• Categories

  • Traffic

Монгол Улс 2008 он руу ухарлаа!

42 минутын өмнө

Дэлхийн банк зєвлєгєє єгч байна. Тєсвийн алдагдлаа бууруулахгvй бол Монгол Улс 2008 онтойгоо эргэж золгоно гэж. Хэлсэн vг бvрийг нь дагах шаардлагагvй ч хэрэгтэйг нь єлгєн авч, єєрийн болгох vvрэг Монголын тєрд бий.

Vvний ашиг тус нь улстєрчдєд бус иргэдэд хvрэх ёстой. Гол нь, УИХ-д Тєсвийн тодотголын тухай хуулийн тєслийг хэлэлцэж буй энэ vед яах аргагvй “Юу яасан 2008 он билээ” хэмээн эргэж харах шаардлага гарах аж. Учир нь, єнгєрсєн хоёр жилийн хугацааны дэлхийн санхvvгийн хямралд Монгол Улс эдийн засгийн дархлаа байхгvй гэдгээ нотолсон. Энэ талаар “Монгол энэ дэлхийд л оршиж байгаа юм чинь хямралыг биднээс салангид ойлгож болохгvй” хэмээн тайлбарлаж болох. Гэвч тэр vед эдийн засагчид зєвлєж, хэлсээр байхад манайхан муйхар аргаар зvтгэсэн нь худлаа биш. Наад зах нь, Монголбанкны бодлогын алдааны балгаар барилгын компаниуд дампуурсан. Зах зээлийг нь тэтгэж байсан зээлийн vйлчилгээг арилжааны банкуудаар харамлуулсан. Vvнийгээ “Арилжааны банкийг дампуурлаас аврах тєлєвлєгєє” хэмээн тайлбарласан.

Харин бизнес эрхлэгчдийн хувьд шинэ хєрєнгє оруулалт бvv хэл ємнєхєє ч vргэлжлvvлэх чадалгvйд хvрч, орон сууцны хохирогчид тєрийн ордны ємнє жагсаал цуглаандаа хvрч байсан удаатай. Энэ талаарх бодит тоон vзvvлэлтийг Монголбанкны дараах мэдээллээс харж болно.

Vvнд “Монголбанкны хувьд 2008 он зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжсэнээс хойш хамгийн хvнд хэцvv он жил болон єнгєрч байна. Энэ онд эдийн засаг 8.9 хувиар єссєн ч улсын тєсвийн алдагдал ДНБ-ий таван хувь, тєлбєрийн урсгал тэнцлийн алдагдал тvvхэндээ хамгийн єндєр буюу нэг тэрбум ам.долларт хvрч, улсын гадаад валютын албан нєєц 315.7 сая ам.доллараар, банкуудын гадаад цэвэр актив 522.1 сая ам.доллараар буув. Тvvнчлэн Тєрийн албан хаагчдын цалин, нийгмийн халамжийн зарлага, мєнгєний нийлvvлэлт болон банкны системийн зээлийн хурдацтай єсєлт, хvнс болон нефтийн бvтээгдэхvvний vнийн огцом єсєлтєєс vvдэж инфляци 22.1 хувьтай гарлаа” гэх мэдээллийг уншигч та нэхэн санах шаардлага гарч байна.

Улмаар Монголбанк тухайн vед мєнгєний хатуу бодлого барьж, 10.25 хувьд хvргэсэн байгаа. Ийн хатуурхах болсон шалтгааныг мєнгєний ханшийг єргєж, гадаад валютын хэрэглээг бууруулах тустай хэмээн тайлбарлаж байсан. Vvнээс нь улбаалж Тєв банк “2008 оны есдvгээр сараас гадаад валютын орох урсгал бараг бvрэн зогсч, Засгийн газрын гадаад тєлбєр, импортын хэрэгцээг зєвхєн Монголбанкны нєєцєєс хангаж байв” гэж мэдээлсэн нь бий.

Тэгвэл тэр vед Засгийн газар тєлбєрийн чадваргvйгээ гайхаж байсан ч 2008 оны сонгуулийн тєлєє бvх хариуцлагаа умартсан. Цалин тэтгэвэр нэмж, хvvхдийн мєнгє гэгчийг хувиасаа єгч байгаа єглєг мэт vзэх болсон. Улмаар ирэх дєрвєн жил хэрхэн тєрийн эрх барих вэ гэдэг мєрєєдєл нь тэднийг єєрєє єєрийгєє барих, амлалтаасаа ухрах тэнхэлгvй болгосон. Харамсалтай нь, vvнийх нь хохирогчоор сонгогчид урьдын адил тодорч, тєсвийн алдагдал хэрээс хэтрэн монголчууд бvгдээрээ хохирогч болон амьдралаараа “тоглуулсан”.
Харамсалтай нь, энэ удаа ч эмгэнэл давхцаж байна. Чуулганы танхимд Тєсвийн тодотголын тухай хуулийн тєслийг хэлэлцэхтэй зэрэгцээд, зарлагын тоон vзvvлэлт нэмэгдэх нь тэр. Vvнийг нь дээр хэлснээр Дэлхийн банк анхааруулав бололтой. Гэтэл УИХ-ын гишvvд vл тоомсорлож байна. Ерєнхий сайд хийгээд эрх баригч намын даргаас эхлээд эрх мэдэлтэй бvхэн нь “Амласан юм чинь биелvvлнэ” хэмээн эгээтэй л цурхирч уйлах нь халгvй бусдыгаа уруу татах нь тэр. “Энэ амлалтыг биелvvлж чадахгvй бол улс тєрд эргэж амьдрах боломж байхгvй шvv” хэмээх тэдний эл vйлдлийн балгаар тєсвийн алдагдал 460.3 тэрбум тєгрєгт хvрэх юм. Vvнийг илvv тодорхой тайлбарлавал энэ оны зардлыг єнгєрсєн оны сvvлчээр 2.9 их наядаар хасч байсан бол энэ удаад 3.2 их наядад хvргэчихэж. Энэ янзаар амлалтын тєлєєх хєтєлбєр цааш хэрэгжвэл тєсвийн алдагдал Дотоодын нийт бvтээгдэхvvний 6.4 хувьтай тэнцэнэ.

Энэ нь нєхцєл байдал 2008 оныхтой харьцуулахгvй хvндрэнэ гэсэн vг. Учир нь, 2008 онд тєсвийн алдагдал Дотоодын нийт бvтээгдэхvvний таван хувьтай тэнцэж байсан юм. Уг нь анхнаасаа тєсвийн алдагдлыг таван хувьд барих зорилгоо хангаж чадсан бол нєхцєл байдал 2008 оноос дордохгvй, тэр vетэй эн тэнцэх байсан ч байж болох. Гагцхvv иргэнээ ядраасан шиг ядрааж, амлалтаа биелvvлсэн шиг биелvvлэх улстєрчдийн зорилгын тєлєє Засгийн газар єєрсдийн санаачлагыг татаж авахыг хvсэхгvй байна. Єчигдєр гэхэд МАХН болон Ардчилсан намын бvлгийн хуралдаан болсон ч гvйцэтгэх засаглалд орсон танхимынх нь гишvvд “хvслээ хаанчилна” гэгчийг vзvvлж єгсєн сурагтай байна билээ. Ямартай ч єчигдєр тохиролцоонд хvрч чадаагvй учраас дахин хуралдаж, дахин ашиг сонирхолоо нэгтгэх мэтгэлцээнээр хурал єндєрлєсєн байна.

Мєн дээрх тєсвийн алдагдлын нэгэн учиг болох “Зоос” хийгээд Тєрийн банкны асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 100 тэрбум тєгрєгийн бонд гаргасан нь зарлагын тоон vзvvлэлтийг нэмэхэд хувь нэмрээ оруулчихсан яваа. Гэтэл эргээд байгуулсан Тєрийн банкаа хувьчлах тухай ярьж ирсэн нь хэний халаас руу хэнээс мєнгє авч хийгээд байна вэ гэдэгт анхаарал хандуулахад хvргэж байгаа юм.

Тvvнчлэн энэ Засгийн газар хийгээд УИХ-ын алдаагаа засахын тулд бодож олсон нэгэн аймшигтай шийдэл нь зэсийн vнийг дэлхийн зах зээлээс хєєс мэт хєєргєсєн тєлєвлєгєє. Єдгєє дэлхийн зах зээл дээр нэг тонн зэс 6500-6600 ам.долларт хэлбэлзэж байхад улстєрчид тєсєвт 7500 ам.доллараар тооцсон. Энэ нь нэрэн дээрээ ашигтай гарч болох vзvvлэлт ч алдагдлаа нєхєх тэнхэлгvй улсын тєсєвт эргээд асар их хєєс vvсгэх нь ойлгомжтой. Тэр vед хаанаас энэ санхvvжилтийг олох нэрийдлээр бадар барьж явахыг тєсєєлєх ч юм биш.

Улмаар цалин, тэтгэврийг иргэдийн шаардлагаар 30 хувь нэмэхэд зарлага єсєх нь тодорхой хэмээн тайлбарлаж буй ч энэ бол улстєрчдийн 2012 оны сонгуульд барьж орох гол учиг байх учраас ашиг нь тэдний л талд гарах нь ойлгомжтой. Энд сануулах хэрэгтэй нэг сондгой єнцєг бол мєнєєх 1.5 сая тєгрєг. “Амласан юм чинь биелvvлнэ” хэмээх тэдний хувьд эл vйлдлээ бараг л “Эр хvн хэлсэндээ, эмээлт морь харайсандаа” гэдэг дээ гэх маягаар тайлбарлаж буй. Тєр иргэнээ хамгаалахын тулд худал амлаж, морь энэ тэрийн хурдтай єєрєє єєрийгєє зvйрлээд байх шаардлага уг нь vгvй байлтай. Ядаж байхад Ард тvмний амлалт нэхэх холбооны жагсаалын ємнє яаран хийсэн мэдэгдэлдээ тэд уначихаад байна.

Дээрх амлалтын 500 мянган тєгрєгийг нь бэлнээр олгож, vлдсэн саяыг нь эрvvл мэндийн тєлбєр, орон сууцны зээл, нийгмийн даатгал, сургалтын тєлбєр хэлбэрээр єгнє гэж яах ийхийн зуургvй Ерєнхий сайд мэдэгдсэн. Гэтэл амьдрал дээр бэлнээр ч тэр, бэлэн бусаар ч тэр олгох боломж Монголд, тэр дундаа Монголын Засгийн газарт байхгvй. Эхний хэсгийг нь л “Айвенхоу майнз”-аас зээлж олгосныг нь эс тооцвол. Тавантолгойн ордын туслан гvйцэтгэгч нь хэн байхаас дээрх амлалтын хувь заяа хамаарч буй. Гэтэл тэдний харж буй єнцєг нь ердєє л сонгуулийн амлалт. Монголын тєрд МАХН болон Ардчилсан нам гэсэн хоёр субьект цаг ямагт бєєр бєєрєє нийлvvлэн орших ёстой гэдэг бат нягт итгэл vнэмшил нь тэднийг ийн увайгvйтэхэд хvргэж байна.

Vvний гай балгийн хамгийн энгийн жишээ нь инфляци. Улсын хэмжээнд оны эхэнд ердєє 2.5 хувьтай байсан инфляци єнєєдєр 10 гарчихсан явж байна. Санхvvгийн шинжээчдийн тооцоолж байгаагаар оны тєгсгєлд 30 хувьд хvрэх магадлал хамгийн ихтэй гэх. Vндэсний статистикийн газрын мэдээллээс хэрэглээний vнийн индексийг харахад л ємнєх оны жилийн эцсийнхээс хэрэглээний барааны vнэ 7.4 хувиар єссєн тооцоо гарсан байна билээ. Vvнд махны vнийг оруулбал ямар дvр зураг гарах нь тодорхой.

Ийм байхад хэн Монголд сайхан амьдралын тєлєє тэмvvлэх вэ хэмээн улстєрчдєєс асуумаар санагдах нь бий. Бvх хичээл зvтгэлийнх нь vр дvн болох улсад хураалгасан татварыг нь єєрсдийн эрх мэдлийн тєлєє тавьж тууна. Дээр нь, бонд гаргах, хєнгєлттэй зээл авах хэлбэрээр нэмэлт дарамт vvсгэнэ.

Уг нь, Катар улсын иргэд гэхэд л байгалийн баялгийнхаа vр шимээр бvгд ажил олгогч болж, сэтгэл амар амьдардаг жишиг бий. Тэдний нэрийн дансанд нээсэн ашгийн “уут”- руу байгалийн баялгийн, тэр дундаа газрын тосноос олсон улсын орлогын хувь хишиг цаг ямагт орж байдаг. Ингэснээр гадаадын ажиллах хvчийг мянга мянгаар нь эх орондоо урьж, єєрсдєє эх орныхоо баялгаар сэтгэл амар амьдрах нь єнєєдєр дэлхийн сайхан загварын vлгэр жишээ болсон. Харин монголчууд байгалийн баялагтай ч улстєрчдийн хvсэл сонирхолд амьдралаа орвонгоор нь эргvvлэх vvрэг хvлээж буй мэт. Энд хэн ч сайхан амьдарч, хvртэх ёстой хувь хишгээ хvртэх эрхгvй. Бvгд данхайсан тєрийн боол болж, бvгд дарлуулсан шиг дарлуулах ёстой. “Амьдрал ийм шударга бус юм уу” хэмээн уулга алдах олны сэтгэлээр тохуурахсан шиг тохуурхаж, хэн ч биш болгож буй улстєрчид амлалтын тєлєєх мэтгэлцээнээ зогсоох цаг ирсэн юм бишvv.

Эсбол монголчууд бvгдээрээ дарлуулах ёстой гэдгийг нь Vндсэн хуулиараа ч тэр баталгаажуулж болно шvv дээ. Та нараас єєр хvнд эрх мэдэл, шунал хvсэл байхгvй гэж бодоод байгаа тохиолдолд тэр л дээ. Арай л дэндээд байна. Би л хувьдаа 2008 он руу ухарч, тэр vеийн бэрхшээлийг туулмааргvй байна. Туулсан зовлон монголчуудад багадаагvй л баймаар юм даа.

“Яасан билээ дээ, 2008 оноос эхлээд л бараа бvтээгдэхvvний vнэ Огцом єсч, авсан цалин хаана аа ч хvрэхгvй “Амьдрах ч хэцvv байна шvv” хэмээх барайсан царайтнууд санал єгч байсан санагдахын. Улстєрчид харин vvнийг санахгvй байж магадгvй л дээ. Тэд их л жаргалтай байдаг юм шиг байна лээ. Тєсвєєс нэг тэрбум авна. Хууль санаачилсныхаа тєлєє 30 сая тєгрєг авна гээд л. Ямартай ч Монголд ирээдvй руу бус 2008-руу ухрах эрс буруу нэг зам нээгдэв бололтой. Даанч харамсмаар…

Г.Отгонжаргал

Ч.БЯМБАА: МОНГОЛЧУУД ЭНЭ УДАА Л НЭГДЭЖ ЧАДАХГҮЙ БОЛ ХЭЗЭЭ Ч ҮГҮЙ

2010 оны 5-р сарын 25, Мягмар гариг, 00:04
И-мэйл Хэвлэх PDF

Тавантолгойн орд газрын ашиглалтад оролцох зорилгоор байгуулагдсан “Монгол 999+” үндэсний нэгтгэлийн ТУЗ-ийн гишүүн, “Сборник” компанийн захирал Ч.Бямбаатай ярилцлаа.

-Монголын компаниуд нэгдэж, үндэснийхээ баялгийг эзэмших тухай яригдаад тодорхой хугацаа өнгөрлөө. Нийгэмд эерэг, сөрөг янз бүрийн уур амьсгал, хүлээлт үүсчихээд байна. Асуудал одоо яг ямар шатанд явж байна вэ?

