Польшийн “Газета Выборча” сонинд 1999 онд түүнийг “Аравны хүн” хэмээн зарлаж байлаа. Энэ хүндэтгэлийн хариуд тэрбээр хэлсэн үгийн дотор “…Нинжин сэтгэлээс давж гарсан улс төр л жинхэнэ утга учиртай байдгийг ойлгох нь чухал” гэсэн хачирхалтай ч гэмээр өгүүлбэр байсан гэдэг. Үүнээс бараг арваад жилийн өмнө буюу 1991 оны тавдугаар сарын 28-нд түүнд Данийн зохиолч Карл Йохан Зоннингийн нэрэмжит шагнал хүртээжээ. Европын соёл иргэншлийн хөгжил оруулсан хувь нэмрийг үнэлж Копенгагений их сургуулиас энэ шагналыг олгодог аж. Уг шагналыг хүлээж аваад “Улс төр нь хүний үйл ажиллагааны талбар мөн ч даруу, худалд автдаггүй хүмүүсийн хийх ажил.

Улс төрийг бохир үйлс гэж нотлогчид биднийг хуурч буй юм. Улс төр өөрөө гойд цэвэр хүнийг шаарддаг ажил. Яагаад тэр вэ гэвэл түүнд хөл тавьсан хүн ёс суртахууны хувьд бохирлогдоход хялбар байдаг. Сонор сэрэмж муутай хүмүүс хэдийнэ бохирлогдсоноо анзаардаггүй боло хоор бүр хялбар. Тийм боло хоор улс төр нь сэрэмжтэй хүмүүсийн хийвэл зохих ажил. Би өөрийгөө чухам ийм хүн мөн эсэхийг мэдэхгүй. Харин ийм хүн байх хүсэлтэйгээ мэднэ…” гэж хэлсэн байдаг. Хэний тухай бичих гээд байгааг уншигчид минь тааварласан ч байж магад. Харамсалтай нь тэр хүн одоо бидний дунд алга. Саяхан өөд боллоо. Түүнийг Вацлав Гавел гэдэг. Энэ хүн Чехословак гэж бидний сайн мэдэх улсын сүүлчийн (1989- 1992) Ерөнхийлөгч, Чех хэмээх шинэхэн орны төрийн анхны (1993-2003) тэргүүн нь байсан юм. Хэвлэлд түүний тухай бичсэнээс үзэхэд амьд ралынхаа 15 орчим жилийг “сэрэмжтэй хүмүүсийн хийх ёстой ажилд” зориулсан юм билээ. Гэхдээ улс төрийн ертөнцтэй шууд бусаар эртнээс холбогдсон гэж хэлж болохоор Вацлав Гавел бүтээн туурвигч, ялангуяа жүжгийн сайн зохиолч байсныг бид мэднэ.

Тэгвэл театрыг улс төрөөс ангид байх ёсгүй гэж тэр үздэг байжээ. Гавелыг тэрс үзэлтэн, өөрөөр сэтгэгч байсан гэж хэлж болно. Ардчилалтай, хувь хүний эрх чөлөөг эрхэмлэдэг, хүчирхий лэл, худал хуур маггүй ертөнц байх ёс той гэдэгт хатуу итгэдэг байв. Зохиолчийн хувьд ч, Ерөн хийлөгчийн хувьд ч хүний эрхийг эрхэмлэдэг үзэл бодолдоо тэр үнэнч байсаар хорвоог орхилоо. Вацлав Гавел 1936 оны аравдугаар сарын 5-нд Прага хотод төрсөн байна. Эднийхний удам Чехэд нэр хүндтэй хүмүүс байв. Өвөө нь барилгын салбарын томоохон бизнесмен байлаа. Түүний үйлсийг Вацлавын эцэг үргэлжлүүлсэн аж. 1939 онд Дэлхийн II дайн эхлэх хүртэл Гавелийнхан эзэмшилдээ “Баррандов” гэдэг кино студи, “Люцерн” фирмийн зоогийн газрууд, агнуурын аж ахуй, харштай байжээ. Ээж Божена Гавлова (Вавречкова) нь хөрөнгөтний нийгмийг сурталчилдаг “Ардын сонин”-ы редактор, дайны өмнө Унгар, Австрид Чехословакийн элчин сайдаар ажиллаж байсан хүний охин байв. Ээжийнх нь эцэг 1938 онд богино хугацаанд суртал нэвтрүүлгийн яамыг тэргүүлж ч явжээ.

Вацлав, Божена хоёр 1935 онд гэр бүл болж дараа жил хүүтэй болсон нь Гавел байв. 1942 оны намар Чехословак улс Германд эзлэгдээд байхад Вацлав хүү сургуульд орсон байна. 1945 оны хавар Зөвлөлтийн армид шахагдсан Германы цэргүүд Чехословакийг аргагүйн эрхээр орхиход Вацлав хүү гуравдугаар ангийн сурагч байв. 1947 онд дунд сургууль дүүргээд өөр хотод байх хөвгүүдийн дотуур байртай сургуульд орлоо. Энд Гавел бие дааж амьдрах ёстой болов. Тус сургуулийг дайны жилүүдэд өнчирсөн хүүхдүүдэд зориулж байгуулсан байв. Гэвч халаагаа өгсөн дээдсийн ч, дөнгөж эрх мэдэлтэй болж эхэлж байсан коммунистуудын ч хүүхдүүдийн суралцах дуртай сургууль болжээ. 1948 онд коммунистууд Засгийн эрхийг аваад Гавелын эцэг эхийн хөрөнгийг хурааж, шинэ дэглэмийг эсэргүүцэгчийн хүүхэд хэмээн түүнийг сургуулиас хөөсөн байна. Гавел тэгээд 1950 онд химийн нэгэн лабораторт ажиллах болсны зэрэгцээ оройгоор гимназид суралцав. Ийн явсаар 1954 онд дунд боловсролын гэрчилгээтэй боллоо.

Уран зохиолын шүүмжлэгчийн хувьд Вацлав Гавел 1955 оноос олны танил болж эхлэв. Түүний эхний жүжгүүд ч чухам энэ л үед тайзнаа “амилж” байлаа. Чинээлэг давхаргаас гарал тайнхаа уршгаар тэрбээр нийгмийн шинжлэх ухааны боловсрол олж авч чадахгүй байжээ. Мэргэжлийн дунд сургууль төгсөж “химич-лаборант” болс ны зэрэгцээ оройн гимна заа ч төгсөв. Түүгээр ч барахгүй 1966 онд Прага хотын Урлагийн академийн театрын салбарыг эчнээ суралцаж дүүргэв. Үүний урд жил нь уран зохиол урлагийн “Тварж” сэтгүүлийн редакцид орсон байлаа. Гэтэл яг энэ л үеэс түүний бүтээлд хориг тавьж эхэлсэн байна. Хилийн чанадад түүнийг хүлээн зөвшөөрөх үйл явц ч үүнтэй давхацлаа.

Сэтгэлгээний чөлөөт байдлаараа олонд нэгэнт танил болсон Гавел 1968 оны Прагийн хаврын үйл явдлын дараа нэг бус удаа баривчлагдаж байлаа. Гэлээ ч улам идэвх чармайлттай бичиж байв. Гадаад орнуудаас ирүүлж байсан бүтээлийн шагналын ачаар Гавел цалингийн төлөө ажиллах шаардлагагүй байлаа. Густав Гусакт бичсэн нээлттэй захидал нь 1975 онд олны сонорт хүрэв. “77-гийн Харти”-г санаачлагчдын нэг нь Гавел байлаа Хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулсан хэмээн үзэж Гавел болон Чехийн өөр таван тэрс үзэлтнийг буруутгав. 1989 оны нэгдүгээр сард Вацлав Гавелыг баривчилж шоронд хорив. Тэгэхэд Зөвлөлтийн нэрт зохиолч, сэтгүүлч, “Штирлицийн эцэг” гэгдэх болсон Юлиан Семенов тэр даруй Прагад нисэн ирж, Чехословакийн КН-ийн Төв Хороонд очиж Гавелыг батлан даах хүсэлтээ ДЯЯ-ны сайдад нь илэрхийлж байсан аж. Гавелыг удахгүй суллана гэсэн ам өчгийг нь холбогдох хүмүүсээс авч санаа нь амраад Юлиан Семенов буцаж ирж байсан гэдэг.

1989 оны намар хийсэн оюутнуудын тэмцлээс Чехословак дахь “хилэн” хувьсгал эхэллээ. Тэгэхэд Чехийн гол сөрөг хүчин болж байсан Иргэний чуулганыг санаачлагчийн нэг нь Гавел байлаа. Улстөрчийн хувьд түүний нэр хүнд асар түргэн өсөв. 1989 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд болсон Чехословакийн Холбооны хурлын хоёр танхимын хамтарсан хурлаар Гавелыг Төрийн тэргүүнээр санал нэгтэй сонголоо. Энэ улсын нийгэм улс төрийн амьдралд хэрэгжүүлсэн ардчилал, эдийн засгийн анхны өөрчлөлтүүд, Өрнөд Европын орнууд хийгээд АНУ-тай Чехословакийг ойртуулах үйл хэргийг чухам Гавелын төрийн эрх барьж байсан үетэй холбож үздэг юм. 1992 оны долоодугаар сарын 20- нд тэрбээр улиран сонгогдож чадсангүй. Хэсэг хугацаанд улс төрөөс хөндийрөв.

1993 оны хоёрдугаар сарын 2-нд Гавел Чех улсын анхны Ерөнхийлөгч боллоо. 75 жил амьдрахдаа хүндхэн мэс засал нэг бус удаа хийлгэсэн Гавел амьсгалын замын үрэвслийн улмаас шаналж эмч нар болон гэргий Дагмарынхаа хяналтанд байдаг болсон юм. Тэрбээр “Төгсгөл” хэмээх киногоо 2011 онд дэлгэцэнд гарахад бэлэн болгож амьсгал хураахаасаа өмнө мөрөөдлөө биелүүлэв. Найруулагчийн хувьд анхных нь бүтээл болох энэ киног Москвагийн олон улсын кино наадмын хөтөлбөрт оруулсан байна. Харин зохиогч өөрөө өвчний улмаас Москвад ирж чадаагүй аж. Вацлав Гавел нас барсантай холбогдуулж Монгол Улсад суугаа Чехийн ЭСЯнаас гар сан мэдээлэлд “Бүгд Найрамдах Чехословак улсын 1989 оны ардчилсан хувьсгалын дараах анхны Ерөнхийлөгч Вацлав Гавел нь мэргэжлийн болон хувь хүний хувьд бидэнд үлгэр жишээ болж Чехийн дипломат албыг дэлхийд таниулсан гавьяатай нэгэн билээ.

Зөв зан суртахуун, шударга ёсыг номлогч, өөрийн биеэр номхон боловч шийдэмгий байдлын үлгэр жишээг үзүүлэгч түүний нөлөөгөөр манай улс хүний эрхийг дээдлэн хамгаалагч хэмээх хүндтэй нэрийг хүртсэн юм. 1990 оны үед Монгол Улсад ардчиллыг үүсгэн байгуулалцсан улстөрчдөд түү ний амьдралын замнал, гүн ухаан нь үлгэр жишээ болж байсан нь үнэн билээ. Хамгийн сүүлд 2009 оны арванхоёрдугаар сард Монголын Ардчиллын 20 жилийн ойн хүндэтгэлийн хурал дээр Вацлав Гавелын илгээсэн мэндчилгээг Монго лын ард түмэн нэн хүндэтгэлтэй хүлээж авсан байна. Өөрийн мэндчилгээндээ Вацлав Гавел “Монгол Улсад 1990 оны хавар өрнөсөн үйл явдлууд тухайн үед дэлхийг хамарсан эрх чөлөөний төлөөх хөдөлгөөнүүдийн нэгэн салшг үй хэсэг болж Монгол Улсад тусгаар тогтнол, соёл, хэл, шашин, түүхэн уламжлалт өв, ёс заншилаа сэргээн шинэчлэх боломжийг олгосон юм” гэжээ. Тус Элчин сайдын яам эмгэнэл илэрхийлэх хүмүүсийг энэ сарын 20-22-нд хүлээн авч буй аж.

“Яг энэ мөчид дэлхийн хамгийн шилдэг их сургуулийн нэгд та бvхэнтэй хамт байгаадаа туйлын их баяртай байна. Чин vнэнээр хэлэхэд би амьдралдаа коллэж төгсөж байсангvй Одоо энд зогсож байгаа маань коллэжийн амьдралтай хамгийн ойр байсан vе маань болж таарч байна. Би та бvхэнд амьдралынхаа 3 тvvхийг ярьж өгөхийг хvсэж байна. Илvv зvйл vгvй гуравхан тvvх .

Эхний тvvх – Цэгvvдийг холбосон нь.

Би “Рийд” коллэжийг элссэнийхээ 6 хан сарын дараа хаяж орхисон.. Тэгээд 18 сар буцаж орох гэж хvлээсэн. Гэвч ямар шалтгааны улмаас би коллэжээ орхив? Энэ бvхэн намайг төрөхөөс ч өмнө эхэлсэн юм. Ээж маань намайг төрvvлэхдээ энгийн нэг коллэж төгссөн гэр бvлгvй бvсгvй байсан юм. Намайг энэ ертөнцөд мэндэлхээс өмнө миний хувь заяаг ээж маань өөр хvмvvсийн гарт өгөхөөр хатуу шийдсэн байж билээ. Төрсөнийхөө дараа би хуульч залуу болон тvvний эхнэрт vрчлэгдсэн. Эцсийн мөчид эхийн хэвлийгээс намайг гарахаас өмнө vрчилж авсан эцэг эх маань охин хvсэж байсан гэдэг. Шөнө дунд гэнт утас дугарч намайг охин биш хvv гэдгийг тэдэнд хэлээд намайг vрчилж авах эсэхдээ итгэлтэй байгааг асуухад тэд : “Тэгэлгvй яахав” гэж эргэлзэлгvй хариулсан. Төрvvлсэн эх маань коллэж хэзээ ч төгсөж байгаагvй бол төрсөн эцэг маань дунд сургууль төгсөж байгаагvй нь хожим нь тодорхой болсон юм. Ээж маань намайг vрчлэх сvvлийн гэрээнд гарын vсгээ зурахаас татгалзсан ч vрчилж авсан эцэг эх маань намайг коллэжид явуулна гэж амалсанаар эх маань гарын vсгээ зурсан. Ингэснээр би хувь заяаны эргvvлгээ даган 17 жилийн дараа коллэжид явсан. Юу ч бодолгvй би одоогийн Стэнфорд шиг өндөр төлбөртэй коллэжийг сонгож орхилоо. Коллэжийн сургалтын төлбөрийг төлөх гэж эцэг эхийн маань бvх л цуглуулсан хуримтлал vрэгдэж байлаа. 6 сарын дараа би энд сурах нь ямар ч vнэ цэнэгvйг олж харсан. Би амьдралдаа юу хийх дуртайгаа болон коллэж vvнд минь яаж туслах талаар бодоод бодоод юу ч олж чадаагvй юм. Гэтэл би тэнд эцэг эхийнхээ бvх насаараа цуглуулсан мөнгийг vрсээр байлаа. Эцэст нь би бvх зvйл сайхан болно гэж найдаад коллэжийг орхих шийдвэрээ гаргасан. Тухайн vед энэ шийдвэр надад маш аймшигтай байсан ч эргээд харахад амьдралдаа хийсэн хамгийн сайн шийдвэр маань тэр байж билээ. Коллэжийн хаалгыг бvр мөсөн хаасны дараа би дургvй хичээлvvддээ суулгvй зөвхөн дуртай хичээлдээ шамдах боломж олдсон юм. Харамсалтай нь энэ бvхэн миний төсөөлсөн шиг тийм сайхан байсангvй. Надад унтлагын өрөө гэж байгаагvй учраас би найзуудынхаа өрөөний шалан дээр унтдаг байлаа. Өөрт байгаа 5 доллартаа зохицуулж шилтэй кола авчирч ууж, бvтэн сайн өдөр бvр 7 майл алхаж Харэ Кришна сvмд сайхан хооллодог байв. Өөрийнхөө хvсэл сонирхлыг даган амьдралын саад тотгорт бvдчин явсан маань сvvлд нь надад vнэлж баршгvй тус хvргэсэн юм. Нэг жишээ авъя л даа: Рийд Коллэж тухайн vедээ хамгийн цэвэр бичигтэйгээр орон даяаар гайхагдаж байсан. Кампус тэр чигээрээ уран гартнуудаар дvvрсэн мэт л байв. Би коллэжээс гарсан болохоор энгийн хичээлvvдэд суух шаардлагагvй болсон. Тийм учраас би цэвэр бичгийн ангид сууж яаж ингэж бичдэгийг сурахыг хvссэн. Би шэриф, тvvний төрлvvд, ялгаатай vсгvvдийн нэгдэл зэрэг бичгийг яаж гоё болгох талаар бvх л зvйлийг сурсан. Хичээлvvд надад vнэхээр тvvхэн, бас гайхамшигтай байсан. Тийм ч учраас сонирхолтой яг л хvссэн зvйлээ олсон мэт байв. Гэвч энэ бvхэн сурсан зvйл маань надад амьдрал дээр ямар ч хэрэг болсонгvй. Гэхдээ 10 жилийн дараа бид анхны “Макинтош” компютэрийг бvтээж байхад надад сурсан зvйл маань vнэлж баршгvй тус боллоо. Рийд коллэжид миний сурсан зvйлийн ачаар компютерийн тvvхэнд урд хожид байгаагvй өвөрмөц шийдэлтэй Макинтош компютер мэндэллээ. Хэрвээ би коллэжээс гараагvй бол Мак компютер хэзээ ч ийм vзэсгэлэнтй дvр төрхтэй байхгvй байсан. Харин “Виндоус” vйлдлийн систэм макыг хуулбарлаж эхлэхэд л би vvнийг ойлгож билээ. Коллэжид байхад эдгээр цэгvvдийг хэрхэн холбох талаар ямар ч төсөөлөл байхгvй байсан бол 10 жилийн дараа эргээд харахад энэ дэндvv, бvр дэндvv тод байжээ.

Дахиад хэлэхэд чи урагшаа харж цэгvvдийг холбож чадахгvй харин эргээд нэг өнгөрсөн vе рvvгээ өнгийхдөө чиний амьдралд болоод өнгөрсөн зvйлvvд хоорондоо ямар нэг учир шалтгаантай байсаныг ойлгох болно. Тийм болохоор одоо хийж байгаа зvйлээрээ ирээдvйдээ итгэлтэй алхана гэдэгтээ итгэ. Чиний карма, хувь төөрөг, амьдрал ямар ч байсан гэсэн ямар нэгэн юманд заавал итгэх хэрэгтэй. Итгэх нь чамайг амьдралд дунд хэзээ ч шалдаа буулгахгvй. Учир нь миний амьдралд “итгэл” маш том өөрчлөлт хийсэн юм.

Миний хоёрдахь тvvх бол : Хайр ба Хагацал

Залуу насандаа юу хийх дуртайгаа олсон би бол азтай хvн. Воз бид хоёр анх “Алим” брэндийг манай эцэг эхийн гаражид эхлvvлж байсан. Гражид тарьж эхлvvлсэн “Алим” маань бидний шаргуу хөдөлмөрийн ачаар 10 хан жилийн дараа гэхэд 2 биллион америк долларын хөрөнгөтэй 4000 ажилчинтай том мод болон өргөжсөн юм. Бидний хийсэн хамгийн шилдэг бvтээл Макинтош компютерээ гаргахад би 31 настай байлаа. Vvний дараа би халагдсан. Яаж vvсгэсэн компаниасаа халагдсан юм бэ гэж гайхаж байна уу? Алим маань өргөжин дэвжих хэрээр би мэдлэг, чадалтай гэх хvмvvсийг өөртэйгээ хамт ажиллуулхаар урин авчирч байлаа. Эхний нэг жил бvх зvйл хэвийн байлаа. Гэтэл удаачгvй бидний санаа бодол нийлхээ больж санал зөрөлдөж эхэлсэн. Тэгтэл манай ерөнхий захирлууд тvvнтэй хамт гэдгээ надад илэрхийлсэн юм. Ингээд би 30 тай байхдаа Алим компанийхаа vvдийг татан гарлаа. Амьдралаа зориулж хийсэн зvйл маань ингээд алга болчихсонд би итгэж ч чадахгvй хэдэн сар болж билээ. Сvvлд нь би компютерийн өмнөх эрин vеийг бvр мөсөн халж орхисон гэдгээ ойлгосон юм. Би Давид Пакард (HP ийн vндэслэгч) болон Боб Нойс (Зөвлөгч, зохион бvтээгч) нартай уулзаж бvх юмыг баллаж орхисондоо уучлалт гуйсан. Миний ажлаас халагдсан маань тухайн vедээ бvх нийтийн анхаарлын төвд байсан. Гэсэн ч цаг хугацаа өнгөрөх тусам би өөрийнхөө хийж байсан зvйлдээ дуртай гэдгийг улам хvчтэй мэдэрч байлаа. Алим-аас халагдах нь миний дуртай зvйлийг өөрчлөөгvй юм. Тийм учраас би дахиад эхлэхээр шийдсэн. Удаагvй Алимаас халагдсан маань миний амьдралд тохиолдож болох хамгийн сайн зvйл болсон билээ. Толгой эргэм амжилтаас уруудаж дахиад шинэ суралцагчаас эхлэхэд бvх л зvйл бас эргэлзээтэй санагдаж байсан ч энэ vйл явдал намайг амьдралын маань хамгийн бvтээлч vерvv хөтөлсөн юм. Дараагийн 5 жилд нь би “NeXT” хэмээх компань байгуулсан. харин vvний дараа “Пиксар” компаниа байгуулж зvрх сэтгэлийг минь булаасан гайхамшигтай бvсгvйтэй учирсан. Анхны компютерийн тусламжтай бvтээсэн “Тоглоомын тvvх -1″ гэсэн хvvхэлдэйн киног бvтээснээр “Пиксар” дэлхийн хамгийн амжилттай анимэйшн студь болж хувирлаа. Удаачгvй Алим компань миний “NeXT” компанийг худалдаж авсанаар би буцаад Алимд ажиллах болов. Бидний “NeXT” компань дээр хийж байсан технологиуд Алимны дараагын амжилтын vед нь хөтлөх хөшvvрэг болсон юм. Энэ зуур Лаурэнэ бид хоёр аз жаргалтай гэр бvлийг бvтээж чадсан юм. Энэ бvхэн болж өнгөрсний дараа би ганц зvйлд л итгэлтэй байсан нь “Хэрвээ би алимаас халагдаагvй бол дээр дурдсан бvх зvйлvvд болохгvй байсан юм”. Халагдахад надад хэзээ ч сайхан байгаагvй ч зарим нэг зvйлд тэвчээр хэрэгтэй гэдгийг ойлгосон юм. Амьдрал чамайг заримдаа тоосгоор толгой руу чинь цохиж орхино. Гэвч зорьсон газраа хvртлээ бvv шантраарай. Бvх зvйл эсрэг харчихсан мэт vед дуртай зvйлээ гэсэн сэтгэл маань л намайг авч гарсан. Та ч гэсэн өөрийн хайртаа хvмvvсдээ vнэнч байдаг шиг vнэнч байх дуртай ажилаа олж авах хэрэгтэй. Таний ажил таний амьдралд маш том байр суурь эзэлдэг. Харин ажилаас сэтгэл ханамж авах ганцхан зам нь дуртай зvйлээ л хийх юм. Хэрвээ дуртай зvйлээ олоогvй байгаа бол бууж өгөлгvй хайгаарай. Сэтгэл зvрхээрээ та тvvнийг олно гэдгээ мэдэж байгаа. Олсоны дараа хором мөч өнгөрөх тусам та өөрийгөө аз жаргалтайгаар мэдрэх болно. Олоогvй бол дахиад хэлье олох хvртлээ бvv бууж өгөөрэй.

