм байна гэдгийг ойлгодог болж эхэлсэн. Ялангуяа сvvлийн vед иргэний хєдєлгєєнvvдийн тєр засагт тавьж байгаа шаардпага энэ тал руу чиглэж байна. Тєрийн байгууллагын vйл ажиллагаа ил тод байх тухай ярьдаг болсонд бид их баяртай байдаг. Монгол Улсын хvний эрхийг хангах Vндэсний хєтєлбєрт гол санаагаа оруулжчадсан. Тухайлбал, Нууцын хуулийг халах замаар иргэдийн мэдээлэлтэй байх эрхийг хангах, мэдээлэл олж авах эрхийг хуулиар баталгаажуулахаас гадна мэргэжлийн сэтгvvл зvйг хvлээн зєвшєєрсєн Эрvvгийн хуулийн 139 дvгээр зvйл гэж бий. Тvvнд Дээд шvvхийн тайлбар гаргуулах, тєрийн байгууллагын vйл ажиллагааг ил тод байлгах, vндэсний цєєнхийг мэдээллээр хангах чиглэлээр арга хэмжээ авах зэрэг асуудадд манайхаас хуульч орж ажиллаад хvссэн зvйлээ хєтєлбєрт суулгаж чадсан.

2001 онд хамгийн анх удаа Монгол Улс шилжилтийн замд vзэл бодлоо илэрхийлэх болон мэдээллийн эрх чєлєєнд нєлєєлж буй хууль тогтоомж гэдэгт цощ судалгаа хийсэн. Монголд ил тод байх асуудал нэлээд дутагдалтай юм байна, мэдээлэл авах иргэдийн эрх олон хуулиар хязгаарлагдсан юм байна гэсэн дvгнэлтийг гаргасан юм. Тиймээс Мэдээллийн эрх чєлєєний хуулийг дэмжихийн зэрэгцээ, Тєрийн нууцын тухай хуульд єєрчлєлт оруулах чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулж байна. Тагнуулын Ерєнхий газартай сvvлийн хоёр гурван жил ойр дотно ажиллаж байгаа. Анх Тєрийн нууцын тухай ярьж эхлэхэд Батлан хамгаалах яам, ТЕГ болгоомжтой ханддаг байв. Тэр ч бас аргагvй л дээ. Нэг тєрийн бус байгууллага гарч ирээд л тєрийн нууцын тухай ярихад болгоомжлох нь зvй. Харин єнєєдєр vvний vр дvнд 1995 онд баталсан Тєрийн нууцын хууль цаг vеэсээ хоцорсон, нууцлах сэтгэлгээг єєгшvvлсэн чиглэл байгаа юм байна, зарим мэдээлэл ил тод байхгvй бол нууцлах ч утгагvй болжээ гэдгийг хvлээн зєвшєєрсєн. Мэдээлэл авах эрхийн тухай хуулийн тєсєл бэлэн болсон байгаа. Мєн Тєрийн нууцын тухай хуульд энэ хуультай холбогдуулан нийцvvлэх чиглэлээр ажиллаж байгаа.

-10 жилийн ємнє байгуулагдахдаа анх ямар асуудлыг гаргаж ажиллаж байсан бэ?
-Одоогоос арван жилийн ємнє айлын байр тvрээслээд vйл ажиллагаагаа эхэлж байлаа. Монголын ємгєєлєгчдийн холбоотой хамтран хэвлэл мэдээллийн салбараар мэргэшсэн хуульчидтай хамтран тєсєл хэрэгжvvлж эхэлсэн нь манай ажлын гараа байсан юм. Тухайн vед ардчилсан нийгэмд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг тєрєєс хянах хяналт vгvй болж хэвлэл мэдээллийн эрх чєлєєг хууль тогтоомжоор баталгаажуулж єгєх шаардлагатай байсан. Эрх зvйн орчин таатай байх нь хэвлэл мэдээллийн эрх чєлєєний vндэс л дээ. Тиймээс эрх зvйн орчинд нэн тэргvvнд анхаарч ажиллаж эхэлсэн. Бид єргєн хvрээтэй ажил тєлєвлєж ажлын гараагаа эхэлсэн юм. Тэрхvv стратегийн заримд нь хvрсэн ч байна, vгvй нь ч бий. Ерєнхийдєє Монгол Улсад ардчилсан иргэний нийгмийг дэмжихийн тулд мэдээллийн хvчийг тєвлєрvvлэх зорилго гол чухал байв. Vvний тулд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл буюу сэтгvvлчидтэй ажиллах нь зvйтэй юм. Чєлєєт сэтгvvл зvйг хєхиvлэн дэмжихийн тулд хууль эрх зvйн орчныг сайжруулах, сэтгvvлчдийг чадваржуулан ажиллах зорилготой байлаа.

Сэтгvvл зvйн vзэл баримтлалын гурван зарчим боловсруулсан. Тэр нь сэтгvvлч мэдээлэлтэй, мэдлэгтэй, мэргэшсэн байх тухай юм. Энэ гурван зарчим бий болж чадвал сэтгvvлч хvн хvчирхэг байна, энэ хэрээр хараат бус байж чадна. Єєрєєр хэлбэл хэн нэгний нєлєєнд автахгvй байна гэсэн vг. Vvний тулд сэтгvvлч аль болох мэдээлэлтэй байж мэдлэгийг хуримтлуулъя, тэгээд тодорхой чиглэлээр мэргэшvvлье гэсэн зорилгыг тавьсан юм. Тухайлбал, хvний эрхийн чиглэлээр тэр дундаа эмэгтэйчvvд, хvvхдийн хvчирхийллийн чиглэлээр бичдэг мэргэшсэн сэтгvvлчийг бэлтгэх, эрэн сурвалжлах сэтгvvл зvйг хєгжvvлэх гэх зэрэг нэлээд ажил хийсэн. Тvvний дараа хєгжлийн тєлєє сэтгvvл зvйг хандуулъя гэсэн vvднээс эдийн засаг, уул уурхай, жендэрийн тэгш байдал гэх зэргээр мэргэшсэн сэтгvvлчдийг бэлтгэх нь зvйтэй юм байна гэж vзсэн. Харамсалтай нь бид санасан хэмжээндээ хараахан хvрч чадахгvй л байна. Сvvлийн vед хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл хийгээд сэтгvvл зvйг дэмждэг донор байгууллагуудын тоо цєєрч байна л даа.

-Яагаад тэр вэ?
-Монголд ардчилал хєгжиж, Азидаа vлгэр жишээ болохуйц байна, хvний эрх бусад орнуудтай харьцуулахад айхтар зєрчигдсєн нь vгvй гэж vзэж байх шиг байгаа юм. Харин Монгол Улсын эдийн засгийн хєгжлийг дэмжих чиглэлийн тэтгэлэг илvv байна. Гэхдээ нэгзvйлийгонцолж хэлэхэд Нээлттэй нийгэм хvрээлэн, ЮНЕСКО болон Англи, АНУ-ын Элчин сайдын яамдын дэмжлэг хэвээр байгаа. Хvний мэдээлэлтэй байх, vзэл бодлоо илэрхийлэх эрх, сэтгvvлчдийн эрхийг хамгаалах чиглэлийг дэмжиж байгаа. Цєєн vлдсэн доноруудлдаа.