-Бид ТУЗ-өө байгуулаад 14 хонож байна. Энэ хугацаанд арваад удаа хуралджээ. Амралтын өдрөөс бусад өдөр ажиллаад байгаа гэсэн үг. Дүрэм, журмаа батлаад, даргаа сонгочихоод байна. Нийгэмд үүсч буй янз бүрийн мэдээллийн тухайд, бид маш тайван хүлээж авч байгаа.  ТУЗ-ийн дарга болон гишүүдээр сонгогдсон хүмүүстэй холбоотой элдэв дайралт, гүтгэлгүүд ч гарч л байна. “Жингэр нохой хуцаж л байдаг, жингийн цуваа явж л байдаг” гэдэг шүү дээ. “Ажнай” корпорацийн захирал Д.Бат-Эрдэнийг нэгтгэлийн даргаар сонгосныг бүгд мэдэж байгаа. Түүний компани “жижиг Тавантолгой” гэж яригддаг “Тавантолгой транс”-ийн 49 хувийг эзэмшдэг. Уул уурхайн салбарт туршлагатай, орон нутагт ч тодорхой зүйл хийж байгаа гэдэг утгаар нь сонгосон. Гүйцэтгэх захирал болон, ТУЗ-ийн ажлын албаны дарга нар ч олонхийн саналаар, тал талаас нь шүүн ярилцаж байж сонгогдсон хүмүүс. Одоо “Монгол 999+”-д 1700 гаруй компани нэгдчихээд байна. Удахгүй бид орон нутагт салбар компаниудаа байгуулж, түүгээр дамжуулан хөдөөгийн аж ахуйн нэгжүүдийг бүртгэнэ. Удирдах зөвлөлийн гишүүд эхнээсээ орон нутаг руу явж байна. Цаг хугацаа, орон зайнаас шалтгааллаа гээд хөдөөнийхнийг орхигдуулж болохгүй шүү дээ. Энэ үйл ажиллагаа зургадугаар сарын 30 хүртэл үргэлжилнэ.

-Нэгдэж орохыг хүссэн компаниуд сая төгрөгийн босго төлж байгаа. Одоо цуглараад байгаа 1,7 тэрбум төгрөгийг юунд зарцуулах вэ?

-Дүрэмд  нийт 5000 компани бүртгэнэ гэж заасан байгаа. Нэг ширхэг хувьцааг 1000 төгрөг гээд бодохоор нэг компани 1000 ширхэг хувьцаа авч байгаа юм.  Үлдэж буйг хувьцаанд нэгдэж орох компаниудыг бүртгэсээр байгаа гэсэн үг. Бид хуримтлалаа бүрдүүлж гүйцээд үзэл баримтлалаа боловсруулна. Тэгээд Засгийн газартай хэлэлцээ хийнэ. Тэр хүртэл нэг ч төгрөг үрэхгүй. Цугласан бүх мөнгө дансанд байгаа гэсэн үг. Түүнээс биш зарим хэвлэлээр бичсэн шиг, цөөхөн хүний “шотланд виски, шалдан хүүхэн, шарсан мах” болоод дуусчихсан юм биш.

-Энэ хувьцааг заавал аж ахуйн нэгж авах ёстой юу? Жирийн иргэд авч болохгүй юм уу?

-Үүнийг Компанийн тухай хуулиар зохицуулдаг юм байна. Тухайн консорциум үйл ажиллагаагаа эхлээд, Санхүүгийн зохицуулах хороонд бүртгүүлж, хөрөнгийн зах зээл дээр хувьцаа гаргасны дараа иргэд авч эхлэх эрх үүсдэг юм байна. Одоогоор татвар төлөгч аж ахуйн нэгжүүдийн хөрөнгийн нийлэмжээр сан бүрдүүлэх хэмжээнд байна. Манай консорциумд нэгдэж буй компанийн тоо удахгүй 2000 хүрэх нь. Өдөрт  100 орчим компани нэгдэж байгаа гэдэг чинь хүмүүс маш идэвхитэй байна гэсэн үг.

-Хүмүүсийн итгэх итгэл сайн байгаа юм бол нийгэмд яагаад  янз бүрийн хардлага гараад байна вэ?

-Хардлага сэрдлэг гарах янз бүрийн л шалтгаан байна. Нэг талаар энэ нь зүй ёсны хэрэг юм. Мөнгөө өгсөн хүмүүс чинь оруулсан хөрөнгөнийхөө араас санаа тавих нь тодорхой шүү дээ. Бүртгэл дуусмагц л төртэй шууд харьцаад эрхээ авах ёстой гэж ойлгож байтал бид бүртгэлийг үргэлжлүүлээд байгаа нь ч бас эргэлзээтэй санагдаж болно. Бид аль нэг аж ахуйн нэгжид давуу эрх олголгүйгээр, бүх хүмүүст боломж олгохыг хичээж байгаа. Түрүүлж нэгдсэнд нь ингэнэ, сүүлдэж орвол тэгнэ гэсэн юм байхгүй. Яагаад гэвэл мэдээлэл янз бүрийн сувгаар тарна, зарим нь хоцорч мэдээлэл авч байгаа, зарим нь болгоомжилно, харзнаж хүлээзнэнэ гээд юм юм болно. Энэ нэгтгэл хүмүүсийн мөнгийг төвлөрүүлчихээд хэдхэн хүний олз болгох вий, Хадгаламж зээлийн хоршоо шиг замарчих вий гэх мэт болгоомжлол байна. Бид дор хаяж 5000 компани нэгтгээд, багаар бодоход  таван тэрбум төгрөгийн сантай болох ёстой. Гэхдээ энэ бол Тавантолгой, Оюутолгойг олборлоход хаанаа ч хүрэхгүй, бага мөнгө. Гол нь мөнгөндөө биш, энэ нэгтгэлийн цаана монгол хүмүүсийн эв нэгдэл, итгэл үнэмшил бий гэдгээ төр засагт ч, олон улсад ч харуулах нь чухал. Нэг компанийн ард 5-500 хүн байгаа гэж бодоход энэ асуудал наад зах нь 500-600 хүний эрх ашгийг тээж байгаа, Монголын нийт хүн амын тавны нэг нь энд байна гэсэн үг. Энэ хүмүүсийг бид төлөөлж, өөрсдийн баялгаа эзэмших томоохон төсөлд оролцох саналтай байгааг нь уламжилж байна гэсэн үг. Цаашдаа энэ нэгтгэл маань монголчуудаа төлөөлж, том, том төсөлд оролцож, санхүүгийн том корпораци болох боломжтой. Ингэснээр бид өөрсдөө ажлын байраа бий болгож, эх орныхоо баялгийг бүтээх эзэд болно гэсэн зорилго нь өөрөө том учир жижиг сажиг хардлага, гүжирдлэг мэтийг даваад гарна. Түүнээс биш амбиц, хувийн эрх ашиг гээд ярьвал хүн болгонд, компани бүрт л бий.

-МҮХАҮТ-ын дарга Д.Дэмбэрэлийг та нарын эсрэг бас нэг нэгтгэл байгуулж байна гэх боллоо?

-Тэд нарын үзэл бодлыг бид хүндэтгэнэ. Хамтарч ажиллъя гэж урьсан. Ер нь манайханд нэг ийм хандлага байдаг. ТУЗ-д л орохгүй бол үг нь хүрэхгүй, үйлс нь бүтэхгүй юм шиг санадаг. ТУЗ бол зөвхөн хүмүүсийн байр суурийг нэгтгэж, дамжуулах ажлын алба. Бидний баримталж буй байр суурь тэднийхээс арай өөр. Тэд Тавантолгойг зургаа хувааж, гадныхантай хамтарч ашиглана гэж байгаа. Гэхдээ бид зарчмын хувьд ойлголцож, үндэсний эрх ашгийн төлөө талцахгүй гэсэн хамтарсан баримт бичиг гаргаж байна. Биднийг хэрвээ өөр хоорондоо өрсөлдөөд эхэлбэл анаад сууж байгаа гадаадын компаниудад ашигтай. Үүнийг хэн ч санаж ухамсарлах ёстой. Бид Тавантолгойг гадны ямар нэг компанитай хамтарч эзэмшихгүй гэсэн байр суурь дээрээ хатуу зогсоно. Яагаад гэвэл бидэнд туршлага байна. Тавантолгой бол Оюутолгой биш. Зэс, ураны орд шиг гүний нарийн технологи шаардахгүй. Бидэнд нүүрс олборлож, ашигласан 80 жилийн туршлага байна. Хоёрдугаарт, боловсон хүчин ч хангалттай байна. Цаашдаа нүүрс коксжуулах, нано технологи буюу хүчилтөрөгч гаргаж авах бүх боломжийг хайна. Энэ бүхэн шинэ юм биш, дэлхийд байдаг, ашигладаг л зүйл. Үүнийг хэрхэн нутагшуулах вэ гэдэг л байна.

-Та тэднийг гадаадын аль компанийн эрх ашгийн үүднээс хөдлөөд байна гэх гээд байна уу?

-Бусадтай хамтарч ашиглана гэсэн агуулгаас нь харахад тийм ойлголт төрж байна. Уул нь бол эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хаших цаг болсон гэсэн эрмэлзэл танд ч, надад ч байгаа шүү дээ. Ер нь бид аль юм болгон гадаадын нэг компанийг дулдуйдаж юмаа ашиглуулчихаад өөрсдөө үзэгчийн байр сууринаас хандах буюу эсвэл гуйж очиж ажлыг нь хийх ёстой юм бэ? Одоо Оюутолгойд ажиллахын тулд олон монгол хүн шар махтайгаа хатаж, гологдож шилэгдэж байна. Ихэнх нь хар бор ажлыг нь л хийнэ. Монгол Улсын төлөө монголчууд бид өөрсдөө л нэгдэхээс бус аль нэг улсын Засгийн газар, компани зүтгэхгүй гэдгийг бүгдээрээ санаж байх ёстой. Ер нь бид одоо ингэж ярьсан дээрээ л нэгдэхгүй бол дахиж хэзээ ч монголчууд нийлж юм хийж чадахгүй. Бидний тэмүүлэл хоосон яриа болоод замхарвал монголчууд хэзээ ч нэгдэж юм хийж чадахгүй юм байна гэсэн ойлгоц гадныханд ч, бидэнд өөрсдөд маань ч гүн бат сууж өгөх юм.  Магадгүй, ийм юм болоод өнгөрөөсэй гэж хүсч байгаа хүн байж болно.  Түүх харуулдаг шүү дээ. Монголчууд хоорондоо хамгийн их талцалтай байсан үедээ дандаа урууддаг гэж. Манжууд монголын ноёдыг ялгаварлан, нэгд нь хэргэм зэрэг, албан тушаал, авгай хүүхэн өгч байж нөгөө рүү нь турхирах замаар талцуулсан байдаг. Үр дүнд нь монголчууд 200 жил тэдний дарлалд боолчлогдсон. Бид Тавантолгойгоо төртэйгээ хуваагаад эзэмшье, шаардлагатай бол зарим ажлаа гадныхнаар хийлгэнэ биз, гадны компаниудад бүү санаа зов гэж л хэлмээр байна.

-Монголчууд нэгдээд үйл ажиллагаагаа эхлүүллээ гэж бодъё.  Нэг дээвэр дор амьдарч байгаа хүмүүсийн хүсэл эрмэлзэл, ашиг сонирхол тэр бүр өрсөн тоосго шиг өөгүй сайхан байдаггүй. Та бүхэн үйл ажиллагаагаа яаж гадны нөлөөнөөс хамгаалах вэ, ялангуяа улс төрийн нөлөөнөөс?

-Бид дүрмээ их олон талаас ярьж байж боловсруулсан. Удахгүй ном болж нийтэд очих байх. Дүрмийн агуулга бүхэлдээ тэгш эрхийг хангахын төлөө байгаа. Аль нэгийг нь давуу үзэхгүй, алтан, мөнгөн хувьцаа гаргахгүй, компанийг том жижгээр нь ялгахгүй гэх мэт. Бүх үйл ажиллагаа нээлттэй байж, ажлын тайлангаа сар улирлаар гаргаад хэлэлцүүлээд явна. ТУЗ-д ажиллах хүмүүсээ нэг жилийн хугацаатай дахин сонгон шалгаруулна. Хамгийн гол зарчим маань тунгалаг чанар байх ёстой. Элдэв нөлөөнд орж болзошгүй нөхцлийг бүгдийг нь дүрмээрээ хааж өгсөн байгаа.

-Тавантолгойд хүч үзэхээр дэлхийн 10 гаруй компани сонирхлоо илэрхийлээд байгаа. Тэдэнтэй өрсөлдөх хэмжээнд өөрсдийгөө яаж бэлтгэж байна?

-Шууд утгаараа өрсөлдөнө гэвэл хөрөнгө мөнгө, хүн хүч гээд олон зүйлээр бидний чадал дутна. Гэхдээ бидэнд нэг том боломж байна. Юу гэвэл, энэ өрсөлдөх гээд байгаа баялаг чинь бидний, монголчуудын өөрсдийнх нь юм шүү дээ. Газар нутаг, хууль орчин гээд бүх юм биднийх. Төр засаг нь ч ийм байр суурьтай байна. Тавантолгой өнөөдөр зуун хувь төрийн өмч, энэ өмчийг ард иргэддээ тэгш хүртээх, цаашлаад стратегийн ач холбогдол бүхий 15 орд газраас ашгийг нь иргэн бүртээ тэнцүү хүртээнэ гэсэн Засгийн газрын байр суурьтай биднийх таарч байгаа. Түүнээс биш энэ олон том компанитай өрсөлдөж, ялах нь бидний зорилго биш. Монголын 2,7 сая иргэн бүр энэ нэгтгэлд ямар нэг байдлаар хамааралтай. Хэрэв бид өөрсдөө энэ эрхээ авчих юм бол төсөл боловсруулах, үйлдвэр байгуулах, зураг төсөл гаргах гээд гүйцэтгэлийн чанартай ажлуудаа хаанахын, хэнээр ч хийлгэж болно.

-Монголчууд ийн нэгдэж байгааг гадаадын уул уурхайнхан, тухайлбал өрсөлдөх сонирхолтой компаниуд хэрхэн хүлээж авч байгаа бол?
-Тавантолгойг ашиглах сонирхолтой гадаадын 11 компани бүгд манай нэгтгэлийг дэмжиж байгаа. Харин ч их эрүүл, ардчилсан үзэгдэл гэж үзэж байна.  Хэрэв та бүгд өөрсдөө эрхээ авчихвал бидэнд ч амар болно гэж байна. Учир нь дөрөв дөрвөн жилээр эрх нь солигддог Засгийн газартай бус хэдэн зуун жилээр оршин тогтнох үндэсний том корпорацитай гэрээ байгуулж хамтарч ажиллах нь илүү эрсдэл багатай. Ерөөсөө улс төрийн энэ бохир өрсөлдөөнөөс бид эдийн засгаа салгаж аваад, эрүүл зөв өрсөлдөөн руу оруулах цаг болсон. Ёстой нөгөө “нийгмийн захиалга” гэж хэлж болно. Үүнийг цааш нь явуулах уу, ингэсгээд зогсоох уу гэдэг нь бидний ноён нуруу, ухааны цараагаас хамаарна.

-Үндэсний томоохон корсорциум дээр тулгуурлаад эдийн засгаа өөд татсан гадаадын олон улс байдаг. Манайд энэ жишгээр явбал хууль, эрхзүйн орчин хэр юм бол?

-Компаний тухай хуулиар бол ямар нэг хориг саад байхгүй. Өөр бусад хуулиар ч гэсэн зөвшөөрөгдсөн. Яг хийгээд, хэрэгжээд явбал явцын дунд ярих шаардлагатай ганц нэг асуудал гарч ирэх л байх. Бид одоо бичиг баримтаа цэгцлээд бүртгэлийн газар өгч байгаа. 200 орчим компанийн бичиг баримт бараг хоёр том хайрцаг дүүрээд байна. Үүнийг хуулийн дагуу нэгтгэх нь маш том техникийн ажил.  Хоёр долоо хоног ажиллаж байж үүний ард гарснаар салбар компани байгуулан, орон нутагт үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй болж байна гэсэн үг.

-Хэзээ Засгийн газарт албан ёсоор өргөн барих вэ?