Миний гуравдахь тvvх бол: Vхэл

17 той байхдаа би: “Өдөр бvр амьдралынхаа сvvлийн өдөр мэт амьдар, нэг л өдөр чиний гарцаагvй зөв байх болно” гэж уншиж билээ. Энэ vг надад сvvлийн 33 жил амьдрах эрч хvчийг өгсөн. Өдөр бvр би өөрийгөө толинд хараад “Хэрвээ энэ өдөр миний амьдралын хамгийн сvvлчийн өдөр юм бол би өөрийнхөө хvссэн зvйлvvдийг хийх болов уу?” гэж асуудаг. “Vгvй” гэж маш олон өдөр би өөртөө хариулж байсан. Ямар нэг зvйлийг өөрчлөх хэрэгтэй гэдгийг би мэдэрч байлаа. Өөрийгөө удахгvй энэ хорвоогоос явна гэдгийг анхааруулах нь намайг урагш тvлхэх маш их хvч болж байлаа. Нэр хvнд, айдас, ичгэвтэр байдал, уналт доройтол бvх зvйлийн vхлийн өмнө дэндvv өчvvхэн зvйл билээ. Vхэхдээ ирсэн шигээ л нvцгэн буцах учираас зvрх сэтгэлээ сонсох нь алдах зvйл vгvй. Жил орчмын өмнө би хорт хавдартай гэдгээ мэдсэн. Надад нарийн шинжилгээ хийсэний дараа ходоодонд маань ур байгааг харуулсан. Миний хувьд ходоодны булчирхай ч гэж мэддэгvй байлаа тэр vед. Эмч маань энэ хавдартай хvмvvсийн ихэнх нь эмчилгээгvй ба 6 сараас илvv амьдрах боломжгvй гэдгийг хэлсэн. Гэртээ хариад ажил төрлөө зохицуулахыг зөвлөсөн. Ажил төрлөө зохицуул гэдэг нь хvvхдvvддээ ирээдvйн 10 жилд хэлэх зvйлсээ хэдхээн сард багтааж хэл гэсэн vг байлаа. Гэр бvлийнхээ гишvvдэд ингэж эрт хэлэх нь тэдэнд амар байх болно гэсэн байна. Нэг vгээр бол vvрд баяртай гэж хэл гэсэн vг юм. Энэ өдрөөс хойш өдөр бvр би эмчийн хяналтан доор байлаа. Биопси шинжилгээ нэг орой өгсөн юм. Шинжилгээний хариу гарахад би маш тайван байсан. Тэр vед гэргий маань над дээр ирээд миний хавдараас авсан эснvvдийг микроскопоор ажиглаад эмч маань нулимс унаган: “Энэ булчирхайн хавдар мэс заслын тусламжтай эмчлэгдэж болно” гэж хэлсэн юм. Би мэс засалд орсон. Одоо бvх зvйл сайн байна. Дээр ярьсан тvvх маань миний vхэлтэй хамгийн ойр байсан vе юм. Ирээдvйд ч гэсэн тийм байгаасай гэж найдаж байна. Харин vvнийг туулж гарсаны дараа та бvхэнд хэлэх зvйл бол vхэл бол маш хvчтэй, оюун санааны ухагдхуун юм. Хэн ч vхэхийг урьтал болгодоггvй. Диваажин гэж байдаг гэж боддог хvмvvс хvртэл vхээд хурдхан тvvндээ очихыг боддоггvй шvv дээ. Vхэл ч гэсэн бидний хvсэн хvлээсэн төгсгөл биш ч хэн ч vvнээс зугтаж чадаагvй. Vхэл бол амьдралын хамгийн энгийн бөгөөд шилдэг нээлт. Ужирч хөгширсөнг нь алга болгож шинэ сайхныг урин дууддаг. Харин яг энэ мөчид шинэ зvйл бол чи. Энэ мөчөөс гэвч тийм ч удалгvй чи шинэ байхаа болж арчигдаж алга болно. Сэтгэл хөдлөлөөр их ярьж байгаа бол уучлаарай гэхдээ энэ vнэн юм. Танд олдсон цаг хугацаа хэмжээтэй. Тийм учир өөр хэн нэгний амьдралаар амьдарч цагаа бvv vрээрэй. Өөр хэн нэгний бодсон бодлоор амьдарч хэрхэвч болохгvй. Таний дотор буй дуу хоолойг бусдын дуу хойлоогоор сольж болохгvй. Хамгийн чухал нь зvрх сэтгэлээ сонсох тvvнийг дагах зориг хэрэгтэй. Зvрх сэтгэл танийг чухам яг юу болох гэж байгааг аль хэдийнээ мэдчихсэн байгаа. Харин бусад зvйлvvд бол дараа нь яригдана. Намайг бага байхад “Цагаан Дэлхий Каталог” гэсэн гайхамшигтай гоё сэтгvvл хэвлэгддэг байлаа. Тэр vеийн залуусыг байлдан дагуулж байсан уг сэтгvvлийг Стиварт Брэнд гэж хvн vvнийг хэвлvvлдэг байсаныг хожим нь мэдсэн юм. Компютер өргөн хэрэглээнд нэвтэрхээс өмнө буюу 1960 -аад оны сvvл vе байлаа. Энэ vед Гvvглэ корпарацийн агуу санаа дөнгөж цаасан дээр явж байсан vе. Стиварт болон тэдний багийнхан 1970 оны дундуур сvvлийнхээ хэлэлцvvлэгийг гаргаж байх vед би чиний насан дээр байлаа. Сvvлийн хэлэлцvvлэгийн ард талын хавтсан дээр: “Тэнэг хэвээрээ, өлсгөлөн хэвээрээ бай” гэж бичээд өглөө мандаж буй наран доор тосгоны замыг дvрслэн vзvvлсэн байсан юм. Би ч гэсэн vvнийг та бvхэнд хvсэж байна. Энэ мөчөөс эхлэн би ч гэсэн шинэ зvйлийг эхлэх болно. “Тэнэг хэвээрээ, өлсгөлөн хэвээрээ бай” Та бvхэнд баярлаллаа.

Ex survalj. www.IReport.mn dated on 24.12.2011

* Зочин

duu naraa zyrh setgelee daga hiij bui ajildaa setgel zurhee zoruil

* Зочин

Sain medeelel bna bayrlalaa

* Зочин

Mash sain orchuulsan baina

* Зочин

Гайхалтай сайхан байна Юм бодогдуулж байназүрх сэтгэлээсээ хэлсэн үг өөр байна шүү Орчуулганд нь ч бас зүрх сэтгэл шингэжээ Баярлалаа

* Зочин

saihan medeelel bh chinee bayarlalaa

Steve Jobs” 2005 commencement address at Stanford University.

2011 оны 10 сарын 13

I am honored to be with you today at your commencement from one of the finest universities in the world. I never graduated from college. Truth be told, this is the closest I”ve ever gott ento a college graduation. Today I want to tell you three stories from my life. That”s it. No big deal. Just three stories.

The first story is about connecting the dots.

I dropped out of Reed College after the first 6 months, but then stayed around as a drop-in for another 18 months or so before I really quit. So why did I drop out? It started before I was born. My biological mother was a young, unwed college graduate student, and she decided to put me up for adoption. She felt very strongly that I should be adopted by college graduates, so everything was all set for me to be adopted at birth by a lawyer and his wife. Except that when I popped out they decided at the last minute that they really wanted a girl. So my parents, who were on a waiting list, got a call in the middle of the night asking: “We have an unexpected baby boy; do you want him?” They said: “Of course. “My biological mother later found out that my mother had never graduated from college and that my father had never graduated from high school. She refused to sign the final adoption papers. She only relented a few months later when my parents promised that I would someday go to college. And 17 years later I did go to college. But I naively chose a college that was almost as expensive as Stanford, and all of my working-class parents” savings were being spent on my college tuition. After six months, I couldn”t see the value in it. I had no idea what I wanted to do with my life and no idea how college was going to help me figure it out. And here I was spending all of the money my parents had saved their entire life. So I decided to drop out and trust that it would all work out OK. It was pretty scary at the time, but looking back it was one of the best decisions I ever made. The minute I dropped out I could stop taking the required classes that didn”t interest me, and begin dropping in on the ones that looked interesting. It wasn’t all romantic. I didn”t have a dorm room, so I slept on the floor in friends” rooms, I returned coke bottles for the 5¢ deposits to buy food with, and I would walk the 7 miles across town every Sunday night to get one good meal a week at the Hare Krishna temple. I loved it. And much of what I stumbled into by following my curiosity and intuition turned out to be priceless later on. Let me give you one example: Reed College at that time offered perhaps the best calligraphy instruction in the country. Throughout the campus every poster, every label on every drawer, was beautifully hand calligraphed. Because I had dropped out and didn”t have to take the normal classes, I decided to take a calligraphy class to learn how to do this. I learned about serif and san serif typefaces, about varying the amount of space between different letter combinations, about what makes great typography great. It was beautiful, historical, artistically subtle in a way that science can”t capture, and I found it fascinating. None of this had even a hope of any practical application in my life. But ten years later, when we were designing the first Macintosh computer, it all came back to me. And we designed it all into the Mac. It was the first computer with beautiful typography. If I had never dropped in on that single course in college, the Mac would have never had multiple typefaces or proportionally spaced fonts. And since Windows just copied the Mac, it”s likely that no personal computer would have them. If I had never dropped out, I would have never dropped in on this calligraphy class, and personal computers might not have the wonderful typography that they do. Of course it was impossible to connect the dots looking forward when I was in college. But it was very, very clear looking backwards ten years later. Again, you can”t connect the dots looking forward; you can only connect them looking backwards. So you have to trust that the dots will somehow connect in your future. You have to trust in something — your gut, destiny, life, karma, whatever. This approach has never let me down, and it has made all the difference in my life.

My second story is about love and loss.

I was lucky — I found what I loved to do early in life. Woz and I started Apple in my parents garage when I was 20. We worked hard, and in 10 years Apple had grown from just the two of us in a garage into a $2 billion company with over 4000 employees. We had just released our finest creation — the Macintosh — a year earlier, and I had just turned 30. And then I got fired. How can you get fired from a company you started? Well, as Apple grew we hired someone who I thought was very talented to run the company with me, and for the first year or so things went well. But then our visions of the future began to diverge and eventually we had a falling out. When we did, our Board of Directors sided with him. So at 30 I was out. And very publicly out. What had been the focus of my entire adult life was gone, and it was devastating. I really didn”t know what to do for a few months. I felt that I had let the previous generation of entrepreneurs down – that I had dropped the baton as it was being passed to me. I met with David Packard and Bob Noyce and tried to apologize for screwing up so badly. I was a very public failure, and I even thought about running away from the valley. But something slowly began to dawn on me — I still loved what I did. The turn of events at Apple had not changed that one bit. I had been rejected, but I was still in love. And so I decided to start over. I didn”t see it then, but it turned out that getting fired from Apple was the best thing that could have ever happened to me. The heaviness of being successful was replaced by the lightness of being a beginner again, less sure about everything. It freed me to enter one of the most creative periods of my life.

During the next five years, I started a company named NeXT, another company named Pixar, and fell in love with an amazing woman who would become my wife. Pixar went on to create the worlds first computer animated feature film, Toy Story , and is now the most successful animation studio in the world. In a remarkable turn of events, Apple bought NeXT, I returned to Apple, and the technology we developed at NeXT is at the heart of Apple”s current renaissance. And Laurene and I have a wonderful family together. I”m pretty sure none of this would have happened if I hadn”t been fired from Apple. It was awful tasting medicine, but I guess the patient needed it. Sometimes life hits you in the head with a brick. Don”t lose faith. I”m convinced that the only thing that kept me going was that I loved what I did. You”ve got to find what you love. And that is as true for your work as it is for your lovers. Your work is going to fill a large part of your life, and the only way to be truly satisfied is to do what you believe is great work. And the only way to do great work is to love what you do. If you haven”t found it yet, keep looking. Don”t settle. As with all matters of the heart, you”ll know when you find it. And, like any great relationship, it just gets better and better as the years roll on. So keep looking until you find it. Don”t settle.

My third story is about death.

When I was 17, I read a quote that went something like: “If you live each day as if it was your last, someday you”ll most certainly be right.” It made an impression on me, and since then, for the past 33 years, I have looked in the mirror every morning and asked myself: “If today were the last day of my life, would I want to do what I am about to do today?” And when ever the answer has been “No” for too many days in a row, I know I need to change something. Remembering that I”ll be dead soon is the most important tool I”ve ever encountered to help me make the big choices in life. Because almost everything — all external expectations, all pride, all fear of embarrassment or failure – these things just fall away in the face of death, leaving only what is truly important. Remembering that you are going to die is the best way I know to avoid the trap of thinking you have something to lose. You are already naked. There is no reason not to follow your heart. About a year ago I was diagnosed with cancer. I had a scan at 7:30 in the morning, and it clearly showed a tumor on my pancreas. I didn”t even know what a pancreas was. The doctors told me this was almost certainly a type of cancer that is incurable, and that I should expect to live no longer than three to six months. My doctor advised me to go home and get my affairs in order, which is doctor”s code for prepare to die. It means to try to tell your kids everything you thought you”d have the next 10 years to tell them in just a few months. It means to make sure everything is buttoned up so that it will be as easy as possible for your family. It means to say your goodbyes. I lived with that diagnosis all day. Later that evening I had a biopsy, where they stuck an end oscope down my throat, through my stomach and into my intestines, put a needle into my pancreas and got a few cells from the tumor. I was sedated, but my wife, who was there, told me that when they viewed the cells under a microscope the doctors started crying because it turned out to be a very rare form of pancreatic cancer that is curable with surgery. I had the surgery and I”m fine now. This was the closest I”ve been to facing death, and I hope it”s the closest I get for a few more decades. Having lived through it, I can now say this to you with a bit more certainty than when death was a useful but purely intellectual concept: No one wants to die. Even people who want to go to heaven don”t want to die to get there. And yet death is the destination we all share. No one has ever escaped it. And that is as it should be, because Death is very likely the single best invention of Life. It is Life”s change agent. It clears out the old to make way for the new. Right now the new is you, but some day not too long from now, you will gradually become the old and be cleared away. Sorry to be so dramatic, but it is quite true. Your time is limited, so don”t waste it living someone else”s life. Don”t be trapped by dogma —which is living with the results of other people”s thinking. Don”t let the noise of others” opinions drown out your own inner voice. And most important, have the courage to follow your heart and intuition. They somehow already know what you truly want to become. Everything else is secondary. When I was young, there was an amazing publication called The Whole Earth Catalog, which was one of the bibles of my generation. It was created by a fellow named Stewart Brand not far from here in Menlo Park, and he brought it to life with his poetic touch. This was in the late1960″s, before personal computers and desktop publishing, so it was all made with typewriters, scissors, and polaroid cameras. It was sort of like Google in paperback form, 35years before Google came along: it was idealistic, and overflowing with neat tools and great notions. Stewart and his team put out several issues of The Whole Earth Catalog, and then when it hadrun its course, they put out a final issue. It was the mid-1970s, and I was your age. On the back cover of their final issue was a photograph of an early morning country road, the kind you might find yourself hitchhiking on if you were so adventurous. Beneath it were the words: “Stay Hungry. Stay Foolish.” It was their farewell message as they signed off. Stay Hungry. Stay Foolish. And I have always wished that for myself. And now, as you graduate to begin a new, I wish that for you. Stay Hungry. Stay Foolish.

Thank you all very much.

Commencement on June 12, 2005.

Сүүлийн 300 жил Монгол сэтгэхүй ихэд алдагдаж гадны сэтгэхүй, соёл, шашин Монголд их орж ирснээр Жинхэнэ Монгол эр хүний зан араншин илтэд доройтов.Үүний улмаас одоо цагт хэн байснаа хэн болоод байгаагаа ч мэдэхгүй байж архинд хөлчүүрч согтохоороо БИ Чингисийн Монгол хэмээн агсамнагч эр хүний хагас залуус олширов!

Хүний эрх, эрх чөлөө, Ардчилал хэмээн шүлсээ үсэргэн эхнэр хүүхэд, ээж аав, анд нөхөд гэр бүлийнхээ аз жаргалыг булаагч согтуу Монгол эрчүүд зодоон, хүүхэн, мөнгө, архинаас өөр ярих сэдэвгүй болж хүн муулж, хов ярьсан арчаагүй өөдгүй новшнууд болж хувирав.

Архинд донтож ухаан санаагаа доройтуулснаар олон Монгол эр хүний үнэлэмж буурч гэр бүлгүй, ажилгүй, архичин, арчаагүй, амьдралгүй, ёс суртахуунгүй, ухамсаргүй болж байна.

Үнэхээр л өвсөнд ороовч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд ороовч нохой тоож шиншихгүй боллоо.

Нүүдлийн соёл иргэншил болон Монгол үндэстний уламжлалт сэтгэхүйн онцлог, ардын сургааль, зүйр цэцэн үгс, сахилга бат, уламжлалт соёлтой өтгөс буурлууд, эцэг эхчүүд нь жинхэнэ эх орон, гэр бүлдээ эзэн болсон эрчүүдийг бэлдэж байжээ.

Тэгвэл одоо Жинхэнэ Монгол эр хүний тухай номын хуудаснаас хайж, түүхийн гүнээс түүж цуглуулах хэрэгтэй болов. Монголчуудын бахархал болсон олон бөхчүүд ч хүртэл сүг болсон байнам.

Энэхүү нийтлэлийг Монгол эрчүүд минь уншиж үзээд өөрийгөө засаж, үр хүүхдээ үлгэрлэн хүмүүжүүлээсэй хэмээн хүснэм.
Эмэгтэйчүүд маань ч гэсэн эрчүүддээ Эр ХҮН болох нөхцлийг олгож ойлгож, итгэж дэмжээсэй хэмээн хүснэм!
Үр хүүхдэдээ үлгэрлэн сургаасай хэмээн хүснэм! Ядаж жаахан ч болов санаа аваасай хэмээн хүснэм!
Бид гал шиг халуун сэтгэлтэй, ус шиг тунгалаг бодолтой хүний дээд хөх толбот Монголчууд шүү дээ!

Ингээд жинхэнэ Монгол эр хүний шинжийг өгүүлсү!

Монгол эр хүн зорилготой амьдарч, бие дааж шийдвэр гаргаж нэртэй төртэй амьдарч чаддаг. Энэ нь нүүдлийн соёл иргэншлийн үр дүнд Монгол эр хүнийг бие хүн болгож төлөвшүүлсэн суурь гайхамшигт Шинж чанар юм.
Шийдвэр гаргасан хойноо түүнээс гарч болох ямарваа эрсдлийг дааж хариуцаж чадах сэтгэлийн тэнхээтэй байдаг. Энэ нь ухаан, амьдралын туршлага, сүүхээ, ажилч хөдөлмөрч зан, эрүүл мэндтэй холбоотой.

Жинхэнэ Монгол эр хүн бол үр хүүхдэдээ үлгэр дууриалал болж хүүхдийнхээ эрүүл мэнд, хүмүүжил боловсролд анхаарч гэр бүлдээ хайр халамж тавьж, амьжиргаанд хэрэгтэй зүйлсийг мэдэрч гүйцээж байх чадалтай байх нь нэр төрийн асуудал хэмээн үздэг.
Сайн явах санааных, Санаж явбал бүтнэ гэдэг.

Элдэв сул үггүй, хэлье гэснээ бодолтой, шулуунхан, шударга, товчхон хэлчихдэг, алсын хараатай, зориг тэнхээтэй, алив зүйлийг бусадтай ярилцахдаа дөвийлгөн хөөргөх, хэт тойруулж ярих, давслах, өөрийгөө хэт магтах, хов жив хөөцөлдөх, сүржигнэх, үглэх, хэрүүл хийх, бусдын хор шар малтах зэргийг цээрлэн хичээдэг чанар бол жинхэнэ Монгол эр хүний давуу тал юм.

Үр хүүхэд, гэр бүлийнхээ гишүүд болон бусдын жижиг алдаа дутагдлыг үл тоох уужуу тайван амгалан эрчүүд зөвхөн Монголд л байсан байна. Нойронд сэргэг байж ирээдүйн амьдралаа төлөвлөж чаддаг, цэвэр цэмцгэр, эрүүл мэнддээ анхааралтай, бусдад халамжтай нөмөр нөөлөгтэй, өөрийн зовлон уйтгар гунигаа бусдаас нууж аль болох бие даан хүндрэлээс гарах гарцыг олж шийдвэрлэх нь жинхэнэ Монгол эр хүний шилдэг шинж чанар юм.

Бусдын хов үг, зусар муу ятгалганд орохгүй, өөрийн үзэл санаа амьдралын чиг шугамдаа үнэнч байх нь жинхэнэ Монгол эр хүний сэтгэлзүйн дархлаа, эр хүний ноён нуруутай холбоотой.

Ах захтай, өтгөс буурлыг хүндэлж үгийг нь сонсож, түүх соёл, удам угсаагаа мэдэрч цаг үетэйгээ шударгаар зохицож амьдарах чадвар бол Монгол эр хүний шинж өвөрмөц чанар билээ.

Монгол эр хүн уул мэт сууж, тал мэт хэвтэж, салхи мэт явж, зөв хувцаслаж, нуруу цэх, хараа дээгүүр байж шударга ёс, зорилгынхоо төлөө уйгагүй зүтгэж хүрдэг нь зориг зүрх, хүч чадал, эрүүл бие өвөрмөц сэтгэлгээтэй шууд холбоотой.

Эр хүн алдаж эрэг нурдаг гэдэг. Жинхэнэ Монгол эр хүн алдаа хийснээ мэдэрч ойлгосноос эхлэн засан залруулж, уучлалт гуйж, түүндээ таарсан шийтгэл хариуцлагыг үүрээд гарч чадах чадвартай байдгаараа онцгой.

Жинхэнэ Монгол эр хүн нь хүний итгэл дааж, хүнийг сэтгэл санаагаар болон эдээр дэмжиж, тусалсан шиг тусладаг. Бусдаас тусламж авч хариу тус хүргэж чаддаг. Хүний үг сонсож чаддаг, хүлээцтэй даруу шинж нь эх түүхийн хуудасанд эгэл баатруудтайгаа мөнхөрч байна.
Аяганы хариу өдөртөө, Агтны хариу жилдээ…

Жинхэнэ Монгол эр хүн бол хүн ялгаж харьцдаггүй, өөртөө итгэлтэй сэтгэл хангалуун байж чаддаг түүнийхээ төлөө тэмцэж зүтгэж чаддаг. Анд нөхдөө зөв таньж нөхөрлөсөн шиг нөхөрлөж чаддаг.
Анд нөхдөөрөө хүрээлүүлж бусдын хүндлэлийг олдог. Бусдыг өөлж гоочлохыг үзэн ядаж аль болох дэмжиж хамтарч их үйлийг нугалдаг.
Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ…

Монгол эрчүүд хүнтэй танилцахдаа бүтэн нэрээ хэлж хүнийг бүтэн нэрээр нь дууддаг уламжлал бий. Нэр хугарахаар яс хугар хэмээн нэрээн хичээдэг.Өөрийгөө дорд үзэх, өөртөө үл итгэх үзэлгүй байж бусдаас ирсэн доромжлол, өдөөн хатгалаганд таарсан хариуг барьж чаддаг.

Хуурч мэхлэх, зусардаж зальдах, шалиглан завхайрах, байнгад архидан согтуурах, гүтгэн доромжлох, ихэрхэж баярхах, эрх мэдлээр далайлгах, эмэгтэй хүнд хүчийг үзүүлэх, айж урвах, хулгай дээрэм хийх, хүн муулах зэрэг нь адгийн эрийн шинж хэмээн Монгол эрчүүд цээрлэж байжээ.
Ноён урваач нохой шарваач. Эрийн муу эмд…

Эрх чөлөө, ардчилал, хүний эрх, хүний онцлог шинж гэсэн сайхан үгнүүдээр халхавч хийж өөрсдийгөө өмөөрч дутагдалтайгаа эвлэрч байхаар одооноос зоригтой шударга байж өөрсдийгөө өөрчлөе Эрчүүдээ!
Одоо… эсвэл хэзээ ч Үгүй!!!

Эрүүл, Зоригтой, Тэвчээртэй, Чадалтай, Оюунлаг, Хүнлэг, эх оронч байхыг хичээж
Эзэн Чингис хаан, тулгар төр тусгаар тогтнол Монгол улс, Монгол үндэстнээрээ омогшиж амьдарцгаая Эрчүүдээ!

Монгол бүсгүйн хайрыг татсан хайрлахгүй байхын аргагүй, гэр бүл эх орон, улс үндэстэндээ хүндтэй Жинхэнэ Монгол эр хүн байх нь зөвхөн таниас л хамаарна!
Амжилт хүсье! Мөнх тэнгэр ивээх болтуухай!

С.Батаа

Эх сурвалж: “http://undestnii-uzel.blogspot.com”

-“Нагано-98”-ын нээлтийн ажиллагааны үеэр сүмочид олимпод оролцож буй улсуудын туг далбааг барьж жагсаж байсан. Тэр мөчийг та санадаг уу?

-Тэгэлгүй яахав, тэгэхэд надад Оросын далбаа ногдсон юм.

-Алдар цуутай олимпийн аваргуудтай үг солих боломж гарсан уу?

-Үгүй ээ, нүцгэн биен дээр өмсдөг гоёлын кэсё маваши өмссөн байсан болохоор маш их даарч байснаа л санаж байна. Ам л нээвэл шүд тачигначих гээд. “Хөлдчихгүйхэн шиг л жагсаалыг дуусгах юмсан” гэж бодож байлаа.