-Хэдэн жилийн ємнє Шекспирийн зохиолыг орчуулан сэтгvvлчдэд тарааж байсан л даа. Тухайн vед “Глоб” яагаад энэ зохиолыг орчуулав гэж сонирхож байсан?
-Манай байгууллага ямар нэгэн бvтээлч аргуудыгашиглаж, олон нийтэд мэдээлэл тvгээе гэсэн чиглэлийн югхэсэг нь байсан юм. Олон нийтийг чадавхжуулах, нийгмийн ухамсрыг тєлєвшvvлэх чиглэлээр урлагийг ашиглах хєтєлбєр боловсруулж хэрэгжvvлсэн. Энэ бол “Шекспирийн монгол нєхєд” хєтєлбєр байсан. Тvvний зохиолд хvн тєрєлхтний мєнхийн асуудлууд байдаг шvv дээ. Тvvгээр дамжуулан хайр сэтгэл, шунал, єс хонзон юу вэ гэдгийг хvvхдvvдэд ойлгуулах зорилго агуулсан. Мєн тvvний дараа “Дэлхий ертєнц бvсгvйчvvдийн нvдээр” гэсэн форум зохион байгуулж байлаа. Мєн хараа хяналтгvй хvvхдvvдэд зориулж, Хvvхдийг ивээн сангийн тэтгэлгээр сайн дурын ардын театр байгуулж, бvжиг, дуу, жvжиглэхvйн урлагаар дамжуулан хvvхдийг чадавхжуулах тєслvvд хэрэгжvvлж байлаа. 2005 онд тусдаа энэхvv хєтєлбєр хэрэгжvvлэхийн тулд “Глоб арт” тєвийгбайгуулсан. Хаанамєнгє байна тэр зvгт чиглvvлж vйл ажиллагаагаа явуулж болно л доо. Тэгвэл санхvvгийн тогтвортой байдлаа хангах гээд ашигтай байж магадгvй.

Тухайлбал, ДОХ-той тэмцэх чиглэлээр хєрєнгє мєнгє гаргасан тєслvvд бий. Vvнийг ашиглан сэтгvvлчдэд сургалт явуулах зэрэг боломж байна. Гэвч сэтгvvл зvй, нийгмийн чиглэлийн хамгийн тулгамдсан асуудлыг авч vзэх нь чухал байна. Хvссэн хэмжээнд биш ч гэсэн vйл ажиллагаагаа тогтмол явуулж чадаж байна. Манай байгууллага байгуулагдсан цагаасаа тєрийн мэдлийн єргєн нэвтрvvлгийг либеральчлах чиглэлээр ажиллаж эхэлсэн. 2005 онд Олон нийтийн радио телевизийн тухай хууль батлагдаж, Монгол Улс олон нийтийн радио телевизтэй боллоо. Vvний ач холбогдлыг хоёрхон фактаар хэлье. Сонгуулийн vеэр чухал гэдэг нь харагдлаа. Сонгогчийн боловсролд зориулсан мэтгэлцээнvvд байна. Vvнийг арилжааны сувгууд тэр бvр хийхгvй шvv дээ. Намуудын дарга нартай хийсэн мэтгэлцээн сонгогчдод их мэдээлэл єгч чадсан гэж боддог. Єнгєрсєн долдугаар сарын 1-ний vйл явдлын vеэр таван хvний амь vрэгдсэн гэдгийг Олон нийтийн радио телевиз анх мэдээлсэн. Хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бий болсны vр дvн энэ шvv дээ. Харамсалтай нь онц байдлын vеэр цензур тогтчихсон л доо. Хэвлэл мэдээллийн салбарт хуримтлагдсан асуудал олон. Тэр бvрт хvрч ажиллаж чадахгvй л дээ. Тиймээс сонголт хийж, нэн тэргvvнд шаардлагатай гэсэн зvйлд анхаарч ажиллаж байна.

-Сэтгvvлчдийн эрхийг хамгаалах чиглэлээр хийсэн ажлуудыг тань бид сайн мэднэ. Гэхдээ дэлгэрvvлэн танилцуулахгvй юу?
-Сэтгvvлчдийн эрхийн зєрчлийн судалгааг 2005 оноос хийж эхэлсэн. Энэ хугацаанд нэлээд олон сэтгvvлчийн эрхийг хамгаалсан. Манай ємгєєлєгчид сэтгvvлчдийг цагдаа, тагнуулын газарт дуудагдахад очиж эрх зvйн туслалцаа vзvvлсэн. Шvvхийн маргаанд ємгєєлєгчєєр оролцож байсан гээд хэлэх юм бий. Дээрээс нь сэтгvvлчдийн эрхийг зєрчсєн албан тушаалтнуудад эсэргvvцлийн захидал, сонордуулга хvргvvлж байлаа. Харин сvvлийн vед сэтгvvлчид эрхийнхээ тухай мэдээлэх нь ховор болж байна. Ялангуяа єнгєрсєн сонгуулиас хойш. Эрх нь зєрчсєн мэдээлэл ил тод болоход сэтгvvлчид нэлээд бол-гоомжтой ханддаг. Яагаад гэвэл эргээд ирэх дарамтаас эмээдэг тал бий. Сэтгvvлчдийн бие эрхтэнд халдсан, камер, дуу хураагч зэрэгт халдсан, заналхийлсэн зэрэг олсн асуудал бий. Тэр атугай орон нутагт гэрийг нь машинаар дайрсан тохиолдол ч гарсан. Мєн эмэгтэй сэтгvvлч хvчиндvvлсэн гэсэн баримт ч бий. Хvн єєрєє тvvнийг мэдээлэхийг хvсэхгvй бол бид олон нийтэд дэлгээд байх шаардлагагvй л дээ. Гэхдээ энэ бvхнийг манай сэтгvvлчид гадагшлуулж байх хэрэгтэй юм.

Зарим тохиолдолд мэргэжлийн эрх зєрчигдсэн эсэхийг мэдэхгvй ч харайлгаж яваа нь бий. Мэдээлэл авч чадахгvй байна гэдэг нь хамгийн анхны мэргэжлийн эрхийг зєрчил шvv дээ. Тvvнийг хэвийн мэт бодож, албан ёсоор мэдээлэл авахаас илvv найз нєхєд, танил талын хэлхээ холбоогоор мэ¬дээлэл авдаг зvйл байна. Ийм зєрчил багасаагvй гэж бодож байна. Vvнийг илчлэх хvсэлтэй сэтгvvлчдийн тоо нь буурсан учраас тэр бvр сонсогдох нь бага бололтой. Єнгєрсєн арванхоёрдугаар сард Хvний эрхийн тvгээмэл тунхаглалын 60 жилийн ойн єдєр уулзалт ярилцлага зохиосон. Хэвлэл мэдээллийн ажилтан, сэтгvvлчдийн ярианаас дvгнэхэд редакцийн хараат бус байдал хамгийн тулгамдсан асуудал болжээ гэсэн сэтгэгдэл тєрсєн. Энэхvv уулзалтад оролцсон сэтгvvлчдийн тавьсан дийлэнх асуулт vvнтэй холбогдож байв. Хэвлэл мэдээллийн эрх чєлєєг бодит амьдралд хэрэгжvvлэгч нь сэтгvvлч єєрєє байдаг. Улстєрчид хэвлэлийн эрх чєлєє гэж сайхан ярина. Гэхдээ тэд ямар нэгэн хэмжээгээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн амыг барьж байх сонирхолтой. Аль ч улс оронд ялгаагvй л дээ. Хэвлэл мэдээллийн эзэд ч хэвлэлийн эрх чєлєє гэж ярьдаг ч арилжааны хэвлэл мэдээлэлд ашиг олох чухал. Ашигтай ажиллаж зах зээлд оршин тогтнох бизнесийн зарчим бий. Тэгэхээр улстєрийн болон бизнесийн сонирхлыгхэн хэрхэн тэнцvvлэх юм бэ. Энэ дунд мэргэжлийн сэтгvvл зvй хэрхэн явах вэ гэдэг асуудал чухал. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн эзэд сэтгvvл зvйн дvрмээр л тоглох ёстой.