-Бид яарахгүй байгаа. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл ч яарахгүй байна. Хүмүүсээ хараад байгаа хэрэг шүү дээ. Ард түмэн үнэхээр нэгдэж чадах нь уу, зохион байгуулж байгаа хүмүүс хэр итгэл дааж, ард түмний ашиг сонирхлын төлөө ажиллах юм гэдгийг ажиглаж байна гэж ойлгож байгаа. Ямар ч байсан дүрмийн сангаа бүрдүүлээд, дэмжигчдээ хугацаандаа бүртгэсний дараа Засгийн газартай хэлэлцээний ширээнд сууна. Оюутолгой гэж бид хоёр жил бүжиглэлээ шүү дээ, одоо Тавантолгой дээрээ хоёр сар хүлээхэд юу нь болохгүй байхав.

-Ашиг орлогоо мэдээж тооцож үзсэн л байх?

-Үзэлгүй яахав. Эхлэлээ сайн тавьчихвал цаашид өөрийгөө аваад явчих бүрэн боломжтой. Миний санаж байгаагаар, хоёр жилийн дотор тодорхой хэмжээний ашиг олоод, хувьцаа гаргах буюу, ногдол ашиг хуваарилах боломжтой. Ганц жишээ дурдъя. “Жижиг Тавантолгой” гээд ярьж байна. Эднийх нэг ширхэг хувьцаанд 55 мянган төгрөгийн ногдол ашиг хуваарилсан байна. Зуухан ширхэг хувьцаатай хүн 5.5 сая төгрөгийн ногдол ашиг сая авлаа шүү дээ. Жилд гуравхан сая тн олборлож байгаа, орон нутгийн чанартай,  тэгээд түүхийгээр  нь гаргаж байгаа ийм л айл. Бидний тавьж байгаа зорилго жилд дор хаяж 30 сая тонныг гаргана. Чойрт хагас коксжуулах үйлдвэр баригдсан. Бүтэн коксжуулахад нэг л дамжлага үлдсэн байна. Нүүрсээ хийжүүлээд, шингэн түлш, гэрийн хүчил төрөгч гаргаж авах боломжтой гэхээр Тавантолгой бол баялгаа бүгдийг нь түүхийгээр зөөх төсөл биш юм. Монголчуудад нэлээд удаан мөлжигдөнө.

-Нэгдсэн компаниуд эргээд бүгдээрээ Тавантолгойд ханган нийлүүлэгч болох уу?

-Энэ бол текникийн асуудал. Тэдгээр компани зөвхөн ханган нийлүүлэгч биш, тэнд туслан гүйцэтгэгчийн үүргийг ч гүйцэтгэж болно. Үйлдвэр дээр ажиллах, гол технологийг хариуцах компани ч манайд байгаа шүү дээ. Бид гадаадын төсөлд ингэж жиллаад л явж байна. Нэг хэсэг нь ажилчдын хувцасыг оёж байна, нөгөө хэсэг нь хоолыг  бэлдэж, хүүхдийг нь сургууль цэцэрлэгт хамруулж байна. Тавантолгойг дагаад тэнд бүхэл бүтэн хотхон босно. Эрхээ л авчихсан байхад энэ бүгдийг хэн хийх нь гэрээ тендэрээр зохицуулагдах зүйл. Ямар ч гэсэн одоогийн Оюутолгой шиг өөрийнхөө нутаг дахь эрдэнэсээ хүнд өгчихөөд хөлд нь сөгдөх нь  холгүй ажлын байр гуйж явах ичгүүртэй байдалд орохгүй. Ийм байдал руу бусад ордуудаа оруулчихгүй юмсан, ялангуяа Тавантолгойгоо тавиад туучихвий гэсэн үндэсний том эрх ашгийг төлөө бид явж байна.

– Монголчууд өөрсдөө баялгаа 100 хувь эзэмших юм чинь байгаль орчин, нөхөн сэргээлт дээр үлгэрлээд өгөх юм байгаа биз дээ. “Идсэн эрүү хувхайрч, идүүлсэн бут ногоордог” байтал сүүлийн жилүүдэд ухсан нь баяжиж, ухуулсан нь хувхайраад байгаа шүү дээ?

-Үлгэрлэнэ л гэж бодож байгаа. Түүх эргээд давтагддаг нь үнэн л  бол энэ бол Монголын сүүлийн хэдэн зуунд гарч байгаа том сэргэн мандалт байх ёстой. Биднийг төр засаг чиглүүлээгүй, доороосоо, өөрсдөөсөө гарч байгаа маш том нэгтгэл шүү. Анх удаа ийм олон компани нэгдэж юм хийх гэж байна. Агуу тэвчээр, сэтгэлийн хат, аажуу уужуу бодлогоор үүнийг авч явна. Бид биш юм гэхэд, хэн нэг нь, хэзээ нэгэн цагт хийх л байсан. Гадаадын компаниуд баялгийг маань ухаж авчихаад, байгалиар маань тоглоод орхихыг харж, халаглаж ханалаа. Баялагтаа эзэн суух цаг ирсэн гэж ярьдаг ч жинхэнэ утгаар нь хийж хэрэгжүүлэхгүй бол энэ янзаараа нөгөө л Африкийн орнуудын жишээг давтах болно. Хэвлэл мэдээллээр янз бүрийн л юм гарч байна. 1500 нинжа Тавантолгойг хувааж залгих юм гэнээ ч гэнэ үү. Ямар ч юмны эхлэл хэцүү байдаг. Ямар ч ажилд саад тотгор учирдаг. Эцсийн зорилго бол эв нэгдэл. Монголчуудад өөрсдийгөө харуулах том боломж гарч ирээд байна. Үнэн байх нь уу, үлгэр байх нь уу гэдгийг цаг хугацаа харуулна.
Э.Адъяасүрэн

“Монгол газар” ХХК-ны захирал Ц.Мянганбаяр: 100 тонн алтны нөөцтэй “Олон овоот”-ыг “Жаст” групп болон орос түншүүдэд нь 100 сая доллараар зарсан

7 цаг 16 минутын өмнө
“Анод”,”Зоос” зэрэг банкийг дампууруулсан хэргийн эзнээр тодорч, 100 тонн алтны нөөцтэй Олон овоотын уурхайгаа “Жаст” групп болон хамтрагч оросуудад нь 100 сая доллараар зарсан “Монгол газар” компанийн захирал Ц.Мянганбаяр банк тойрсон өр ширээ цэгцэлж нэрээ цэвэрлэлээ. “Монгол 999” үндэсний нэгдлийн ТУЗ-ын гишүүнээр сонгогдож, Тавантолгойн ордод хүч үзэхээр зэхэж байгаа “Монгол Газар”-ын боссын халаасанд Монгол Улсын Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр 25.4 сая тонн зэс, 1028 тонн алт, 5144 тонн мөнгө, 81600 тонн молибдений нөөц агуулсан 2.7 тэрбум тонн хүдрийн нөөцтэйгөөр улсын нөөцийн бүртгэлд бүртгэгдсэн Оюутолгойн ордтой дүйцэхүйц баялагтай хэд хэдэн ордын төсөл байгаа аж.
-Олон Овоотыг  “Жаст групп”-д  зарсан нь таны хувьд багаар тооцогдохгүй алдагдал. Олон нийтийн дунд газар авсан банк тойрсон өрийн асуудлыг өөрөөр шийдэх арга байсангүй юу?
-Мэдээж надад байвал ашигтай л даа. Би нийгмийг, хэн нэгэн хувь хүнийг хохироох дургүй. Тийм ч учраас “Жаст  групп” ХХК болон орос түншүүдэд нь 130 сая доллараар зарсан. Хүмүүсийн хэл амыг дарах нь зүйтэй гэж бодсон. “Монгол Газар” компанийн ард ганц Мянганбаяр байдаг юм биш шүү дээ. Энэ нэрээр компанийн олон зуун ажилчдын эрх ашиг, нэр хүнд хөндөгдсөөр удлаа  Зарим нь  намайг “Өнөөх чинь үхжээ, зайлуул” гэхээс наагуур л ярих юм. Тэгэхээр яршиг энэ хэл амнаас салья гэж бодож л зарсан. Монголд анх удаа алтны баяжуулах үйлдвэрийг монгол залуучууд, инженер, техникчид, ажилчид, хайгуулчдын хүчээр хийж босгосон нөр их бүтээн байгуулалт бол яах араггүй Олон овоот. Одоо Олон Овоот “Жаст”-ын мэдэлд очсон. Өр энэ компанид шилжсэн. Тийм учраас намайг өргүй гэж ойлгож болно.
-“Зоос”, “Анод” банкнаас авсан өр  Олон овоотын уурхайтайгаа “Жаст групп”-д шилжсэн гэсэн үг үү?
Олон Овоотын алтны нөөц 100-гаад тонн. Тэгээд ч 100 тонн алтаар тэр хэмжээний өр дарах бол асуудал биш. Би бас их үндсэрхэг хүн л дээ. Америк болон гадаадын компаниудаас таван санал ирсэн. Олон Овоотыг 135 саяар зараач гэхэд нь би үгүй гэсэн. Монголын баялагийн эзэн монгол хүн байх ёстой гэж бодсон учраас би “Жаст”-д зарсан. Тэгээд ч Ш.Батхүү бид нар найзууд. “Жаст” зээлүүдийг эхнээс нь төлж, барагдуулж байгаа байх. 100–гаад тонн алт байна гэдэг бол үйлдвэр босгосон, хайгуул хийсэн зардлын хажууд эдийн засгийн хувьд том хөрөнгө. Бороогийнхон үйлдвэртээ 200 сая ам.доллар зарцуулсан гэдэг. Бид 100-аад сая ам.доллар зарцуулсан.
-Таны халаасанд Оюутолгойгоос ч том байж мэдэх ордуудын төсөл байгаа гэх юм. Сонирхож болох уу?
-Хайгуул олборлолтын хувьд бол Монголд Оюутолгой, Тавантолгойтой дүйцэхүйц дөрвөөс, таван төсөл бидэнд бий. Энэ бол ард түмний баялаг гэж би ойлгодог. Тиймээс цааш нь сайн хөгжүүлнэ.
-Та “Монгол 999+Үндэсний нэгдэл” үндэсний компанийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаа. “Монгол 999+Үндэсний нэгдэл” Таван толгой төслийг хэрэгжүүлж чадвал  Монголын ард түмэнд ямар ашигтай байх бол гэдэг олны анхаарлын төвд байгаа асуудал?
Өнөөдөр Монголын нийгэм маш ядуу байна. Эдийн засаг ядуу байна. Хувь хүний оюун санаа бүр ядуу, өөртөө итгэх итгэлгүй, өдөр хоногийг аргацаасан байдалтай байна. Бид сүүлийн хорин жилд ардчилал, улс төр гэж л их ярьцгаалаа. Тэгээд ч бас манай улсын шинэ нийгмийн бүтээн байгуулалтын хөгжлийн үе шат байсан л даа. Өнөөдөр бол бид Монгол орны  эдийн засгийн бодит орлогыг ярих цаг нь болсон байна. Хүн бүхэн, иргэн бүрийн бодит орлогыг нэмэх цаг нь болжээ. Сүүлийн 20 жилд хүмүүсийн, улс төрчдийн  сэтгэлгээ бол дан ганцаараа сайхан амьдрах юмсан. Яаж ганцаараа баяжчих уу гэсэн нөгөө л буруу сэтгэлгээгээр явж ирлээ. Хувийн тоглолт давамгайлсан сэтгэлгээ. Үүний эсрэг бид яагаад нэгдэж болдоггүй юм бэ. Солонгос, япончууд олон нийтийн оролцоотой, улс орны ноён нуруу болсон компани байгуулаад болоод байхад бид яагаад болдоггүй юм бэ. Тийм системгүйгээр, эдийн засгийн механизмгүйгээр улс орон хөгжихгүй юм байна гэдгийг 20 жилийн түүх бидэнд харууллаа. Гол нь Монголын иргэн бүрт таван толгойн ашгийг хүртээмээр байна шүү дээ. “Монгол 999” компаний гол гурван зорилт бий. Нэгд нь  Монгол улсын иргэн бүрийг өөртөө итгэх итгэлтэй болгох. Хоёрт нь Монголчуудын үндэсний эв нэгдлийг хангах. Эв нэгдэл зайлшгүй чухал байна. Гуравт нь Иргэн бүрийг бодит орлоготой болгох. Энэ гурван зүйлийг л зорилт болгож “Монгол 999” байгуулагдсан. Монголчууд маань сардаа хамгийн багаар бодоход нэг сая төгрөгийн цалинтай байх хэрэгтэй байна. Хэрвээ Монголчуудын сарын орлого доод тал нь нэг сая төгрөг болох юм бол бид энэ утааны асуудлыг, хүүхдүүдийнхээ боловсролын асуудлыг, эрүүл мэнд зэрэг олон асуудлыг шийдэж чадна. Хамгийн гол нь нийгэм өөрөө эрүүлжиж, төлөвшинө. Яагаад гэхээр цалин орлоготой, тэр нь амьдралдаа хүрэлцэхүйц хэмжээнд байгаа үед хүн үүргээ ухамсарлаж, нийгмийнхээ өмнө хариуцлагатай ханддаг юм. Үүргээ ухамсарласан, хариуцлагатай иргэн хүн хууль цааз, төр засгаа хүндлэн дээдэлдэг. Тэр үед бид ардчилал Монголд бүрэн утгаараа хэрэгжиж байна гэж хэлж болно. Монгол хүн бүхэнд ногдол ашгийн хувиарлалтыг хувьцааны хэлбэрээр өгье гэж байгаа юм. Таван толгой үндсэн хуулиараа бол ард түмний өмч шүү дээ. Тийм болохоор ард түмэнд өмчийг нь хувиарлаж өгөх гэж байгаа л асуудлыг л бид яриад байгаа хэрэг. Гадаадын нэг баян компани аваад баяжаад байвал ард түмэнд юу үлдэх юм бэ. Тэд л сайхан амьдраад, баяжаад байна. Гэтэл Монголын ард түмэн зөвхөн үүнээс орж ирэх татвараар 50 жил, 60 жил яаж амьдрах вэ. Энэ баялаг ард түмний өмч учраас эзэд нь өмчдөө ингэж хандаж, эзэд нь ингэтлээ ядуу амьдарч болохгүй. Бид үүний эсрэг байр суурьтай байна.
-Тавантолгой Оюутолгойтой дүйцэхүйц ордуудын төслийг халаасалж яваа болохоор чинь асууж байгаа юм шүү. Нууц биш бол таньд алтны нөөцтэй хэдэн орд байдаг вэ?
Манай компанид алтны олон ордууд бий.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Олон нийтийн харилцаа, нийтлэг бодлогын зөвлөх А.Ган­баатар. Ерөнхийлөгч өөрчлөлтийнхөө суурийг тавьсан

Өнөөдөр 13 цаг 10 минут

“Ярилцъя” та бүхэнтэй дахин мэндчилж байна. Энэ удаагийн зочин маань Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Олон нийтийн харилцаа, нийтлэг бодлогын зөвлөх А.Ган­баатар. Дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхэлсний нэг жил болж байгаатай холбогдуулан түүнийг урьж ярилцахаар шийдсэн юм. Мэдээж албан бус утгаар буюу задгай хэлбэрээр хөөрөлдвөл түүнтэй ярилцах илүү “гоё” сэдвүүд цаана нь зөндөө бий. Тэр бол телевизийн сэтгүүлч мэргэжилтэй, PR чиглэлээр мэргэшсэн, бас учир мэдэх хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн цөөхөн хэдийн нэг гэдгийг бид мэднэ. Ингээд манай үеийнхний нэрлэдгээр Габи, албан ёсны нэрээр Ерөнхийлөгчийн зөвлөх ноён А.ГАНБААТАРТАЙ хөөрөлдсөнөө толилуулъя.

-Ерөнхийлөгч бүрэн эр­хээ хэрэгжүүлж эхлээд нэг жилийн босгон дээр ирлээ. Мэдээж энэ бол өнөөдөр авч үзэх сэдэв мөн үү гэвэл мөн. Гэх­дээ хуучин үеийнх шиг социалист уралдааны дүн яаж гарав аа гэх маягаар авч асуумаар­гүй байна ?