-Сүмо уламжлалт спорт нь учраас олимпийн нээлтээр дэлхий дахинд харуулахыг хичээсэн нь лавтай. Япончуудын хувьд сүмо гэж чухам юу вэ?

-Сүмо зөвхөн спорт төдийгүй манай үндэсний бөх, Японы соёл, түүхийг хадгалсан нандин өв юм. Гадаадын үзэгчдийн хувьд өнгөцхөн харахад сүмо бүх дүрэм нь энгийн нэг барилдаан шиг харагдаж болох юм. Харин жинхэнэ ойлгож үзэхийн тулд багагүй хугацаа хэрэгтэй.

-Эцэг тань бас алдартай бөх байсан болохоор та эхийн сүүгээрээ дамжуулж сүмог мэдэрч эхэлсэн нь лавтай. Ер нь бөх болно гэж багаасаа шийдчихсэн байсан уу?

-Үнэндээ миний сонирхлыг бейсбол илүү татдаг байсан. Харин 12 настайдаа буюу дунд сургуульд ордог жилээ эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлж, сүмотой амьдралаа холбохоор шийдсэн. Өөрөөр хэлбэл эцэг маань нэг тэмцээнд түрүүлж, сэкивакэ цолны болзол хангасан тэр үеэс.

-Эцэг чинь шийдвэрийг тань сонсоод их баярласан уу?

-Баярласан үгүйг нь мэдэхгүй юм. “Хэрэв чи ингэж шийдсэн бол бүх хүчээ дайчлах хэрэгтэй” гэсэн ганцхан үг хэлсэн.

-Хичээл, сүмо хоёрыг хэрхэн хослуулж байв?

-Би тэр үед Токиогийн спортын дунд сургуульд суралцдаг байлаа. Тэр сургуулийг бас ах дүү ёкозүна Ваканохано, Таканохана нар төгссөн юм. Нуугаад яахав, сурлагаар тааруухан байсан. Гэхдээ сургуулийн маань захирал намайг зэмлэдэггүй байлаа. Тэр “Бүх зүйлд сайн байх албагүй. Чи гол нь дэвжээн дээр сайн барилдах хэрэгтэй” гэж сургах.

-Дунд сургуулиа төгссөн хэн бүхний өмнө мэргэжлийн сүмод орох үүд хаалга нээлттэй байдаг. Харин та яагаад ахлах сургуульд элсэн орсон юм бэ?

-Уг нь би дунд сургуулиа төгсөнгүүтээ барилдаж эхлэхээр төлөвлөж байлаа. Гэтэл сургуулийн дасгалжуулагч намайг сонирхогчийн сүмод ахиад гурван жил барилдахыг зөвлөсөн юм. Түүний зөв байж, би 17 настайдаа Бүх Японы ахлах сургуулийн сурагчдын тэмцээнд түрүүлж, эцгийнхээ толгойлдог “Тамонои” дэвжээнд орох урилгыг авсан.

-Гараа гайхалтай байж, нийт 27-хон барилдаан хийгээд макүшита зиндаанд барилдах болзлыг хангасан. “Мэргэжлийн сүмогийн доогуур зиндаанд ахлах сургуулийн хүүхдийг зогсоочих олигтой бөхчүүд байдаггүй юм байна” гэж бодсон уу?

-Үгүй ээ, доод зиндаанд хангалтай хүчтэй, мэхтэй сайн бөхчүүд олон. Миний сайн барилдсан шалтгаан гэвэл эцгийнхээ нэрийг гутаачихгүй юмсан гэсэн бодол байлаа.

-Аав тань чамтай бусад шавь нартайгаа харьцдаг шигээ ханддаг байсан уу?

-Тэгэлгүй яахав, тэр ч байтугай заримдаа надад арай хатуу хандаад байгаа юм шиг санагдана. Аавын саваа модны амтыг олонтаа мэдэрсэн шүү. Тэгсний хүчинд би шаргуу хичээллэж, хүчтэй болсон.

-Та одоо саваа мод ашигладаг уу?

-Саяхнаас албан ёсоор хориглосон. Гэхдээ үүнээс өмнө ч би саваа мод хэрэглэхийн эсрэг байр суурь баримталдаг байлаа. Сурагч нараа зодож, загнаад юм сургахад хэцүү. Тэр тусмаа доромжилж бол бүр болохгүй.

-Тэгэхээр та их эелдэг ояката байх нээ?

-Мэргэжлийн сүмод орсон залуус бүгд л амжилт гаргахын төлөө тэмүүлж байгаа. Хэр зэрэг амжилтад хүрэх нь тухайн хүний нөөц бололцоо, бяр чадлаас шалтгаална. Харин багш хүний үүрэг бол шавь нартаа тусалж, тэднийг зөв зам руу нь хөтлөх ёстой. Сурагчдаа зодсоноор тэд хүчтэй болно гэж байхгүй. Тэгээд ч орчин үеийн залуус хэтэрхий эмзэг, ширүүхэн шиг загнах юм бол шантраад сүмо барилдахаа больчихож магадгүй улс.

-Танай дэвжээ хэдэн бөхтэй вэ?

-“Таманои” 26 бөхтэй, томоохон дэвжээнүүдийн нэг. Ихэнх бөхчүүдээ 15-16 насанд нь сонгож авсан.

-Багш байхын бэрхшээлтэй тал нь юу вэ?

-Өнөөгийн залуусын сэтгэлзүйг өөрчлөх. Тэдэнд шаргуу бэлтгэл хийх сэтгэл зүй дутдаг. Харамсалтай нь ихэнх бөхчүүд барилдаанаасаа таашаал авдаггүй, цалингаа аваад баярладаг. Тэгээд эхэлсэн зүйлийнхээ төгсгөлийг үзэхийг хүсдэггүй, богинохон хугацаанд амжилт гаргаж чадахгүй бол сүмог орхих үзэгдэл газар авлаа.

-“Таманои” дэвжээнээс хүртэл залуучууд явсан уу?

-Цөөнгүй шүү. Тийм болохоор би дэвжээндээ хүүхэд авахдаа сүмо бол ажил гэдгийг ойлгуулж, дор хаяж 3-5 жил барилдах ёстойг анхааруулдаг.

-Та 17 настайдаа анх аавынхаа дэвжээнд орсноос хойш эцэгтэйгээ харьцах хандлага чинь хэр өөрчлөгдсөн бэ?

-Бэлтгэлийн дараа гэртээ ороход эвгүй санагдаад байдаг болохоор нь дэвжээндээ тусгай өрөө гаргуулж авсан. Хуучных шигээ байх боломжгүй болдог юм билээ. Ээжийгээ хүртэл оками-сан гэж дууддаг болсон.

-Та зодог тайлсныхаа дараахан гэрлэсэн. Хайртай бүсгүй чинь ирэээдүйд оками-сан болно гэдгээ мэдээд яаж хүлээж авсан бэ?

-Сүмочийн амьдрал энгийн хүнийхээс өөр. Тэр тусмаа оками-сан бусдын хүүхдийг ээж шиг нь халамжлах ёстой учраас үүрэг хариуцлага тун өндөр. Эхнэр маань надад маш сайн тусалдаг шүү. Бүр дасгалжуулах ажилд маань хүртэл сайн туслагч-хамтрагч байж чаддаг.

-Башёгийн үеэр үзэгчидтэй зургаа авахуулж, гарын үсгээ өгөхөөс огт татгалздаггүйн учир?

-Сүмог хүнд байдалд орсон үед нүүр буруулаагүй хөгжөөн дэмжигчдэдээ баярлаж талархсанаа илэрхийлэх миний бололцоо тэр л юм даа. Сүүлийн үеийн тэмцээнийг хүүхдүүд сонирхон үзэж байгаад баяртай байна.

-Та эцгийнхээ амжилтыг давуулж, озэки цол хүртэн, гурван башёд түрүүлсэн. Хүүхэд насныхаа мөрөөдлийг биелүүлсэн гэж боддог уу?

-Тийм ээ, мөрөөдлөө бүрэн гүйцэлдүүлсэн.

-Бөх байх цагийн тань хамгийн сайхан үе?

-Ах дүү Ваханохана, Таканохана аваргуудтай мөр зэрэгцэн барилдаж явснаараа бахархдаг.

-Таканохана одоо ояката болсон. Түүнийг дуурайсан хэвээр юу?

-Насан туршдаа тэр агуу хүнийг шүтэн биширч, дуурайж явах болно. -Хэрвээ сүмоч болоогүй байсан бол… -Мэргэжлийн бейсболч болох байсан.

-Сүмочид чөлөөт цагаараа гольф их тоглох юм. Яагаад тэр вэ?

-Би ч гэсэн энэ тоглоомонд дуртай. Гольф тоглохоор стресс тайлагдах шиг санагддаг.

-Бас таныг Японы урлаг, спортын олон ододтой найз гэж сонссон юм байна?

-Олимпийн аварга усанд сэлэгч Косүкэ Китажима, дуучин Юми Мацутоя, бейсболын нэртэй дасгалжуулагч Хара, Хошино нартай дотно нөхөрлөдөг.

-Тэгвэл сүмо дахь найз нөхөр гэвэл?

-Бүгдээрээ өрсөлдөгч байсан гэдэг утгаараа дотны найзаа гэчих хүн бараг байдаггүй юм байна.

-Та дэвжээн дээр гарахаараа эргэн тойронд болж буй үйл явдлаас өөрийгөө бүрэн ангижруулж, сайн төвлөрч чаддаг байсан юм шиг санагддаг…

-Та сайн анзаарч. Би зөвхөн өөрийнхөө барилдаанд л анхаарлаа хандуулдаг байсан.

-Одоогийн бөхчүүдээс энэ чанарыг тань өвлөсөн хүн байна уу?

-Кисэносато. Бас саяхан зодог тайлсан озэки Кайог хэлж болох юм. Тэр үргэлж дэвжээн дээрх сүүлчийн барилдаанаа хийж байгаа юм шиг барилддаг.

-Та гэмтлийн улмаас озэки цолоо хоёр удаа алдсан ч буцаагаад амархан олж авсан. Үүний нууц юу вэ?

-Ямар хүч чадал дутуугаас болж цол буурсан биш гэж бодохоор сэтгэлзүйн хувьд барилдах хялбархан байдаг.

-“Садогатакэ” дэвжээг толгойлж асан ёкозүна Котозакүра гэмтлийг бэлтгэлээр эмчилж болдог гэдэг үгийг хэлэх дуртай…

-Зарим хуучны бөхчүүд тэгж ярьдаг юм билээ. Гэхдээ орчин үед ингэж эмчлэх боломжгүй, тэгж эмчлүүлэх рикиши ч олдохгүй дээ.

-Сүмочид бие ургуулна гэж ярьдаг. Чухам юуг тэгж хэлдэг юм бэ?

-Өглөө болгон тусгай дасгал кэйхог хийж, дараа нь сайн унтаж амрах ёстой. Тэгэхээр унтаж байхад л бие өсөөд байх шиг болдог юм.Хамгийн гол нь зөв хооллож, бэлтгэл, амралтаа нарийн зохицуулах шаардлагатай.

-Бодибилдингийн дасгалууд сүмод хэрэгтэй юу?

-Би шавь нараа долоо хоногт хоёр удаа тренажер дээр бэлтгэл хийлгэдэг. Хэтэрхий их ачаалал өгөх юм бол бодибилдингийн дасгалууд хортойгоор нөлөөлж, амархан гэмтдэг болчихно.

-Та ид үедээ 150-155 кг жинтэй байсан. Одоо хэр зэрэг жин татаж байна вэ?

-110 кг. Дээд тал 160 кг хүрч байсан удаа бий.

-Та хамгийн сүүлд 2006 оны Хацү башёд түрүүлснээс хойших бүх түрүүг Монголын Асашёорюү, Хакүхо, Харүмафүжи, Болгарын Котоошюү нар хүртлээ. Японы үндэсний бөхөд гадаадын бөхчүүд, тэр тусмаа монголчууд ноёрхлоо тогтоосонд эмзэглэдэг үү?

-Нэг талаар эмзэглэдэг. Нөгөө талаар бидний байгаа байдал, чадал чансаа харагдаж байна шүү дээ. Япон бөхчүүд өөрсдийн өмнө байгаа энэ ханыг нураахын тулд маш их хөдөлмөрлөх хэрэгтэй. Боломжгүй зүйл гэж байдаггүй шүү дээ.

-Япон бөх Эзэн хааны цомыг авах өдөр хэзээ тохиох бол?

-Аль болох эрт байх тусмаа төдийчинээ сайн. Энэ жилдээ амждаггүй юм аа гэхэд ирэх жилдээ багтаж япончуудын хүсэл биелэх байх аа. Шинэ озэки Котошёогикү, Кисэносато, Хоомашёо, Тоёоношима нарт найдвар тавьдаг. Ялангуяа Кисэносатод итгэдэг ч түүний зуны тэмцээнд барилдаж байгааг нь хараад бага зэргийн эргэлзээ төрсөн. Түүний нүдэнд нэг л айсан шинж илэрч байсан.

-Доод зиндаанаас гарч ирэх авьяастан алга уу?

-Одоохондоо тийм гоц бөх гарахгүй л байна. Скаутууд сайн ажиллахгүй байна. 130 сая хүний дунд гоц авьяастан байж л таараа.

-Котошёогикүгийн дараа хэн озэки болох бол?

-Монголын 25 настай бөх Какүрюү байж магадгүй. Гэхдээ тэр нэг түвшинд тогтвортой барилдаж чадахгүй байх шиг.

-Ёкозүна Хакүхотой эн тэнцүү өрсөлдөх хүчтэн байхгүй байгаатай санал нэгдэх үү?

-Тийм ээ.

-Хакүхог аз дайрсан хэрэг үү, эсвэл ганцаархнаа ёкозүна байх нь хэтэрхий хариуцлага шаардсан ажил уу?

-Ганцаараа их аваргын байр суурийг хадгалж, цолондоо тохирсон барилдаан үзүүлнэ гэдэг бол тун хэцүү ажил.

-Таны хувьд Хакүхо гадаад хүн үү?

-Үгүй ээ, тэр бол Японы ёкозүна.

-Ер нь Японд элэгтэй гадаадын бөх байдаг уу?

-Байлгүй яахав. Хавайн аралд төрсөн озэки Конишики жинэхэн япон зүрхтэй, японоор амьсгалж, сэтгэдэг бөх байсан. Тийм ч учраас үзэгчид түүнд хайртай байдаг юм.

-Гадаад бөхчүүдэд юу дутагддаг вэ?

-Зарим бөхчүүд сүмо бол Японы соёл, өөрийн гэсэн хатуу дэг жаягтай ертөнц гэдгийг ойлгохгүй байх шиг санагддаг юм.

-Таныг анх макүүчид орж байсан 1996 оны арваннэгдүгээр сард Акэбоно, Мүсашимарү, Конишики, Кёкүшюзан гэсэн дөрөвхөн гадаад бөх байсан бол өнөөдөр Болгар, Гүрж, Монгол, Орос, Хятад, Солонгосын бөхчүүдээр дүүрч. Энэ бүхэн сүмогийн холбоо алдаатай бодлого явуулсны гор уу?

-Гадаадын бөхчүүд орж ирснээрээ сүмо сүйрчихээгүй. Харин дүрэм журмаа илүү боловсронгуй болгох байсан юм. Гадаад бөхчүүд орж ирснээр сүмо олон шинэ мэхээр баяжсан, барилдааны чиг хандлага ч өөрчлөгдсөн. Миний хувьд Асашёорюү, Хакүхо, Котоошюү нарыг цөөнгүй ялсан шүү.

-Европ озэки Котоошюү, Барүто нар их аварга цолонд хүрч чадах болов уу?

-Чадахгүй.

-Зуны тэмцээнд 101 кг жинтэй Чехийн бөх Таканояма дээд зиндаанд орж ирсэн. 50-60 жилийн өмнө иймэрхүү жинтэй бөхчүүд их аварга болохын төлөө барилдаж байсан гэсэн. Харин орчин үед ийм хөнгөн жинтэй бөх амжилтад хүрч чадах уу?

-Тэр жингээ жаахан нэмчихвэл ялах магадлал нь улам ихэснэ. Гэхдээ амжилт үзүүлэхэд 130 кг жин хангалттай байдаг.

-Яг озэки Харүмафүжи шиг үү?

-Тийм ээ, түүнд зөвлөхөд жингээ ахиад нэмэх хэрэггүй.

Р.МАНЛАЙ

Боржигон овогт Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар Дорноговь аймгийн Алтанширээ сумын Өнгөт ногоон толгой гэдэг газар төрсөн. Арван жилийн дунд сургууль /1973/, УБДС-ийг монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр /1977/ тус тус дүүргэсэн.

1979 он хүртэл МЗЭ-ийн дэргэдэх Үлгэрийн танхимд ажилласан. Монгол телевизэд сэтгүүлчээр ажилласнаас хойш МҮОНТВ-д 32 дахь намраа үдэж буй. 1970-аад оноос уран бүтээлээ эхэлж, яруу найргийн “Дугуй хээтэй наадам” /1992/, “Шилмэл шүлгийн цоморлиг” /2008/ түүврүүд, “Цэргийн ар гэр”, “Сэрүүн зүүд”, “Хүний хань”, “Надаар тоглосон хайр”, “Жаргах гэж дурладаггүй”, “Чамайгаа алдмааргүй байна” тэргүүтэй 20 шахам жүжгийн зохиол бичиж, тайзнаа тоглуулсан.

Мөн зохиолын олон арван дууны шүлэг бичсэн нь аялгуу хийгдэж Монгол даяар эгшиглэн түгжээ. 1993 онд “Сэрүүн зүүд”, “Шөнийн сүүдэр” жүжгийн зохиолоороо МЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 2004 онд дууны шүлгийн төрлөер шилдэг туурвилын “Алтан өд” шагналыг тус тус хүртжээ.

Монголын шинэ үеийн утга зохиол, сэтгүүл зүйн салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь Монголын төрөөс өндрөөр үнэлж 2005 онд “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” хэмээх эрхэм дээд цолыг соёрхсон юм. “Утгын их хоймор” булангийн энэ удаагийн зочноор Монголын их утга зохиолын XX зууны 80-аад оны үеийн томоохон төлөөлөгч, зохиолч-сэтгүүлч Ш.Гүрбазарыг ийн урин залсан болой.

-…Хаагуур, яаж яваад “Мэргэжилтний 20″-ийн өмнө хүрээд ирэв ээ?
-Хуучин Дэлгэрхэт чинь миний нутаг л даа. Тэнд түмэн агтны баярт оролцлоо. Энэ зун өөр сүйдтэй хөдөө гадаа явсангүй. Зуншлага сайхан байна лээ. Зунаа дагаад монгол хүний сэтгэл их сайхан байна лээ.

-Уран бүтээлийн олз омог гэвэл урьдын адил ойгүй их л биз дээ?
-Хүн өөрийгөө голохгүй юм. Хайр сэтгэлийн сэдэвт “Шар гэгээ” гэдэг шүлэглэсэн роман дээрээ сууж байна. Монгол ахуйн нэвт шингэсэн, цацаа цалгиатай туурвил гэж хэлж болно.

-Гэргий хилэгнэхгүй гэж үү?
-Хилэгнэхгүй. Толгой тасдахгүй.

-Та бол аман билгийн том авьяастан. Энэ чанар “Дугуй хээтэй наадам” дээр ч их тод илэрдэг. Тэрнээс хойш ном гаргав уу?
-Нэг л шилмэл түүврийн номоо гаргасан. Нэг мэдэхэд л 20 жил өнгөрчихөж. Өөрийнхөө гайгүй гэсэн бүх юмаа түүгээд өнгөрсөн жил хоёр дахь түүврээ гаргах шив дээ.

-Нөгөө гавьяат Балхжав гуайтай та дууны чиглэлээр их хамтарч ажиллах юм. Та хоёрын дуу хуур үдэш бүр л телевиз, радиогоор цацагдаад л… Ноосны фабрик гэдэг шиг Монгол дууг үйлдвэрлэх шиг л болж байх шив.
-Нэг зовлон байдаг юм. Би гэдэг хүн 2000 оноос өмнө ердөө гурван дуутай л байсан. “Санаанд илхэн хань” тэргүүтэй гурван дуу. Одоо хүртэл дуулагдаж л байгаа. 1999 онд ижий минь бурхан болсон. Буян ч гэмээр юм уу даа, ижийдээ зориулж хэдэн сайхан дуу хиймээр санагдаад “Мөнхөд дэргэд ижий минь”, “Ижий минь байвал жаргалтай” гээд хэдэн дуу хийсэн.

Сүүлдээ ширүүсээд “Салхины хээ”, “Санааны чимэг” гэсэн дуунууд гараад ирсэн. Зарим нь үг нь ч тэр, ая нь ч тэр, ярих юмгүй сайн. Эднээс хайртай нь гэвэл “Ижий минь байвал жаргалтай”, “Би Монголтойгоо адилхан”, “Монголын үнэртэй салхи” гуравтаа их хайртай.

-Одоо дуу тань бараг 200 гарчихсан уу?
-Үгүй ээ. 80 шахам юм байгаа байх.

-Нөгөө дуучид гэдэг босоо ороолонгуудаас татвар хишгээ авч байгаа юу?
-Саяхан МЗЭ, Хөгжмийн Зохиолчдын холбоо, Дууны уран бүтээлчдийн үндэсний нийгэмлэг гурав нэгдэж, асуудлыг цэгцэлж байх шиг байна. Түрүүчээс нь 100 мянган төгрөг гap дээр тавьж эхэлсэн шүү. Та түрүүн дуу үйлдвэрлэдэг гэлээ. Хэд хэдэн дуу сүрхий хит болоод ирэхээр хандах хүн их олон болдог юм байна.

Бодож байж болъё гээд томроод байлтай биш. Зарим нь ая биччихсэн хүрээд ирнэ. Захиалгаар юм бичнэ гэдэг бол уран бүтээлд хортой. Миний дуунууд дотор огт болохгүй дуу явж л байгаа. Нэг хүний зовлонг би харж байна. УАДБЧ-ын Утга зохиолын дарга байсан “хар” Дагвадорж гэж сайхан бодь зохиолч байлаа.

Маш олон дуу хийсэн. Ёстой 300 хүрсэн байх. Дуу захиалагчид бүгд л яруу найрагчдаас бэргэдэг ч юм уу, нөгөө муу Дагваа ах дээр л очдог. Сүүлдээ дуу бүхэн түүнийх болсон. Тийм зовлон өнөөдөр яг над дээр ирээд байна. Энэ бол сайн ёр биш.

-Дууны үгийг наадамд бараан зүсмийн морьд өнгөлдөг гэдэг шиг нэг тийм хүрэн бор хүмүүс их бичих юм. Бичсэн болгон нь амжилтанд хүрээд байдаг бололтой юм.
-Тийм тал бий. “Хар” Дагвадорж, “Хар” Түмээ, “Хар” Гүрээ, “Хар” Бавуу… гээд л явж өгнө дөө. Бараан хүнээс сайн дууны үг төрдөг юм. Мэдэж ав!

-Өөрөө их элдэвтэй. Бичнэ, зурна, жүжиглэнэ, найруулна, хөөрөлдөнө. Дээхнэ “Хүний амь” киноны гол дүрийг чадварлаг бүтээсэн. Олон кинонд дүрээ мөнхлөө байлгүй дээ?
-”Эх бүрдийн домог”, “Тэнгэрийн муухай арилдаг”, “Өнөр бүл” гэдэг дөрвөн кино байдаг юм. Уржнан бил үү, “Төрийн дайсан” гэдэг кинонд тоглосон.

-Яруу найргийн хувьд хамгийн хайртай бүтээл гэвэл та ямар шүлгээ нэрлэхсэн бол?
-Хүн ер нь олон юм хийдэг юм уу? Би гайхдаг юм. Яахав уран бүтээлчид тоо гүйцээх ч гэдэг юм уу есөн зүйлийн юм хийдэг л байх. Их олон шүлэг бичсэн байна. Яг хайртай шүлэг гэвэл “Дугуй хээтэй наадам”, “Би Монголоороо гоёдог”, “Хоршоо Дэрэм”, “Ардын дууны Хандармаа” гэх мэтийн хуруу дарам юм л байдаг байх.

Уран бүтээлийг тоо, жингээр биш зүрх, тархинд хүрснээр нь хэмждэг бололтой юм. Ухаандаа Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн гуайд хичнээн олон самхан шүлэг байна. Яг ингээд харахаар “Боржигины бор тал” тэргүүтэй хэдхэн шүлэг л хүмүүст үлдэж байгаа байхгүй юу. Он жил ч өөрөө шигшдэг юм шиг байгаа юм.