Тэрхvv дvрэм бол мэргэжлийн сэтгvvл зvйн стандарт юм. Сэтгvvл зvйн vйл ажиллагаа бол мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах тvгээх цогц vйл ажиллагаа. Мэдээлэл цуглуулах vед сэтгvvлчдэд бэрхшээл их. Энэ vед сонины эзэд “чи нэг тийм юм хийгээд байгаа шvv, тvvнийгээ болиорой” гэж хэлэх наад захын хэрэг. Мэдээлэл олж аваад боловсруулаад бичих явцад тэрхvv зvйлийн талаар хэн нэгэн хvн мэдээд тухайн хvнд мэдээлчихвэл бас л дарамтална. Єєрийнх нь тухай сєрєг мэдээлэл гаргах сонирхолтой хvн байхгvй шvv дээ. Ялангуяа эрх мэдэлтнvvд. Энэхvv саадад ямар нэгэн хvндрэл бэрхшээл тохиолдолгvй. мэдээллээ олж аваад бичээд бэлэн болгочихлоо гэхэд сонинд нийтлэх эсвэл ца-цахад бэрхшээл орж ирнэ. Єєрєєр хэлбэл, редакцийн зvгээс оруулахгvй хасдаг. Эндээс харахад мэргэжлийн бvхий л ажлын vил явцад хvндрэл тулгараад байна. Энэхvv бэрхшээлийн гол илрэл цензурээр дамждаг. Тиймээс тєрийн, захиргааны аргаар цензурдэх гээд олон хэлбэртэй байна. Хэчнээн сайхан хууль байсан ч тvvнээс давсан тушаал шийдвэр гэж бий. Энэ бол захиргааны цензур. Мєн эдийн засгийн аргаар цензурдэж байна. Сэтгvvлчдэд хамгийн их нєлєєлж буй редакцийн цензур байна. Гэхдээ vvнийг редакцийн дотоод хяналттай хутган ойлгож болохгvй. Аль ч редакцид сэтгvvлчидцээ тавих хяналт гэж бий. Тухайлбал, зєв хvнээ олсон эсэх, далд буй эх сурвалж жинхэнэ нийгмийн тєлєє эх сурвалж уу, эсвэл хувийн атгаг санаагаар мэдээлэл єгч vv, мэдээллийн vнэн бодит эсэх зэргийг нотлох гээд хяналт бол байх ёстой. Мєн бичлэгийн чанар гэж бий. Бид хєдєлмєрийн маргааны чиглэлд бус мэргэжлийн эрхийн чиглэлд илvv анхаардаг.

-Редакцийн бодлого гэж сэтгvvлчдийг цензурддэг зvйл бий шvv дээ. Тэгэхээр редакц бодлогоо хэрхэн авч явах ёстой юм бэ?
-Ерєнхийдєє редакц бvрт бодлого гэж байх ёстой. Энэ нь редакцийн соёлоор хэмжигддэг зvйл. Жишээлбэл, хараат бус хэвлэл мэдээлэл нийгмийг цэвэршvvлэх хэрэгсэл гэж vздэг. Дєрєвдэх засаглал, ард тvмний хараа хяналтыг хэрэгжvvлэгч гэж vнэлэгддэг. Дєрєвдэх засаглал маань бvх засаглалд хяналт тавихvvрэггэй. Энэхvv хариуцлагыг хэрхэн биелvvлэх вэ гэдэгт бодлого байх ёстой. Мєнгєнєєс хамааралтай бодлого гэж байж болохгvй. Харин ямар асуудал номер нэг байх вэ гэдгийг л харж бодлогоо чиглvvлэх ёстой. Жишээлбэл, авлигын тухай асуудал ноцтой. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бvрийн бодлогын чиглэлийн тэргvvн байр эзлэх ёстой зvйл энэ. Бид хvний эрхийг дээдэлдэг нийгэмд амьдарч байгаагийн хувьд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн бас нэг бодлого нь хvчирхийлэл, ядуурал гэх зэрэг нийгмийн эмзэг сэдэвт хандах ёстой юм. Редакцийн соёл гэжярилаа шvv дээ. Тухайн редакцийн удирдлага нь хэн байхаас шалтгаалах тал бий.

Тухайлбал, єєрєє гэр бvлдээ хvчирхийлэгч нєхєр хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл эзэмшиж байвал хvчирхийллийн эсрэг бодлого тухайн редакцид хэзээ ч байхгvй. Мєн авлига авдаг, vvнийгээ хэвийн vзэгдэл хэмээн боддог бол бас л адилхан. Мэргэжлийн хvний хувьд харж байхад манай редакциуд иргэнд бус эрх мэдэлтэнд чиглэсэн бодлого бариад буй мэт санагддаг. Сонинихэнхзай талбайгаа, телевиз радио ихэнх цагаа эрх мэдэлтнvvдийг гаргахад чиглэдэг. Тиймээс иргэдийн хэлэлцvvлэг, иргэний сэтгvvл зvйн элементvvд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслvvдэд бага болжээ. Тухайн редакц эрхэм зорилго, vvрэг хариуцлагаа юу гэж тодорхойлж байгаагаас ч хамаарч байж мэдэх юм. Магадгvй зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл тодорхой зорилгогvй байгаагаас ийшээ хэлбийгээд байж болно. Тэдэнд стартегийн бичиг баримт, тvvнийгээ дагасан бизнесийн сайн тєлєвлєгєє vгvй байх. Хэвлэл мэдээлэл олон нийтийн хэрэгсэл биш л бол бизнес хийх нь ойлгомжтой. Гагцхvv энэхvv бизнесээ хэрхэн зєв авч явах вэ гэдэг ойлгомжтой агаадухаалаг бодлогогvй нь харагдаж байна. Жишээлбэл, єнєєдєр дурын бизнесийн байгууллага єєрийн гэсэн тєлєвлєгєєтэй, тайлан тооцоогоо ягштал гаргаж чадаж байхад манай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийнхэнд байхгvй байна. NTV телевизийн жилийн тайлан гэж vзэж байсан. Бусдаас бол олж хараагvй.

-Зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бизнесийн байгууллага мэтээр ажиллаж, сэтгvvл зvйн мән чанарыг гээгээд байна гэсэн шvvмжлэл их бий. Та vvнийг юу гэж бодож байна?
-Хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийг мэргэжлийн тєвшинд авч явах талаар бодох цаг бол-жээ. Манай хэвлэл мэдээллийн жижиг зах зээлд их олон єрсєлдєгч бий болсон. Сэтгvvл зvйн багш нарын судалгаагаар рекламны зах зээл тэлж байна гэсэн vнэлэлт єгсєн нь л сэтгэл уужруулж байна. Ємнєх шиг рекламны зах зээлээ хуваадаг жишиг байвал хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл оршин тогтнож чадахгvй шvv дээ. Єнєєдрийн байдлыг харахад амархан мєнгє олох аргуудад ухаан тєвлєрч байна. Засгийн газар, УИХ-д vйлчилж мєнгє авна, сонгуулийн vед улстєрийн намуудаас авна гэсэн бодлого байна. Мєн бизнесмэнvvдээс санхvvжилт авна гэж л ажиллаж байна шvv дээ.