-Б.Болдсайхан нийтлэл­чийн бичсэн, ноднин бараг өдийд гарч байсан болов уу. “Тавдугаар сарын 25” гэсэн нэг нийтлэл бий. Та санаж байгаа байх.

-Хэрвээ Элбэгээ ял­бал…?

-Тийм. Хэрвээ Элбэгээ ялбал ийм болно, тэгэх болно гээд л. Тэр нийтлэл санаанд орж ирж байна л даа. Хүмүүс эргээд тэр нийтлэлийг нэг уншиж үзээсэй. Тэгээд  өө­рийн­хөө эргэн тойронд, өөр дээ­рээ эргэцүүлж нэг харвал нэг юм бодогдоно доо гэж. Би зөвлөх гэдэг албан тушаалт­ныхаа хувьд биш, зүгээр ир­гэн хүнийхээ хувьд яг ингээд эргээд бодоход ноднин жил өдийд бидний амьдрал, сэт­гэл­гээний цараа, айдас хүй­дэс ямар байлаа гэж бодож үзсэн. Өнөөдөр над шиг олон мянган хүнд нийгмээс айх ямар нэг айдас алга. Магадгүй манай найз нөхдийн ярьж байгаагаас, эргэн тойрон дахь уулзаж, учирч буй хүмүүсийн ярьж байгаагаар авлига аваад байдаг юм уу, авлига­тай холбоотой сэдвээр “нү­дүүлж” байсан,  “балбуулж” бай­сан, төрийн алба хашиж бай­сан, нөгөө яриад байдаг сүл­жээ энэ тэрд нь орчихсон байсан тэр хүмүүст л айдас байгаа байх. Харин айдас тэдний толгой дээр оччихсон байгаа байх. Жирийн иргэд бол айдасгүй болсон гэж бо­дож байна. Айх нь байтугай ам­лалт нэхээд үг хэлэх эрх чө­лөөгөө эдлээд явж байна. Хү­ний зоо нь тэнийнэ  гэж бай­даг даа. Тийм цаг үе ир­чих­сэн юм болов уу гэж би хувьдаа харж байна. Би ганц­хан жи­шээ хэлье. Миний нэг бизнес эрхэлдэг найз надад хэлж бай­сан юм. Ний нуугүй хэлэ­хэд бид нар бизнес эрх­лэх гэж үнэхээр зовдог байсан. Үнэ­хээр нэг тендер авъя гэхэд шат шатанд нь мөнгө өгдөг бай­сан. Одоо бол бас өөр бай­на шүү. Материалаа зөв бүр­дүүлээд өгөхөд асуудал өөрөөр явдаг болж эхэлсэн байна. Нөгөө авдаг байсан нөхдүүд чинь  нүд нь бүлт­гэнээд улайм цайм чадахаа больсон байна гэж ярьж бай­сан. Энийг бол би нийгэмд гарч байгаа дэвшил гэж харж ба­йгаа юм. Ерөнхийлөгч ард олондоо ерөөсөө л энэ авлига хээл хахууль, шүүх засаглалд бугшсан бохир муухай юмыг арилгана гэж амласан. Тан­гар­гынхаа үгэнд ч хэлсэн. Ерөө­сөө өнөөдрөөс эхэлж “цэг тавья” гэж. Ерөнхийлөг­чийн хэл­сэн тэр үг бол мар­гаа­ш­аас эхлээд л авлигыг таслан зогсоогоод, бүх юм чин шу­дар­гаар явчихна гэсэн үг биш байх л даа. Өнөөдрөөс эхлээд бид өөрөөр ажиллана. Өө­рөөр юм тооцно шүү гэсэн санаа байх. Сая нийслэлийн ир­гэдтэй уулзахдаа ч гэсэн Ерөнхийлөгч тодорхой тайл­бар­ласан. Сая Ерөнхий про­ку­­рор солигдлоо. Шүүхийн ши­нэч­лэлийн тухай хууль, Эрүү­гийн хуульд өөрчлөлт оруу­лах багц асуудлаар гавь­яат хуульч, хөдөлмөрийн баа­тар Б.Чимид гуайгаар ахлуул­сан баг ажиллаж бай­на. Энэ баг дотор үе үеийн хуульч нар ба­раг хагас жил ноцолдсон. Гар­­сан хууль, концепцууд үнд­сэн­дээ шат шатандаа дэм­жиг­дээд явж байгаа. Саяхан Үн­дэс­ний аюулгүй байдлын зөв­­лөлөөр дэмжигдсэн. Хууль эрх зүйн талаас нь системтэй  шинэчлээд өгөх юм бол хууль зүйтээ орон л юм бол бидний зориод байгаа зүйл бүтнэ. Мэдээж энэ бол цаг хугацаа шаардсан ажил. Мөн нийгэм ард түмнээ уриал­сан олон зарлиг гарга­лаа. Жишээ нь, нийтийн би­еийн тамир, спор­тыг хөгжүү­лэх, мод тарих, уламжлалт сэтгэлгээ, арга билгийн ухаа­ны үндсийг хүүх­дүүдэд сургах зэргийг нэрлэж болно.

-Шүүхийн шинэтгэлийн асуу­дал нэг шууруулаад л хийчих юм биш л дээ?

-Тийм. Хуучин Ерөнхий­лөгч нар­тай харьцуулах юм бол шинэ Ерөн­хийлөгчийн нөхцөл байдлыг бас арай өөрөөр хармаар байгаа юм.

-Арай өөрөөр өө ?

-Тийм ээ. Өөрөөр.

-Цагаан сарын урд өдөр Ерөн­хийлөгчтэй телеви­зийн ярилц­лагад орж байхад түүний ам­наас “Ерөн­хий­лөгчийн алба миний бодож байснаас өөр юм аа” гэсэн нэг үг гарсан. Энэ үгийг зан­гиа­гаа сул­лаж сууж бай­­­гаад, хам­гийн энгийнээр хэлсэн ч нэлээн хэдэн сар ажил­­­ласны дараа, янз бү­рийн ханатай нүүр тулс­ны эцэст өөрийн эрхгүй л унагах шиг бол­сон?

-Тэгсэн.

-Өмнө нь Монгол Улс гурван Ерөнхийлөгчтэй байсан. Бүгд л өөр өөрийн нэр нүүрийг бү­тээгээд явцгаасан байх. Өнөөд­рийн Ерөнхийлөгчийн ажил­лаж байгаа орчин нөхцө­лийг өөрөөр харах ямар хүчин зүйлс байгаа юм бэ?

-Маш товчхоноор хэлэх юм бол П.Очирбат гуайг хээгүй Ерөнхийлөгч гэдэг байсан. Магадгүй тэр үед анх­ны Ерөнхийлөгч байсан учраас  жин­хэнэ хээгүй байх хэрэгтэй байсан байж мэднэ. Н.Багабанди гуайг бол хийгүй Ерөнхийлөгч гэх жишээтэй. Н.Энхбаяр гуайн хувьд бол  ерөнхий­дөө юм юм руу орж шийдэх гэсэн тийм оролдлогуудаар дүүрэн байсан. Шинэ Ерөнхийлөгчийн хувьд төрийн залгамж чанарыг хадгалахаас гадна шинэ нөхцөл байдалд зохицож, улс ор­ныг авч явах онцлог гарч ирж бай­гаа юм. Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөг­чийн хувьд бол өөрийнх нь хэлсэн үгнээс нь ч цухалзаад байгаа ганц л юм байгаа. Тэр нь ерөөсөө зөв Ерөнхийлөгч байя гэсэн санаа. Зөв л байя гэдэг ерөнхий том  агуулга харагдаж байна гэж болно. Өнгөрсөн хуга­цаанд гаргасан шийд-вэрүүдийг нь ч хар. Жишээ нь, Оюутолгойн төсөл дээр дуугарсангүй, байр сууриа илэр­хийлсэнгүй гэж нэлээн ярьсан байх. Ерөнхийлөгчийн  хувьд бол харин ч ил гарч ирж хэлснээсээ илүү хүлээцтэй  ажиглаж байсан нь маш том бодлого байсан болов уу. Ший­дэх ёстой тэр байгууллагад нь, Зас­гийн газар, УИХ-д боломжийг нь ол­гож байсан нь байр сууриа маш то­моор илэрхийлсэн юм болов уу гэж. Тэгэхээр энэ төсөл цаг хугацааны хувьд дахин гацалгүй цаашаа яваад, ямар ч байсан Монгол Улсын ирээ­дүйн хөгжилд том хөшүүрэг болох тэр үүцийг задлах процесс нээгдсэн нь өөрөө Ерөнхийлөгчийн зөв дэмжлэг гэж дүгнэмээр байна л даа.

-Маш зөв дүгнэлт. Гэвч страте­гийн гэх энэ том ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түү­хэн шийдвэрийг гаргасан гэх гавьяа өөр бусдад очсон. Хэр­вээ дуугарч, байн байн дун­дуур нь орж ирж харагдаж байсан бол нөгөө “гавьяа” саар­магжаад л явчих байсан байх л даа?

-Тийм байж болох байсан. Би бол Ерөнхийлөгчийн олон нийттэй ха­рил­цах чиглэлийг хариуцан ажиллаж байгаа хүний хувьд бүх юман дээр Ерөнхийлөгчийн нэр хүндэд оноо цуглуулах маягаар хандаж, миний ажлын үзүүлэлтэд хэрэгтэй ч гэдэг юм уу тэр талаас нь харж ажиллаж болох л доо. Гэвч энэ асуудал дээр Ерөнхийлөгч хатуу байр суурьтай байсан. Явах юм явдгаараа явах ёстой. Миний байр суурь бол ийм байна аа гээд. Хоёрдугаарт, Ерөн­хий­лөгчийн институцийн өөрийн хийх ажлын хүрээ, цараа маш тодор­хой байгаа байхгүй юу. Орох юм байна. Орохгүй юм байна. Дэмжих юм бий. Дэмжихгүй юм бас байна.

-Урьд нь хэн нэгэн зөвлөх Ерөнхийлөгчийн институцийн байх ёстой орон зайны талаар зориуд ингэж тодосгож хэлж байсан тохиолдол нэг их са­наг­дахгүй байна?

-Бүх зүйлийг Ерөнхийлөгч шийд­дэг юм шиг буруу ойлголт, буруу жишиг тогтчихсон юм шиг санагддаг учраас хэлж байгаа юм л даа.

-Ард түмэн Ерөнхийлөгчийн “Шүүх засаглалд бугласан бу­зар булайг цэвэрлэнэ” гэсэн амлалтыг маш их дэмжсэн. Тэд­ний энэ их түрлэг ардчил­сан Ерөнхийлөгчийг төрүүл­сэн. Гарч ирээд маргаашаас нь эхлээд хяргаад өгнө. Болж бүтэхгүй нөхдийг бүгдийг нь хөөж явуулна гэсэн хүлээлт маш их байсан?

-Тийм ээ. Бүгдийг нь огцруулаад, бу­жигнуулаад өгнө гэж хүлээж байсан.

-Харамсалтай нь энэ асуудал бү­тэн жил гацаанд орсон. Сүүл­­дээ Ерөнхийлөгч учир­лаж, гуйж эхэлсэн. Шүүх засаг­ла­лын шинэтгэлд оруулж бай­гаа таны том хувь нэмэр өнөө­гийн хашиж буй тушаалаасаа шу­­даргаар татгалзах явдал бо­лоод байна шүү гэх маягаар. Ин­гэж явсаар сая л Ерөнхий про­­курорыг солилоо. Энэ про­цесс яагаад ингэж их гацсан юм бэ?

-Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч өмнө нь Ерөнхий сайдын албыг хоёронтоо хашсан. Дээр нь намын дарга байсан хүн. Ерөнхийдөө нэг талын сонирх­лыг гэдэг юм уу, өөрийнхөө үзэл бод­лыг хүчтэй илэрхийлэх өргөн бо­лол­цоотой орон зайд ажиллаж байсан юм болов уу. Өөрийнх нь ч унаган чанар байдаг байх. Эрс шулуухан, эрсдэлээс айхгүй алхмуудыг хийж бай­сан. Ерөнхийлөгчөөр сонгогд­со­ноос хойш бол бүх нийтийн эрх аш­гийг дээдэлж  зангидсан, дээр нь эв нэгдлийн бэлгэдэл гэдэг үүднээсээ юмыг илүү өөрөөр харж ажиллах шаард­лага тулгарсан даа. Энэ үүднээсээ өөртөө ахиад нэг шинэ Эл­бэгдоржийг нээх ёстой болсон болов уу гэж боддог. Ерөнхийлөгчийн инс­титуцийг яг байх ёстой газар, орон зайд нь, эрх хэмжээнийх нь сонгодог утгыг бүрэн дүүрэн утгаар нь хэ­рэг­жүүлж ажиллахыг л энэ хүн өнөөдөр чухалчилж байгаа. Саяын асуудал дээр бол нийгэмд хүлээлт маш их байсан. Таны хэлдгээр гарч ирээд л маргаашаас нь цавчаад эхэлсэн бол алга ташуулаад л эхлэх байсан байх. Театраар бол ёстой халуун алга та­шилт­тай, дүүрэн үзэгчидтэй үзүүлбэ­рүүд явах байсан биз. Би бол энэ асуудал дээр Ерөнхийлөг­чийг улс тө­рийн өндөр соёл гаргалаа л гэж бо­дож байгаа. Нэгдүгээрт, Ерөнхий про­курорыг шууд солих асуу­дал бол өөрөө хуультай, хуга­цаа­тай. Ерөн­хий­лөгч санал болго­дог, УИХ авдаг. Хэд­хэн нөхцөл бай­даг. Өөрөө өргө­дөл өгсөн бол, хэрэгт төвөгт орсон бол, эсвэл эрүүл мэн­дийн шалтгаа­наар гэх мэт. Өөрөөр хэлбэл ийм нөхц­өлүүдийн аль нэгэнд л М.Алтан­хуяг прокурор өөрөө өргө­дөл өгч огц­рох бололцоотой. Ерөн­хий­лөгч анх­наасаа л шууд байр суу­риа илэр­хийл­сэн. Би ард түмнийхээ өмнө өөр амлалт үүрэг авч гарч ир­сэн хүн. Тан­тай ажиллах боломжгүй байна гээд хэл­чихэж байгаа нь өөрийнхөө са­нааг ил тод гаргачихаж байна л гэсэн үг. Дээр нь улс төрийн олон нөхцөл шалтгаан байсан байх. Магадгүй М.Ал­танхуяг прокурорт хувийн шинж­тэй асуудлууд ч байсан байх. Цаг хугацаа л яваад байсан. Сүүлдээ Ерөнхийлөгч учирлаж ч хэлсэн байх, уурлаж ч хэлсэн байх. УИХ-ын чуул­ган дээр ч хэлсэн, та нартай ярилц­лагад орж байхдаа ч хэлсэн.

-Тэр чигээрээ хөндлөн харж хэвтчихээд байгаад байсан бол яах байсан бол?

-Ерөнхийлөгч ёстой ард түмнээ­сээ л дэмжлэг авах байсан болов уу. Ард түмэнд ойлгуулаад, асуудал ийм байна, ингээд гацаачихлаа гэхэд бол сонгуулиар яаж дэмжиж байсан тэр хэмжээний эрч хүчээрээ ард түмэн түрж дэмжээд прокурорын асуудал байтугай юмыг шийдэж чадна л даа.

-Ерөнхийлөгчид байгаа, бусад­тай зүйрлэшгүй асар том бодит боломж бол ард түмний дэмж­лэгийг хүссэн үедээ авах нь юм. Бүх ард түмнээс сонгогдсон цорын ганц хүн шүү дээ?

-Үнэн. Хийж, хэрэгжүүлэх гэсэн үйл хэрэг дээр нь саяын мэт ёс зүй­гүй тээг гаргаад, ажлаа явуулахад хүнд­рэл тулбал энэ улсын Ерөнхий­лөгч ард түмэндээ л хандаж  дэмжлэг хүсч таарна шүү дээ.