-Дээр үед багшгүйгээр яруу найрагч хүн тодрох боломжгүй байсан цөвтэй үе бий. Таны хувьд багш гэвэл Ж.Дансранжав гуай юу?
-Үгүй ээ. Б.Лхагвасүрэн гуайг 16 наснаасаа дагасан нь би байхгүй юу. Чойрт суудаг Р.Батжаргал гэдэг зохиолч надад долдугаар ангиас уран зохиол заасан хүн шүү дээ. Анхны багш юм уу даа.

-80-аад оныхон гэгдэх нэг үеийнхэн хэр их бужигнуулж байв даа?
-О.Дашбалбар, Д.Цогт, З.Саруулбуян, би, Ү.Хүрэлбаатар, Г.Мэнд-Ооёо гэдэг юм уу. Данзангийн Нямсүрэн чинь бидэн дээр арай сүүлд орж ирсэн юм шүү дээ. Одоо бид нэг их ойртоод ярьж суухаа больж дээ. Цаг хугацааны юм байдаг бололтой юм. Мэдээж сэтгэлийн чанадад бие биедээ хайртай л байдаг байх.

Ямар ч байсан бие биедээ атаархана гэж үгүй. Тэгсэн атлаа нэг нэгнээсээ жоохон алсраад байдаг юм байна. Чухам яагаад гэдэг тухайд бодож үзээгүй л явна.

-Мэдээж ууж идэхийн ар дээр сайхан дурсамж бишгүй л мөнгөрч үлдээ байлгүй дээ?
-Томорч од болно. Алаад өгнө. Монголын утга зохиолд цоо шинэ юм хийцгээнэ гээд л өвчигнөдөг байлаа. Их өргөн, олон шүлэгч дарвидаг байлаа. Би чамд ганц сонин юм хэлэх үү. Одоо энэ Г.Мэнд-Ооёог үйлдвэр комбинатад зодолдоод пиджакныхаа хааг ханз татаж байсан гэвэл чи итгэх үү.

Шар Мийгаа, Б.Сундуй энэ тэр зодолдсон гэвэл хамаа алга. Их дарвиж уудаг байж дээ.

-Уудаг гэснээс сэтгэл зөөлрөхөөр нутаг ус мэлмийд их торолздог. Алтанширээ ч гэсэн таны нүдний аяганд алтран цалгидаг л байх даа?
-Би Эрдэнэцогт гэдэг хайрханы энгэрт унасан хүүхэд. Ижий минь “Өлзийт булаг, Өнгөт ногоон толгойдоо байнга залбирч байгаарай. Алзахгүй ээ” гэж захиж хэлсэн сэн. Төрсөн бууцны маань тэнд уурхай байгуулагдаж байгаа сураг байна. Дэлгэрэхэд бас уурхай нээгдэж байгаа гэнэ.

Зохиолчдыг эд нар мэдэмхий, онгироо, хөөрүү гэж боддог юм шиг байгаа юм. Үгүй дээ, чин үнэнээ хэлэхэд энэ уурхайнуудад би яснаасаа дургүй. Энэ бол аюул. Монголын маань аймшиг. Уул уурхай гэдэг нүүдэлчдийг мөхөл рүү н ь явуулж эхэллээ. Монголыг байхгүй болгоно. Дээдсүүд үгүйрлээ хөгжил гэдэг зүйлээр хулдаж байна.

-Энэ улс төрчид, газар шороогоо самарсан бизнесменүүд үнэхээр аймаар юм билээ. Би дэргэдээс нь ганц хоёр хүнийг харсан. Нүд нүд нь улаанаар эргэчихсэн, амьсгал нь чихэлдээд бүр улайрчихсан байдаг юм билээ.
-Мөхөж болох хоёр шалтгаан өнөөдөр буй. Р.Чойном найрагч “Энэ хэдэн хүмүүс улс болж тоглохыг харлаа” гэж хэлж байсан. Тэр үед бас чиг гайгүй. Улс болоод тоглож байж. Одоо бол энэ төрийн эрх дархтнууд шууд улсыг нурааж байгааг ард түмэн нүдээрээ хараад зогсож байна.

Ийм богинохон хугацаанд бүхэл бүтэн үндэстэнг элгээр нь сөхрүүлнэ гэдэг гайхмаар. “Хүн мэдэхгүй юмныхаа дайсан” гэж агуу их Намдаг багш маань хэлж байсан. Үүн лүгээ хүн гэдэг мэдэхгүй юм руугаа орох нь мөхөл байдаг юм байна. Манай улс төрчид, наймаачид маань уул уурхайн “А” ч үгүй байж зүгээр л сургаар шаачихсан байхгүй юу.

Нөгөө талаар их шуналын үүднээс эд бүгдийг харж байгаа нь мөхөл сүйрэл юм. Төрийн томчуудыг сайн хараарай. Нүд нь эргэлдээд ерөөсөө тогтохоо больчихсон байна лээ. Аймаар.

-Эд монгол эцгийн генээр бүрэлдэж, монгол газар шороон дээр унаж, монгол эхийн цагаан сүүг хөхөж өссөн улс үнэхээр мөн үү, эсвэл биднийг орос, хужаа, солонгосууд удирдаад байна уу?
-Сонгуулиар сурталчилгааг нь хараад байхад хөдөө галаа түлсэн монгол л хүн байх шиг байгаа юм. Нутаг ус нь хөдөө. Бүр лам мамын төрөл садан ч байх шиг. Эдэнд монголоо гэсэн сэтгэл үнэхээр алга байна.

-Хөөрхийс минь тэнэгрээд толгой тархи нь төр барихад хүрдэггүй юм болов уу?
-Мэдрэмж байгаа цагт толгой нь хүрэхгүй байх хамаагүй. Мэдрэмж мэдрэхүйн хувьд эд бүр тас хол. Яриад ч хэрэггүй. Ийм ядуурал бол мөхөл юм. Ер нь нийгмийн сэтгэлгээ унахаар улс бүр унана.

-Ядахдаа өнөөдөр манай алдар цуутай сэхээтнүүд, зохиолчид үхсэн мэт аж төрцгөөх юм. Эсвэл одон медаль, цол гуншин тийм болгочихдог юм болов уу?
-Надад л лав Соёлын гавьяат өгөхөд тийм болзол тавиагүй. Одоо дуугарч эхлэх байлгүй дээ. Ядууралтай холбоотой ч байж магад. Би нэг сонин юм анзаардаг юм. Монгол ардчилсан нийгмийн байгуулалд ороод 22 жил болж байна. Энэ хооронд ардчиллын тухай бичсэн нэг ч зохиолч байдаггүй юм.

Бүгдээрээ залхуу, мэдрэмжгүйдээ биш юм. Ямар ч гэсэн зүрх сэтгэл үр дүнг нь харзнасан байх. Харин одоо зохиолчид дуугарах байх. Үнэхээр зохиолчид цаг үеэ дагаад далдганах ч юм уу, тухайн цаг үеийн бүтээгдэхүүн байсан бол өдийд ардчиллын тухай сайн муугаар гөвж өгөх ёстой биз дээ.

Гэтэл тийм юм алга. Нэг ч зохиолч нэг ч бадаг шүлэг бичээгүй шүү. Урьд нь соц нийгмийн үед даалгавраар бичдэг гэж байсан гэж бодъё. Гэтэл одоо эрх чөлөөтэй байгаа. Ёстой тууж өгч болно оо доо. Сонин шүү.

-Мартсанаас та чинь “Болор цом” дээр зодог тайлснаа албан ёсоор зарласан. Хааяа унших сан гэж бодож шаналдаг байх даа, тийм үү?
-Яруу найргийн баярт би шүлгээ унших дуртай. Сүүлийн Цирк дээр явагдсан “Болор цом” дээр нэг юм бодогдсон. Хүний сэтгэхүй их анзаарамтгай. Гүрээ “Болор цом” авах гээд улайраад байх юм. Зарим нь “Зүтгээд байвал чи нэг өдөр авна. Авч л таараа. Шаагаад бай” гээд л хөөргөөд л…

Тэгсээр 20 гаруй жил энэ наадамд шүлгээ өргөж. Би наадах дуртай байсан. Авах хүсэл ч байсан. Гэтэл нэг харсан чинь манай үеийнхэн авдаг нь аваад, сүүлдээ орох ч хүн байхгүй болоод, би л ганцаараа хөгшин ухна шиг үзээд байдаг. Хүмүүст болохоор Гүрээ нэг юм авах гээд байгаа юм шиг.

-Тэр “Болор цом”-ын хоёрын даваан дээр та их дажгүй шүлэг уншиж байсан нь миний санаанаас гардаггүй юм. Тэгээд л тунирхаад явж одсон доо.
-Би шүлгээ шигшээд нэг сайн CD хийж байгаа. Арваад жилийн өмнө нэг CD гаргасан. Түүнээс хойш гаргаагүй. “Уянгын гишгэгдэл” гэдэг нэртэй. Нэр нь өөрчлөгдөж магадгүй. Би гэдэг хүн хөтөлдөг, шүлэг бичдэг, кинонд тоглодог, зурагтаар гардаг, дуу, жүжиг бүр их бичдэг… гээд баахан юм бий.

Тэгэхээр хүмүүс “Гүрээ хангалттай уран бүтээлч. Болор цом авах л дутаж гэнэ” гэж боддог юм билээ.

-Чухам алинд нь илүү элэгтэй хүн бэ?
-Би жүжгийн сайн зохиолч. Жүжгийг бол сайн бичиж чадна шүү. Ардын жүжигчин Н.Жанцанноров гуайтай хамтарч Лигдэн хааны тухай дуурийн цомнол хийж байгаа. Гайгүй шүү. Би онгод хөгтэй явахын тулд шүлэг бичдэг. Шүлэг бичээд 40 жил болж.

Шүлэг бичсэндээ би тэнхээлэг, онгодтой, хийморьтой явдаг юм. Яруу найрагч учраас л би юм хөтөлж, жүжиг бичиж, цомнол хийж чадаж байгаа юм. Яруу найраг гэдэг бол уран бүтээлчийн язгуур юм.

-Яруу найраг гэснээс янзтай гоё дурлаж байна уу?
-Ний нуугүй хэлэхэд авгай хүүхдээс гадна ач зээтэй болсон хүн. Амьдралаа орвонгоор нь эргүүлчих хэмжээнд хайр бодогдохгүй байна. Гэхдээ амьд хүн дурлалгүй яахав. Бид чинь гараад л дурлана.

-Хайр дурлалын ангалд бүдэрч унаад босох гэж мунгинах зуураа гэргийдээ үзэгдсэн тал байна уу, үгүй юү?
-Нэг удаа нэг тийм юм болсон шүү. Нэг л удаа шүү дээ. Өдий насанд юугаа нуухав дээ. Хүн гэдэг амьтан өдий наслахдаа сайхны өмнө бүдрэхгүй яахав.

-Баяр гунигтай хорвоо гэж… Гүрээ гэдэг хүн онц ноцтой гэмт хэрэг үйлдэж чандармын мөглөнд илгээгдэж сүйд болох шахаа биз дээ. Хэвлэлүүд дуу дуугаа авалцаж бичээд л…
-Яахав дээ, зээл аваад хоёр кино хийсэн юм. 12 саяар нь “Икар” гэдэг өргөн дэлгэцийн уран сайхны кино хийсэн юм. Дэлхий сөнөж буй сэдвээр. Одоо ч надад байгаа. Сайн кино. Үлдсэн долоон саяар нь нэг баримтат кино хийж “NHK”-д өгсөн юм. Энэ хоёрын балаг л дээ.

Нэгийг нь Монгол телевиз төлчихнө. Нөгөөг нь киногоо дэлгэцэнд гаргахаар болчих ч юм шиг бодоод. Тэгээд л шатахгүй юу. Энэ цагийн өнгөн дээрээс харахад яалт ч үгүй миний буруу байсан юм. Цагдаа хүчнийхэнд долигнож байгаа юм биш. Тэд үүргээ л гүйцэтгэсэн.

-Өчиггүй л аваачаад хийчихэж байна уу?
-Дуудаад байхад нь очоогүй юм. Зээлтэй хүн зээлээ өгөхгүй болохоор нэхнэ биз дээ. Хоёр ч удаа дуудахаар нь очихгүй болохоор нь цагдаад хэлнэ биз дээ. Цагдаа нь хоёр дуудахаар очихгүй болохоор “Та байдаг газар нь байж бай” гээд “Ганц”-д дөрөв хонохгүй юу.

-Шорон уран бүтээлч хүний зүрх сэтгэлд маш их эмзэглэл, хөндүүршил авчирч овоолоо байх даа.
-Надад айдас хүйдэс гэдэг ойлголтын тухайд эсрэг байсан. “Нарны саам амсах заяа минь хазайгаагүй цагт намайг гутаана чинээ бурхан ч горьдсоны хэрэггүй” гэж би шоронгийн ханан дээр хөөгөөр бичсэн юм. Тэр үе, дараа үеийнхэн цээжилж ярьдаг байсан юм гэнэ лээ.

Би их хэрэг хийгээгүйгээ мэдэж байсан. Шоронд орох нь сонин байсан. Прокурор хүртэл “Та болох юм уу даа. Нэр хүндэд чинь халтай шүү дээ” гэхээр нь “Наад тамгаа дарчих дарчих. Тэнд чинь би очъё” гэж солиорч байгаад яваад орчихсон хүн шүү дээ. Сонингууд дээр “Гүрбазар “Ганц”-ын хана туургыг нурааж байна” гэж баахан зүйл бичигдсэн.

-Яасан юм, орилж чарлаад байсан юм уу, эсвэл мөчөөрөө бөмбөрдөөд байсан хэрэг үү?
-Хоригдлууд тийм дуртай биш байсан. “Гүрээ ах аа, таныг энд оруулаад байхдаа яадаг юм” гээд л. Тэд хүн л юм болохоор уран бүтээлч хүнийг бас их хайрлаж хүндэлдэг юм билээ. Нэг орой арав өнгөрч байхад хянагч нар нь ирээд “Гүрбазар гуай, энд байгаа улсууд таныг ирсэн гэж шуугилдаад байна. Бид камерны цонхнуудыг онгойлгоё. Та сайхан шүлэг уншаад өгөеч” гэсэн.

Тэд намайг сонсож байна хэмээн дээр дооргүй л шуугилдаад явчихсан. Яг уншаад эхлэхээр нам гүм болцгоосон. Гучаад минут харин ч сайхан шүлэг уншиж өгсөн дөө. Би тэндээс нэлээд олон санааны олзтой гарсан. Нэг хэсэгтээ чимээгүй явлаа. Одоо бичнэ.

Гарсан даруйдаа шоронгийн тухай бичээд унавал уншигчид юу ч гэж бодох юм билээ. Үнэхээр сонин сонин юмнууд сонссон, харсан, мэдэрсэн.

-Кино урлагт та дахиж хүчээ сорих уу?
-Сайн зохиолоор баримтат уран сайхны кино хийнэ. Сүүлийн үед энэ залуус маш их кино хийж байна. Урлаг талаас нь гэхээс илүү техникээр их зодож байна. Дэндүү хялбарчилж байна. Ингэж болохгүй. Урлагийг хэзээ ч хүчилж болдоггүй юм. Ер нь Монголын урлаг сүүлийн хорин жилд их доошоо унасан. Бүх чиглэлээр.

-Одоо тэгээд ч юм хийгээд ч хэрэг байна уу даа. 2012-2013 оныг жаахан харзнавал дээр байх аа. Дэлхийн хэм шилжиж, иргэншил мөхнө гээд хаа сайгүй л хүн төрөлхтөн түгшиж байна шүү дээ.
-Би энэ тухай “Та хариулахгүй ч байж болно” гэсэн нэвтрүүлгээр их олон эрдэмтнээс асууж лавласан. Хөшигний ард шүү дээ. Хүмүүс дэлхий сөнөхөд монголчууд л үлдэх юм шиг их ярих болж. Яах аргагүй галактикийн урсгал туйлын нэг цэг дээрх давхцалтай сүлрэх нь оргүй биш. Дэлхийд том өөрчлөлт гарна гэдэг нь тодорхой.

-1968 оны үйл явдлыг та бол тод санадаг биз?
-Миний тэр хийсэн “Икар” гэдэг кино чинь яг тэр тухай үгүүлсэн бүтээл байхгүй юу. Маргааш дэлхий сөнөнө гэхэд өнөөдөр хүмүүс яах тухай. Их сайн кино. Шаравдорж гуай зургийг нь авсан. Ардын жүжигчин Жамсранжав гуай энэ тэр томчууд цөм тоглосон.

-За за, билиггүй юм яриад яахав. Нөгөө үр нялхас гүнжүүд гар нь ганзаганд хэдийнэ хүрсэн байх. Нэг нь шүлэг бичээд байсан байх шүү.
-Манай том охин Германы Эфуртын их сургуулийн англи хэл-утга зохиолын ангийг дүүргэсэн. Мэргэжлээ дээшлүүлэхээр буцаад явж байгаа. Ер нь их сайн бичиж байгаа шүү. Би ч охиндоо их найдаж байгаа. Жижиг нь яахав, өөр чиглэлээр. Италид хэлний сургуульд сурч байгаа.

-Асуугаад л байвал та бидэн хоёрын яриа үл дуусна. Хүмүүс хүлээгээд байх шиг байна. Эл хөөрөлдөөнийг жаргаан та манай сонины нийт уншигчдад хандаж нэг аминч сэтгэлийн үг хэлэх үү?
-Оросын “Единственная” гэдэг нэг кино байдаг юм. Манайх “Заяаны хань” гэж орчуулсан даа. Түүн дээр Золотухин гэдэг алдартай жүжигчин тоглодог юм.

Маш их сэтгэлийн хямралд орчихоод номын мухлагуудаар “Достоевский байна уу” гээд л яваад байдаг юм. Тэр нь олдохгүй. Уул нь өөрийнх нь зовлон жаргалд Достоевский хариу өгөх гээд байгаа хэрэг л дээ. Санаа нь энэ. Түүн шиг Монгол маань ийм их хямарч байгаа үед хүмүүсийг ном сайн уншаасай л гэж бодож байна.

Хүний сэтгэлд сайн сайн номууд хань болохоос Солонгос, Америкийн кинонууд хань болохгүй шүү. Манай оюунлаг хүмүүс сайн сайн номнуудыг бичиж байна, бас орчуулж байна. Сав л хийвэл ном хараад байх хэрэгтэй. Тэгвэл жаахан уужирна. Бас гэгээрнэ. Бид гэгээрэхгүйгээс болоод их унаж байна. Бухимдаж байна. Уул нь монголчууд жаахан өөдрөгхөн байхад урагшаа гарна л даа.

-Зав гаргаж хөөрөлдсөн танд гялайлаа. Цаг бачуу байлаа ч хоёулаа амжуулчихлаа шүү. За танд эрүүл энх, уран бүтээлийн олз омог хүсье!

Жа.Баяраа
Эх сурвалж: “Утга зохиол урлаг”

Компьютерийг хүн төрөлхтний амьдралд хамгийн их нөлөөлсөн суут бүтээлүүдийн нэг хэмээдэг. Тиймдээ ч техник технологи тэр дундаа компьютерийн ертөнцөд тэрсэлт хийсэн Стив Жобсыг дэлхийг өөрчилсөн “алимны” эзэн хэмээн нэрийдэх болсон. Түүнийг энэ сарын 5-нд нас барснаас хойш “Apple” компанийг үндэслэгч чухамдаа хэн байв?” гэсэн асуултын хариу олон хүний сонирхлыг татах болсон. Түүний намтрыг хүүрнэсэн “Стив Жобс” ном худалдаанд гарсан даруйдаа борлуулалтаараа тэргүүлэх болсон нь үүний баталгаа. Олон мянган хүний сонирхлыг татсан асуултад хариулахаар “Стив Жобс” номын зохиолч Уолтер Исааксон “The Piers Morgan Tonight” нэвтрүүлэгт зочилжээ.

(БИЧЛЭГ) -Стив Жобс гэж чухамдаа хэн байв?

УОЛТЕР ИСААКСОН: Тэр бол эрсдлийг үл хайх рагч, болом жийг алдалгүй ашиглагч, гайхалтай удирдагч, жинхэнэ ухуулагч байсан.

СТИВ ЖОБС: Бидний амьдрал богинохон. Энэ бо гинохон хугацааг бусдын амьдралыг сүйтгэхэд бүү зориулаарай.

-Өнөөдөр би Жобсын тухай, түүний түүхийг үнэнээр өгүүлэх нэгэн хүн тэй ярилцах гэж байна. Магадгүй бидний яриа домог мэт болсон Жобсын тухай бодлыг тань өөрчлөх байх. Манай нэвтрүүлгийн зочин Уолтер Исааксон. Тэрбээр “Аспен” институтийн гүйцэтгэх захирал, “Steve Jobs” номын зохиогч юм.

-Нэвтрүүлэгт тань уригдсандаа их баяртай байна.

-Таны ном худалдаанд гарсан даруйдаа л борлуулалтаараа тэргүүлж, шүүмжлэгчдийн дунд ширүүн маргаан дэг дээгээд амжсан. Америкийн түүхэн дэх хамгийн гай халтай бизнесмэний намтар учраас ийм амжилт үзүүлнэ гэдэгт нь та итгэлтэй байсан уу?

Би бүтээлийг тань уншсан. Гайхалтай санагдсан шүү. Ялангуяа түүнийг адармаатай ааш, эгдүү хүрэм байдал, зөрүүд, харгис хэрцгий зантай гэж тодорхойлсон нь их таалагдсан. Хэдийгээр би түүний тухай сайн мэдэхгүй ч яг л тийм болов уу гэж төсөөлж байлаа. Гэхдээ дээр нь гайхамшигтай авьяаслаг, овсгоотой гэж нэмэхийг хүсэж байна. Бас суут ухаантан.

-Таны бодлоор суут хүн бүр ийм дутагдалтай байдаг уу?

-Та намайг хэвлэл мэдээллийн салбарт цөөнгүй жил ажилласныг мэднэ. Би Тед Тюрнерийн компанид ажилладаг байлаа. Тэр үед хүн бүр л түүний яхир зан тай болохыг гайхаж, өөрсдийнхөөрөө тодорхойлдог байв. Гэхдээ л түүнийг ямар их зүйл бүтээснийг хэн ч үгүйсгэдэггүй. Яг л түүн шиг Стивтэй ажиллаж байсан тэр ч байтугай түүнийг хамгийн их хүндэлж, хайрла даг хүн бүрийн дурсамж яриа “Стив тэгэхэд толгой хярг ачих шахаж билээ” гэх өгүүлбэ рээр төгсдөг. Магадгүй эл номыг бичихэд намайг хамгийн их зовоосон зүйл бол энэ сэдэв. Би уншигчдад толгой илж буй хүн хэзээ ч дэлхийг өөрчилж, анагааж чадахгүй гэдгийг ойлгуулахыг хичээсэн. Этгээд араншингаараа л тэр хүмүүст урам хайрладаг байсан юм.

-Тэр тантай нэлээд олон жилийн өмнө уулзсан байх аа?

-Тийм ээ.

-Та Эйнштейн, Франклин нарын суутны намтрыг бичиж байсан. Тиймээс Стивийн хүсэлтэд татгалзсан гэсэн. Мэдээж үе чацуу залуухан эр намтраа бичүүлэхээр зорин ирсэн нь таныг гайхашруулсан байх.

-Тийм шүү, таны зөв. Түүнийг намтраа бичүүлэх хүсэлтэй байгаагаа хэлэхэд нь би тэр даруй л “Та миний үеийн л хүн байна шүү дээ. Хорь эсвэл гучин жилийн дараа хоёул энэ асуудлаар дахин ярилцсан нь дээр болов уу” гэж билээ. Тэгээд ч тухайн үед тэр одоогийнх шиг амжилтад хүрээгүй, алдаж онож байсан цаг. Тиймээс 2009 онд эхнэр нь надад хандах хүртэл энэ ажлаас татгалзсан. Эхнэр нь Стивийг хорт хавдар тусаж, үхэх аюултай болсныг дуулгасан. Тэгээд би түүнтэй элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаанд орсны дараахан дахин уулзсан даа. Мэдээж энэ удаагийн уулзалтын үеэр би түүнтэй хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаагаа дуулгасан

-Та Жобсыг хавдартай тэмцэх олон эмчилгээг турш сан гэж бичсэн байсан. Хэдий ухаантай ч тэр бидний адил жирийн л хүн. Тиймээс өөрийгөө аврах гэж тэмцэхдээ тийм шийдвэр гаргасан хэрэг үү?