-Нєгєє талаар хэвлэл мэдээллийн ємчлєгч эзэн их нууцлагдмал байх юм. Энэ нь хэвлэл мэдээллийн салбарыг буруу зvгт хєтлєх vйлдэл юм гэж бодогддог. Єєрєєр хэлбэл, иргэдийг тєєрєгдєлд оруулж тоглох гэсэн санаархал юм болов уу?
-Бид хэвлэл мэдээллийн ємчлєлд судалгаа хийж vзсэн. Хоёр хандлага бий. Нэгдvгээрт, баян бизнесмэн хэвлэл, мэдээллийг ємчлєн авч зvгээр л мєнгє хаядаг. Том бизнесийнхээ чигчий хурууны тал шиг хєрєнгєєр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээ авч яваад дуртай vєдээ єєрийн ухуулга сурталчилгаа, суртал нэвтрvvлгийн хэрэгсэл болгодог. Эсвэл бизнесмэн єєрийнхєє бизнесийн vйл ажиллагаагаа дэмжихийн тулд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг ємчилж байна. Рекламны зардал их vнэтэй учраас єєрийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлдээ бага єртгєєр сурталчилгаа хийхийн тулд ємчилж байна гэсэн хандлага байгаа юм. Гэхдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн ємчлєл ил тод байх ёстой зvйл. Єргєн нэвтрvvлгийн хэрэгсэл болох радио, телевиз долгион ашигладаг. Долгион гэдэг ард тvмний ємч. Тиймээс эрх мэдэлтэй адил хязгаарлагдмал зvйл юм. Тусгай зєвшєєрлєєр хэсэг хvмvvс эзэмшдэг. Хязгаарлагдмал зvйлийг ашиглаж байгаа хvмvvст ард тvмэн тодорхой шалгуурыг тавьж байх ёстой. Нэгэнт бидний ємчийг ашиглаж буй учраас шvv дээ. Бусад орнууд энэхvv шалгуурыг хуулиар тавьж єгдєг юм билээ. Их Британийн єргєн нэвтрvvлгийн тухай гэж 560 гаруй хуудастай хууль байдаг юм билээ.

Дижитал єргєн нэвтрvvлгийг тэр хуулиар зохицуулаагvй учраас дахиад 2000 онд 200 гаруй хуудастай хуулийг баталсан байх жишээтэй. Агуулгын хуульд хязгаарлалт тавьж олон тvмний эрх ашигт нийцсэн нэвтрvvлгийг явуулахыг зааж єгдєг. Мэдээж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг хэн ємчилж байна вэ гэдэг нь ил тод байх ёстой гэдгийг заасан байна. Vзэгч, сонсогчид тэнэг биш. Єнєєдєр тэр суваг тэрнийх гэсэн, энэ телевизийн эзэн нь тэр юм гэх зэргээр цуурхал манайд их бий шvv дээ. Манайхнаас “би тэр телевиз, сувгийг эзэмшдэг” гээд ил тод хэлсэн хvн бараг байхгvй. Манай Ерєнхийлєгч ‘TV-9″ телевизийг анх байгуулагдахад тодорхой хєрєнгє оруулснаа ил тод зарлаж байснаас єєрийг санахгvй байна. Бvгд хардлага дундл байна. Эзэмшил, ємчлєл хэнийнх байна гэдэг олон нийтийн дунд ил байвал нэвтрvvлгийн бодлогод хэрхэн хандахаа иргэн хvн єєрєє мэднэ шvv дээ. Хариуцлагатай сэтгvvл зvйн хєгжилд бодит бэрхшээл бол хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд єєрийгєє зохицуулан хянах тогтолцоо байхгvй. Ерєєсєє хєгжєєгvй. Монголын сэтгvvлчдийн хоёрдугаар Их хурлаар баталсан ёс зvйн зарчим гэж бий. Тэр зарчим аль хэр хэрэгжиж буй вэ гэдгийг зохицуулах хянах механизм байхгvй. Хэрвээ сэтгvvлч ёс зvйгээ зєрчсєн бол єєрсдєє асуудлаа шийдээд дотроо шvvн хэлэлцдэг, буруудсан бол залруулгаа гаргах зэрэг ёс зvйн хэм хэмжээгээ сахих тогтолцоо байхгvй учраас чєлєєт хэвлэл хоёр далавчтай нисэх ёстой атал єрєєсєн далавчтай учраас дvйж чадахгvй байна.

-Улстєрийг цэвэршvvлэх тогтолцоог зєв гольдролд оруулахад сэтгvvлчид буюу хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн vvрэг оролцоо чухал шvv дээ. Ер нь сэтгvvлчид улстєрд хэрхэн хяналт тавих ёстой юм бэ?
-Сэтгvvлчид эрх мэдлийг тэнцвэржvvлэх, тvvнд хяналт тавихад л анхаарлаа хандуулах ёстой. Английн нийтлэлч Жон Эктон” Эрх мэдэл самууруулдаг, онцгой эрх мэдэл онцгой самууруулдаг” гэсэн vг бий. Эрх мэдэл гэдэг зvйл их амттай эд юм байна л даа. Эрх мэдэлтэн болоод дураар дургидгийг болиулах хэрэгтэй. Vvнийг хэн болиулах вэ. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл vvнд хяналт тавьж чадна. Тvvний онцгой vvрэг нь чухам энэ юм. Онцгой зорилго нь олон нийтэд vйлчлэх шvv дээ. Олон нийтийн сонгосон хvн ажлаа хийж чадаж байна уу, тєрийн байгууллага иргэндээ vйлчилж чадаж байна уу гэх зэрэгт хяналт тавих ёстой. Гэтэл єнєєдєр эрх мэдэлтнvvдтэй найз болж байна. Засгийн газар чєлєєт хэвлэл хоёр янаг амрагийн холбоотой байж болохгvй гэж манай Дашдондов гуайн хэлэх дуртай vг бий. Сэтгvvлч хvний сэтгэлгээний ч асуудал учир дутагдалтай байгаа. Хэвлэлийн эрх чєлєєний єдєр болохоор манай хэвлэл мэдээллийнхэн “Манайд хэвлэлийн эрх чєлєє байна уу” гээд УИХ-ын гишvvдээс асууж ярилцлага авдаг.

Уг нь Монголд хэвлэлийн эрх чєлєє бий эсэхийг сэтгvvлчид єєрсдєє л хэлнэ шvv дээ. Жил бvрийн тавдугаар сарын 3-нд хэвлэлийн эрх чєлєєний єдрийгдэлхий нийтээрээ тэмдэглэж байна. Энэ бол баярладаг, уудаг цэнгэдэг єдєр биш. Сэтгvvлчид єєрсєддєє тулгарсан зовлон бэрхшээл, хэрэгтэй хуулиа нэхэж, цензурийг эсэргvvцэж тэмцэх ёстой єдєр. Vvнийгээ эрх мэдэлтнvvдэд дуулгадаг, єєрсдийн хариуцлага, ёс зvйн тухай ярьдаг байх ёстой. Єєрєєр хэлбэл, иргэний ємнє хvлээсэн vvргийнхээ тухай ярь¬даг єдєр. Гэтэл УИХ-ын гишvvн “Монгол Улсад Vндсэн хуулиар vг хэлэх эрх чєлєє бий. Энэ олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг хар. Манайд хэвлэл мэдээлэл эрх чєлєєтэй байна” л гэж хэлнэ. Тэгэхээр сэтгvvлч “Танд их баярлалаа” гээд л дуусгаж байх юм. Тиймээс бид єєрєєр дуугарах ёстой. Сэтгvvлч юмны гvн рvv ороод малтаад ухаад ирэхэд бvх бэрхшээл гарч байна. Ауди-тын тайланд орсон бэлэн мэдээллийг тавьсны тєлєє хvртэл дуудагдаж байна. Єнєєдєр шvvмжлэлт сэтгvvл зvй хєгжихєє больсон.