-Шинэ Ерөнхий прокурорын тухай асууя.  Д. Дорлигжав бол Монголын нийгмийн хувьд  та­нихгүй, цоо шинэ хүн биш. Хам­­гийн хэцүү нөхцөл байдалд байгаа, өөрөөр хэлбэл гал ассан газар руу л түүнийг ил­­гээдэг байсан. Мань хүн ч тэр болгоныг хатаараа даваад гардаг, өөрөөр хэлбэл ажлыг хийдэг хүн л дээ.  Энэ удаагийн шинэ томилолтыг нь хүмүүс хэр хүлээж авч байх шиг байна?

-Бид Ерөнхийлөгчийн гаргасан зарлиг шийдвэрийг ард түмэнд яаж хүрч байна гэдэг дээр байнга судал­гаа явуулдаг. Судалгаанаас үзэхэд  бол 60:40-ийн харьцаа гарч ирж байна лээ.

-Өөрөөр хэлбэл 60 хувийн дэмжлэг?

-Тийм ээ. Судалгаанаас юу гэж ун­шигдаж байна вэ гэхээр Ерөн­хий­лөгч энэ салбарт хийх өөрчлөлтөө эхэлж байна гэж нийгэм талархан хүлээж авч байна. Энэ талархалд өгсөн өндөр хувийн дэмжлэг нийгэмд байна гэдэг судалгаагаар гарч ирлээ. Нөгөө талдаа Д. Дорлигжав даргад энэ албыг нэр төртэй хийнэ гэж итгэж байна гэсэн үг л дээ.

-Зарим мэдээллийн хэрэгс­лээр эвгүй үнэртэй юм цацаж л байна лээ?

-”ТV-9″ телевизээр явж л байх шиг байсан. Увсын фракц гараад ирлээ гэх маягаар.

-Хүчнийхний толгойд UBS фракц хүчээ авлаа гээд л үү?

-Ерөнхийлөгчийн томилгоонуу­дыг хөндлөнгөөс харж байхад нэг их олон хүнтэй зөвлөөд, хэлэлцүүлээд  сүйд майд болоод байдаггүй. Мэ­дээж бүх хүнээс асуугаад л санаа оноо солилцоод байвал энэ хүнийг тавьбал зүгээр, энэ ч дээр гэсэн олон хүний нэр гарч ирэх байх л даа. Тэ­гэ­хээр энэ бол санал цуглуулж тавь­даг албан тушаал биш л дээ. Хариуц­лага хүлээлгэж өгч байгаа томилгоо юм. Д.Дорлигжав даргыг түүхээс нь харахад маш баялаг намтар уншигд­даг. Өөрөө ч энгийн яриа хөөрөөн дундаа ярьж л байсан. Анх намайг Шадар сайдад шууд л тулгаад хаясан юм. Би ороод хийсэн. Чадлаараа хийсэн. Дараа нь Батлан хамгаала­хын хамгийн анхны энгийн сайд гээд л аваачаад зоосон. Би өөрийнхөөрөө л хийсэн. Эрдэнэт рүү аваачаад л тавь­сан. Маш хүнд нөхцөлд ажилла­сан. Би хийсэн гэж. Ёстой таны хэлд­гээр дандаа гал руу аваачаад хаясан байдаг. Гэвч тэр галан дундаас мань хүн үзэл санаагаа тээгээд л, өөрийн арга барилаар ажиллаад л, амжилт­тай ард нь гарч ирсэн. Тэгэхээр энэ хүний тэр туршлага дээр л суурилсан томилгоо гэж ойлгож байна. Миний хувьд бол нүдээ олсон хамгийн зөв томилгоо гэж хэлнэ.

-Ерөнхийлөгчийн тухай яри­хад Өршөөлийн хуулийн талаар хөн­дөхгүй орхих арга­гүй. Ул­сын Ерөнхийлөгчид гэм үйлд­сэн иргэнээ ялаас өр­шөөх, ууч­лал үзүүлэх онцгой эрх байдаг. Энэ талын алхмуу­даар нь тэр хү­ний хэр нигүүлсэн­гүй удир­дагч болохыг то­дорхойлж ч бол­но. Үнэн хэрэг­тээ өршөөх шиг том шийтгэл гэж байхгүй?

-Бас том буян ч гэж байхгүй.

-Тийм. Гэвч нийтийн ухамсар­тай ажиллахаас өөр арга алга. Та бид хоёрыг энд яриад сууж байх хооронд өдий төдий гэм нүгэл үйлдэгдэж байгаа. Харин маргаашийн хэвлэлд Ерөнхий­лөгч өө, таны гаргасан “гай”-тай өршөөлөөс болж ийм гэмт хэрэг гарлаа гэсэн мэдээлэл ду­райж байдаг. Өршөөлд хам­рагдсан хүмүүсийн яг хэдэн хувь эргэж гэмт хэрэгт хол­богд­сон тооцоо байгааг со­нирх­моор байна л даа?

-Ерөнхийлөгчийн хамгийн анхны санаачилсан хууль Өршөөлийн хууль байсан. Хамгийн анхны шийд­вэ­рээр хөнгөн гэм үйлдэж яллагдсан иргэддээ уучлал үзүүлье. Харин ахин гэмт хэрэг үйлдвэл уучлаарай, ямар ч өршөөл байхгүй шүү гэж л хийсэн энэрэнгүй алхам байсан. Судалгаа одоо миний ширээн дээр байж бай­на. Өмнөх Ерөнхийлөгч нарын үед Өршөөлийн хууль янз бүрийн хэлбэ­рээр санаачлагдаж л байсан. Ер нь бол зургаа орчим хувь нь буцаж хэ­рэг хийж яллагддаг судалгаа байдаг юм байна. Саяын Өршөөлийн хуу­лиар суллагдсан иргэдээс эргэж гэмт хэрэг үйлдсэн тоо маш цөөхөн бай­гаа. Та үзэж танилцсан байх.

-Гэвч тэднийг эргэж нийгэм­шүү­лэх ажил нь улсын Ерөн­хий­лөгчийн хийх ажил биш л дээ?

-Яг үнэн. Ерөнхийлөгч уярмаар ч юм шиг нэг үнэн үг хэлсэн шүү дээ. Өр­шөөгдөөд гараад ирлээ. Хамт олон нь тэднийг хүлээж аваарай. Гэр орон нь тосч аваарай. Хүн шиг угтаа­рай. Хэрэв та бүхэн ахиад тэр хүнийг ял­тан гэж хараад, ахиад гэмт хэрэгтэн гэж хараад байх юм бол түүний эргээд очих газар нь тодорхой шүү гэж. Яг таны хэлж байгаа ял зэмээс төрийн хайр энэрлээр өршөөгдөөд ирж байгаа иргэдийг нийгэмшүүлэх, төлөвшүүлэх ажил нь Ерөнхийлөг­чийн институцийн шууд хийх ёстой ажил биш юм. Манайд таны хэлдгээр нийгмийн ухамсар, байгууллагын хариуцлага гэдэг юм нь дутмаг бай­гаад байна. Ялаа эдлээд гараад ир­лээ. Нийгэм нь итгэл хүлээлгээд аваад явбал тэр хүний амьдрал тэгш­рээд л явчихна. Нөгөө ямар кино байдаг билээ. Ишхүү билүү.

-”Сэтгэлийн дуудлага” уу ?

-Тийм. Тэрэн шиг л түшээд аваад явах хэрэгтэй шүү дээ.

-Тийм ээ. Гэвч тэгдэггүй ?

-Тэгж халуун сэтгэлээр тосдоггүй учраас өнөөдөр тэдний зарим нь эргэж нөгөө газар руу очиж байна.

-Тэдэнд бичиг баримт гэж юу байхав. Нэг хуудас цаастай л гаргадаг юм билээ. Галт тэр­гэнд харьж явахад нь үйлчлэгч нөгөө цаасыг нь үзчихээд хү­мүүсийн чихэнд хадтал “Сул­лагдсан юм уу. Чи тэгвэл юу гэж суудал эзлэдэг юм. Бос” гэж тэвчихийн аргагүй бүдүү­лэг аашилж байхтай таарч л байсан. “Өршөөгдөгсдийг уг­тах бидний сэтгэл зүй” гэсэн нийтлэл хүртэл бичиж л байлаа?

-Харамсалтай нь нийгмийн маань сэтгэл зүй тэдний өмнө ийм л хүй­тэн хөндий байна даа. Өөр нэг зүйлийг хэлмээр байгаа юм. Би өөрөө сэтгүүлч хүн. Гэхдээ манай за­рим хэвлэлийн байгууллага Өршөө­лийн хуультай холбоотой, холбоогүй гэмт хэргийг араас нь сурвалжлан дэвэргэж, нийгэмд том дуулиан бос­гож ирэх гэж оролдож байгаа байдал ажиглагддаг. “TV 9”, “Зууны мэдээ” со­нины эздэд хандаж зарим үед хэл­мээр санагддаг. Уучлаарай, сонгууль бол аль эрт яваад дуусчихсан шүү дээ гэж. Нэг айлын эхнэр нөхрөө уур нь хүрээд алгадлаа гэхэд энэ нь Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржоос бол­лоо гэх нь холгүй гүтгэлэг цацдаг.

-Нэг алдсан, Ерөнхийлөгч маань өршөөлөө. Одоо ахиж алдахгүй, хүн шиг амьдрана даа гээд зүтгэж яваа олон зуун хүн бас байгаа шүү дээ?

-Мэдээж шүү дээ. Харин тэдний тухай гэрэл гэгээтэй сурвалжлага үзэгдэхгүй. Учир нь гол зорилго нь энэ биш юм байна л даа.

-Нэгэнт тантай уулзсаных асууж ярих хэд хэдэн зүйл бай­гаа. Тэдний нэг цаазаар авах ялыг халсантай холбоотой. Ма­найх ардчилсан орон гэх мал­гайг өмссөн атлаа хүний амийг цаазлан хороодог хууль­тай яваад л байсан ?

-Яваад л байсан. 20 жил энэ замаар явахдаа халж чадаагүй.

-Ерөнхийлөгчийн хийсэн ал­хам шинэ Монголын нэр нүү­рийг дэлхий дахинаа ахин өө­рөөр харах нэгэн том цонхыг нээж өглөө. Энд би хамгийн сүүлд ирсэн нэгэн сайхан мэ­дээг ишлэмээр байна. Тэр бол Далай ламаас ирсэн захидал?

-Ерөнхийлөгчийн олон жил дот­роо бодож явсан, хийхийг хүсч явсан зүйл нь байх. Шийдвэрээ гэнэт гарга­сан. Бараг зарим зөвлөхүүд маань мэдээ ч үгүй байсан. Тийм болохоор их гайхаж, эргэлзэж хүлээж авсан. Үндсэн хуулийн өдрийн маргааш чуул­­ган дээр үг хэлэхдээ л тэр мэ­дэгд­­лээ хийчихсэн. Зөвлөх нь учраас түүний бодлого шийдвэрийн талд л ярьж байна гэх байх. Гэхдээ зүгээр А.Ган­баатар гэдэг хувь хүнийхээ үүд­нээс энэ шийдвэрээр нь үнэхээр ба­хархдаг. Өдөр тутмын бүх ажилд нь хутгалдаж явдаг хүний хувьд гадаад дотоодоос ирж байгаа тэр олон дэмж­лэгүүдийг хараад үнэхээр гай­хамшигтай алхам хийж чадсаныг нь улам илүү мэдэрдэг. Энэ процесс өөрөө асар хүнд. Ийм зарлиг гаргаж бай­сан гадаадын олон Ерөнхийлөгч нарын талаар судлаад үзэхээр ту­хайн улс орны хүн зонд их удаан хү­лээн зөвшөөрөгддөг, тодорхой цаг ху­гацааны дараа үнэлэгддэг шийд­вэр юм билээ. Цааш нь яривал ин­гэснээрээ юу хожсон юм бэ гэсэн асуулт гарч ирэх байх.

-Ярья л даа. Та наад асуултдаа хариул хариул?

-Нэгдүгээрт, манай улсын гадаад нэр хүнд бол шууд өссөн. Ерөнхий­лөг­чийн болон Монголын гадаад нэр хүнд хоёр чиглэлээр өсч байна. Нэг­дүгээрт, Монголд ардчилсан хувьсга­лыг толгойлж байсан хүн, жинхэнэ демократ хүн Ерөнхийлөгч болжээ гэдэг талаасаа өсч байна. Ялангуяа ард­чилсан орнууд  Ерөнхийлөгчийг дот­но хүлээж авч байгаа. Хоёрду­гаарт, саяны гаргасан шийдвэр нь ахиад Монголын гадаад нэр хүндийг өргөж байгаа. Тогоон дотроо ярихад одоо болтол манайхан амийг амиар гэдэг сэтгэл зүйтэйгээ зууралдсаар л. Шууд алснаар юу хожих юм. Хэрэв гэмт бүлэглэлүүд хүчээр хэрэг то­хоод нэг хүнийг яллуулчихсан бай­вал дараа нь амийг нь яаж цагаатгах юм. Жишээ нь, Ц.Түмэнгэрэлийн хэрэг байна. Тэр хүн өнөөдөр амьд байсан бол тэр ноцтой хэргийн ар талд үлдсэн өдий төдий юм ил болох ч байсан юм билүү.

-Ялын тогтоол гүйцэтгэсэн ч юм билүү, гүйцэтгээгүй ч юм билүү. Сонин, жигтэй мэдээ­лэл чих дэлсэх л юм?

-Тийм. Өөр хэрэг байлаа гэж бодъё л доо. Хэрэв хэн нэгнийг хил­сээр ялласан бол цаг хугацааны да­раа цагаатгах боломж ирж байгаа­гаараа бол маш том ач холбогдолтой шийд­вэр. Бодоод үз л дээ. Элдэв дарамт ша­халт дор хилсээр хэрэг үйлдсэн бол тэрэнд холбогдолтой нөхдийг илч­лэх цаг хугацааны бо­лоод бусад боломжийг олголгүй­гээр шууд л цааз­­лаад байвал юу болох вэ. Нөгөө талаасаа надад нэг өвгөн хэлж бай­сан. Ц.Элбэгдорж Ерөнхий­лөгчийн гар­­гасан энэ шийдвэр өнгөн талаа­саа харахад энэрэнгүй, нигүүл­сэнгүй шийдвэр атлаа яг нухаад бодоод үзэ­хээр бас их харгис хатуу шийдвэр бай­на шүү дээ гэж. Энэ үг надад олон юм бодогдуулсан. Шууд буудаад ал­чихна гэдэг бол үнэн хэрэгтээ нэг л хэ­­рэг. Нөгөө ялтан бол шүдээ зуу­гаад л нас эцэслэж байгаа. Гэтэл тэр гянданд насаараа хориг­доод, хийсэн гэм нүглээ ойлгоод, өөрийгөө яллан тарчилсаар насыг барж байна гэдэг өөрөө аймшигтай том гэсгээл. Хүмүүнлэг талаасаа зөв гэдэг нь Далай ламын ирүүлсэн захидалд маш тодорхой байгаа даа.  Бас Мон­го­лын парламентын гишүүдийг дэм­жинэ гэдэгт итгэж байгаагаа илэр­хийлсэн байсан. Мөн Дэлхийд 1000 гаруй байгуул­ла­гуудыг нэгтгэсэн цаазын эсрэг бай­гууллага гэж байдаг юм байна. Тэр бай­гууллагын хурал сая Швейцарь ул­сад болоод, Ерөнхийлөгчийн өм­нөөс Э.Бат-Үүл гишүүн орол­цоод ирсэн. Ирээд сонинд ярилцлага өгсөн байсан. Тэндээс маш олон юм уншигдаж байна лээ.

ЗӨВ ЕРӨНХИЙЛӨГЧТЭЙ АРД ТҮМЭН ӨӨДӨЛДӨГ

-Сая Ерөнхийлөгч эмх замбараагүй тархаж, чен­жүү­дийн гарт сая саяар тоо­логдон арилжигдаж байдаг лиценз тойрсон асуудлууд дээр анхаарлаа хандуул­лаа. Үүгээрээ их олон хүний эрх ашгийн өлмий дээр гишгэсэн. Энэ шийдвэрээ хам­гаалах талаар ямар аж­лууд хийж байна. Эсвэл таны эрх үүрэгт хамаа­ралгүй сэдэв үү?