-Өөрийгөө аврахын тулд элдэв эмчилгээ туршсан гэж бодохгүй байна. Мэдээж тэр бидний адил жирийн л хүн. Гэхдээ түүнд хоёр чанар бий. Тэр хэзээ ч гаж зүйлсийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Бас үргэлж шинийг сэдэж, санаачилдаг. Тэр анагаах ухааны сүүлийн үеийн бүхий л ололт амжилтыг туршиж, үү нийгээ судлан өвчнөө эмчлэхийг хүссэн. Гэхдээ өвчнөөс, үхлээс айхдаа тэгж шийдээгүй гэдэгт нь би эргэлзэхгүй байна. Хүн төрсний эцэст үхэх нь үнэн. Тиймээс тэр үхлээс ер айгаагүй. Харин тун өөдрөг үзэлтэй байсан тул эцсийн мөч хүртлээ хүн төрөлхтнийг зовоож байгаа хорт хавдар гэх аймшигт өвчнийг ялчихлаа гэж бодож байсан болов уу.

-Та түүний хамгийн дурсамжтай мөчүүдийг хуваалцаж чадсан байх. 40 гаруй удаа ярилцлага хийсэн. Таны номыг уншиж дуусахад хамгийн түрүүнд “Стив Жобс түүнд таалагдсан болов уу” гэх бодол төрсөн.

-Таалагдсан.

-Тэр тийм хайр татмаар хүн гэж үү?

-Тэр итгэл даахуйц бас бусдын хайр хүндэтгэлийг хүлээж чаддаг хүн. Түүнтэй анх уулзахад эмээх сэтгэгдэл төрдөг. Учир нь тэр зоогийн газарт, зочид буудалд гээд олон нийтийн газарт явж байсан ч хамаагүй харилцагчийнхаа тэнэг үйлдэл, яриаг тэр дор нь шүүмжилж орхидог. Тэгэхдээ бүр “Би тантай санал нийлэхгүй байна” гэхийн оронд “Миний сонсож байсан хамгийн тэнэг, бүтэлгүй санаа байна” хэмээн чангаар хэлдэг юм.

-Шүүмжлэл хоёр янз байдаг шүү дээ. Тэгэхээр тэр эелдэг биш, бүдүүлгээр шүүмжилдэг байж. Тэгээд яаж бусдын хайр хүндэтгэлийг хүлээдэг юм бол?

-Таны таашаахгүй ааш араншин түүнд цөөнгүй бий л дээ. Гэхдээ түүнтэй удаан ярилцвал тойруулж, бөөрөнхийлөхгүй оновчтой байдлыг илүүд үздэг гэдгийг нь ойлгох болно. Миний бодлоор хүмүүсийг эелдгээр шүүмжилснээр олон найз нөхөдтэй болохоос өөр ашиг тус өгөхгүй. Ийм удирдагч хэзээ ч авьяастнуудыг олж нээхгүй. Гэхдээ тэр хатуу ширүүн үгтэй ч болхи бүдүүлэг хүн биш. Урлагийн гайхалтай мэдрэмжтэй. Пикассо, Боб Дюланыг бишрэгч. Түүнд төгс байх хүчийг урлагийн мэдрэмж нь өгдөг. Бизнесийн хатуу чанд байдлаа урлагийн романтик мэдрэмжээр зөөллөж, өөрийг өө тэнцвэржүүлдэг байсан юм.

-Номын тань нүүрний зургийг тэр өөрөө сонгосон уу?

-Би шийдвэр гаргасан. Тэр нэг удаа “Би номын чинь ажилд ер оролцохгүй. Унших ч үгүй” гэж хэлсэн юм. Хэвлэлийн компанийн ажилтан энэ зургийг сонгосон юм.

-Надад их таалагдсан шүү. Яг л Стивийн бүтээлүүдийн нэг шиг санагдсан.

-“Apple”-ийн бүтээгдэхүүн шиг.

-Энгийн, цэвэрхэн атлаа гайхалтай сайхан. Таны номноос Стивийг өргөмөл бас төрсөн эцэг эхээ хайдаг байсан гэдгийг олж уншсан. Энэ талаар яриач.

-Тэр намайг хөршүүдтэйгээ танилцуулахаар бага насаа өнгөрүүлсэн байшиндаа аваачиж билээ. Тэр үед энэ талаар дурссан. Түүнийг зургаа, долоо орчим настай байхад хөрш байсан Лиза Макмуюллер өргөмөл гэдгийг нь хэлсэн гэдэг. Тэр үгийг сонсмогцоо л тэр байшин руугаа буцаад гүйсэн гэсэн. Гэртээ ирээд аав, ээжээ хараад өөрийн эрхгүй уйлсан байна. Тэднээс “Намайг өргөж авсан юм уу” хэмээн асуухад нь Пол, Клара нар “Үгүй дээ. Бид чамайг олон арван хүүхдээс сонгож авсан юм. Чи бол онцгой хүүхэд” гэж хариулж л дээ. Тэр бага байхдаа өргөмөл гэдэгтээ шаналдаг байсан. Өргөмөл гэдэг эцэг эх нь түүнийг голсон гэсэн үг гэж боддог байж л дээ. Тиймээс ч сэтгэлд нь нэг орон зай хоосрох шиг санагдаж, би энд байх ёстой хүн мөн үү гэх бодол толгойг нь ээрдэг байж. Тэр бүр коллежийнхоо найзуудад, “Apple”-ийг байгуулаад удаагүй байхдаа хамт олондоо “Надад нэг зүйл үгүйлэгдээд байх шиг санагддаг юм” гэж ярьдаг байсан юм билээ. Эцэст нь тэр төрсөн ээжийгээ хайхаар шийдсэн.

-Тэгээд ээжийгээ олсон гэж бичсэн байсан.

-Нэлээн удаан хайсан боловч эрэл нь төдийлэн амжилт олоогүй тул тэрбээр мөрдөгч хөлсөлсөн. Энэ үеэр төрсний гэрчилгээн дээр нь бичсэн эх баригч эмчийн нэр санаанд орж түүн рүү утасдсан байгаа юм. Харин эмч түүнд “Миний баримтууд бүгд устсан. Тиймээс ээж тань чухам хэн болохыг би хэлж чадахгүй нь” гэж хариулсан гэдэг. Гэхдээ тэр нь худал байж. Тэр оройдоо л “Намайг нас барсны дараа Стив Жобст хүргээрэй” гэсэн хаягтай захидал бичсэн байна. Удалгүй эмч нас барж, захидал Стивт ирсэн байна. Захидлын дагуу Стив ээжтэйгээ уулзаж, охин дүүтэй болсноо ч мэдсэн.

-Гайхалтай. Харин аав нь хэрхэн хүлээж авсан бол?

-Аавыгаа хайхаар эхлээд дүүтэйгээ уулзсан гэдэг. Дүү нь яг л Стив шиг уран бүтээлч байсан нь түүнийг багагүй баярлуулсан. Гэхдээ дүү нь аавтайгаа уулзахыг тийм ч их хүсэхгүй байсан гэсэн. Гэхдээ Сирид төрж, Уисконсиний их сургуулийг дүүргэж, Калифорни руу нүүсэн гэдгийг нь ч хэлжээ. Тэднийг хайсаар очиход аав нь Сакраментод кофены газар ажиллуулж байж. Монаг аавтайгаа уулзуулахаар явуулахдаа Стив өөрийнхөө тухай битгий хэлээрэй гэж захисан байна. Тэр өөрийг нь бас ээжийг нь орхиод явсан хүнтэй уулзахыг хүсээгүй.

-Гэхдээ Стив ч гэсэн найз охиноо хөл хүнд болсных нь дараа орхиод явсан биз дээ.

-Тэр үед тэрбээр 23 настай байсан. Аав нь ч бас 23 настай байхдаа тэднийг орхисон байдаг.

-Аавынхаа хийсэн үйлдлийг давтсан байх нь.

-Тийм ээ. Би энэ тухай түүнээс асуухад “Сонин юм. Ингэж давхцах гэж байдаг аа гэж бодогдож билээ” гэж хариулсан. Гэхдээ ааваасаа ялгаатай нь тэр охиныхоо өмнө хариуцлага хүлээж чадсан.

-10 жилийн дараа биз дээ?

-Эцэг тогтоох шинжилгээний хариу гарсны дараа. Хэдийгээр Стив түүнтэй тийм ч ойр дотно байж чадаагүй ч 10 жилийн хугацаанд охин нь их сайн төлөвшсөн байсан. Ахлах сургуульд байхдаа тэр аавтайгаа хамт амьдарч байсан.

О.УНДАРМАА

Тэр амьд асансан бол энэ сарын эхээр 80 нас зооглох байв. Түүнийг монголчууд бид ядаж нэг бүтээлээр нь их сайн мэднэ. “Штирлиц” гэхээр л хэний тухай, юуны тухай хэлэх гээд буйг гадарлана. Миний цухас өгүүлэх гээд байгаа хүнийг “Штирлицийн эцэг” гэдэг юм. “Хаврын 17 учрал” гэдэг номыг ч бид эх хэл дээрээ уншсан, киног ч хэд дахин үзсэн. Зохиогч нь Юлиан Семёнов шүү дээ. Юлиан Семёнов өнгөрсөн зууны 50-иад оны дундур “Огонёк” сэтгүүлийн олон улсын мэдээллийн хэлтсээр анх удаа орж ирж гэнэ. Хожим нь Семёновын үй зайгүй найз нь болсон Оросын нэрт нийтлэлч, зохиолч Генрих Боровик тэр үед тус сэтгүүлд хоёр жил ажиллачихсан хэрдээ л туршлагатай, бас юу нийтэлж болох, юуг болохгүйг мэдэхтэйгээ болсон байж. Хэн ч үл мэдэх нүдэнд дулаахан залуу өөрийн бичсэн бэсрэг тэмдэглэлийг авчирч өгсөн нь Семёнов байв.

Ираны хааны гэр бүлийн нэгэн гишүүний Зөвлөлт Холбоот Улсад хийсэн айлчлалын тухай тэр сонирхолтой, яггүй ухаалаг, тэгсэн хэрнээ тухайн үеийн хэмжүүрээр бол тогтсон арга барилд авталгүй чөлөөтэй гэмээр бичсэн байжээ. Зөвлөлт, Оросын сэтгүүл зүйд тод од болсон хоёр хүн ийн анх нүүр учирчээ. Тэд бас хоёул сайн зохиолч байв. Эхний уулзалтаараа л биенийхээ анхаарлыг татсан байна. Юлиан их наргианч, хошин шогийн ер бусын мэдрэмжтэй, этгээд сонин сэтгэлгээтэй нэгэн байв гэнэ. Тэгсэн энэ хоёр хүний гэр нь Москвагийн Кутузовын гудамжинд ойролцоо байсан юмсанж. Семёновын эцэг Семён Ляндерс нь Николай Бухариныг “Известия” сонины эрхлэгч байхад туслахаар нь удаан хугацаанд ажилласан хүн байснаас баривчлагдаж байжээ. Зөвлөлт засаг Бухариныг буудан хороогоод туслахыг нь шоронд хийчихжээ. Тэр үед Юлька (Сем ёнов) бараг нялх амьтан байсан ч хэдийнэ “ард түмний дайсны” хүү болох нь тэр. Сталиныг нас бартал тэрбээр ийм хочтой явав.

1956 онд болсон ЗХУКНын ХХ их хурал дээр Никита Хрущевийн тавьсан илтгэл тэр цаг үеийн орос хүмүүст онцгой сэтгэгдэл төрүүлсэн гэдэг. Ямар ч гэмгүй хүмүүсийг буудан алж, ер нь л ажил хэрэг ерөнхийдөө зөв биш голдирлоор яваад байгааг хүмүүс мэддэг л байв. Харин ленинизмийн үзэлд Сталин хязгааргүй сүсэлдэг гэдэгт эргэлздэггүй байлаа. Гэтэл Сталиныг нь гэнэт гэмт хэрэгтэн гэсэн нь үүлгүй байхад аянга цахилах лугаа юм болов. Юлиан Семёновт нөхөд олны зэрэгцээ ялангуяа зохиолчдын дунд түүний дайсныг тоолох аргагүй байсан гэж Генрих Боровик бичсэн байдаг. Семёновыг адал явдалт романаа бичиж суухад түүн шиг юм бүтээж чадахгүй, авьяас, чадвар муутай нөхдийнх нь зарим нь түүнийг Зохиолчдын эвлэлд элсүүлэхгүй байх, хожим нь Зохиолчдын эвлэлээс хөөх тухай асуудлыг сэдэж тавьсан хорон үгтэй ховын захидал дээш нь бичихээс өөр арга мэх олохгүй бэдэрч явсан байдаг. Гэлээ ч 1960 онд Юлиан Семёнов Зөвлөлтийн зохиолчдын эвлэлийн эгнээнд оров.

Энэ байгууллагын нэр хүндтэй гишүүн нь байж чадсан юм. Тэрбээр бүтээлээ нийтлэл, уран зохиолын уулзвар дээр чадмаг хийдэг байлаа. Сэтгүүлч, зохиолчийн гайхалтай хослол түүний бүтээлээс харагддаг байв. Генрих Боровик ч Юлиан Семёновт бүтээлчээр атаархдаг байсан гэдэг. Кубын тухай “Дүрэлзсэн тив” зэрэг хэд хэдэн кино хамтарч хийсэн баримтат киноны нэрт мастер Роман Кармений хичээл зүтгэлээр Боровик зохиолчдын зусдаг газарт байртай болж л дээ. Дараа нь Юлианыгаа ч ятгасаар байгаад энд авчирч, тэд хотод төдийг үй “хөдөө” ч хөрш байх болсон байна. Юлиан бичих ажлаа өглөө их эрт хийдэг хүн байв. Нэг удаа Боровик сайхан зүүдлээд л ид унтаж байтал Юлианы бичгийн машины дуу пулемётоор шүрших мэт тачигнаад явчихав гэнэ. Цаг харвал 06.00. Боровик тэр дороо босож хувцаслаад би ч бас ажлаа өдийд хийж байдаг юм гэж мэдүүлэх санаатай цонхоо дэлгэж орхитол тоншуул мод “балбаж” байх нь тэр. Бичгийн машин цохихтой эгээ нэг дуутай байсан аж. Үүнийг сүүлд нь Юлианд ярьж хоёул элгээ хөштөл инээлдсэн гэдэг.

Генрих Боровик АПН агентлаг хийгээд “Литературная газета” сонины сурвалжлагчаар ажиллахаар 1966 онд гэр бүлийн хамт Америкт очжээ. Юлиан эх орондоо бүтээлээ туурвисаар ид нэрд гардаг дээрээ тулаад, “Хаврын 17 учрал” кино нь дэлгэцнээ гарч толгой эргэм амжилт олж байв. Штирлиц, Мюллер, Шлаг ламтан, холбоочин эмэгтэй Кэт… гэх нэрс олон зуун сая хүний амнаас салахаа больж байлаа. Гэтэл уг киног бүтээлцсэн, тоглосон бүх хүн төрийн хишиг хүртэхэд зохиогч нь ганцаар хоосон хоцров. Шагнагдаагүйдээ Юлиан юм бодсонгүй, харин шударга бус хандлагад хачин их харамссан байна. Нөгөө атаархагчдын урт хушуу л Брежневийн хүрээлэлд нэвтэрч чадсан хэрэг байх даа. 1980-аад оны дунд үеэс ЗХУ-д гайхалтай өөрчлөлт бий болж, уран бүтээлчдэд шинэ таатай боломж олдлоо. Ийм нөхцөлд Семёнов шинэ сонин гаргахаар шийдлээ.

Сонинд нь орлогч эрхлэгч хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ ажилд Артём Боровикийг сонгов. Тэр үед Артём нэгэнт нэртэй сэтгүүлч болсон, түүний бичсэн ном, хийсэн телевизийн нэвтрүүлгүүд нь дэлхийд танил болж байлаа. Афганистан дахь дайны үнэн байдлыг өгүүлсэн “Нууцалсан дайн” гэдэг ном нь энэ үйл явдал зөв алхам байсан гэдэгт эргэлзээ төрүүлээд зогсоогүй түүнийг утга учиргүй болохыг нь хүмүүст хэлж өгсөн байлаа. Юлианы саналаас Артём татгалзсангүй. Энэ хоёр хүн чухам гар нийлж байв. Артём бол Генрих Боровикийн хүү юм. Хоёрхон жил болоход тэдний “Совершенно секретно” сониныг захиалан уншигчдын тоо нэг зуун мянгаас хоёр сая болтол нэмэгдсэн юм. Туйлын харамсалтай нь тэдний хамтран ажиллах зам богино байжээ. 1991 оны зун тэд нэгэн чухал уулзалтад оролцохоор машинаар давхиж явтал Юлианы бие гэнэт муудаж, ухаан алджээ. Үүнээс хойш Юлиан Семёнов гурван жил амьд байсан ч ярьж чаддаггүй болсон аж.

Хүний хэлснийг ойлгож буй бололтой баяртай нь аргагүй толгой дохино, хэлж буйг нь зөвшөөрөхгүй бол толгойгоо сэгсэрнэ, заримдаа нулимс ч гаргана… Түүнийг цаг бусаар өөд болохыг Фидель Кастрогийн дотно эмэгтэй нь байсан испани үзмэрч зөгнөн хэлсэн гэцгээдэг. Тэр эмэгтэйтэй уулзсаны дараа Юлиан нэг л хачин болчихсон, авгай нь уйлаад байжээ. Судас нь гэмтсэнээс нас барна гэж үзмэрч эмэгтэй Юлианд хэлсэн аж. Тэр ч ёсоор болсон гэж Ольга охин нь дурссан байдаг. Юлиан өөрөө ч айхтар зөнч, ийм юманд итгэдэг хүн байжээ. Нэг удаа Юлиан өөрийн найз жүжигчин Василий Ливанов руу шөнө дөлөөр утасдаж нэг шил архи аваад хүрээд ир. Учир шалтгааныг нь уулзаад хэлье гэжээ. Тэгээд хоёул нанчидаа зооглож суухдаа Юлиан “Өглөө би Алс Дорнод руу нисэх ёстой. Миний суусан онгоц дэлбэрэхийг би мэдэж байна” гэж гэнэ. Тэгээд энэ дэмий яриагаа болиод архиа уусаар байгаад нисэх буудалд сүрхий согтуу ирцгээж. Тэнд бас буудлын ресторанд ууцгааж. Энэ явдал мань хоёр цагдаагийн газар хүргэгдсэнээр төгсөж. Тэгтэл Юлиан архинаас болж сууж чадаагүй тэр онгоц осолдсон аж.

Бүтээл туурвилаас нь үүдээд Юлиан Семёновыг Улсыг аюулаас хамгаалах хороо (УАХХ)-ны нууц ажилтан байсан гэсэн яриа байдаг байсан. Өөрөө бол “Би ганц ч өдөр тагнуулч байж үзээгүй” гэдэг байсан ч зохиолчийн бага охин Ольга нь “Аавыг УАХХтой хэлхээ холбоотой байсныг үгүйсгэх нь утгагүй хэрэг. Тэрбээр энэ байгууллагатай хамгийн өндөр дээд төвшинд харилцаатай байсан. 60-аад оны эцсээр аавын бүтээлүүдийг Юрий Владимирович Андропов их сонирхож, дэмжих болсон” гэсэн байдаг. Жилд 2-3 удаа, тэгэхдээ хөрөнгөтөн орнууд руу, намын гишүүн бус мөртөө Семёнов явдаг байсан нь Андроповын ивээлтэй холбоотой нь эргэлзээгүй. Хожим нь ОХУ-ын Ерөнхий сайд байсан Евгений Примаков Семёновын оюутан цагийн анд нөхөр байсан юм билээ. Нэгэнтээ хамт амарч байсан хүмүүстээ “Та нар хэнтэй хамт сууж байгаагаа мэдэж байна уу. Би бол УАХХ-ны хурандаа, Евгений Максимович генерал” гэж Семёнов хэлж байсан баримт байдаг.

Казахстаны нэрд гарсан яруу найрагч Олжас Сулейменовыг улс төрийн учир шалтгаанаар баривчлагдах гэж байхад нь Юлиан Семёнов жинхэнэ тагнуулчийн арга барилаар хандаж түүнийг зуслангийнхаа байранд нуугдуулж байсан гэсэн яриа бий. Зохиолч хүн гэрийн мухар сахиж суух ёсгүй гэж Юлиан үздэг байв. Өөрөө ч ёстой л бядан явагчийн амьдралтай байж. Тэрбээр тийм бишсэн бол Латин Америкт байсан нацистын хорих газраар орж, нацистын томоохон гэмт хэрэгтэн Отто Скорцени, 150 хүнийг, тэр дундаа еврей бүсгүйчүүд, хүүхдүүдийг устгах тухай шийдвэр гаргаж байсан аймшигт хүн Вольфтой уулзаж чадахгүй байсан биз ээ. Энд нэрийг нь хэдэнтээ дурдсан Генрих Боровикийн тухай эцэст нь хэдэн үг нэмье. Энэ хүн тэртээ 1969 онд манай эх оронд анх хөл тавьсан юм билээ. Тэр жилийн намар НьюЙоркоос ээлжийн амралтаараа Москвад ирээд байхдаа бид ч сайн мэддэг байсан нэрт зохиолч Константин Симонов руу нэгэнтээ утасдсан чинь “Монгол руу явах гэж байна” гэж гэнэ. Ийм боломжийг алдахыг Боровик хүссэнгүй. Тэгээд л Монголд ирж Халх голын дайнд ялсны 30 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцжээ.

Хоёр дахь удаагаа 1987 онд Монголд түүнийг ирэхэд “Залуучуудын үнэн” сонинд ажиллаж байсан миний бие уулзаж хэдэн үг солих завшаан тохиосон юм. Тэр үед Боровик гуай Зөвлөлтийн Энх тайвныг хамгаалах хорооны дарга байснаас социалист орнуудын ийм хороодын төлөөлөгчдийн Улаанбаатарт болсон уулзалтад оролцсон. Түүний бичсэн “БуэносАйрест хийсэн ярилцлага” гэдэг жүжгийг нь манай тайзнаа тоглосныг дуулгахад “Уран бүтээлч хүнд үүн шиг баяртай мэдээ яаж байх билээ” гэж байсан. Бас 1969 онд Монголд ирсэн тухайгаа эргэн дурсаж “Чойбалсан хотоос нэлээд хол Халх голын ойролцоо орших хөдөө нутгийн авсаархан, буйдхан ч гэмээр нэгэн суурингийн төвд хөдөлмөрчидтэй уулзаж билээ.

Хамт явсан монгол нөхдийн бидэнд хэлсэн шиг тийм хөлтэй уулзалт, уран зохиолын сайхан баяр яаж болоож дээ гэж би үнэнийг хэлэхэд дотроо чамлангуй байлаа. Гэтэл дэлхийн өндөр соёлтой гэгддэг өрнөдийн ямар ч оронд одоо хэр нь үзээгүйгээ энд үзсэн юм. Маш олон хүн цугларч, морь мал багширч, торгон дээл өмсөж бүсээ жавхайтал ороосон хөрслөг хүүхнүүд, чийрэг бадриун эрчүүд, сониуч зантай хөөрхөн хүүхдүүд, ихийг үзэж, олныг сонссон ахмад буурлууд цугласан байв. Монголчууд гэдэг юм бүхнийг дуулж мэдэх гэсэн их хүсэлтэй, өндөр соёлтой, ширгэшгүй авьяас билигтэй хүмүүс болохыг би яс махандаа хүртэл мэдэрч, дээрх бодлоосоо туйлгүй ичсэнсэн гэж билээ.

И.РЭНЧИНХАНД

“Өдрийн сонин”-ы Ерөнхий эрхлэгчийн зөвлөх, нийтлэлч Жамбалын Гангаатай ярилцлаа.

-Хэдхэн хоногийн өмнө та Монголын сэт­­гүүлзүйн дээд шаг­нал болох “Бал­дорж шаг­нал”-ын эзэн боллоо. Яриагаа эн­дээс эхэлнэ дээ?

-Уралдаанд орол­цох гээд юм бичээд бай­сан юм биш л дээ. Ерөө­сөө л өөрийнхөө үндсэн ажлыг хийгээд явж байна. Түү­нээс саяхан нэг том наа­дам болоод, тэр өдөр ми­ний од гийгээд, юунд ч ялагдахаа байгаад, үнд­сэн­дээ төрийн наадмын түрүү бөх шиг гэнэт цоор­чихсон юм байхгүй.

“Балдорж сан”-гийн шал­га­руу­лалт бүтэн жил үргэл­жилдэг. Магад­гүй гурван жил ч үргэлжилж байгаа юм билүү. Тухайн хугацаанд “Энэ нөхөр л нэг гайгүй бичээд байна шүү” гэж шүүгчдийн зөвлөл ерөн­хийд нь багцаалж бай­гаад шалга­руулсан болов уу. Шагнал эзнээ олсон, олоогүй янз бүр л байдаг. Нобелийн шагнал ч эзнээ олохгүй үе бий. Магадгүй би эрт орой хэзээ нэгэн цагт уг шагналыг авах л байсан байх. Ямар ч байсан гурав дахь жилдээ болж буй шалгаруу­лалтад нь магнайлж Гран-при хүртлээ. Маш их баярлаж байна. Үүн шиг үнэ цэнэтэй шагнал би бараг авч байгаагүй юм билээ.