Хvнийг шvумжлэх л юм бол тухайн хvний нэр тєрийг гутаасан болж хувирч байна. Шvvмжлэлтэй юм гарлаа гэхэд тєлбєртэй зvйл л байна. Зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нэг дугаартаа зад шvvмжилж хаячихаад гурав хоногийн дараа нєгєє хvнээ магтаад бичих жишээний зvйл олон байна. Манайд чєлєєт хэвлэл vvсч хєгжєєд 20 жил болоогvй байна л даа. Vvнийг 100 жил ардчилал хєгжсєн, 200 гаруй жил Vндсэн хуульдаа цензурыгхориглосон, иргэдийн мэдээлэл авах эрх чєлєєг баталгаажуулсан Швед зэрэг оронтой харьцуулахад чєлєєт, хараат хэвлэл мэдээлэл бойжилтын шатанд явна. Гэхдээ би нялх гэж хэлэхгvй. Харин vvнийг хэрхэн авч явах нь редакцийн соёл, тvvний удирдагчаас хамаарах юм. Сэтгvvлч хvн ч ихийг хийж чадна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд хандах хандлага єєрчлєгдєж байгааг анзаарч байгаа байх. Хэвлэл мэдээлэл дандаа буруу мэдээлэл бичдэг, хvн гvтгэдэг гэдэг. Эцэст нь муу нэрийг сэтгvvлчид л vvрээдvлддэг.

-Хэвлэл мэдээллийн салбарт эмэгтэйчvvд ихэнх орон зайг эзэлж байна. Ялангуяа сvvлийн vед телевизийн хєтлєгчид гэж яриа хэл тааруу охидоор дvvрлээ гэсэн шvvмжлэлийг саяхан би нэгэн сониноос олж уншлаа. Та энэ тухай юу гэж бодож байна?
-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд эмэгтэйчvvдийн дуу хоолой тvлхvv болсон. Ялангуяа эмэгтэй сэтгvvлчдийн тоо жил ирэх тутам нэмэгдэж байгаа. Энэ бол ганц сэтгvvл зvйн салбартай холбоотой бус. Манай улсын жендэрийн бодлоготой холбоотой асуудал. Хєгжлийн бvх асуудалд эрэгтэй, эмэгтэй хvмvvсийн оролцоо, дуу хоолой тэгш байх зарчим бий. Энэ хєгжлийн том асуудалд тєр буруу бодлого явуулаад ирэхээр хvйсийн харилцаа алдагдаад эхэлж байна. Хоёр дахь нэг шалтгаан бий. Телевизийн дэлгэцийг чимэг гэж боддог хэвлэл мэдээллийн удирдлагууд байгаа юм шиг. Гоё хvvхэн, охин гаргавал vзэгчид илvv татагдана гэж ойлгодог. Энэ бол их буруу бодлого гэж би боддог.

Би ч боддог бус судалгаагаар нотлогдсон зvйл. Яагаад гэхээр дэлхийн хэвлэл мэдээллийн чиг хандлагад судалгаа хийгээд vзэхэд телевизээр 40-єєс дээш насны эрэгтэй хvний vг vзэгчдэд илvv тусдаг гэсэн судалгаа бий. Нэг гоё охин гарч ирэхэд эрчvvд татагддаг байж магад. Гэтэл нєгєє охин ээрч муураад байвал vзэгчдэд нєлєєлж чадахгvй. Царайны сайхнаар биш сэтгэлийн баянаар vзэгчдийг татдаг гэдгийг манай телевизээр гарч буй охид ойлгохгvй байна. Сайхан царайг харж баясах ч єнгєний тал ганц минут л vргэлжилнэ. Нэг минутаас хойш тухайн хvний хэлж буй зvйлд анхаарлаа тєвлєрvvлдэг. Vзэгчийн оюуны хэрэгцээг хангаж чадахгvй бол тогос шиг гоёод ч итгэл алдах аюулд хvрч мэднэ. Vvнийг мэдрэхгvй охид бvсгvйчvvд єєрсдєє их хvсч хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ажиллаж байна. Хvний сэтгэлийг татах чадвар, хувь шинж чанар бол телевизийн хєтлєгчид тавигдах шаардлага юм.

-Та аливаа зvйлийг их судалгаанд тvшиглэж ярих юм. Танай байгууллага судалгааны тал дээр бусдаас хараат байх зарчмыг хэрхэн баримталдаг вэ?
-Манай байгууллагын бахархал бол хараат бус байдал. Бид Монгол Улсын ямар ч тєрийн байгууллагаас мєнгє авч vзээгvй. Мєнгєний боол болох юм бол иргэний нийгэмд ажиллаад ч нэмэргvй. Аливаа судалгааг хийхдээ бид хараат бус баг бvрдvvлж чаддаг. Ялангуяа сонгуулийн vед бvх судлаачидтайгаа ёс зvйн зарчмыг баталдаг. Мєн намын гишvvдийг судалгааны багтаа оруулдаггvй. Тиймээс судалгаандаа итгэлтэй байдаг. Харин боловсруулалтыг мэргэжлийн тєвшинд хийх шаардлагатай. Манай хамт олон цєєн ч єндєр vр ашигтай ажиллаж чаддаг. Бидний бvрдvvлж буй баг хараат бус байдаг учраас судалгаанд эргэлзэх зvйлгvй.

-Хэвлэл мэдээллийн салбарт нєлєє бvхий vйл ажиллагаа явуулдаг тєрийн бус байгууллагын тэргvvнтэй уулзаж буй учраас єєрийн сониныхоо тухай асуухгvй єнгєрч боломгvй санагдлаа. Манай “Vнэн” сонинд ямар vнэлзлт, дvгнэлт єгч явдаг вэ?
-”Vнэн” сонины дугаар бvрийг алгасахгvй уншиж амжихгvй тул учиргvй vнэлж цэгнэх учир дутагдалтай. “Vнэн” сонинтой хамтарч ажилласан туршлагаас харахад би зарим зvйлд намын сонин гэхэд хараат бус байж чаддаг редакцийн бодлоготой юм байна гэсэн сэтгэгдэл тєрдєг юм. Авлигын эсрэг аян зохион байгуулахад танай сонин тэргvvн байр эзэлж байсан шvv дээ. Би “Vнэн” сонинд ярилцлага єгч байсан. Ярилцпагадаа шvvмжлэлтэй аястай зvйл хэлж л байсан. Миний тэрхvv ярианаас хасч танасан зvйл ажиглагдаагvй. Улстєрийн намууд сонинтой байдаг. Шведийн улстєрийн намын сонин зєвхєн 2,4 нvvрээ намын сонин зєвхєн 2,4 нvvрээ намынхаа амьдралд зориулдаг юм билээ.

Єєрєєр хэлбэл, сонин зєвхєн намын суртал нэвтрvvлгийн бай болно гэдэг хэцvv. Танай сонин нам доторхи асуудлаа шvvмжилдэг, намын шинэчлэлийн талаар зоригтой дуугардаг шvv дээ. Vvнээс харахад нийт уншигчдад нийцсэн байх. Би хувьдаа vvнийг vнэлж байсан. Намтайгаа хэрхэн харьцах вэ гэдгийг бvх тєвшиндєє зохицуулж, редакцийн хараат бус байдлаа хамгаалж чадвал сэтгvvл зvйн хэм хэмжээг сахиж байна гэсэн vг шvv дээ. Мєн “Vнэн сонин сэтгvvлчдээ сурч, боловеруулах юмсан гэдэг эрмэлзэлтэй нь надад их таалагддаг. Манай байгууллагаас зохион байгуулсан бvх сургалтад танай сониныхон идэвхтэй оролцдог. Зарим сонин, хэвлэл иххойрго. Vvнээс редакцийн удирдлагын хvсэл зорилго харагдаж байна. Сэтгvvлчдээ чадваржуулах хvсэл эрмэлзэлтэй, тvvнийхээ тєлєє явж чадвал редакц хvчирхэг байна шvv дээ. Одоо бол хэнэггvй, гудиггvй явдаг цаг vе биш ээ.

Д.Заяа
unen

хvvхдийн талхыг булаагч тонуулч мєн

Зарим цагдаа болбоос хуулийг уландаа гишгэгч баячуудын торхтой спиртийг хамгаалж гэрэл дохиогоо гуагчуулагч хон хэрээ мєн”

хэмээн нийгэмд бугшаад байгаа зvйлийг єєрийн vзэл бодлоороо чєлєєтэй ирэлхийлж чаддаг нэгэн бол постпанк чиглэлээр уран бvтээлээ туурвидаг яруу найрагч Б.Галсансvх билээ. Ингээд тvvнтэй цєєн хором ярилцсанаа сийрvvллээ.