-Уг нь миний эрх үүрэгт шууд хамааралгүй зүйл. Гэх­дээ Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын багт хамтран ажиллаж байгаа нэг гишүүний хувьд хэлэхэд үүнийг цэгцлэхгүй бол үнэхээр болохоо байчих­сан юм билээ. Ерөнхийлөг­чийн бодлогоо чиглүүлж байгаа нэг том зүйл үндэсний аюулгүй байдал. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл гэж бий. Ерөнхийлөгч энэ бай­гуул­ла­гыг толгойлдог. Энэ үүргийн­хээ үүднээс ялангуяа уул уур­хай тойрсон замбараа­гүй ли­зенз олголтыг цэгцлэх талаар ажиллахаас өөр арга­гүй бай­далд хүрчихсэн юм билээ. Гадаад дотоод хүмүү­сийн гарт ченжүүдийн замаар орчихсон, Монголын газар нутгийг хаа сайгүй ухаж төн­хөх гол хэрэгсэл болсон ли­зенц тойрсон асуудлууд ямар хэмжээнд оччихоод байгааг хүн болгон л ярьж байгаа шүү дээ. Наймаа арилжаа хийгээд дуусахгүй, цааш явсаар үн­дэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөх хэмжээнд оччихсон учраас Ерөнхийлөгч тэр шийдвэрийг гаргасан.

-Шагнал тойрсон асар их шүүмжлэл өрнөдөг. Ерөн­хийлөгчийн овоо тахихгүй, одон тараахгүй гэж хэлс­нийг зарим хэвлэл сүрхий сануулж байгаа харагддаг. Энэ асуудал хэрхэн цэгцэрч байна?

-Эхлээд би таны хэлсэн нэг үгэнд залруулга хийхийг хүсч байна. Ерөнхийлөгч сонгуулийн үеэр ингэж хэлсэн юм. Би бол уул тахиж чадна. Шагнал өгч чадна. Харин халж чадахгүй байгаа авлигыг устгана гэсэн.

-Өөрөөр хэлбэл, өмнөх Ерөнхийлөгчийн хийгээд байдгийг бол хийж чадна аа. Хийж чадахгүй байгаа энэ зүйлийг л би хийх бол­но гэсэн байна шүү дээ?

-Тийм. Шагналын эргэн тойрон маш их шүүмжлэл өрнөдөг. Энэ үнэн. Шагналын хуулийн төсөл гээд бэлдээд явж байгаа. Бид бүр уралдаан зарласан. Яг яаж шагнах юм. Анхан шатандаа хүнээ яаж шалгаруулах юм. Ямар ямар үзүүлэлтүүдээр тухайн хүний хөдөлмөрийг үнэлэх юм гээд. Гол нь агуулгын талаас нь ши­нэч­лэх гээд байна. Гол нь про­цедурынх нь хувьд шинэчлэх шаардлагатай юм билээ. УИХ-ын судалгааны албан дээр бас том судалгаа хий­сэн. Гадаадын бусад улс орон шагналаа яаж өгдөг юм гээд бүр нарийн судалгаа хийсэн байна. Монголын хувьд хүн ам цөөтэй улс орон болохоор олон шагнал өгөөд байгаа юм шиг харагддаг юм байна. Гэтэл тэр Америк нь, Франц нь манайхаас олон шагналтай байдаг юм байна. Хуучин социалист байсан орнууд бүгд шагналаа өөрчилчихсөн. Шинэчлэл хийсэн байна. Гол нь агуулгаа тодорхой болго­сон. Бид нэлээн сайн концепц боловсруулж гаргахын төлөө ажиллаж байгаа. Иргэний танхим гэж сайхан байгуул­лага байна. Тэнд хэлэлцүүлж байгаад бараг ирэх намрын чуулганаар оруулчих байх.

-Шагналд хандах ойл­голт гэж бас тусдаа юм байна ?

-Бидний дээд үеийнхэн бол насаараа хөдөлмөр­лө­сөн. Одоо нүд анихаасаа өмнө нэг шагнуулчихвал боллоо доо гэсэн гүн гүнзгий ойлголттой юм билээ. Үр хүүхэд, хамт олон, ах дүүс дот­роо рейтингээ нэг өсгөж аваад, нэг сайхан найр хийж аваад тэгээд болоо гэх маягтай. (инээв) Мань мэтийн үеийнхэн бол тэрүүгээр яах юм. Оронд нь бараг мөнгөө өгсөн нь дээр гэсэн ойлголт­той улс олон шүү дээ. Ширхэг ч шагналаар яадаг юм гэсэн байр суурь хүртэл байдаг.

-Сэтгүүлчдийн тухайд бол Ерөнхийлөгч Ц.Элбэг­дорж нэлээн сайн мэддэг хүний нэг ?

-Тийм.

-Гэхдээ ойрхон юм шиг хэрнээ хол, нээлттэй юм шиг хэрнээ хаалттай сонин хүн л дээ. Хувийн талаас нь ганц нэг юм сонирхмоор байна. Илтгэх чадвараар бол түүнд бараадах улс­төрч одоогоор алга. Үгэн дээрээ ямар арга барилаар, яаж ажилладаг юм бэ. Гартаа бараг цаас барьдаг­гүй хүн шүү дээ?

-Надад ч гэсэн энэ талын чадвар нь сонин байдаг. Би бол Ерөнхийлөгчтэй бусад журмын нөхөд шиг нь 20 жил хамт явсан хүн биш шүү дээ. 2000 оноос хойш л хол ойр мэднэ. Таны хэлдгээр Ц.Элбэг­дорж гэдэг хүн бол Монголын ард түмэн мэддэг хэрнээ, бас  мэдэхгүй шинэ юм ихтэй ийм л хүн. Манай П.Цагаан зөвлөх Ерөнхий­лөгчийн Тамгын газар байгуу­лагдаж байх үед нэг үг хэлсэн. Зөвлөх гэдэг бол зөвлөх л үү­рэг­тэй хүн. Ямар ч үед хэлэх гэснээ хэлж л байх үүрэгтэй. Ерөнхийлөгч бол биднийг сонсдог. Сонсоод л байдаг. П.Цагаан зөвлөх Ерөнхий­лөгчийг уудаг цаастай зүйр­лэж хэлсэн байхгүй юу. Тэгээд  “Ерөнхийлөгч бол багтаамж агуу. Юу ч хэлсэн бүгдийг нь авна. Чиний хэлсэн мянган үгийг буцаагаад нэг өгүүлбэр болгож л гаргаж ирнэ” гэж. Бид нар бас үгийг нь бэлтгээд бужигнана л даа. Чиглэл чиглэлээрээ л юмаа хийнэ. Гаднын Ерөнхийлөгч нарт бол тусгай үг бэлтгэж өгдөг орон тооны мэргэжилтэн ажилла­даг. Манайд бол байхгүй. Байх­гүй гэдэг нь орон тоо байх­гүй гэсэн үг биш. Ерөн­хийлөгчид хүрэхгүй зовлон байна. Хувь хүний унаган чадвар гэж том хүчин зүйл байдаг юм байна. Бид болох болохоороо бэлтгээд төслөө оруулж өгдөг. Буцаа­гаад өөрийнх нь базаад гаргасан үгийг нь харж байхад бол хоёр хуудас цаас бичсэн үгнээс хоёр өгүүлбэр ч юм уу, хэдэн хуудас үгнээс ганцхан санааг нь ч юм уу л авсан байдаг. Байгалиас авч төрсөн тэр унаган чадвар дээр нь Харвардаас авсан тэр бо­ловсрол нь нэмэгдчихээр дийлдэхгүй юм билээ.

-Олон нийтийн мэ­дээ­ллийн хэрэгслээр бага үзэгдэж байгаа?

-Их ярьдаг гэж шүүмжил­дэг байсан “Хэлнэ гэдэг хий­хийн тал нь” гэдэг  алдартай үг нь ч байна. Ярианы эхэнд ярьсан Ерөнхийлөгч гэдэг албан тушаал өөрөө юм болгон дээр гарч ирж байр сууриа илэрхийлж байдаг, юм болгон руу хутгалдаж байдаг албан тушаал биш юм байна гэдгийг мэдэрсэнтэй нь хол­боотой байх. Зөв л байр суу­рийг олж, зөв дуугарах. Цөөн удаа, жинтэй, гэхдээ нээлттэй байр суурь илэр­хийлсэн нь зөв гэж дүгнээд байгаа

-Ц.Элбэгдорж бол фронт командлагч хүн. Бүг­дийн манлайд туг шиг дэрвэж явдаг. Эрсдэл, сайн, муу хэлүүлэхээс халгаж, араг­шаа сууж, айж яваагүй. Энэ та­лаараа үнэхээр гай­халтай лидер. Улстөрчийн­хөө хувьд өнөөгийн хашиж буй албаа­саа болж хаагдаж, баригдаж, бачимдаж байгаа байдал хэр илэрч байх юм. Улстөрчийн тэр орон зай нь бол онгорхой орхигдсон шүү дээ. Ялангуяа хамтар­сан Засгийн газартай, ба­руун зүүн нь мэдэгдэхээ байсан, хачин нялуун, сэ­жигтэй найрсаг энэ үед ба­чимдах байдал анзаарагдах юм уу?

-Хөшигний ард юу болж бай­гаа бол гэдэг үргэлж сэт­гүүлч­дэд сонин байдаг. Би мэр­гэжлийн хүний хувьд ойл­гож байна. Ерөнхийлөг­чийн хэвлэлийн алба гэж бий. Дээр нь зөвлөхүүд, бусад ажилтан гээд. Бид бүгд одоо тэр хөшигний ард ажиллаж байна. Нэгэнт хөшигний ард ажиллаж байгаа хүмүүс болохоор түүнтэй илүү ойр байдаг. Тэр утгаараа тухайл­бал, баяртай байгаа нь, бас гунигтай байгаа нь бол ха­рагд­даг. Мэдрэгддэг. Өөрийнх нь бодож байснаас огт өөрөөр шийдвэр гараад, юм явчих тохиолдол цөөнгүй гарна. Тийм үед бол Ерөнхий­лөгч дуугүй болчихдог. Тэр дуугүй бололтыг нь би хувьдаа дараа дараагийн алхмуудаа бодоод, тэрийгээ маш олон талаас нь нэрээд суучихдаг юм болов уу гэж хардаг.

-Шинэчлэл хийнэ гэдэг толгой солиод л байхын нэр биш байх л даа. Гэхдээ л нийгэм ийм л юм шаар­даад байдаг. Одоо жишээ нь Улсын Дээд шүүх, Авли­гатай тэмцэх газрын удирд­лагуудыг өөрчлөх ёстой гэсэн хатуу ойлголт ний­гэмд тархчихсан байгаа. Энэ талаар ?

-Ерөнхийлөгч дөрвөн зүйлийг юун түрүүнд барьж авсан. Нэгд, шүүхийн салбар. Энэ салбарыг шинэчлэх­гүй­гээр нийгэмд хургасан энэ олон муу муухай урхаг ари­лахгүй. Тийм учраас энэ рүү шийдэмгий орсон. Дараагийн зүйл нийтийн боловсролд чиглэсэн том ажиллагаа бай­гаа. Ард түмэн мэдээлэл олж авах, тэрийгээ сонгож хэрэг­лэх, тэгснээр авсан мэ­дээл­лээ амьдралдаа ашиглаж су­рах гээд маш чухал олон асуу­дал эмх цэгцгүй байгаа­гаас болж нийгэмд бухимдал үүсдэг. Үүнд зориулсан “Иргэ­ний танхим” гэж байгууллага байгуулсан. Энүүгээрээ иргэ­дийн дутаад байгаа тэр бо­ловс­ролыг өгөх гээд бай­гаа юм. Иргэний танхи­маар хэлцэгдэж байгаа асуудлууд хууль тогтоогч нарт маш хэрэгтэй гарын авлага болж очиж бай­гаа. Нөгөө талаасаа иргэ­дийн орол­цоог маш их татаж бай­гаа. Та өөрөө оролцож байж, таны төлөө шийд­вэр гардаг юм аа гэдгийг тэдэнд ойл­гуулж өгч байгаа хэрэг. Энэ танхим бол Ерөнхий­лөгчийн өөрийнх нь олон жил бодож ирсэн юмных нь нэг чухал амин сүнс нь. Ингэж байж, өөрөөр хэлбэл, Ерөн­хий­лөгч дээр нэмэх нь иргэ­ний орол­цоо гэдэг юм хавсарч байж л тэр хийх гээд байгаа шинэт­гэ­лийнх нь бодлого хэрэгжинэ. Тэгэхээр Ерөнхий­лөгчийг дэмжиж байж, бид өөрс­дөө оролцож байж энэ бүх­нийг хийх юм байна гэдгийг иргэд ойлгох хэрэгтэй. Тэгэх­гүйгээр ганц энэ хүн сэлэм эргүүлээд, эсвэл маш ухаан­тай шийдвэ­рүүд гаргас­наараа хийхгүй юм байна гэдгийг мэдрэх чухал байна.

-Та бол салбартаа хү­лээн зөвшөөрөгдсөн хүмүү­сийн нэг. Саарал ордонд УИХ, Засгийн газар, Ерөн­хий­лөгчийн гээд гурван ч хэвлэлийн алба үйл ажил­лагаа явуулж байна. Тэдэн дотроос хамгийн хүчирхэг нь танай баг. Бас амархан басуулахгүй баг гэж хардаг?

-Баярлалаа.

-Амжилт олсон чиглэл тань PR. Энэ ажиллагаа Мон­голд орж ирснээс хойш­хи бүх түүхтэй өөрийн тань нэр холбогдох байх. Харин энэ талын туршлага тань одоогийн эрхэлж буй ажилд хэр хэрэг болж байна вэ. Бас сөргөөр тусах тал нь юу байна?

-Авто тээврийн 85 жилийн ой удахгүй болох гэж байна. Энэ утгаар авч үзэх юм бол PR-ын салбар үүсч хөгжсөний 10 жилийн ой болж байгаа байхгүй юу. (инээв) Анх PR гэ­дэг үг орж ирж байхад манай улстөрчид хүртэл хэлж чад­даггүй байсан. Бид нар “Алтан микрофон” гэж наадам зохион байгуулдаг байсан юм. Тэр үеэр тайзан дээр гарч ирээд нэг улстөрч пээрийн (угаалгын нунтаг) ассоциаци гээд уншиж л байсан байхгүй юу. 2000 оноос хойш л нэр бүхий нөх­дийн хамт л явсан. Ярьвал их юм бий л дээ. Эргээд харахад миний мэдэрч байгаагаар сүүлийн үед гарч ирж байгаа нөхдүүд маань PR-ыг арай өөр хэлбэрээр нутагшуулаад явчихав уу даа. Тухайлбал, ма­­найд хар пиар гэдэг томъёолол гарч ирсэн. Ерөө­сөө л хөшигний ард хүн “алдаг”, “хутга дүрдэг”, хэвлэл мэдээллийнхэнд мөнгө та­раадаг, хүний нэр хүндийг гутаан доромжилдог ажил­лагааг зохион байгуулдаг хэсэг бүлэг хорчин нөхөд бол пиарчид гэж. Энэ ойлголтыг засмаар санагддаг. Уг нь бол PR гэдэг маань ямарваа нэг үзэл санаа, үйл ажиллагааг зөв таниулах, нийгэмд ойлгуу­лах гэсэн л нэг төрлийн үйлчилгээ шүү дээ. Ердөө л сервис шүү дээ. Мэдээж энэ салбарт ажиллаж хуримт­луул­сан туршлага маань на­дад хэрэг болдог. Олон нийт­тэй харилцах, хэвлэл мэдээ­лэлтэй ойлголцох тал дээр үнэхээр суурь дэвсгэр болдог. Нөгөө талаасаа бас зовлон­той шүү дээ. Нэг баг болж ажиллаж байсан нөхөд байна. М.Буянбадрах, Р.Батсайхан, Д.Болдхуяг, Н.Дэмбэрэл гээд. Бүгдээрээ тал талд захиалга аваад ажиллана. Тэгэхээр эд нар хуучин нэг баг болж ажиллаж байсан. Мэдээллээ солилцчих байх ч гэдэг юм уу зарим улстөрч хардаж л байдаг юм. Гэтэл бидний чинь хооронд  мэргэжлийн ёс зүй гэж нэг юм байна шүү дээ. Гар бариад л, амжилт хүсээд л явцгаадаг.