-Та чинь “Оны шилдэг сэт­гүүлч”-ээр олон л шалгарсан даа. “Өдрийн сонин”-ыхоо шил­дэг ч болдог, Монголын сэт­гүүлч­дийн шилдэг ч болдог хүн дээ?

-Тийм л дээ. “Балдорж шагнал”-ын нэр хүнд, үнэ цэнэ их өндөр учир зориуд ингэж хэлж байна. Нийг­мийн бусад салбарт ажилладаг хүмүүс энэ байтугай өндөр шагна­лыг их амархан авчихдаг юм билээ. Түүний дэргэд уг шаг­нал бага санагдаж болох юм.

-Нийгмийн бусад салба­рууд сэтгүүлзүйгээс чухал болоод л тэр юм болов уу?

-Амьдрал их өөрчлөгдөж байна даа. Удахгүй хөгжлөө дагаад олон хүн бөх барил­дах, хүрз барих зэрэг хүчний ажлаар хоолоо олж идэхээ болих байх. Цөмөөрөө л оюун­лаг хөдөлмөрийг эрхлэх гэх болж. Тэр нь зөв шүү дээ. Бид угаа­саа л тариачин бай­гаа­гүй. Нэг бол ноён, эсвэл лам болцгоодог удам уламж­лалтай. Боолын хөдөлмөр эрхлэх дуртай хүн бараг байдаггүй. Хуучин гурван хүний нэг нь дарга байсан бол одоо гурвуулаа босс болчихоод байна. Болж л байна шүү дээ.

-Шагнал авсан бүтээ­лүү­дийн тань талаар со­нирхох гэсэн юм. “Хялганат талын цагаан зээр хар цээр биш ээ”, “Цагаан сарын үеэр л юм даг” нийтлэлүүд тань шүүгчдээс их өндөр үнэлгээ авсан. Мэргэж­лийн өндөр түв­шинд би­чигдсэн хэмээн өнөө­гийн сэтгүүлзүйн лууга­рууд нэгэн дуугаар хү­лээн зөвшөөрч байсан даа?

-Тэгж үнэлж байгаа бол сайн л байна. Гол нь уншиг­чид шүү. Манай­хан хэн нэгэнд захиалж, зориулж бичээд байх юм. Би тэгдэг­гүй. Би ардчилсан үзэлтэй. Угаа­саа хуучин нийгмийн үед ч тийм л байсан. Олон түмэнд ийм юм бич­вэл хэрэгтэй байх гэсэн малгайн дор бүх бичлэг минь хөвөрдөг дөө.

-Таны нийтлэл, аян замын тэмдэглэлүүд үнэхээр өөр бай­даг. Харин нэг зүйлийг онцолж асуу­хад, танин мэдэ­хүйн материалууд чинь олны анхаар­лыг ихээ­хэн татдаг. Ямар сайн­даа зохиолч Д.Урианхай “Танай Гангаа матема­тикийн мундаг багш бай­сан уу” гэж асууж бай­хав дээ. Хүмүүст тэгж л ойлгог­дохоор мэргэж­лийн түвшинд бичдэг?

-Өнөөдөр бид амьдра­лынхаа ихэнх хугацааг сурч боловсроход зориулж байна. Тэгэхээс ч аргагүй. Дээхэн үед бол дөрвөн аргын тоо сурчих л юм бол “Одоо миний хүү боллоо доо, сургуулиасаа гарчих” гэдэг байв. Энэ нийгэмд энгийн нэг ажил эрхэлье гэсэн хүн гуч нэлээн гартлаа сурах ёстой болоод бай­гаа. Дээр нь хэлтэй устай байх, жолооны курст сурал­цах, компью­тер бүрэн эзэмш­сэн байх гээд олон зүйл шаардагдана. Гэтэл манай залуус хорь жаахан гаран­гуутаа ажил амьдралын сал­барт, бүр онигоотой нь 25 нас хүрэхтэй үгүйтэй улс төрд хүч үзэх гээд байдаг. Сурсан мэдсэнээрээ дулимаг байж амьдралд шууд л хөл тавиад байна шүү дээ. Үүнийг юуны учир өгүүлэв гэхээр миний бие мэдэх ёстой зүйлээ бү­рэн мэдэж, сурч боловсорсны дараа сэтгүүлзүйд хөл тавь­сан.

-Тэгэхээр аль ч чиг­лэ­лээр бичих чадвартай гэдгээ хэлээд байна аа даа?

-Тэгэх гээд байгаа ухаан­тай. Сүүлийн жишээ гэхэд манай сонины өчигдрийн дугаарт цэрэг армийн тухай миний нэг материал гарав даа. Түүнийг уншчихаад хүмүүс, ялангуяа цэргийнхэн армийн тухай мэдлэгийг минь гайхаад байдаг. Би чинь армид гурван жил алба хаа­сан хүн. Би дөч гартлаа амьд­рал дундуур явж туршлага мэдлэг цуглуулсан.

-”Өдрийн сонин”-д цув­ралаар хэвлэгдсэн да­руй­даа шуугиан тарьж байсан аян замын тэм­дэг­лэлүүд болох Түвд, Буриад, Халимагийн тухай, за тэгээд Алтайн цаад говь, Алтайгаас Хянган хүртэл гээд олон нийт­лэл дээр чинь тог­тож яримаар байна. Тэр бүгдийг ярина гэвэл ба­рагдахгүй. Сонирхоход, анх та хаашаа явж ирээд тэмдэглэл бичиж бай­сан бол?

-Эрээний тухай бичиж байсан юм байна. “Элээтэл бичсэн Эрээ­ний тухай” гэж гарчиглаад бичиж байв. Эрээн рүү бүгд л явдаг. Хаа холын малчин хүртэл очоод үзчих­сэн л газар. Сэтгүүлчид бол үнэ­хээр элээтэл явж, явах бүртээ бичиж байсан. Гэхдээ би тэрхүү тэмдэглэлийг унш­сан хэн бүхэн Эрээн рүү эргээд очтол нь бичиж байсан юм даа. Хүмүүсийн анзаа­раагүй зүйл зөндөө л байдаг байх­гүй юу. Ингэхэд аян за­мын тэмдэг­лэлтэй холбог­дуулж өөрийнхөө саналыг хэлье л дээ. Хүмүүс аялна гэхээр хамгийн түрүүнд өөрийгөө зугаацуулахаа л боддог. Өөрөө л гоё байх, жаргалтай байх гээд байдаг. Тэгээд аяллаас буцаж ирээд телевизийнхэн ч бай, сони­ны­хон ч өөрийгөө л бичээд байдаг. “Би тийм гоё зүйл нүдээр үзлээ. Мөн азтай хүн юм аа, та бүхэн үзсэн ч болоо­­сой” гээд шогш­роод байдаг. Би нэг их олон түмнээ боддогтоо биш зугаа цэнгэл, гоё сайхан гэх бүгдийг хойш тавиад ийм ийм зүйлийг хүмүүст хэлж өгье гэх сэтгэ­лээр бичдэг. Бусдын төлөө гэсэн сэтгэл л надад байдаг учир аян замын тэмдэглэлүүд маань уншууртай, бусдаас өөр болдог хэрэг. Түүнээс би бусад шиг хар амиа бодож, гэр орондоо эд материал цуглуулж, аль эсвэл сэтгэ­лийн хөөрлөөр аливааг даган намирч, өдөр шөнөгүй архи­даж байгаад ирдэг бол юугаа бичих билээ.

-Ц.Элбэгдорж Ерөнхий­лөгч хаашаа л явна, манайхаас та “ногоон гэрлээр” явдаг. Таныг хамт явна шүү гэдэг нь мэдээж. Төрийн тэргүүн гэлтгүй ямар ч хүмүүст “Гангааг л аваад яв­чих­бал ажил маань үр дүн­тэй болно” гэх ойлголт байдаг шиг. Үүнд өөрөө ямар ха­риулт өгөх вэ?

-Хүмүүс тэгж боддог ч юм уу, үгүй ч юм уу би сайн мэдэх­гүй юм. Ер нь тэгээд хамт явъя гэсний зоргоор яваад байдаг­гүй. Яахав, төрийн тэргүүн ч байна уу, энгийн нэг эрдэм­тэн ч байна уу намайг эхлээд хүн гэдгээр нь хардаг байх. Би аливаа хүнийг тэгтлээ элд­вээр хэлээд байдаггүй, бодит амьдрал дээр хүнтэй ч олиг­тойхон хэрэлдэж чаддаггүй товариш шүү дээ. Манай авгай миний зөв ч байсан, буруу ч байсан хэрүүл хийхэд намайг хэдий­нэ таг болго­чихоод кайф­тайхан сууж бай­даг (инээв). Юманд тэгтлээ хөл алдаад байдаггүй, гом­дож гутраад байдаггүй тийм нэг монгол эр хүний сайхан чанар надад бий. Энэ маань ч нийтлэл, тэмдэглэлд минь нөлөөлдөг байх.

Өнөөдөр манай золиг­нууд яаж байна. Дургүй хүргэ­сэн нэгнээ учиргүй муулдаг. Жаахан баярла­хаараа хөлөө хугалчихаа алдан хөөрч давхиад байдаг. Юмыг бай­гаа чигээр нь хэлдэггүй л байхгүй юу. Энэ бүхнээс на­майг багийн бүрэлдэхүүндээ багтаах сонирхол хүмүүст байдаг болов уу. Түүнээс тэд магтан дуулагчаар л дутав гэж. Н.Энхбаярыг би дагаад явж л байсан. Тухайн үед манай сонин мань хүнийг авч өгдөг л байсан ш дээ. Би өөрт нь шударга хэлдэг байсан. “Би шүүмжлэх зүйл бай­вал таныг ч шүүмжилнэ шүү дээ, дарга минь. Ер нь намайг авч явах хэрэг байна уу даа” гэж. Үнэн сэтгэлээсээ ингэж хэлэхэд ямар ч хүнд сайхан санагддаг юм билээ л дээ.

-Санамсаргүй хийсэн алдаа түүнээс үүдсэн сургамж хүнд мар­тагд­даггүй. Танд тийм зүйл байна уу. Алдаж байсан фак­талж байсан дур­самжуудаасаа хуваал­цах­гүй юу. Яриа маань нэг л албаны маягтай болоод байх шиг санаг­дах юм. Уран бүтээл­чидтэй уулзахдаа бит­гий ажил ярьж байгаач, хү­мүүст сонин санаг­дах, сонирхолтой энгийн зүйл ярилцаж байгаач гэж өглөөний хурал дээр та “дон­годдог”. Гэтэл та бид хоёрын яриа…?

-Өөрийн тань асуултад л би хариулж байгаа шүү дээ. Тиймээс яриа албан болно уу, энгийн байна уу надад ха­маа­гүй ээ. Асуултад чинь одоо хариулъя. Надад сүрхий алдаад л, фактлаад байсан зүйл ховор. Миний бие арван найман наснаасаа эхлээд улсын ажил хийсэн. Өнөөд­рийг хүртэл бараг амралтгүй ажиллаж байна. Юмыг ха­риуц­лагатай хийгээд сурчих­сан хэрэг. Сэтгүүлзүйн сал­барт хөл тавьж байхад надад бэрхшээлтэй зүйл байгаагүй. Би өмнө нь бэлт­гэгдсэн сэтгүүлч шиг шууд л бичээд эхэлсэн. Ухаандаа, үзэл сурт­лын номлолд огт автаагүй. Биеийн тамирын багш мэргэ­жилтэй учир марксизм, лени­низм заалгаагүй. Социализ­мын тогоонд чанагдаж байх үедээ үзэл суртал, нам улс төрийн ажил эрхэлж байсан­гүй. Сэхээтнүүдийн хамгийн хол салбар болох спортын хүн шүү дээ. Тиймээс зах зээлийн нийгэмд бэлт­гэгд­чихсэн сэтгүүлч байсан. Дээр нь бичгийн удам нөлөөл­сөн байх аа.

-Бичгийн удмын нөлөө бай­сан нь тодорхой. Таны төрсөн ах Жам­балын Мягмарсүрэн “Ар­дын эрх” сонины Ерөн­хий эрх­лэгч бай­сан. Дараа нь “Өдрийн сонин”-г байгуулсан. Мон­голын лидер сэт­гүүлчдийн түүчээ бол­сон нэгэн. Мөн манай нэртэй зохиолчдын нэг. Орлогч эрхлэгч Жам­балын Сандагдоржийг ч зангарагтай бичдэгийг уншигчид мэднэ дээ?

-Үнэхээр миний бие бич­гийн олон жилийн удамтай. Уугиж буй арц шиг сайхан хөрс суурь байна. Энэ мэт есөн шид нь бүрдсэн амьтан сэтгүүлзүйд хөл тавьж байлаа. Хуучин нийгмийн хоцрогд­сон хэдэн сэтгүүлчийг тордож байхын оронд дүүгээ сэтгүүлч болговол дээр юм байна гэдгийг Ж.Мягмарсүрэн ах гярхай анзаар­сан байгаа юм. Тэгээд надаар юм бичүүлсэн. Би ч өөрийнх нь бодож байсан шиг бичсэн шиг байгаа юм. Харь гаригаас хүн авч ирээд бичүүлсэн мэт тэс өөр өнцгөөс өөр зүйл бичсэн хэрэг. Тэр нь үзэл суртлын сонин хэвлэл, албаны үг ярианаас уйдсан уншигчдад яг таарсан байгаа юм. Тийм учраас надад ямар ч алдаа байгаагүй.

Сэтгүүлзүйн дээд шагнал авлаа. Үнэхээр миний үе эхэлчих­лээ. Шинэ сэтгүүлзүй гэдэг чинь одоо л өнгө төрхөө олж байна. Уншигчдад чин үнэнийг хэлдэг, энгийн бич­дэгээрээ би бусдаасаа ялгарч байгаа. Дээр нь нургисан сайхан, инээмсэглэ­сэн мэт монгол үгнүүд олж бичлэгтээ шигтгэхийг эрмэлз­дэг маань уншигчдад таа­лагд­даг байх аа. Уянга, хөг оруулж байгаа нь энэ гээд манайхан чинь Өвөрхангайн Уянгын эрээн гэр шиг хээ угалз оруулаад өгөх юм уу, бүр хоцрогдсон үгнүүд хэрэг­лэх нь бий. Тэр нь уг нийтлэл, тэмдэглэлийнхээ үнэ цэнийг бууруулчихдаг. Сайхан үгтэй, үг нь оновчтой, ид шидийн гэмээр нийтлэл уншсан хүнд ер бусын энерги өгдөг. Сэтгэлийн цэнгэл эдлүүлдэг. Ийм л учиртай.

-Та их олон хүнтэй нө­хөр­­лөдөг. Гэхдээ тэ­дэн­­тэй бүр лав нөхөр­лөж байна уу, үгүй юу гэдэг эргэлзээтэй…?

-Манай “Өдрийн сонин” цаанаа эрх ашгийн зөрчил­гүй. Гэтэл сони­ныг удирдаж байгаа хүмүүс нь эрх ашгийн зөрчилтэй болохоор нэг тал руу мурийгаад байдаг. Би хүмүүстэй дотно нөхөрлөхийг бод­дог. Ер нь ч хүнтэй их амархан танилцаж, ойлголц­чихдог зантай. Харин намайг ах нар маань бод­логоор хүнтэй дотно нөхөрлүүл­дэг­гүй. Учир нь эр хүний жудаг заагаад тэднийг би шүүм­жилж, дутагдлыг нь хэлж чадахаа байчих­на. Бусад хүмүүс бүгд миний найз бол­чих юм бол би чинь юугаа бичих билээ. Тэгсгээд сони­ноо хаасан дээр биз дээ. Уншигчид ч хэн нэгнийг маг­таад унавал авлига авчихаж гээд элдвээр зүхээд унана.

-Ингэхэд сонин ямар хэрэгтэй талаар бодлыг тань сонсъё?

-Бичих ярих ур чадвар бүх салбарт чухал болчихлоо. Өнөө­дөр манай бүх ажил энэн дээр тогтох нь. Бас бид шал өөр Монгол хэллэгээр харилцан ойлголцох хөгж­лийн шаардлага гарчихсан. Үүнд сэтгүүлзүй гол үүргийг гүйцэт­гэх нь гарцаагүй. Тэгээд ч сэтгүүл­чид нийгмийн түрүүнд бүхнийг олж харах үүрэг хүлээдэг. Нийгмээ тү­рүүлж харъя гэвэл сайн сонин, сайн сэтгүүлчийн материалыг унших хэрэгтэй. Би одоо тэр эрхээ эдлэх албан ёсны визээ авчихлаа гэж бодож байна. Харин хэр сайн үүргээ биелүүлэх эсэ­хийг цаашид бичих зүйлээс танигдах байх. “Балдорж сан”-гийн шагна­лыг дэмий хүнд өгчихөж гэж хэлүүлэх­гүйн төлөө толгойгоо ажил­луулах л болох нь дээ.

Ярилцсан Н.ГАНТУЛГА

-Та дээхнэ үед би ийм муухай төрөөс шагнал авахгүй гээд зөрүүдлэчихсэн гэдэг. Өнөөдөр үе тэнгийнхэн чинь бүгд л төрийн хайр хишиг хүртсэн нэр зүстэй уран бүтээлчид болжээ. Эргээд юу бодогдох юм?
-“Тэнгэрийн муухай арилдаг, хүний муухай арилдаггүй” гэсэн эртний үгтэй ч хүний муухайг нимгэрүүлэх гэж “их санаа” санаж, 40 гаруй жил элдэв ном зохиол эрээчлээ дээ. Нэмэр тус даанч алга. Би байтугай бурхан багш бараг гурван мянган жилийн тэртээгээс Христос, Богд хоёр гаруй мянган жилийн тэртээгээс ном сургуулиа айлдаж,номлогдсоор байгаа ч сургааль айлдвар нь хүн төрөлхтний язгуур огт дээшилсэнгүй. Төгс төгөлдөрт дөхөх нь бүү хэл, улам дордсоорл байна.

Монголын төрийн мөн чанарын хувьд ч ялгаагүй “муухай” нь арилах нь бүү хэл өчүүхэн ч нимгэрч өгөхгүй харин ч улам бохирдоод өмч хөрөнгө, ашиг сонирхлын “хорт хавдар”-аар өвчлөөд моргт очихынхоо наахна байна. Өнөөгийн Монголын төр нь хэдийнээ ард түмний төр байхаа болиод, хүн амын 4-5 хувийг эзэлж буй пүүс компанийн цөөн эздийн зарц нь төр болжээ. Энэ үнэнийг ганц би биш толгойтой бүгд мэдэж байгаа.