-Модернист єнгє аясаар бичдэг залуу яруу найрагчдын анхдагч нь та. Анхдагч байна гэдэг шинэчлэгч байхын нэр гэж нэг мэргэн хvн хэлсэн байдаг. Энэ тал дээр та ямар бодолтой явдаг вэ?
Надаас ємнє ийм єнгє аясаар бичдэг олон яруу найрагчид байсан. Тэдний хамгийн тод жишээ гэвэл Д.Урианхай гуай байна. Д.Урианхай багшийн наяад оны vед бичсэн “Дотоод шаталтын хєдєлгvvр” найрагпалыг тухайн vед хийсвэр сэтгэхvйгээр бичлээ гэж шvvмжилж байсан. Ер нь яруу найрагч хvн тухайн цаг vедээ шинэчлэгч нь байх ёстой гэж би боддог. Жишээ нь, Д.Нацагдорж гэхэд тухайн vедээ шинэчлэгч байсан. “Од” шvлгийг нь аваад vзье л дээ.”… Нийгэм журмаа байгуулаад дараа нь чамтай нєхєрлєе” гэсэн байдаг. Энэ бол шинэлэг зvйл. Vvний дараа 1950-1960-аад оны vед Мишигийн Цэдэндорж, Нямбуугийн Нямдорж, Явуухулан, 70-80-аад он гэхэд Бавуугийн Лхагвасvрэн, Данзангийн Нямаа, Очирбатын Дашбалбар гээд том шинэчлзгчид байсан. Ингэж бие биеэ давтахгvйгээр гарч ирж байгаа юм болгон шинэчлэл болов уу гэж би боддог. 90-ээд оноос шинэлэг арга барилаар бичдэг Л.Єлзийтєгс, Г Аюурзана, Г.Бадамсамбуу, Б.Одгэрэл. Ц.Буянзаяа гэх мэт олон яруу найрагчид гарч ирсэн. Одоо 2000 оныг харж байхад Б.Эрдэнэсолонго, Л.Хасар, Г.Сvхзориг, Дэлгэрмаа зэрэг евєрмєц бичдэг залуучууд их гарч ирж байна. Энэ бvгдээс харахад тухайн цаг vе болгон єєр єєрийн шинэчлэгчтэй явж ирсэн болов уу гэж боддог.

-Аливаа зvйлд дотоод тал гэж байдаг. Тэгвэл Б.Галсансvхийн дотоод ертєнц хэр зєрчилдєєнтэй байдаг вэ?
Аливаа хvний дотоод ертєнц ямарваа нэг зvйлтэй байнга зєрчилдєж байдаг болов уу. Жишээ нь зvрх сэтгэл чинь архи уумаар байдаг, харин оюун ухаан чинь уугаад хэрэггvй гэж байвал энэ хоёрын дунд зєрчил бий болноо доо. Би дотоод зєрчил ихтэй хvн.
-Цаг хугацаа, орон зайд баригдахгvй задгай байх гэдгийг та юу гэж бодож байна?
Хvн бодсон санаснаа хэлчихдэг байх хэрэгтэй гэж би боддог, Нууж хаагаад бугшуулаад, ар єврєєр нь худлаа юм яриад байх шаардлагагvй. Vнэн юм vнэнээрээ сайхан гэдэг шиг хэзээ нэгэн цагт vнэнд гvйцэгдэж л таараа. Ингэж л боддог. Тийм учраас туйлширсан юмыг хайх хэрэггvй.

-Золиос гэдгийг юу гэж ойлгох вэ. Ер нь єєрийгєє золиослоно гэдэгтэй санал нийлдэг vv?
Амьдралд єєрийгєє золиослох vе зєндєє байна. Хvн бол аливаа нэг юмны тєлєє vхэж чаддаг байх хэрэгтэй гэж би боддог. Хайр дурлалынхаа тєлєє, амьдралынхаа тєлєє, vр хvvхдийнхээ тєлєє, найз нєхдийнхєє тєлєє, албан ажлынхаа тєлєє, эх орныхоо тєлєє, бvр намынхаа тєлєє хvртэл vхэж чаддаг байх хэрэгтэй. Ийм чанар энэ нийгэмд vгvйлэгдэж байна. Ямар ч утгагvй амьдрах шиг эмгэнэл байхгvй.

-Бие гэдэг ганц. Таныхаар бол их л олон хуваах болох нь ээ?
Нэг биеийг олон хувааж амьдрах хэрэгтэй. Миний найз Монголын авъяаслаг яруу найрагчдын нэг Батжаргалын Одгэрэлийн нэг шvлэг байдаг л даа.
“…Нэг хvvхэнд хайртай
Нэг хэсэг явнам
Олон хvvхэнд хайртай
Олон хэсэг явнам… ” гэж. Vvн шиг дурлаж, бас vхэж чаддаг байх хэрэгтэй. Єнєєдєр vхэж чадахгvй хvмvvс олон болж. Юуны тєлєє 60, 70 наслах гээд байгаа нь ойлгомжгvй болсон байна. Иймд хvн vхэж чадах юмныхаа тєлєє vхсэн шиг vхэх хэрэгтэй.

-Та Оросод нэг хэсэг сурсан. Тэнд байхдаа юуг илуv мэдрэв?
М.Горькийн Утга зохиолийн дээд сургуульд яруу найргийн семинар удирдаж байгаа Евгений Борисович Рен гэдэг хvний семинарт суух гэж л гол нь очсон юм. Єдгєє 80 насыг зооглож байгаа энэ хvн найман настайгаасаа эхлэн шvлэг бичиж эхэлсэн хэдий ч анхны номоо 50 настай байхдаа гаргасан байдаг Учир нь тvvний шvлгvvд хаалттай байсан. Энэ агуу хvнээс номын дуу сонсч, лекцэнд нь сууснаараа нэг мєрєєдлєє биелvvлсэн гэж боддог.

-Солонгос руу нэг явсан байхаа?
Монголын зохиолчдын эвпэлийн шугамаар Солонгосын уран зохиолыг хєгжvvлэх тєслийн хvрээнд Солонгост зургаан сар болоод ирсэн. Солонгосын уран зохиол манайх шиг социалист нийгэм гэж туйлшраагvй унаган тєрх, онгон байдлаар дэлхийн яруу найрагтай сvлэлдэж ирсэн учраас их сайхан задгай, чєлєєтэй, их єндєр хєгжсєн юм билээ.

-Бvтээлvvд чинь шvvмжлэлд их єртдєг. Энэ талаар ярих уу?
Шvvмжлэлгvй юм гэж байхгvй шvv дээ. Цаг тухай бvртээ бvх юм л шvvмжлvvлж байдаг. Жишээ нь, Дорнын их яруу найрагч Бэгзийн Явуухулан тухайн vедээ сонин хэвлэлээр бут авахуулж л байсан. Явуухулангийн хамгийн их шуvмжлэлд єртсєн шvлэг бол “Би хаана тєрєв”. Тэгэхээр аливаа цаг vеэсээ яруу найрагч хvн байнга тvрvvлж яеах хэрэгтэй. Тvvнээс биш Явуухулангийн биччихсзн шvлгийг дахиж бичээд яах юм. Тэдгээрийг давтаад байвал тэр хvмvvсийн муухан хувилбар л болно. Яруу найрагчдад хандаж єєрийн гэсэн дvр тєрхтэй байгаач гэдгийг уриалмаар байна. Аавыгаа дуурайж шvлэг бичдэг охид олон болж. Тэд нарт энэ чинь хол явахгvй дээ гэж хэлмээр байна.