Сэтгүүлч Б.ГАНЧИМЭГ

Хүний эрх ардчиллын судалгааны төвийн тэргүүн, хууль зүйн ухааны доктор С.Цэрэндорж. Прокурорыг улираах хэрэггүй

Өнөөдөр 8 цаг 52 минут

ЕрӨнхий прокурорыг улираан томилдгийг болих хэрэгтэй

Шүүхийн шинэтгэл, хууль эрх зүйн өнөөгийн байдлын талаар   Хүний эрх ардчиллын судалгааны төвийн тэргүүн, хууль зүйн ухааны доктор С.Цэрэндоржтой уулзаж ярилцлаа. Түүнийг Хүний эрхийн үндэсний комиссийн дарга байсан гэдгээр нь уншигчид илүү мэдэх байх.

-Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж шүүхийн шинэтгэлийн талаар их зүйл ярьж, олон ч хүн энэ сэдэвт татагдан ороод байгаа. Таны бодлоор шүүхийг шинэчлэхийн тулд хамгийн түрүүнд юуг өөрчлөх ёстой вэ?

-Шинэтгэлийн хүрээнд  гурван зүйлд өөрчлөлт хийх ёстой. Эхний ээлжинд шүүхэд ажиллаж байгаа хүмүүсийн толгой дахь бодлыг нь өөрчлөх хэрэгтэй. Одоо манай шүүхэд ажиллаж байгаа зарим хүмүүс шүүхийг төр гэж бодоод байх шиг. Шүүх бол төрийн үргэлжлэл биш шүү дээ. Иргэн төртэйгөө маргалдан  шүүхийн өмнө ирэх үе байдаг. Энэ үед шүүгч “би төрийн албан хаагч учир төрийн талд шийдвэр гаргах учиртай” гэсэн бодолтой байж хэрхэвч болохгүй. Хэрвээ тийм бодлоор асуудалд хандвал шүүх шүүх биш болно. Хоёрдугаарт, хууль тогтоомжууд ялангуяа хүний эрхийг байнга хөндөж байдаг эрүүгийн болон эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулиудыг юуны түрүүнд өөрчлөх хэрэгтэй. Өнөөдөр манай шүүх эрх мэдлийн байгууллага ихэнх тохиолдолд яллах талд л ажиллаж байна.  Шүүх хурлаас тухайн хэргийг нэмэлт мөрдөн байцаалтад буцаах явдал удаа дараа гардаг. Энэ байдлыг өөрчлөх хэрэгтэй. Гуравдугаарт хуулийн байгууллагын тогтолцооны гажгийг өөрчлөх. Үүнд юуны өмнө мөрдөн байцаах байгууллагыг цагдаагийн бүтцээс салгаж, бие даалгах хэрэгтэй. Мөрдөн байцаах ажил хангалтгүй хийгдсэнээс хэрэг ахин дахин буцаж цаг хугацаа алдах явдал байдаг.

-Гарцаагүй нэмэлт мөрдөн байцаалтад буцаах шаардлага гардаг шүү дээ. Тухайлбал гэмт хэрэгт холбоотой шинэ хохирогч, шинэ баримт олдох гээд. Ийм үед яах  ёстой гэж?

-Мөрдөн байцаагч яахын тулд төрөөс цалин аваад ажил хийж байгаа юм бэ. Тухайн мөрдөн байцаагч прокурорын хяналттай ажлаа хийж байгаа. Мөрдөн байцаагч ажлаа хийж чадахгүй байлаа гэхэд хянаж байгаа прокурор  юу хийж байсан юм бэ. Нэгэнт шүүхэд ирсэн хэргийг  ахин дахин буцаах нь  иргэний эрх ашигт сөргөөр нөлөөлж, чирэгдэл үүсгэдэг. Прокурорын яллах дүгнэлтэд буруутгаж буй хэргийг тухайн хүн үйлдсэнийг хөдөлбөргүй нотолсон бол шүүх шийтгэх тогтоол гаргадаг. Хэрэв нотолж чадаагүй байвал цагаатгах тогтоол гаргадаг. Энэ л энгийн ойлгомжтой жишгээр шүүх явах ёстой. Тэгэхгүйгээс болоод зарим хэрэг хэдэн жилээр эцэслэн шийдэгдэхгүй, хуулийн байгууллагуудын хооронд дамжсаар байна.

-Мөрдөн байцаагч болон хуулийн байгууллагын ажлын үзүүлэлтийг  хэдэн хэрэг шийдсэн, хэнийг хорьж цагдав гэдгээр нь дүгнэдэг. Энэ байдлаас үүдээд цаг хугацаанд баригдаж, хүний эрхийг зөрчиж, хангалттай баримт материал цуглуулж чаддаггүй юм биш үү?

-Тэр үнэн. Шүүх эрх мэдлийн байгууллагын ажилтнуудын ажлыг дүгнэдэг үзүүлэлтүүд болон аргыг өөрчлөх хэрэгтэй байгаа юм.  Өнөөдөр хуулийн ажилтнуудыг зөвхөн нэг талын өрөөсгөл үзүүлэлтүүдээр үнэлж дүгнэж байгаагаас тэд хүний эрхийг зөрчиж, хохироож байна. Ажлыг бодитойгоор дүгнэхэд зайлшгүй шаардлагатай нөгөө талын үзүүлэлтүүд, тухайлбал шүүгч, прокурор, мөрдөн байцаагч нь тухайн хугацаанд хэдэн хүнийг хууль бусаар хорьсон, хэдэн хүнийг хилсээр хэрэгт холбогдуулсан, чирэгдүүлсэн гэх мэт чанар, агуулгын үзүүлэлтүүдийг огт авч үздэггүй.

-Зарим оронд мөрдөн байцаах газар нь бие даасан байдаг. Харин манайд  Цагдаагийн ерөнхий газрынхаа харьяанд байна. Энэ хэр зөв бүтэц вэ?

-Цагдаагийн байгууллагад албан тушаал, цол, тушаал биелүүлэх гэсэн босоо, нэгдмэл удирдлагын  хатуу дэг журам үйлчилдэг. Гэтэл мөрдөн байцаах үйл ажиллагааны гол зорилго нь бодит үнэнийг  тогтоох бөгөөд зөвхөн байцаан шийтгэх хуулийн хүрээнд явагдах ёстой ажил. Тиймээс цагдаагийн албаны удирдлагын онцлог тогтолцоо, цол зэрэг нь мөрдөн байцаалтын ажиллагаанд нөлөөлдөг нь  нууц зүйл огт биш. Эдгээр нь  хэргийн үнэн бодит байдлыг тогтооход сөргөөр нөлөөлж байгааг үгүйсгэх аргагүй. ОХУ-д Мөрдөн байцаах хороог  цагдаагаас тусад нь гаргасан. Хэргийн үнэн бодит байдлыг тогтооё гэвэл мөрдөн байцаах ажлыг цагдаагаас салгах нь хамгийн чухал. Зөвхөн Мөрдөн байцаах газар ч бус, шүүхэд ч өөрчлөх зүйл байна. Шүүхийг захиргааны удирдлагаас салгах учиртай. Тэгж байж л илүү үр дүн, шинэчлэлд ахиц гарна.

-Өнөөгийн хэрэглэж байгаа Эрүүгийн хуулийг шоронжсон, цөөн хүн амдаа дэндүү чангадсан хууль гэж шүүмжлэх хүн олон байдаг?

-Монгол Улсын нэн шинэ үеийн  анхны Эрүүгийн хуулийг 1926 онд баталсан  байдаг.Түүнээс хойш таван удаа шинэчлэгдсээр хамгийн сүүлд 2002 онд шинэчилсэн хуулийг одоо  мөрдөж байна. Монгол Улс олон улсын цөөнгүй  гэрээ конвенцид нэгдэн орж, хүний эрхийг хангаж  ажиллана гэсэн  үүрэг амлалт авсан атлаа үнэн хэрэгтээ хүний эрхийг өмнөхөөсөө дордуулсан заалтуудыг хуульдаа оруулсан нь цөөнгүй. Чанга  хууль болсон гэдэг нь үнэн. Гар утас булаасан хүүхэд олон жилийн хорих ял эдэлж байхад улсад их хэмжээний хохирол учруулсан, өндөр албан тушаалтан хүн ялгүй салж байгаа тохиолдол олон байна. Хууль хэнд ч тэгш үйлчлэх ёстой гэсэн зарчим байдаг ч одоогийн Эрүүгийн хууль ялгаварлан гадуурхалтыг өдөөн турхирдаг. Эрүүгийн хуулийг чангатгаж, олон жил хорих ялтай болголоо гээд гэмт хэргийн гаралт буураагүй нь олон жилийн статистикаас харагддаг.

-Тэгвэл хүний эрхийг зөрчсөн, алдаатай хуулиа өөрчлөх талаар яагаад ажил хийж болохгүй гэж?

-Хууль санаачлах эрх нь Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, УИХ-д байдаг. Хууль санаачлагчид хуулийн төслөө хийхдээ хүний эрхийн судлаач, мэргэжилтнүүд, эрдэмтэдтэй хамтарч ажиллаж, хууль зүйн шинжлэх ухааны сүүлийн үеийн ололт, дүгнэлт, олон улсын гэрээ хэлэлцээр, чиг хандлагад нийцүүлж байж л гайгүй хуультай болно. Зөвхөн практик ажилтан, хуулийн байгууллагын удирдлагын хэдэн хүний хүрээнд хийсэн хууль ямар байдгийг сүүлийн арваад жилийн хуулийн хэрэглээний жишиг хангалттай харууллаа. Монгол Улсад эрүүгийн хуулийн гаж зарчим мөрдөгдөж байна. 1961 онд Монгол Улсын хорих ялын дээд хэмжээ 15 жил байсан. Тэр үед манай улс олон улсын нэг ч гэрээ конвенцид нэгдээгүй байсан. Өнөөдөр хорих ялын дээд хэмжээ 25-30 жил. Гэтэл бид чинь хүний эрхийг хангаж ажиллана гээд хүний эрхийг хамгаалах олон гэрээ конвенцид нэгдсэн.
Ромын Олон улсын эрүүгийн дүрэмд Монгол Улс 2002 онд нэгдсэн. Энэ дүрэмд төрлөөр устгах, хүн төрөлхтөний эсрэг гэмт хэрэг, дайны гэмт хэрэг, түрэмгийллийн гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд 30 жил хорих ял оноохоор байна. Энэ дүрэмд олон хүнийг хөнөөсөн хүнд 30 жилийн хорих ял оноож байхаар заасан байдаг. Гэтэл манайх Эрүүгийн хуулиараа энэ дүрэмд зааснаас харьцангуй хөнгөн гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд цаазаар авах ял оноодог. Үнэн хэрэгтээ Монгол Улсад илүү ноцтой гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд 30 хүртэл жилийн хорих ял оноодог нэг эрүүгийн хуультай, түүнээс хөнгөн гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд цаазаар авах ял оноодог бас нэг хуультайгаар арав шахуу жил болсон. Үүнийг хэвийн үзэгдэл гэж бодохгүй байна.

-Өнөөгийн хууль хохирсон иргэдээ дахин хохироосоор байгааг олон хүн хэлдэг. Шүүх хурлаас харахад гэмт хэрэгтэн маш олон эрхтэй хэрнээ хохирогч түүнээс цөөн эрхтэй байгаа нь анзаарагддаг?

-Хохирогч Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 42 дугаар зүйлд зааснаар баримт сэлт гаргаж  өгөх, нотлох баримт шалгуулах хүсэлт гаргах, шүүгдэгч, гэрч, шинжээчид асуулт тавих, хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч, прокурор, шүүхийн үйл ажиллагаа, шийдвэрт гомдол гаргах гэх мэт арав гаруй эрхтэй. Харин яллагдагч ямар хэрэгт сэрдэгдэж байгаагаа мэдэх, өөртэй нь холбогдуулж эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн, баривчилсан буюу таслан сэргийлэх арга хэмжээ авсан тогтоолтой танилцах, баримт сэлт гаргаж өгөх, нотлох баримт шалгуулах хүсэлт гаргах, мэдүүлэг өгөх, мэдүүлэг өгөхөөс татгалзах, хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч, прокурор, орчуулагч,  хэлмэрч, шинжээчийг татгалзан гаргах тухай хүсэлт гаргах гээд олон эрхтэй. Хуулийн дагуу хоёр тал эрхээ эдэлж л байгаа. Харин нэг зүйлд анхаарах цаг болжээ. Хуулинд хүний эрүүл мэнд, сэтгэл санааны хохирлыг хэрхэн тооцох, яаж үнэлж барагдуулах талаар тусгахгүй байгаа нь харамсалтай. Эрүүл мэндийн хохирол гэдгийг эмчилгээний болон эмийн зардалд тооцон хэдэн  төгрөг өгснөөр хязгаарладгийг болих хэрэгтэй. Тэр хүний эрүүл мэнд цаашид яаж өөрчлөгдөж, хүний амьдралд хэрхэн нөлөөлөхийг огт тооцохгүй хэдий болтол явах юм бэ. Үүнийг маш сайн тооцож байх ёстой юм. Шүүх хурал яах гэж хийж байгаа юм бэ. Гэм буруутанд хариуцлага тооцох, хохирогчийн хохир­лыг барагдуулах гэж л болж байгаа биз дээ. Хохирлыг барагдуулах зүйл заалтыг өөрчлөх хэрэгтэй.

-Монголчууд хууль эрх зүйн мэдлэг, мэдээлэл их тааруу. Хохирогчид хамгийн гол хүн бол өмгөөлөгч байдаг. Гэтэл өмгөөлөгч мөрдөн байцаах ажлын явц байдалтай танилцах боломж байдаггүй нь хүний эрхийг хамгаалахад хүндрэлтэй бус уу?

-Өмгөөлөгч тухайн хүний хууль ёсны эрхийг хамгаалах үүрэгтэй чухал оролцогч байдаг. Гэтэл өмгөөлөгч шинээр нотлох баримт гаргах, шүүхэд шинэ гэрч дуудах эрх байдаггүй. Мөрдөн байцаах ажил дууссан хойно л хавтаст хэргийг уншиж танилцдаг. Бүх ажил хийгдсэний дараа уншина гэсэн үг. Үнэхээр тухайн хүний эрх ашгийг хамгаалахад хүнд байгаа биз дээ. Өмгөөлөгч үйлчлүүлэгчтэйгээ холбоотой цагаатгах саналыг гаргадаг ч мөрдөн байцаагч, прокурорын үзэмжээр л асуудлыг шийддэг.

-Мөрдөн байцаагч яллах болон цагаатгах баримт цуглуулах ёстой юм билээ. Гэтэл амьдрал дээр энэ зарчим алдагдаж, дан ганц яллах баримт цуглуулдаг. Ийм үед өмгөөлөгчийн саналыг илүү анхаарч үзэх нь хүний эрхийг хамгаалахад түлхэц болох юм шиг?

-Тийм л дээ. Энэ бол байцаан шийтгэх хуулийг шинэчлэхэд нэн түрүүнд анхаарах асуудал. Өмгөөлөгчийн эрхийг өргөтгөх тал дээр 2002 оны хуульд ямар ч ахиц өөрчлөлт гараагүй.Цаашид шүүх эрх мэдлийн салбарт хийх өөрчлөлтийн онцгой анхаарал татах шинэчлэл нь өмгөөллийн эрхтэй шууд холбоотой. Түүнээс гадна шүүх хурал мэтгэлцэх зарчмаар явагдах ёстой ч огт хэрэглэхгүй байгаа нь харамсалтай. Мэтгэлцээний гол агуулга нь яллах болон өмгөөлөх талын хэн нь өөрийн байр суурийг хэрэгт цугларсан  баримтыг түшиглэн илүү нотолж чадаж буйг шүүгч гэдэг хөндлөнгийн арбитр үнэлж, шийдвэр гаргахад л байгаа юм. Гэтэл шүүгч нь прокурортойгоо дуугаа нийлүүлээд “ Хэрэг чинь батлагдсан шүү дээ” гээд сууж буй үед ямар мэтгэлцээн байх билээ. Энд л би шүүх бол төрийн үргэлжлэл биш гэж хэлэх гээд байгаа юм.