Би 1990 оноос хойшхи Монголын төрд алив шагналын тухайд нэг болзол тавьсан ухаантай. Юу гэвэл эх оронд минь траншейны нэг л хүүхэд байгаа цагт нэг л гуйлагчин хүн амьдарч байгаа цагт тийм олигггүй төрөөс ямар нэг алдар цол шагнал авахаас татгалзана гэсэн мэдэгдэл олон жил дараалан хийсэн юм. Өөрөөр хэлбэл эх орон ард түмний минь хувьд ийм гутамшигтай нөхцлийг алга болго гэсэн шаардлага тавьж болзол тулгаж байгаа ухаантай хэрэг. Тийм их санаа агуулсан хэрэг. Одоо траншейны хүүхдүүд алга болсон сураг дуулдана лээ. Үнэн худлааг сайн мэдэхгүй. Гэхдээ төр засаг маань сайн ажиллаад ард түмнийхээ ахуй амьдралыг баяжуулчихсандаа биш, хятадууд тэр хүүхдүүдийг цөмийг нь хулгайлж аваад “хүний наймаа”-гаар гадаадад зараад арилгачихсан юм гэнэ лээ. Цаана нь ард түмний минь амьдрал бахь байдгаараа ядуу зүдүү хэвээрээ үргэлжилээд, харин ч жилээс жилд тамтагггүй нэмэгдэж буй үнийн өсөлтийн дарамтаар улам хоосроод өнөөгийн байдлаар хүн амын бараг 80 хувь нь хоолтой хонох, хувцастай явах, үхлээс зугатах амьдралын баталгаагүй хүн шиг амьдрах найдвараа алдаад байна. Монголд хэрэгжиж буй зах зээл монголын ард түмний олонхид “цөөвөр чоно” шиг ааш авиртай хандаж байна. 1990 оны эхээр өөрсдийгөө “ардчилагчид” гэж “шохойдсон” хэсэг тэнэг залуус Монголын “босоо” амьдралтай байсан ард түмнийг “элгээр нь хэвтүүлнэ” гэж шүлсээ үсчүүлж байсан. Амандаа хүрснээс биш амьдрал ахуйд нь болоод нь болон сэтгэл оюунд нь гэгээ туссангүй шүү дээ. Үнэндээ ийм нөхцөлд миний хэмжээний, зиндааны зохиолч, яруу найрагч ийм төрийн алив шагнал, алдар гуншинд алгаа тосно гэдэг өөрийгөө болон уран бүтээлээ доромжилж байгаатай адил. Би тэгж үзсээр байгаа. Харин яах вэ, ард түмэн бүгдээрээ баян, сайхан болоод төр нь ухаантай сайн төрийн үүрэг гүйцэтгээд явчихвал зөв төрийн шагнал хүндэтгэлээс татгалзаад байх хэрэг юу байх вэ. Өгвөл аваад л баяр хөөрт автсан шиг амьдрахгүй юу. Бурхан минь. Төрөөс зөрүүдлэх шалтгаан нэгэнт үгүй болмогц утгагүй эсэргүүцэл, тэмцэл хийх нь угаасаа хэрэггүй болоод явчихна.
-Та тэгсэн хэрнээ төрийн шагналтай уран бүтээлчдээ энэ чинь төрийн хишиг хүртсэн хүн гээд сүрхий дээдэлж байгаа нь нэг бус удаа харагдсан?
-Төрийн шагнал хүртсэн шилдэг бүтээлийг нь хүндэтгэж байгаа юм. Тэр бүтээлүүдийг нь өөрийнхөө бүтээлүүдтэй жишээд ур чадвараараа минийхээс илүү, үгүй ядахад минийхтэй зэрэгцэж гэж үнэлэдэг сэтгэлээ илэрхийлж байгаа хэрэг л дээ.
-Энэ олон жил уран бүтээл туурвиад эргээд харахад чухам ямархан бодол төрж суух юм?
-Алдаанууд минь их тод харагддаг. Уран бүтээл ангич номч чанартай байх ёстой гэж ойлгож байлаа. Одоо бодоход алив бүтээл юуны өмнө аугаа хүнлэг энэ хорвоогийн амьтан амьгүй алиныг ч дотроо сэтгэлээр хайрлах үзэл бодол шингэсэн бурхнаас дутуугүй бурханлиг шинж чанартай байр ёстой юм шиг санагддаг болсон. Гагц уран зохиол ч бус ер бүх аймаг уран сайхны бүтээлд хамгийн гол юм ур чадварын өндөрлөг нь байдаг юм байна гэж ойлгож авав. Уран санаа хэлбэр, зохиомж, дүрслэл, философи нь ямагт шинэ соргог гүн болж өгвөл жигтэйхэн эгэл жирийн хэрнээ айхтар нууцлаг драмлаг байх ёстой юм байна.Би залуудаа бодохдоо зохиолч яруу найрагч хүн бусдаас хавьгүй илүү ухаантай мэдлэг боловсролтой бэрх амьтан байх ёстой гэж боддог байлаа. Бас л алдаа. Зохиолч яруу найрагч хүн бусдаас илүү гэгээрсэн сэрэхүй мэдрэхүй маш хүүхдэрхүү нарийн торгон зөн билиг нь их хөгжсөн тэнгэрийн хэл сонсохдоо сонор онгон зэрлэг амьтад шиг маш мэдрэмхий байгаллаг хөгжилтэй байвал зохих юм байна гэсэн бодолд автдаг болсон. Орчин үед алив уран бүтээл уран сайхны сэтгэлгээний тодорхой төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөхөөр шинэлэг философлог сэдэв агуулгын болон хэлбэр арга эрэл хайгуул хийсэн туршицтай байхгүй бол улс үндэснийхээ соёл урлагын түүхийг урагш хөгжүүлж чадахгүй нь дээ гэдэг бодол руу өөрийн эрхгүй яваад орчихлоо. Өөрийн сайндаа ч яваад орчихож байгаа юм биш, орчин үеийн дэлхийн сэтгэлгээний хурд шинэчлэл бүтээлийн зохиомжийн бодолт дүрслэх арга барилын постмодерн хувьсгал өнөөгийн хүн төрөлхтний даяаршлын ахуй амьдралын шинж болсноор аль ч улс орны уран бүтээлчдийг илт хандлагатай бодол руу “лантуудаад” оруулчихаж байна.
-Бид нийгмийн ороо бусгаа цагт амьдарч байна. Монголчууд бид ер нь хаашинхнаа яваад байна?
-Нилээн ороо бусгаа эдийн засгийн ядуурал бараг хүчирхийлэлийн шинж чанартай байгаа нь ердөө хоёрхон шалтгаантай юм. Нэгдүгээрт нийгмийн тогтолцоо буруу буюу мөн чанарын шударга бус хүний хүн чанарын эсрэг харилцаанд тулгуурласан. Хоёрдугаарт нийгмийн удирдлага буруу буюу ард олныхоо эсрэг ажиллагаатай. Өөрөөр хэлбэл хүн амын олонхийнхоо эсрэг үйл ажиллагаатай.Өөрөөр хэлбэл хүн амын олонхийн эрх ашгийг хамгаалсан бус зөвхөн хөрөнгөт цөөнхийн эрх ашигт үйлчилсэн үйл ажиллагаатай. Энэ хоёр үндсэн шалтгаанаар нийгмийн бодит амьдралд ч ихэвчлэн сөрөг үр дүн гарч байна. “Хаашаа яваад байна” гэдгийн хувьд дэлхий даяараа өнөөдөр нийгмийн хөгжил хаашаа чиглэж юу дагаж байна гэвэл мэдээллийн хүртээмж нягтрал хүн ам илүү төвлөрсөн дэд бүтцийн сүлжээ нягтрал ихтэй орон зай руу тэмүүлж байна. Энэ нь хэдийгээр бодит “фронт”-ын чанартай чанартай үйл явц байгаа ч миний харахад муухай прагматик, хүний амьдралын баялаг олон язгуурт утга агуулгыг асар явцууруулан хүлсэн, дан техник технологийн үйлчилгээнд захируулж боолчлуулсан харгис бүдүүлэг замнал харагдаад байдаг. Ахуй соёл эзэмшлээ гээд хүн илүү ухаантай, хүнлэг, гэгээн болсон нь бие биедээ илүү тусч өгөөмөр, илүү нарийн хурц сэргэг мэдэрхүй сэрэхүйтэй, зөн совинтой увидас билигтэй болсон нь, дотоод ертөнцийн хөгжлөөрөө илүү төгс төгөлдөр гоо сайхан гайхамшигтай болсон нь бурханаас байгалиас өгөгдсөн гүн нууцлаг мөн чанартаа бүрэн дүүрэн нэвтэрсэн нь түүнийг бүрэн дүүрэн эзэмшиж жинхэнэ “хувилгаан чадал”-аа үзүүлсэн нь дэлхий дээр хаа ч үгүй байна. Цаашдаа улам л буруудаж, улам л дордохоос биш, хүмүүс улам л дотоод мөн чанараа устгаж хохирохоос биш эгэл зөв, энх амгалан амьдралын замаасаа улам л төсөөрч, хувь хувиа хичээсэн бэртэгчин “адгуусад” болж мөхөхөөс бус дээд оюун ухаант төгс бурханлаг хөгжилтэй төрөлртөн болохгүй нь улам ил тодорхой болсоор байна. Ер нь өнөөгийн хүн төрөлхтний хөгжил сэтгэхүй, ойлголт үйл ажиллагаа гадагшаагаа л тэмтчээд байхаас дотогшоо яргаж шургаж төв рүү тэмүүлэх хүч гаргаж чадахгүй маш буруу чиглэл хандлагатай байна л даа. АНУ, Япон, Англи мэтийн техникийн орнууд мөдхөн хөгжлийн мухардалд орж дэлхийн хамаг зүдэг, хамгийн хортой хамгийн гайхамшигт бодит жишээ улс орнууд болж хувирах үйл явц хэзээ мөдгүй нь миний зөн сэрэхүйд мэдрэгдээд байна. Далимд нь өөрийн үзэл бодлоо ярихад нийгмийн хөгжлийн гол утга нь хүний дотоод хөгжил л байх ёстой юм. Ердөө л зөвхөн хүний оюун гэгээрэл ёс суртахууны хөгжил байгалийн хөгжилийг хүн тодорхойлж чадахгүй. Тодорхойлох арга, аргачлалыг шинжлэх ухаан олж чадахгүй. Энэ бол байгалийн байгалийн “бүтээгдэхүүн” хүн төрөлхтний хувьд ямар ч боломжгүй. Шумуул оготно олшрох нь байгалийн хөгжил юм уу, эсвэл мөхөл юм уу, цаг хугацааны алслалд аль нь байхыг шинжлэх ухаан хэлж чадахгүй. Цаг хугацааны багахан тодорхой хэрчимд орчин ахуйн тодорхой нөхцлийн хэмнэлд хортой юм уу, эсвэл ашигтай “үзэгдэл” болж байна уу гэдгийг л хэлж чадах төдий юм. Энэ нь хүний материаллаг хэрэглээний өсөлт, өсөлт дутагдлын хэмжээтэй харьцуулан тодорохойлсон дүгнэлт л болно. Маш харьцангуй дүгнэлт. Хүн байгалийн үнэмлэхүй учир утга бурханы төлөвлөгөөг мэдэх нь байтугай төсөөлж ч чадахгүй. Тэгэхээр байгалийн хөгжлийн үнэмлэхүй үнэн буюу төрх шинж нь хүн төрөлхтний танин мэдэхүйн чадварын боломж хил хязгаарын гадна үлдэхээр барахгүй хүн төрөлхтний оршин тогтнох хугацааны гадна үлдэх үзэгдэл юм. Бидэнд үл танин мэдэгдэх үл нээгдэх үйл явц гэсэн үг. Тийм урт удаан хугацааны үзэгдлийн үнэмлэхүй үнэнийг хүн төрөлхтний мэдлэг боловсрол шинжлэх ухааны ямар ч өндөр түвшиний хөгжил тодорхойлж чадахгүй. Гэлээ гээд яах вэ. Монголчууд бид үндэсний сэтгэлгээгээ бүтээлээ дэлхийд өрсөлдөх үйлдвэрлэлээ, хамгийн гол нь хүний хөгжлийг хангагч дотоод ертөнцийн бурханлаг хүчин зүйлсийг асар хурдацтай хөгжүүлэх л хэрэгтэй. Энэ хэрэгцээг өнөөгийн даяаршлын түрэмгий дайралтын нөхцөлд маш чухал. Яагаад гэхээр даяаршил гэдэг бол юуны өмнө техник технологийн дэвшлийн нэгдмэл хэрэглээ, бараа бүтээгдэхүүний ижил хэрэгцээгээр дамжин нэвтэрч буй амьдралын адил төстэй хэвшил бөгөөд загварчлал юм. Үйлдвэрлэл технологи өндөр хөгжсөн орнууд дэлхийн бүх улс үндэстнийг өөрийнхөө үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүний “хэрэглэгч” амьдралынхаа хэв загварын “дагалдагч” болгох алс хэтийн зорилготой энэ айхтар дэлхий даяарын үйл явцад бид их ухаалаг хандахгүй бол горьгүй шүү. Үйлдвэрлэл үйлчилгээндээ даяаршлын эерэг талыг барьж ашиглах хэрэгтэй. Харин үндэснийхээ ахуй ухамсар, уламжлал, хэл, соёл ёс заншлын эндомик |орь чанарт|загваруудыг нандигнан хадгалж үлдэх, бас орчин үеийн шаардлага, хэрэгцээтэй нийцүүлэн хөгжүүлж авч явах нь бидний амьдралын амин чухал зорилго байх ёстой. Мэдлэг мэргэжил боловсролоо эрс эрчимжүүлэх үйл явц дээр даяаршлын “давшилт”-ыг ашиглаж дэлхийтэй өрсөлдөх эрдэм оюуны бүх салбараар хийх сэтгэлгээний төвшинд хүрэх чиглэлээр даяаршлыг амьдралдаа ахуйжуулж нэвтрүүлбэл бидэнд хамаатай тоглолт болно. Эсрэг тохиолд бид Монголоо алдана. Эцэст нь “Хаашаа яваад байна” гэдэгт нэг санал нэмэхэд бид өнөөх “Хонгилын үзүүр дэх гэрэл”- рүүгээ л яваад байгаа улс. Хонгил нь их урт их харанхуй болохоор замдаа заавал амсахгүй байж болох хохирлыг маш ихээр амсаж, туулж байна. “Хонгил”-оор тэмтчин яваа энэ замд Монгол Улсын алдсан хамгийн том алдаа, хамгийн эмгэнэлтэй гарз хохирол бол Монгол хүний хүн чанар, хүн мөсний мөлжилт цөөнх нь шударга бусаар капиталжаад эсрэгээр олонхи нь шудрагаар үгүйрсэн явдал. Бид яг үнэндээ ийм дүр дүнтэй амьдралын үнэн рүү туугдсаар яваад ирлээ.
-Өнөөдөр аливаа нэг зүйлийг мэддэг ч хүн алга, мөн, мэддэггүй ч хүн алга болжээ. Энэ нь нийгмийн гажуудал уу, эсвэл?
-Хүний амьдралын эхний 25 жил бол хүний амьдралын жинхэнэ “эрдэнэ” юм. Энэ 25 жилээс нялхын нас, хүүхэд насны нь хэдэн жилийг хасах үндэслэл бий. Хүний хүүхэд нас бол тоглох, гадаад орчлонг гайхах, айх, сонирхох нас болохоор би ингэж хэлж байна. Хүний амьдралын эхний 25 жил бол хүний ирээдүйн чадвар, оюун билиг чанарын жинхэнэ хөгжлийн нь үе юм. Ажил сурах эрдэм нөөцлөх, амьдралын ааш араншингийн хувилбарыг судлахын дэвсгэр жилүүд байдаг. Хүн энэ жилүүдэд юу сурч, мэдэж авснаараа л бүх амьдралаа өнгөрөөнө. Энэ чухал үедээ бага эрдэм сурч, бага мэдлэг олж, ажиллах хийгээд нийгэмд өрсөлдөх чадвараар сулхан шиг үлдвэл хэтдээ дульхан амьдарч явах нь хууль юм. Чухам энэ хэдхэн жилд л их эрдэм хураавал хүний амьдралын тойрог, агуулга багтаамж төдий чинээ их хүн, эсрэгээр, хэдий чинээ бага эрдэм чадал хураагдвал амьдралын нь үнэ цэнийн үзүүлэлтүүд төдий чинээ хомс, татуу байна. Энэ үнэт 25 жил бол хүний амьдралын бодит хэмжээс болдог үе шат нь гэсэн үг. Энэ хугацаанд савлаж авсан хөрөнгө, суулгасан үр, хурааж авсан ургацаар л хүний амьдралын үнэ цэнэ яваандаа хэмжигдэнэ. Хамгийн анзааргагүй хямгагүй сул задгай өнгөрөөчихдөг энэ ахархан хугацаанд олигтой дорвитой юм эс сурч чадвал тэр хүн амьдралаас, ертөнцөөс юу ч гуядаж авч чадахгүй. Ямагт л гуйж амьдрах болно. Ертөнцөөс ч, нийгмээс ч амьдралын, эрдмийн хүч чадал, мэдлэг боловсролын ааг үрэн авч чадах юм юу ч байхгүй, зөвхөн олдосныг л, өгснийг нь л алга тосон авч амьдрах юм.

Чиний асууж байгаа “мэддэг ч хүн алга мэдэхгүй ч хүн алга болжээ, яагаад вэ” гэдэг асуултыг тавиулаад байгаа бодит байдлын нэг гол учрыг эндээс хайх хэрэгтэй юм. Мэдлэг боловсролын дульхан түвшин ажил үүрэг гүйцэтгэх чадварын дутмаг хэмжээ, монголчууд бид нарийн гүн мэддэг ч юмгүй, тэгтэл бас дуулаагүй, дуурайгаагүй ч юмгүй саармаг үндэстэн болчихсоны үндсэн шалтгаан нь залуус маань залуу насаа “хэрэггүй жаргал”-аар хэтэрхий их хөөсөн шоугаар хөөрцгөлөн өнгөрөөж байгаад л байна. Гэтэл хүн залуу насандаа л хамгийн их зовох хэрэгтэй байхгүй юу.
Энд би өвчин зовлон, үхэл хагцлын зовлон үзэж туулахыг хэлж байгаа хэрэг биш. Нүдээ улайж өвдтөл ном унших, бөгсөө хавдтал ажлын ширээний ард суухын “зовлон”-г хэлж байгаа юм. Энэ бичигдээгүй хуулийг хүмүүст бүр хүүхэд байхаас нь ойлгуулж шаардаж, үе үе “алганы амт” үзүүлж байх хэрэгтэй юм. Гэтэл одоо манай хүмүүнлгийн “хүнлэг” тогтолцоо шал эсрэгээрээ яваад байгаа харагддаг. “Хүүхэд манай ирээдүй” гэдэгтэй маргах аргагүй ч өнөөгийн хүүхдүүдийн үзэл бодол ааш аяг төрх төлөвийг үзвэл монголын ирээдүй дан эрхийн тэнэг хүүхдүүдийн л ирээдүй байх төлөв үзэгддэг. Ер нь энэ аюул ноцтой илрээд байна шүү. Энэ бол хэтдээ монголыг монгол биш болгох, өөр нэртэй болгох цондон шүү Өөр нэртэй тэр нь “шинэ” улс өөр хилтэй, өөр хэлтэй өөр элэг сэтгэлтэй өөр хувцас хунартай улсын эх орон байх болно. Үүнийг хатуу сануулах цаг тулчихсан. “юм мэддэг ч хүнгүй, мэддэггүй ч хүнгүй” болчихсон өнөөгийн завсарын “саарал тархи”-тай хүмүүсээр дүүрчихсэн үед хэлэхгүй бол дэндүү хождоно.
-Улс төрийн байдал, иргэд хоорондын харилцаа гээд нэг л болохгүй байна даа. Таны бодлоор яавал зохилтой юм бол?
-Бүх буруугийн үндэс нийгмийн тогтолцооныхоо бурууд оршиж байгаа юм. Хувийн өмчид тулгуурласан зах зээлийн харилцаа бол нийгмийн хамгийн доод ухамсарын харилцааны тогтолцоо юм. Өнөөдөр монголд болохгүй байгаа үл бүтэх бодит үр дүн, бүх үйл ажиллагааны үүсгэгч “хувийн өмч л нийгмийн хөгжлийн гол хүчин зүйл” “өмч л хөгжлийн гол механизм” гэж ойлгосны буруу ойлголт, буруу үзэл бодол юм. Энэ хортой ойлголт бруу үзэл бодлын дайралтаар монголд явагдсан хувьчлал хэмээх субботникийн дайчилгаа монголын ард түмний ариун шудрага хөдөлмөрөөрөө бүтэн зууны туршид шахуу бүтээсэн нийгмийн баялагыг цөөхөн тооны “бохир гар”-уудад буюу эдийн засгийн далд ашиг сонирхолын бүлгүүдэд төрийн хуйвалдаанаар хуваан өмчлүүлснээр монголын эдийн засгийг “элгээр нь мөлхүүлсэн” “Мөлхөө” эдийн засгийн тогтолцоо өөрийгөө цагаатгасан, мөн чанараа хамгаалсан, зарим үнэнээ нийгмээс нууцласан улс төрийн тогтолцоог яаралтай “босгоод” авав.

Тэгээд Монголын улс төрийн алба 1990 оноос хойш зөвхөн хувийн өмч ашиг олзонд улангсадын тэмцлийн орчин болов. Төрийн алба зөвхөн цалин унаа тэрэг засаг ямба олон давхар харш олон га эдлэн газар эзэмших эрх олох үйл ажиллагаа болж хувирснаас улс төрийн намуудын хэрүүл зодоон ардчилсан сонгууль нэртэй албан суудлын булаалдаан, за булаалдаан ч юу байх вэ дээ, сонгогчдын саналыг бохир мөнгөөр худалдаж авах “хулхидалт” амьдралд нэвтрэв. Тэгээд монгол хэлэнд нийгмийн сэтгэлгээний улс төржих гэдэг нэр томьёо бий болов. Өнөөгийн энэ болохгүй байгаа харилцааны гол шалтгаан энэ юм. Та нарын өнөөх хөрөнгө санхүү эдийн засгийн хямрал гэж ойлгож тайлбарлаж байгаа хямрал бол зөвхөн эдийн засгийн шинж чанартай ч үзэгдэл биш зөвхөн улс төрийн үзэгдэл бус нийгмийн ёс зүй, ард түмний хүн мөс, харилцааны соёл оюуны ертөнцийг бүхэлд нь хамарч буй нийгмийн системийн хямрал юм. Иргэд хоорондын харилцаанд “болохгүй байгаа” зөрчил бухимдал, хараал, хэрүүл, амь насаа бүрэлгэлцэж шорон гянданд хатаж буй хар тэмцэлийн уг шалтгаан чинь чухамдаа бол хувь хүмүүсийн харилцааны бүдүүлэг зэрлэгийн илрэл бус нийгмийн тогтолцооны гажуудлын илрэл. “Одоо цаашдаа яах вэ?” гэдэг асуулт ургаж байна. “Яавал зохилтой вэ” гэж чи асуулаа. Миний бодлоор бол юуны өмнө нийгмийн тогтолцоогоо өөрчлөх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл угаасаа эдийн засгийн хямралд тогтмол нэрвэгддэг зайлшгүй хуультай хөрөнгөтний нийгэм рүү ухрах бус төвлөрсөн төлөвлөгөөгөөр тэгш зохицуулагддаг улсын өмчит үйлдвэр худалдаатай социалист харилцаатай нийгмийг жинхэнэ онолын нь утгаар байгуулахаар урагш дэвших хэрэгтэй. Энэ бол мөлжлөгийн хөдөлмөрийн үр дүн болсон хуримтлалын нийгэм бус, нийгмийн баялагын тэгш хуваарлилтыг хангагч бүтээн байгуулалтын нийгэм байх болно. Энд бараа үйлчилгээнд дамын наймааны үнэ бус шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хатуу үнийн тогтолцоо үйлчилнэ. Нийгмийн гишүүд иргэнийнхээ үүрэгт захирагддаг ухамсар эрх чөлөө эдлэнэ. Түүнээс бус өнөөгийн монголчуудын эдэлж буй хүнийг хүн биш болгодог хамгийн том аюул дагуулсан ийм задгай “үүрэггүй” эрх чөлөө биш, үүргээ ухамсарлаагүй эрх чөлөө хариуцлагаа ухаараагүй эрх бол нийгмийн хамгийн хортой дайсан юм. Ийм эрх, эрх чөлөө эд хөрөнгийн хэрэглээ хүнд ямагт айдас дагуулах ёстой. Өнөөгийн ихэнх улс төрчид капитализмаа ч ойлгоогүй, социализмаа ч ойлгоогүй, алины нь ч мөн чанарыг ойлгоогүй, гагцхүү АНУ-ын ахуй амьдралын хэв загварын гадна талыг л харж баясч, хүсч дуурайж, ихэд тачаадангуйгаар сурталчилж байна. Одоо монголчууд социализмын уг чанарыг ойлгоогүй алдаагаа засах л цаашдын ганц гарц болж үлдлээ. Капитализмыг судлах бахдахынхаа зэрэгцээ социализмыг судлах онол практикийн аль аль түвшинд суралцах хэрэгцээ нийгмийн сэтгэлгээний гол хэрэгцээ боллоо гэж бодож сууна. Эцэст нь нэг үг хэлэхэд жинхэнэ эх оронч элэг хадгалсан санаа ярьсан хүнээ хоцрогдсон хүн гэж боддог элэг доог болгож шоолдог олиг сэтгэлзүй нийгэмд үүсчээ.

Бас нэг сөрөг үр хойшоогоо дагуулах сэтгэлзүй дэвсгэрлэгдсэн нь баян хөрөнгөтэй хүндээ хүндээ атаархаж муулдаг эсвэл шүтэж улыг нь долоодог туйлшралд автав.

Энэ туйлшрал хөрөнгөт хүнийг үзэн ядаж дайсагнах эсвэл түүнд боолчлогдох хязгаар луугаа хэлтийж эхэлж байна.

Энэ бол хөгжлийн зарчим биш шүү.

Монголд жинхэнэ бодит хөгжлийн зөрчил, өрсөлдөөн өрнөхгүй байна. Уг нь энэ бол эерэг үзэгдэл юм. Гэтэл эсрэгээрээ, манай зөвхөн хүний мөн чанар ёс суртахууны уналт оюуны хоосрол үзэл санааны дампуурлаас үүдэлтэй сөрөг зөрчлүүд л зудтай өвлийн ноход шиг байна.
-Өнөөдрийн залуусын ирээдүйд итгэх итгэл мөн ч хэцүү байна. Та тэдэнд хандаж юу хэлэхсэн бол?
-Хүн өөрөө ямар байна, ирээдүй нь тийм л байна шүү дээ. Ирээдүй гэдэг хүний амьдралын өчигдөр өнөөдөр хоёрын л нийлбэр дүн юм. Өчигдөр юу ч хийгээгүй, юу ч бүтээгээгүй, дээр нь тэгээд өнөөдрөө өчигдөрийнх шигээ өнгөрөөвөл ирээдүй нь гагцхүү тэр хүний доромжлол л байх болно. Өчигдөр өнөөдөр хоёроо үр бүтээлтэй, нийгэмдээ хэрэг тустай өнгөрүүлсэн хүнд ирээдүй нь баяр жаргал авчрах сайхан цаг хугацаа байх болно. Тиймд ирээдүй рүү харахаасаа илүү өчигдөр рүүгээ эргэж хар. Өчигдөрөө сайн шинжиж дүгнэх нь хамгийн зөв. Ер нь үнэн чанартаа ирээдүй шиг хуурамч бүдэг бүрхэг юм байдаггүй юм шүү дээ. Өөрсдөө л өнөөдрөө төгс төгөлдөрөөр бүтээ. Хүнд заяагдаж байгаа амьдралын хугацаа бол юм хийж сурахад л зориулагдсан хугацаа. Тэгэхээр энэ богинохон хоромхон хугацааг үр дүнгүй хоосон дэмий өнгөрөөнө гэдэг бол шуудхан хэлэхэд амиа хорлож байгаатай л адил юм. Өнгөрч буй цаг мөч, өдөр хоног бол хүний амьдралын дайсан. Өнгөрч байгаа цаг хугацаа шиг аймшиг гэж байхгүй. Тэр тусмаа хүмүүст тус нэмэргүй ажил бүтээлгүй хоосон өнгөрүүлж буй цаг хугацаа бол жам ёсны үхлээс ч дор үхэл. Монголчууд бидний ахуй гадна талдаа бол яахав дээ, сүрхий л хувцасласан сүрхий л тансагласан хүмүүс гүйлдэж харагдах юм. Мэргэд айлдах нь “Бие бурхан, хувцас чөтгөр” гэдэг шүү дээ. Элдэв эрээн мяраан бөс даавуугаар биеэ гоёдог болсныг буруушаах нь юув, гэхдээ хувцас хунар хуурамч цаагуураа бол “чөтгөрлөг” ад чанартайг ухаантан дээдэс сургамжилсныг санаж явах нь л ононо.