-Аавыгаа дуурайж шулэг бичдэг охин гэхээр Яруу найрагч Цоодолын Хулан санаанд бууж байна л даа?
Ганцхан Ц.Хулан ч биш л дээ. Зендєє л олон хvн бий.

-Би саяхан та хоёрыг жаахан зєрчилдєєнтэй байгаа гэж сонссон юм байна?
Хvмvvст зєрчилдєх явдал байдаг шvv дээ. Жишээлбэл, би Дєнгєтийн Цоодол, Цоодолын Хулангийн яруу найргийг яруу найраг биш гэж боддог. Тэр хvмvvс миний бичиж байгаа юмыг яруу найраг биш гэж хэлдэг. Ийм зєрчил байж болно шvv дээ. Амьдрал чинь дандаа зєрчил байдаг. Хэнийх нь яруу найраг жинхэнэ яруу найраг байсан бэ гэдгийг цаг хугацаа харуулна. Цаг хугацаа бол хэний ч vгэнд ордоггvй, хэнд ч ая тап засдаггvй хамгийн том шvvгч байдаг.

-Таныг яруу найрагч Ц.Хулан шорон оронгоор дамжсан vл бvтэх этгээд гэж хэпсэн байсан?
Есєн шидээр л хэлдэг. Шорон оронгоор дамжсан гэдэг чинь олон жил шоронд суусан рецедив гэмт хэрэгтнийг хэлдэг биз дээ. Би тухайн цаг vед “Ганц худаг”-ийн мєрдєнд сууж байсан. Тэнд хувь хvн хэрэг хийсэн vv, vгvй юу гэдгээ шалгуулдаг болохоос биш Авдрантын, Мааньтын шорон биш шvv дээ. Хуулийн мэдлэг дутуу байна л гэсэн vг.
-Гаж зvйлийн талаар … Хvмvvс таныг гаж нєхєр гэж ярьдаг шvv дээ?
Гаж гэдэг нь ямар утгатай vг болохыг би ойлгодоггvй. Гаж донтон юмуv, эсвэл гаж явдалтан гэж байгаа юм уу. Би хvмvvсийг арай єєрєєр дуулж, арай єєрєєр сэтгэж амьдармаар байна л гэж хэлдэг. Ингэж хэлэхээр намайг гаж гэж vзээд байдаг. Энд гаж зvйл ерєєсєє байхгvй. Надад хvмvvсийн дуулж байгаа дуу, хийж байгаа зvйл улиг болсон юм шиг санагддаг нь vнэн. Энэ чинь гаж зvйл биш шvу дээ.

-Таны амьдралд ханддаг єнгє аяс ямар байдаг бол гэж хvмvvс сонирхдог байж магадгvй. Тийм шvлэг бичдэг хvн амьдралыг арай єєр єнцгєєс хардаг байх гэж?
Амьдрал бол vхлээ хvлээх хvлээлт шvv дээ. Бид єнєєдєр єєрсдийгєє эсэн бусын зvйлээр саатуулсан шиг цаг хугацааг нєгцєєдєг. Ингэх нь єєрєє утгагvй зvйл. Мєнхрєх гэж амьдардгvйгээс хойш амьдралыг vхлээ хvлээх хvлээлт гэж хэлж болно. Зарим нь vхлээ хулээж чадахгvй яараад явчихаж байна. Ирэх зvйлийн ємнєєс яарах нь утгагvй. Тийм болохоор vхтлээ амьдрах ёстой гэж би боддог.

-Нэг удаа та утга зохиолын хэмжvvрт тэнцэхгvй хvмуvс гэж ярьсан байсан. Энэ талаараа ярихгvй юу?
Утга зохиолын хэмжvvрт тохирохгvй хvмvvс єнєєдєр уран зохиолоор дvvрэн байна. Тэр хvмvvсийн хулгай, дээрэм хийлгvй шvлэг оролдоод явж байгааг нь бодохоор дэмжмээр ч юм шиг. Жишээлбэл Ц.Хулан єнєєдєр биеэ vнэлээд явж болох л байсан. Тэгэлгvй шvлэг бичээд явж байгаа нь авууштай. Чойномын нэг шvлэг байдаг шvvдээ
” …Миний яруу найраг мєнгєний шунал болоод хулгай дээрмээс

Мєхєс биеийг минь тойруулж явлаа…” гэж.
-Эдгээр хvмvvст хяналт тавьдаг байвал яасан юм бэ?
Бас нэг шvлгийн мєр санаанд бууж байна. “Бичиж чадахгvйгээ мэдээд бичихгvй байгаа хvмvvст баяр хvргэе” гэж. Хяналт тавина гэхээр нєгєє л хуучин нийгэм рvvгээ хальтирчих гээд байгаа юм. Ер нь хяналт гэдэг бол дэмий зvйл. Яваандаа муу бичиж байгаа хvмvvс нь цаг хугацааны шалгуурт шvvрдэгдэнэ биз.

-Яруу найрагчдын, тэр дундаа таны тухай элдэв яриа их байдаг. Vvнийг хэрхэн хvлээж авдаг вэ?
Яруу найрагчид гэдэг бол солиотой, галзуу хvмvvс гэсэн яриа нийгэмд байдаг. Vнэхээр ч бид жирийн хvн шиг биш шvv дээ. Галзуурал байхгvй бол яруу найрагч биш” гэсэн vг байдаг. Тийм болохоор галзуу байх зайлшгvй хэрэгтэй.

-Шинэ уран бvтээлийнхээ талаар сураг сонсгох уу?
“Бурханд хэлэх зєвлєгєє” гэж 71 шvлэгтэй хос СD-гээ гаргалаа. СD-нийхээ шvлгvvдийг єєрєє уншсан. Ер нь СD гаргана, шvлгээ уншина гэдэг чинь биеэ даасан урлаг юм билээ. Анх XIX зууны сvvлчээр Америкийн яруу найрагч Альфрейд Тенисон, Уолт Уйтмен нар бичсэн шvлгvудээ єєрсдєє уншиж соронзон хальсанд vлдээсэн байдаг юм билээ. Хамгийн ойрын жишээ гэхэд Оросын мєнгєн vеийн яруу найрагчид болох Анна Ахматова, Сергей Есенин, Владимир Маяковский гэх мэт яруу найрагчдын єєрсдийнх нь уншсан шvлгvvд одоо хvртэл хадгалагдаж байдаг. Гэтэл Д.Нацагдоржийн єєрєє уншсан шvлгvvд манайд байдаггvй. Тийм учраас яруу найрагчдыг єєрсдийн дуу хоолойгоор уншсан шvлгvvдээ хойч vедээ vлдээгээсэй гэсэндээ ийм цомог гаргасан.

-Одоогоор уеийнхэнтэйгээ єрсєлдєж байна. Яваандаа Д.Нацагдоржтой єрсєлдєнє гэсэн байсан. Д.Нацагдоржтой єрсєлдєх цаг чинь болж байна уу?
Яруу найргийг би уралдаан гэж боддог. Жишээлбэл: Л.Єлзийтєгсийг нэг сайн шvлэг биччихсэн байхад би яагаад тvvнээс илvv сайн шvлэг бичиж болохгvй гэж гэсэн цагаан атаархал тєрдєг. Тэгээд шvлэг бичих жишээтэй. Асуултын тухайд гэвэл Иосеф Бродский гэж Нобелийн шагналт Орос, Америкийн яруу найрагч байсан. Тэр хvн хэлсэн байдаг “Би vеийнхээ яруу найрагчидтай” єрсєлдєєд даваад гарчихлаа. Евтушенко, Вознесенский, Рен, Бобишев нараас хол тасарчихлаа. Одоо би зєвхєн Мандельштам, Ахматоватай єрсєлдєж байна” гэж хэлсэн байдаг. Vvн шиг би хэзээ нэг цагт Д.Нацагдорж, Инжинаш зэрэг яруу найрагчидтэй єрсєлдєх юмсан гэж бодож єєрєє єєрийгєє бэлдэж явдагдаа.

-Та шулгийг єєртєє зориулж, бас тvvнээсээ таашаал авах гэж бичдэг гэж байсан. Тэгвэл шvлгийн СD гаргаад бас ч vгvй уралдаан тэмцээнд ороод яваад байгааг чинь юу гэж ойлгох вэ?
Єєртєє бичихээс гадна хvмvvст хvргэмээр байна шvv дээ. Жишээлбэл энэ СD хэлбэрээр гаргасан номон дотор “Томилолтоор яваа гурван мал” гэдэг шvлэг байгаа. Энэ шулгийг vнэхээр бухимдсандаа бичсэн л дээ. Би нэгэнт Монгол улсын иргэн болоод тєрчихсєн болохоор амьдарч буй нийгмээ хараад vнэхээр зурх євдєх vе байдаг. Яагаад єнєєдєр Бээжин хотын нэг дvурэг шиг, Москва хотын нэг дvурэг шиг /тэд чинь арав гаруй сая хvнтэй том хотууд шуv дээ/ хоёрхон сая хvнтэй ийм хотыг олигтойхон аваад явчихаж чадахгуй байна вэ. Тийм учраас би хvмvvст vгээ хvргэмээр санагддаг. Єнєєдєр энэ байдлыг над шиг ингээд хэлчих хvн цєєн болчихсон байна. Бид л эх орноо хайрлахгуй бол энэ Монгол орон чинь Хятадын колони боллоо. Тийм ч учраас би “Даяар Монгол”, “Хєх Монгол” хєдєлгєєнvvдийг дэмждэг.

-Та бол их хурц хэлж, бичдэг. Тэглээ гээд vгийг чинь авч байгаа зvйл ажиглагддаг уу?
Ер нь бол гадны зээл тусламж, байгалийн баялаг, улсын тєсєв зэрэг хамаг юмыг нь идэж уугаад, эд нар солиорч л байг тэртээ тэргvй саналыг нь мєнгєєр худалдаад авчихна гэдэг бодолтой хvмvvсээр дvvрчихэж. Гэхдээ цаг цагаараа байдаггvй юм. Хэлээд vг авахгvй бол зэвсгийн хvчээр ойлгуулах цаг ирнэ шуv гэж хэлмээр байна.

-”Хєх Монгол”, “Даяар Монгол” зэрэг хєдєлгєєнийг дэмжиж явдаг гэсэн. Би vзэл бодлын хувьд дэмждэг байх гэж бодож байна. Тvvнээс гадаад vзэмжийнх нь хувьд дэмждэггvй байх. Тийм хvмvvс мэр сэр харагддаг л даа?
Тийм ээ, ер нь бол эдгээр хєдєлгєєний хvчээр Улаанбаатар хотод нэг ч хятад хаяг харагдахгvй байгаа юм шvv дээ. Тэрнээс биш 90-ээд онд ямар болчихсон байлаа даа. Би энэ хєдєлгєєнийг эхнээс нь л дэмжиж байсан. Тийм учраас намайг нэг хэсэг нь гэж ойлгож болно.

-Нэг хэсэг эдгээр хєдєлгєєнvvдийн vйл ажиллагаа хvмvvсийн нvдэн дээр ил байсан. Гэтэл сvvлийн vед нэг их анзаарагдахгуй байх чинь. Vйл ажиллагаагаа явуулж байгаа биз дээ?
Зохион байгуулалтад орж байгаа. Тэртээ тэргvй хийх ажил их байгаа. Удахгvй тодорхой болох байх. Миний зvгээс vйл ажиллагаанд нэлээн идэвхтэй оролцож байгаа. Яваандаа харагдах байх. Ямар ч байсан Монгол хэл, монгол vндэстэн хятад улсад уусаж мєхєхгvй гэдгийг хэлмээр байна.

-Би хэтэрхий их vндсэрхэг vзэл гаргаад байгаа юм болов уу гэж боддог юм. Танд тэгж санагддаггvй юу?
Нэг vг байдаг юм. “Жижиг улсад vндсэрхэг vзэл хэрэгтэй. Хэт том гvрэн vндсэрхэг vзэлтэй бол vндэсний дээрэнгvй vзэл гаргана” гэсэн. Бид Євєр Монгол шиг болмооргvй байна. Ингэж л хэлэх байна.

-Хувийн бизнесийнхээ талаар ярихгvй юу?
Хувийн бизнес гээд байх юу байх вэ. Єнєєдєр бvгд л амьдрах гээд тэмцэж байна. Ямар архи уугаад тэнээд байлтай биш. Нэгэнт хvн болж тєрснийх хvн шиг явж байгаад vхмээр байна шvvдээ.

-Галзуу шvлгээ бичсэн уv гэж асуумаар байна?
Ер нь миний бичсэн шvлэг болгон галзуу болдог. Єдєр болгоны амьдралын буулганд ингэж vхэр шиг зvтгэхээс хааяа залхдаг. Тэр vедээ тvр амсхийж шvлэг бичдэг л дээ. Би нэг суугаад бичихээрээ 5-8 шvлэг бичдэг. Зєвхєн яруу найргаас єєр юм бодохгvйгээр шvv дээ. Тэгж тэсрэх vед миний шvлэг болгон галзуу болдогдоо. Гэхдээ одоо “Бурханд хэлэх зєвлєгєє” шиг ийм шvлэг бичмээргvй байна. Ийм шvлэг бичвэл би єдєрт хэдэн зуугаар иь бичиж чадна. Єєрийгєє давтмааргvй байна.
-Шvлгээ єєрийгєє чєлєєлж, бясалгаж бичдэг vу, эсвэл онгод орсон vед л бичдэг уv?
Єєрийгєє чєлєєлж байгаад онгодоо дуудаж л бичдэг дээ.

-Єєрийг чинь бєєгийн удамтай гэж сонссон юм байна. Шvлэг бичихэд чинь бєєгийн онгод нєлєєдєг vv?
Удам бол бий. Єнєєдєр бєє их олон болж. Гэхдээ жинхэнийг хуурамчаас нь салгаж ойлгох хэрэгтэй л дээ.
-Удахгvй Г.Галсансvх бєє болжээ гэж дуулдах юм биш биз дээ?
Vгvй.Тийм юм байхгvй. Би асуусан. Яруу найрагчаараа л яв гэж байна лээ. /инээв/
-Сэтгэлгээний яруу найраг гэж байдаг. Таныхаар энэ байх ёстой юу?
Ер нь бол яруу найрагчдад зориулсан яруу найрагч гэж байдаг. Жишээлбэл Оросын яруу найрагч Вилмер Хлебников. Энэ хvний бичсэн зvйлийг яруу найрагчид л ойлгодог. Тийм болохоор цэвэр яруу найраг, уран зохиол зєв гольдролдоо орж хєгжих цаг нь иржээ. Єнєєдєр тэртээ тэргvй чадахгvйг нь устгаж, чаддагийг нь унших цаг нь ирж.

-Та сэтгэлгээний яруу найрагч мєн vv?
Би сэтгэлгээний яруу найрагч, оюун ухааны яруу найрагч байх юмсан гэж хичээж явна даа.

-Дэлхийн яруу найргийн хандлага, чиглэлийн талаар таны бодол?
Яруу найраг гэдэг эvйл єєрєє асар баян юм болохоор маш єргєн цар хvрээтэй хєгжиж байна. Єєрийн гэсэн гольдролоо олж. Vнэхээр гvйцэгдэшгvй хол явчихаж. Ингэж л хэлмээр байна.