Би саяхан сониноос нэг баримт уншсан. Өнөөгийн энэ эр эм гангацуулаас номын санд шагайдаг нь, дэлхийн сонгодог ботиудаас уншиж нүдээ чилээдэг нь тун ч цөөхөн. Харин тэдний олонхи нь ууш зуушны газраар л бөгсөө чилээж ангалзаж суудаг, эсвэл гудамж “метрлэж” цаг нөгцөөдөг гэж тэр баримтад дуодсан байна билээ. Амьдралаас харж байхад энэ баримт тун ортой дог шүү. Энэ “салхидсан тэмээ” шиг олийсон амьтад хаанаас төрөөд байна гэвэл мөнөөх л “эрхийн тэнэг”-үүдээс гаралтай байдаг. Ихэнх нь л тарган цатгалан өсч хүмүүжсэн нийслэлийнхэн, хот сууриныхан, Урианхай мэтийн өлмүүн зэлмүүн амьдралын гачигдал дунд хатуужин амьдралын замд хүн болсон хөдөөнийхөн “нүүдлийн соёл боловсролынхон” хаа очиж энэ Монгол Улсыг “улс” болгож бүтээсэн. Гэтэл одооны энэ хот хүрээний шулга “ороо”, “жороо” сээхэлзүүр харин Монгол Улсыг маань улс биш болгох аюулыг вирусыг тээгчид болж байх шиг байна. Саяханы нэг өдөр монголчуудын овог судлаач өвөр монол эрдэмтэн надтай гудамжинд уулзаад “сүүдэр татуулж” зогсохдоо надад ийн хэлэв. “Манай хошуунд хятадууд ирж суурьшиснаар нутаг маань ууландаа модгүй, усандаа загасгүй болов” гэж ярив. Би дотроо бодлоо. Манай Монгол нутгийн ялгаа нь “бид монголчууд хятадуудыг ирж нутаг усанд минь суурьшихаас өмнө өөрсдөө уулаа модгүй, усаа загасгүй болгож дөнгөлөө дөө” гэж бодов. Гэхдээ уулаа нүцгэлж усаа хуурайлж буй аль нэг монгол иргэний цаана арав хорин хятад иргэний гар хөл магадгүй, ил, далд “хөрөнгө оруулалт” байхыг үгүйсгэх аргагүй. Мэдэх аргагүй юм. Хятадууд хийж байгаа “нууц юм”-аа хэзээч бусдад мэдэгдэхээр хийдэггүй улс.
Амьдралынхаа хамгийн үнэт цагийг хий хоосон сэлгүүцээд өнгөрөөж байгаа залуусыг хараад харуусах сэтгэл төрж зөрдөгтөө л ингэж шүүмжилж суугаа хэрэг. Шүүмжлэл бол их хайраас, зөв санасан сэтгэлээс гардаг юм шүү. Хүнд чинь хамгийн үнэтэй зүшйл нь амьдрал нь шүү дээ.
-Тэгвэл таны ид залуу амьдарч байсан нийгмийн тухай, та бүгдийн ирээдүйд итгэх итгэл ямар байв. Таны хувьд бусдаас өөр байсан байж болох юм?
-Миний залуу насаа өнгөрөөсөн нийгмийн мөн чанар, одоо та нарын залуу насаа зарж буй нийгмийн мөн чанарын бараг эсрэг талдаа шахуу юм. Хоорондоо ялгаанууд их бий, хэд хэдэн ялгаатай шинж чанарыг хоёулаа “философдож” болох юм. Хуучин социалист нийгмийн үед “Миний юм чиний юм, чи бид хоёр адилхан” гэдэг байсан бол өнөөдөр “Миний юм минийх, чиний юм чинийх, чи бид хоёр өөр” гэдэг болсон. Мөн хуучин нийгэмд “хөдөлмөрлө, улс орноо тэжээж, өөрөө чи бусдад тусла, бусад чинь чамд туслана” гэдэг байсан бол одоо “Улаан голоо л тэжээж амьдар. Өрөө л чи өөртөө тусал. өөр хэн ч чамд туслахгүй, тоохгүй” гэх болсон. Бидний залуу цагийн нийгэмд амьдралын зорилго маань “гэгээрэх, ард хотлоороо хамтдаа жаргах” байсан бол өдгөөгийн зорилго нь “баяжих, ам бүлээрээ жаргах” болжээ. Мөн “би ч бүү үхэг, чи ч бүү үхэг, хүн л бол хүн” гэж бодож санаж, хүмүүжиж ирсэн. Харин одоо бол “би үхэхээр чи үх. Би л хүн чи бол хүн биш” гэдэг болоод удаж байна. иймэрхүү мөн чанарын ялгаа х бий, би зах зухаас нь дурдлаа. Социализмын үеийн захиргаадалт нь ард иргэддээ зах зээлийн харилцааны “эрх чөлөө”-өөс хавьгүй илүү ач тустай байсан. Нийгмийн зохион байгуулалтад орж, нийгэмшиж буй хувь хүмүүсийн эдлэх эрх, эрх чөлөө бол нүүр нүдгүй шуурганд хөөгдөж яваа адуу малын “эрх чөлөө” байж болохгүй. Би залуудаа ирээдүйн тухай маш романтик,утопи үзэл бодолтой явсан байна лээ. Ирээдүй гэдэг амьдралын маань дуудлага байлаа. Коммунизм хүн төрөлхтний амьдралын төгс төгөлдөр дүр төрхийн сонгодог загвар байлаа. Энэ буруу биш л дээ, зөв. Үнэхээр тийм байх болно. Гагцхүү хүн төрөлхтөн хүрч чадах л хэрэгтэй юм. Даанч хүртлээ оюун сэтгэлгээний хөгжлийн болон практик үйл ажиллагааны бурханлаг гэгээн болгох хөгжлийн олон үе шатаар өгсөх хэрэгтэй юм шиг байна даа.
-Манай уншигчидтай илэн далангүй ярилцсан танд баярлалаа.
-Нэг их баярлаад яахав дээ. Голдуу л хуучинсаг үзлээ ханхлуулж буруудах шиг боллоо.

Ex survalj. www.mminfo.mn

“Багаасаа ангийн дарга, бүлгэмийн удирдагч гэхчилэн жижиг сэтэр зүүгээд явдаг байсан минь эргээд намайг хүнтэй хэрхэн ойлголцох, асуудлыг шуурхай шийдэх, харилцааны урлагт сургасан гэж боддог” хэмээн МҮОНТ-ийн сэтгүүлч Д.Бямбацэцэг ярьж байна. 80-аад оны үед хаана л “Зад угаагчийн групп” байна тэнд Бямбаа хэмээх жижигхэн охин бужигнуулж явах, бүлгэмийн зөвлөлийн гишүүн, сагсны шигшээ багийн холбогч гээд тэрбээр сурагч байхын л хөдөлгөөнтэй, нийгмийн идэвхтэй хүүхэд байжээ. Сургуульд байхдаа онц сурч байгаагүй ч “гурав” авч үзээгүй, “сайн”- тай найз сурагч байсан гэнэ. Өнөө жил “Балдорж” шагналын дэд байрын эзэн болсон түүний чин сэтгэлийн ярилцлагыг хүргэе.

-Сэтгүүлч болох таны багын хүсэл байв уу. Ажлын гараагаа хэрхэн эхэлж байв?

-Бидний багад хүмүүсийн амьдрал нэгэн хэвийн байсан шүү дээ. Эмчийнх ч талх иддэг, цэвэрлэгчийнх ч талх иддэг. Өнгө мөнгөний ялгаа их байгаагүй учраас эд мөнгө болоод эзэмших мэргэжлийн талаар мөрөөдөж байсангүй. Гэхдээ тухайн үед зурагтаар Хишгээ, Нарантуяа, Бямбаа эгч нарыг хараад “Яаж ийм болдог юм бол” гэж боддог байсан. Багын маань “яаж” гэсэн тэр бодол намайг энэ зэрэгтэй явахад нөлөөлсөн болов уу. Би анх 1995 онд “Найрамдал” зусланд Түвшин захирлын нарийн бичгээр ажлынхаа гарааг эхэлсэн. Хүүхдүүдийн тэр гэгээн сайхан орчноос ажлын гараагаа эхэлсэн минь илүү эрч хүчтэй, өөдрөг цоглог явах энерги өгсөн болов уу гэж боддог. “Найрамдал”- д гурван жил ажиллаад сэтгүүлч болох хүсэл маань дийлж, Радио, телевизийн дээд сургуулийн сэтгүүлчийн ангид орсон.

Миний мэргэжлийн багш бол соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Золжаргал. Агуу Бадар-Ууган агсан бидэнд хичээл ордог байлаа. Ш.Гүрбазар багш маань гэхэд л биднийг уран бүтээлийн тал дээр сэтгэлийн нарийн утсыг хөглөж, илүү мэдрэмжтэй онгодтой болгодог. Дотоод хүч энергээ хэрхэн уран бүтээл болгон гаргах тал дээр багшийн маань заасан бүхэн одоо ч тус болдог. Оюутан байхдаа хаана л зохион бичлэг, нийтлэл, шүлэг найргийн тэмцээн зохиогдоно тэнд оччихсон байдаг байлаа. Соросын сангаас зарласан зах зээлийн шилжилтийн тухай бичлэгийн уралдаанд тусгай байр эзлээд “Би ер нь энэ чиглэлээр явбал болох юм байна. Жаахан ч гэсэн авьяас байгаа бололтой” гэж өөртөө анх хэлж байсан. Хүнд сэтгүүлч болно гэж хөөсөрсөн сэтгэлээс гадна бас авьяас байх ёстой гэж боддог.

2000 онд сургуулиа төгсөх хүртлээ хажуугаар нь Хүүхэд залуучуудын хөгжлийн төв гэдэг ТББ-д төслийн удирдагчаар ажилладаг байсан. Скаутын холбооны ерөнхийлөгч байсан, одоо “Modern nomads”-ын эзэн Есөнмөнхийн удирдлагад байхдаа биеэ үнэлдэг, насанд хүрээгүй охидын талаар анх удаа төсөл бичээд Олон улсын хүүхдийн хөдөлмөрийн байгууллагаас санхүүжилт авч байсан. Гурван жил хэрэгжүүлсэн энэ төслийг маань сайн болсон гээд тус байгууллага хоёр дахь удаагаа нэлээд хэмжээний санхүүжилт өгсөн. Тэр үед би гэр бүлтэй болоод анхны хүүхдээ төрүүлсэн. Өглөө хичээлдээ яваад, өдөр нь ажлаа хийгээд, бас гэр бүлдээ цаг гаргах гээд бүхнийг амжуулах сайхан байлаа. Би ер нь завгүй байх дуртай. Тийм үед миний тархи сайн ажиллаж, бүхнийг амжуулдаг.

Сэтгүүлч мэргэжлээр төгсчихөөд би зүгээр л төсөл хэрэг жүүлээд явах нь өрөөсгөл санагдаад, нийгмийн болохгүй бүтэхгүй бүхний хажуугаар дуугүй өнгөрмөөргүй байсан учраас ажлаасаа гарсан. Есөнмөнх дарга тухайн үед намайг явуулахгүй гэж их үзсэн. Хоёр ч удаа өргөдөл өгсний дараа “За, үнэхээр сэтгүүлчээр ажиллах хүсэлтэй байгаа хүнийг бид яана гэхэв. Манай байгууллагад хийсэн бүхэнд чинь баярлалаа. Сайн сэтгүүлч болоорой” гээд гарын үсгээ зурж билээ. Ингэж 2003 оны гурав ду гаар сард “Өглөө” хөтөлбөрт одоогийн Наранбаатар захирлын удирдлагад орсон. Гурван сарын туршилтын хугацаатай ирээд сарын дараа жинхэлж, редактор болж байв.

-Их ажилтай байсан ч бүхнийг амжуулдаг нууц чинь сайн төлөвлөгөө гаргадагтай холбоотой юу?

-Ер нь төлөвлөгөө гаргадаг. Намайг “Найрамдал”-д нарийн би чиг байгаад хүсэлтээрээ багш болоход Түвшин захирал хурал дээр пионерийн удирдагчид “Бямбацэцэг урьд нь багшилж байгаагүй учраас сайн туслах багштай, гайгүй бүлэг даатгаж өгөөрэй. Зуны байшин хэцүү шүү, өвлийн байранд хуваарилаарай” гэ сэн юм. Гэтэл нөгөө хүн нь захирлын хэлсний яг эсрэгээр зуны хотхонд, туслах багш ч өгөлгүй, хамгийн жаахан хүүхдүүдтэй “Оч” бүлгийг надад хариуцуулчихсан. Тэр бүлэг нь хоёр давхарт байдаг учраас хүүхдүүд шат руу унаж бэртэх эрсдэлтэй, хараа хяналт их шаарддаг гэдгийг үе үеийн багш нар мэддэг. Хүүхдүүдээ хүлээж авахаас арваад хоногийн өмнө багш нар арга зүйн боловсруулалтаа хийж, өрөө тасалгаа, цагаан хэрэглэл энэ тэрийг нь бэлддэг байхгүй юу. 02.00 цагийн үед тэрийгээ дуусгаад шөнө нь очоод давхар нарийн бичгийн ажлаа хийдэг. Зуны хотхоныхоо усыг хатуулаг ихтэйг мэдэхгүй нүүрээ угаасаар байгаад нүүр памбайж улайгаад, дээрээс нь хатгаа тусаад ёстой хөглөсөн. Ажлын талбарт гараад удаагүй, туршлагагүй учраас өдөржин бүхнийг амжуулах гэж гүйсээр хөлийн ул авах юмгүй болно. Өдрийн хоолонд ороход л нэг цаг амсхийж, сандал дээр суух тийм сайхан байдгийг мэдэрч билээ. Тэндээс л би ажлаа зөв зохион байгуулах, ачаалал даах чадвартай болсон.

-Өнөөдрийн хувьд та ажлынхаа хэдэн хувийг амжуулаад байна вэ?

-Өдрийн хийх ажлаа цаасан дээр нэг их айхтар бичдэггүй ч толгойдоо төлөвлөөд гардаг. Гэхдээ замын түгжрэл энэ тэрээс шалтгаалаад одоо яг ажил төлөвлөхөд бас хэцүү болчихсон байна. Тэгэхээр хооронд нь сайн маневр хийх хэрэгтэй юм шиг ээ. Өнөөдрийн хувьд үдээс өмнөх ажлуудаа амжуулсан. Одоо ярилцлагаа дуусгаад нөхөртэйгөө машиндаа бүрээс авахаар явна. Ямар ч гэсэн би өдөрт төлөвлөсөн ажлынхаа 80- 90 хувийг биелүүлсэн байдаг. Хамгийн сонин нь мягмар гаригт миний ажил илүү бүтэмжтэй байдаг учраас тэр өдөр бүр олон юм төлөвлөөд гардаг. Миний бодлоор хүн өглөө гэрээсээ гарахдаа хооллож ундалсан аяга, саваа цэвэрлээд, ор дэрээ хурааж байвал ажил бүтдэг юм шиг санагддаг. Бас хүнд ямар нэгэн тус хүргэсэн өдөр миний ажил их бүтэмжтэй байдаг. Би үүнд баттай итгэдэг.

-“Өглөө” хөтөлбөрөөс яагаад Нийгмийн редакц руу шилжсэн юм бэ?

-“Өглөө” хөтөлбөрт байхдаа би сонгодог урлагийн тухай, “Миний найз” гээд гэрийн тэжээвэр амьтдын тухай нэвтр үүлэг цувралаар хийдэг байсан. Тэнд байхдаа би “Үл үзэгдэх нийгэм” нэвтрүүлгээ анх санаачилж, бас нэг нээлттэй хэлэлцүүлэг буюу шууд нэвтрүүлгийн зохиомжийн хамт тухайн үеийн Куланда даргад санал оруулсан. “Үл үзэгдэх нийгэм” нэвтрүүлгийг маань зөвшөөрснөөр би 10 дугаар хийсэн. Телевизийнхээ ЧА буюу чанар үнэлгээний ш а г н а л ы г дөрвөн ч удаа авсан. Мөнгөндөө гол нь биш, залуу хүний хувьд хамт олондоо үнэлүүлнэ гэдэг сайхан. “Хориотой бүс буюу явган Монгол” гэж МИАТын менежментийн хувьчлалаар хийсэн нэг дугаар маань Засгийн газраас 300 мянган төгрөгөөр шагнуулж байсан. Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж тухайн үед Засгийн газрын тэргүүн байсан учраас Куланда дарга руу утасдаад “Тэр нэвтр үүлгийг хийсэн уран бү тээлчдийг урамшуулмаар байна. Танайх ямар шагнал өгдөг вэ. Түүнийг чинь бид олгоё” гэж хэлсэн тухай өглөө хурал дээр ярьж билээ. Тэгээд л дарга нар маань намайг Нийгмийн редакц руу 2007 онд шилжүүлсэн. Оюундарь даргын санал болгосноор одоо тэр нэвтрүүлэг маань “Эзэнгүйдэл” гэсэн ерөнхий нэрийн дор нэвтрүүлгүүд хийж байгаа. “Нээлттэй хэлэлцүүлэг” шууд нэвтрүүлгээ хийгээд одоо тав дахь жилдээ явж байна. Би бичсэн зүйлээ хараад ярих гэхээр түгдрээд байдаг учраас дахин дахин бичүүлж байснаас шууд нэвтрүүлэг нь дээр санагддаг (инээв). Урьд нь туршлагагүй байхдаа зүрхний цохилт түргэсээд сандардаг байсан бол одоо ямар ч шууд нэвтрүүлэгт ороход алзахгүй болсон. Эфирт алдсан оносон, инээсэн ханиасантайгаа гардаг учраас шууд нэвтрүүлэг эрсдэлтэй, бас хариуцлагатай.

-Сүүлийн үед ямар ч аргаар хамаагүй телевизээр гарч од болох хүсэлдээ хөтлөгдсөн залуус их болсон. Тэднийг харахад ямар санагддаг вэ?

-Тийм хүмүүсийг хараад “Энэ хүн үнэхээр сэтгүүлч мөн үү” гэж өрөвддөг. Өөрийгөө бэлдээгүй байж, сэтгүүлч болохоосоо өмнө тэгж нэр нүүрээ барах хэрэг юу байна аа. Телевизээр гарна гэдэг чинь од болохын нэр биш. Чанаргүй муу нэвтрүүлэг хийх юм бол 1000 удаа гараад ч та од болохгүй. Од гэж ч яримааргүй байна. Үзэгчдэд хүлээн зөвшөөрөгдөнө гэдэг хийж байгаа юмандаа жинхэнэ эзэн болсон цагт л бий болдог зүйл. Энэ олон телевиз бий болсон өнөө цагт бол зүгээр л хүний үгийг дамжуулаад байвал үзэгчид тэр царайг хэзээ ч тогтоохгүй. Хэлж ярьж байгаа зүйлээ цаад талд нь гартал судалчихсан хүн ядаж өөртөө итгэлтэй байдаг.

-Сэтгүүлч хүнд байх хамгийн үнэт чанар юу вэ. Захиалгат сэтгүүлзүй, шар хэвлэлийнхний эсрэг зогсдог гэж та хэлж байсан. Гарцаагүй нөхцөлд захиалгат нэвтрүүлэг хийх үү?

-Миний хувьд хэн нэгний үгээр үзэгний үзүүр нь хөдөлдөг захиалгат сэтгүүлзүйн эсрэг 100 хувь зогсдог. Сэтгүүлзүй захиалгат болж, бусдад худалдагдаж эхэлбэл нийгмийг эрүүлжүүлэх бус харин ч уруудуулах болно. Энэ салбарт наймаа, найз нөхөд, жалга довны үзэл, амбийц, лообий аль аль нь байх ёсгүй гэж би боддог. Нийгмийн төлөө, бусдын төлөө өөрийгөө ямар нэг шан харамжгүйгээр зориулах, эрсдэлийг даван гарах эр зоригтой, шударга хүн л энэ ажлыг хийнэ. Гэхдээ би шударга сэтгүүлч гэж өөрийгөө дүгнэхгүй. Үүнийг хамт олон болоод үзэгчид хэлэх байх. Ямар ч гэсэн энэ хугацаанд би захиалгат нэвтрүүлэг нэг ч удаа хийж үзээгүй. Үзээгүй гэж хэлдэггүй юм гэсэн. Сонгууль дөхөөд ирэхээр манай улс төрчдөөс “Эвий хөөрхий нялх хүүхэд шиг, ямар инээдтэй юм бэ” гэж халагламаар увайгүй үйлдлүүд гардаг. Тэдэнд үйлчилж байгаа сэтгүүлчдийг харахаар жихүүдэс төрж, ой гутдаг. Зайлшгүй нөхцөлд хэн нэгэн намайг үнэний төлөө дуугараач гэх юм бол тэр сэдвийг нь өөрөө явж судлаад үнэхээр тийм байвал л хийнэ. Түүнээс биш бохир зүйлд бол хэдэн саяар ч байсан худалдагдах хүн би биш.

-“Балдорж” шагналд аман хүзүүдсэн бүтээлүүдийн тань талаар асуулгүй өнгөрч болохгүй нь.

-Тэгэлгүй яахав. Энэ бол зүгээр ганц удаагийн шалгаруулалтаар шийдчихдэг биш бүтэн жил үргэлжилдэг маш том үйл ажиллагаа. Ноднингоос хойш би эрэн сурвалжлах чиглэлээр хийсэн 14 бүтээлээ “Балдорж” шагналд дэвшүүлсэн. Тэр дундаас өвчний хуурамч түүх бичиж, эрүүл мэндийн даатгалын сангаас мөнгө цөлмөж байгаа явдал, хар тамхины асуудлыг хөндсөн хоёр бүтээлд маань дэд байрын шагнал олгосон. Хар тамхины асуудлыг би дээр үед “Үл үзэгдэх нийгэм” нэвтрүүлгээ хийж байхаас л барьж авсан. Энэ бол хэзээ ч орхиж боломгүй сэдэв. Эрүүл мэндийн даатгалын сангаас мөнгө идсэн асуудлаар эхнээсээ хүмүүст нь эрүүгийн хэрэг үүсгэчихээд байна. Хэд хэдэн эмнэлгийн байгууллага эмнэлэгт хэвтээгүй хүний нэр дээр өвчний хуурамч түүх бичээд, даатгалаас олон сая төгрөг завшсан асуудлаар шалгагдаж байгаа. Үүнийг ч бас орхихгүй эрэн сурвалжилсаар байх болно.

-Хэрэгт дурлаж байна гэж бүү бодоорой. Шагналын мөнгөө юунд зарцуулсан бэ?

-Одоохондоо ямар нэгэн зүйлд зарцуулаагүй. Гэр бүлийнхээ сейфинд ороодог барьдаг юмаараа ороогоод дээжийг нь хадгалчихсан. Бестселлер болж байгаа номуудаас худалдаж авна гэж бодож байгаа. Шагналд ирсэн Ц.Балдорж агсны ботиуд хамгийн сайхан бэлэг болсон. Тэр агуу хүний бүтээлийг уншиж байгаа.

-Сэтгүүлч гэсэн мэргэжлээ хаалганыхаа гадна орхиод гэрийн эзэгтэй болохдоо үүргээ хэр сайн биелүүлдэг вэ?

-Миний хань эрүүгийн төлөөлөгчөөр ажилладаг. Бид гурван хүүхэдтэй. Том хүү маань АНУ-д сурч байгаа. Бага охин одоо дөрөвтэй. Хоёулаа хэзээ л бол хэзээ ажил руугаа дуудагдаад явж мэдэх ийм хүмүүсийг нэгнээ ойлгоход амар гээд хувь тавилан учруулсан юм шиг байгаа юм. “Өглөө” хөтөлбөрт байхад нөхөр маань “Ханиа, тэгээд тавхан минутын нэвтрүүлэг хийх гээд ажил дээрээ хоночихсон юм уу” гэж асуудаг. Би болохоор “Ханиа, чи байтугай би өөрөө ч ойлгохгүй юм. Тэгдэг л юм байна” гэдэг байсан. Манай гэр бүлийн ар талыг бүрэн даадаг хүн бол хадам ээж маань. Намайг хадам ээжийгээ “Бурхан шиг хүн” гэхээр найзууд маань эхэндээ итгэдэггүй байсан ч одоо бол үнэнтэй эвлэрсэн. Би бол зочид буудлын эзэн ш дээ (инээв). Гэртээ харихад бүх юм бэлэн байдаг. Энэ арван хэдэн жилд би хүүхдээ цэцэрлэгт нь ховор хүргэж, авсан.

Гэрийн бараа хардаггүй гэж хэзээ ч биднийг зэмлэж байгаагүй. Хүний хүнийг хайрлавал эргээд миний хүүхдүүдэд хайр нь ирнэ гэж боддог ухаантай хөгшин бий. Би дунд охиндоо “Энкүшээ, даалгавраа ойлгохгүй бол багшаасаа сайн асууж байгаарай. Ээж нь даалгаврыг чинь хийлгэх завгүй учраас миний охин өөрөө л сайн сурна шүү” гэж хэлдэг. Хүүхдүүдээ биеийг нь даалгахыг хичээдэг. Хүн болох гээд дэрвэлзэж байгаа хүүхдийн тэр нэг ариухан хүсэл, тоймгүй олон “Яагаад”-ыг би нухчин дарахыг боддоггүй. Зөнгөөрөө өсөг, хүнд уураа гаргамаар байвал гаргаг. Хүүхэд өөртөө итгэлтэй өсөх хэрэгтэй шүү дээ.

-Залуу хүний хувьд хайрын тухай бодлыг тань сонсмоор байна.

-Би хүний сэтгэлээс гарч болох бүх хайрыг хүртэж яваа азтай эмэгтэй. Аав, ээжийн, ханийн, хадмын, хамт олны, хүүхдүүдийнхээ, найз нөхдийнхөө гээд бүгдийнх нь энэ их хайрыг дааж амьдрахыг хичээж явна. Хамт олон нь түүнийг “Шууд Бямбаа” гэдэг. Шууд нэвтрүүлэг хийдэгтэй нь холбож өгсөн нэр боловч түүний шударга, илэн далангүй зан болоод шуурхай гялалзуурыг нь ч бас илтгэж байх шиг.

Л.Ганчимэг