-Өмгөөлөгч нар их өндөр үнэ хэлснээр зарим иргэд эрхээ эдлэх боломжгүй болж байна. Өмгөөллийн хөлсний жишиг үнэ гэж байдаг уу?

-Гэмт хэргийг хөнгөн, хүнд, хүндэвтэр, онц хүнд гэж ангилдаг. Тухайн иргэн ямар гэмт хэрэгт өмгөөлөгч авах гэж байгаагаас хамаараад үнэ нь өөр өөр байдаг. Гэхдээ төлбөргүй үйлчлэх иргэдийн тухай Засгийн газрын журам бас бий. Өмгөөлөл явуулахад тухайн өмгөөлөгчийн ёс суртахуун, ур чадвар, идэвхи санаачилга, хүнлэг байдал маш чухал. Өмгөөлөгч хүн  үүргээ ухамсарлан мэргэжилдээ хүндэтгэлтэй хандах хэрэгтэй. Ямар ч орлогогүй хүнээс юу авах билээ дээ. Тиймээс хүний эрхийг хамгаалж байгаа хүний хувьд хүнлэг байх ёстой.

-Саяхан Улсын Ерөнхий прокурорыг томиллоо. Өмнө нь Ерөнхий прокурорыг хугацаанаас нь өмнө өөрчилж байсан удаагүй. Хуулийн байгууллагуудын тогтолцоо нь хэвээрээ байгаа тохиолдолд “толгойг” нь солиод өөрчлөлт гарах болов уу?

-Прокурорын байгууллага онцгой чухал байгууллага. Хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч нар шүүгчтэй шууд харьцдаггүй. Гэтэл прокурор мөрдөн байцаагчийн ажилд хяналт тавьж, мөн шүүхэд яллах дүгнэлт гаргадаг эрх бүхий байгууллага. Өөрөөр хэлбэл, эрүүгийн хэргийг шийдвэрлэх ажиллагааны төвд нь байдаг. Анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг дээд шатны шүүгч өөрчлөх эрх байдаггүй бол дээд шатны прокурор нь доод шатны прокурорынхоо шийдвэрийг өөрчлөх эрхтэй. Төвлөрсөн нэгдмэл удирдлагатай, бүх шатны прокурорыг Ерөнхий прокурор томилдог гээд маш онцгой эрх мэдэл бүхий чухал байгууллага. Шинэ прокурор зоригтой өөрчлөлт хийж, хэр сайн удирдаж чадна тэр хэрээрээ цагдаа, шүүхийн ажилд өөрчлөлт гарах болно.

-Прокурорын томилгооны асуудлаар нэг зүйл асуумаар санагдлаа. Ерөнхий прокурорыг хэт олон жил томилж байгаа нь сөрөг нөлөөтэй гэж ярих хүн цөөнгүй байна?

-Их зөв асуулт байна. Прокурорыг улируулан томилж болно гэсэн заалт хуулинд байдаг. Ерөнхий прокурор мэтийн чухал албан тушаалтнуудыг улируулан томилдог хуулийн заалтыг өөрчлөх цаг болсон. Хүн дахин улирч томилогдохын тулд өөрийг нь томилсон хүний төлөө ажиллаж, ая тал засахыг үгүйсгэх аргагүй. Хэрвээ улирч томилогдож болно гэсэн заалт байхгүй бол ажиллаж байх хугацаандаа тэр хүн өөрийн бодлоор зоригтой, зөв шийдвэр гаргаж, шударга ажиллана гэж би боддог.

Х.Оюунсүрэн

Шинэтгэл аль шатандаа явна вэ?

2010.05.24
“Шударга байцгаая” уриа дэвшүүлэн сонгогдсон Монгол Улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Төрийн тэргүүнээр ажиллаад яг нэг жилийнхээ нүүрийг үзэх гэж байна. Тэрбээр өнгөрсөн хугацаанд хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлсэн, хараат бус, чадварлаг шүүхтэй байх асуудлыг чухалчилж, үг яриа бүхэндээ онцолж ирсэн бөгөөд энэ салбарт бодитоор яг юу хийж, хэрэгжүүлж байгаа нь хэн хүний анхаарлыг татаж байна. Учир нь шүүх засаглал нь нэг салбарын биш улс орны хэмжээний асуудал бөгөөд энд гарсан ахиц дэвшил бүр нь ардчиллын үнэт зүйлийг бэхжүүлэх алхам байдаг. Хэдийгээр шүүхийн шинэтгэл шинэ асуудал биш ч энэ тухай яригдах бүрд “Мөрдөн байцаах газар нотлох баримтаа гаргадаггүй, прокурор нь хяналтаа тавьж чаддаггүй” гэх мэт хуулийн байгууллагуудын шат дамжлаг бүрийг хамарсан маргаан болоод замхардаг. Энэ байдалд ямар өөрчлөлт орж байгаа бол? Шүүхийг шинэчлэх Ерөнхийлөгчийн ажил, амлалт хоёр нь хэр дүйж байна вэ?

Ерөнхийлөгч ба Өглөөний цай

Монголын шүүх засаглалд шударга бус байдал, авлига хээл хахууль амь бөхтэй шургалсан хэмээн олон жил ярьсан. Дүгнэх тоо, дэлгэх баримт ч цөөнгүй. Шинэтгэл хэрэгтэй гэж ярьдаг ч үүнийг үүрнээс нь эхлэх хэрэгтэй гэж үзсэн Төрийн тэргүүн шүүхийнхэнтэй хэд хэдэн удаа өглөө цай уув. Ингэхдээ тэдэнд ямар асуудал тулгамдаад байгаа, ямар учраас тэдний нэр хүнд нийгэмд унасаар байгаа, үүнийг өөрчлөхийн тулд чухам юу хэрэгтэйг өөрсдийнх нь амнаас сонсож, Шүүхийн тухай багц хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах талаар санал солилцсон юм. Шүүгчид салбартаа буглаад байгаа гаж тогтолцоог халъя гэхээсээ цалин хангамж муу, энэ нь хараат бусаар ажиллахад саад тотгор болдог гэхчлэн гомдоллож байсан нь чамлалттай. Гэхдээ үүний хажуугаар шүүгчдийн боловсрол, ёс зүйн асуудал хөндөгдсөн нь алхам ахисан хэрэг байлаа.
Шүүхийг шинэчилье гэхээсээ шүүгчид өөрсдөө сэтгэлгээгээ өөрчилж, шүүх эрх мэдлийг яллах үйл ажиллагаа мэтээр ойлгодог байдлаасаа салах хэрэгтэй тухай Ерөнхийлөгч зөвлөсөн. Улмаар шүүхийн байгууллагын хариуцлагын тогтолцоог төгөлдөржүүлэхийн тулд шүүгчийн эдийн засгийн болон хувийн хараат бус байдлыг хангах, шүүх эрх мэдлийн байгууллагын бүтэц тогтолцоог өөрчлөхөөр багц хуулийн төсөл боловсруулаад буй. Үүнд зарчмын чанартай хэд хэдэн шинэчлэлт туссан байна. Тухайлбал, шүүгч хараат бусаар ажиллах нэг нөхцөл болгож Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлийн даргын албан тушаалыг Ерөнхий шүүгчээс салгах, Сахилгын хороог Ёс зүйн хороо болгож өөрчлөх, “мэргэжлийн удирдлагаар хангах” нэрээр удирдамж зөвлөгөө өгдөг байдлыг зогсоох, шүүгчийг сонгон шалгаруулах тогтолцоог боловсронгүй болгохоор болсон зэрэг нь цайны ширээний араас гарсан үр дүн гэж хэлж болно.
Ер нь шүүхийн үйл ажиллагаа өөрөө нийгмийн харилцааны нэг хэсэг учир түүнийг зохицуулж буй эрх зүйн орчин нь нэн түрүүнд шинэчлэгдэх учиртай. Тиймээс асуудлыг цогцоор нь авч үзэх хэрэгтэй бөгөөд ийм цогц асуудалд нэг амьсгаагаар өөрчлөлт хийх боломжгүй, хийдэг юмаа гэхэд дутуу дулимаг, оромдсон зүйл болох учир хамтын ажиллагаа чухал гэдэгт тэд санал нэгдсэн. Ямартаа ч Ерөнхийлөгч шүүхийнхэнтэй ийн нүүр тулснаараа улс төр, эдийн засаг, бизнесийнхэн гээд олон хүний ашиг сонирхлыг хөндөх энэ салбарыг шинэчлэх эрмэлзэлтэй байгаагаа мэдрүүлсэн юм.

Ерөнхийлөгч ба Өршөөлийн хууль

Ерөнхийлөгч Ц.Элбэг­доржийн нэртэй сайн муугаар холбогдож хамгийн их яригддаг зүйл бол Өршөөлийн хууль. Тэрбээр сонгогдсон даруйдаа Өршөөлийн хууль санаачлан УИХ-аар батлуулсан. Энэ нь хэдийгээр шүүх орчинг шинэчлэхэд шууд хамаарахгүй байж болох ч хууль шүүхийнхний зарим өрөөсгөл хандлагыг залруулах, нэг удаа хазгай гишгэсэн иргэддээ боломж олгох өргөн агуулгаараа зорилгод нь зохицож байгаа. Үүнд ялангуяа 2008 оны долдугаар сарын 1-ний хэргээр хоморголон баривчлагдсан, ял авсан иргэдийг түлхүү хамруулж нийт 1000 гаруй гэмт хэрэгтэнг “наранд гаргаж”, заримынх нь ялын хугацаагаа багасгасан байгаа.
Энэ удаагийн Өршөөлийн хуульд эдийн засгийн хэргийг хамруулаагүй ч албан тушаалын гэмт хэргийг багтаасан нь үүний далбаан дор төрийн хөрөнгийг завшсан болон авлига хээл хахуулийн хэргээр шалгагдаж байсан нэр бүхий албан тушаалтнуудын хэрэг замхарсан юм. Ялангуяа долдугаар сарын нэгний үеэр таван хүний амь нас хөнөөсөн хэргийг албан тушаалдаа хайнга хандсан үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болгох нь нийгэмд шударга ёс тогтоохын эсрэг зүйл хэмээн шүүмжлүүлж байгаа. Томчуудын хэргийг Өршөөлийн хуулиар замхруулсан, сулласан хэрэгтнүүдийн багагүй хувь нь дахиж гэмт хэрэгт холбогдсон гээд Өршөөлийн хууль иргэдийн зүгээс одоо ч нэлээд шүүмжлэл дагуулж буй.
Өршөөлийн хуулиас гадна Ерөнхийлөгч цаазаар авах ялаас татгалзах санаачилга гаргаад буй. Энэ тухайгаа УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд мэдэгдэл хийж “Ардчилсан Монголын зам ариун, цусгүй байх ёстой” нэртэй томоохон илтгэл тавьсан. Үндсэн хуулийн 18 жилийн ойн өдрийн маргааш нь нийтэд зарласан түүний энэ мэдэгдэл нийгэмд мөн л олон янзын эргэлзээ тээнэгэлзээ үүсгэсэн юм. Энэ уриалга, санаачилгын цаана Монгол Улсын Үндсэн хуульд зааснаар хүний хамгийн эрхэм дээд эрх нь амьд явах бөгөөд төрийн нэрийн өмнөөс иргэнээ егүүтгэдэггүй байх нь хүний амины эрхэм үнэлэмжийг баталгаажуулахад тустай гэсэн том агуулга оршиж байсан юм. Гэхдээ гэмт хэрэгтний нөгөө талд хохирогч, түүний гэр бүл, төрөл садны сэтгэл зүйн эмзэг асуудал бий. “Амийг амиар” сольсноор бүх зүйл шийдэгдэхгүй бөгөөд гэмт хэрэгтэнд ялаа биеэр эдэлж, алдаагаа ухамсарлах боломж олгохгүй байна гэдэг утгаараа гучин жилийн гянданд хорих нь илүү шударга болно гэж Төрийн тэргүүн үзэж буй. Нөгөөтэйгүүр цаазын ял нь маш нууц ажиллагаа учир элдэв хардлага сэрдлэг дагуулдаг. Үүнийг ил тод, нэг мөр болгох нь чухамдаа хохирогчдын эрх ашгийг хангасан хэрэг болно гэж тэрбээр үндэслэлээ тайлбарласан.
Одоогоор энэ нь ямар нэг хуулиар шийдэгдээгүй байгаа бөгөөд юутай ч Төрийн тэргүүн ийн мэдэгдсэн нь хүний эрхийг дээдлэхийг эрхэмлэдэг дэлхийн олон орноос дэмжлэг хүлээгээд байгаа. Гэхдээ цаазаар авах ялыг өөрчиллөө гэхэд бүгдийг нь хавтгайруулаад гучин жил гянданд хорих ялаар солиод байх уу, эсвэл хийсэн хэргээс нь хамаарч өөр өөр байх уу гэсэн асуудал маргаантай хэвээр байгаа юм.

Ерөнхийлөгч ба авлига

Авлигын сүлжээ аалзны торноос ч илүү өтгөрч, бат бөх өргөн дэлгэр болж буйг хүн бүр хүлээн зөвшөөрдөг хэрнээ ачир дээрээ арилгаж устгах аргаа олдоггүй. Авлига хээл хахуулийг багасгаж, төрийн үйл ажиллагааг нээлттэй болгоно хэмээсэн нь Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн чухал амлалтуудын нэг. Ямартаа ч төрөөс гарч байгаа аливаа шийдвэр, дүрэм, хуулиуд иргэний оролцоотойгоор, тэдний саналыг тусгаж байж батлагддаг болгох зорилгын хүрээнд Төрийн ордонд Иргэний танхим байгуулагдсан бөгөөд одоогоор арав орчим хуулиар нээлттэй хэлэлцүүлэг явуулаад буй. “Иргэний танхим” нь хэдийгээр Төрийн ордонд байрладаг ч хүссэн хүн бүр зарласан сэдвээр хэлэлцүүлэгт чөлөөтэй оролцож, хууль шийдвэр гарсны дараа бус гарахаас нь санал бодлоо тусгах боломжтой болсон гэдгээрээ шинэлэг зүйл юм.
Харин авлигатай тэмцэх тухайд олон түмний хүлээлт, горьдлогод нийцсэн ажил хийж чадахгүй байна. Ард түмэн Ерөнхийлөгчийг “Төрөөс төрсөн тэрбумтан” буюу төрийн хөрөнгө хувьдаа шамшигдуулсан хүмүүсийг илрүүлж, зохих шийтгэлийг нь оноогоосой гэж хүсч байгаа. Гэтэл албан тушаалтнуудтай холбоотой авлигын хэд хэдэн хэрэг шалгагдаж байгаа ч нэг тийш шийдэгдээгүй, нийгэмд ил хэрнээ шүүхийн байгууллагад далд хэвээр байна.
Бүх салбарт авлигыг бууруулах нь шүүхийн шинэтгэлтэй салшгүй холбоотой бөгөөд энэ ажлыг хуулийн байгууллагуудын ил тод үйл ажиллагаанаас эхэлнэ хэмээн тэрбээр мэдэгдэж байсан. Одоогоор ганц нэг газрын удирдлагыг сольж, халаа сэлгээ хийснээс өөр томоохон ахиц дэвшил харагдахгүй байна. Энэ нь “Ц.Элбэгдорж авлигатай тэмцэнэ гэсэн нь Авлигатай тэмцэх газартай л хийх тэмцэл болоод байна” гэсэн шүүмжлэл дагуулж байна.
АТГ-ын даргыг нэг бус удаа дуудаж “байцаан” ажлаа хийж чадахгүй байна хэмээн зэмлэж, Авлигатай тэмцэх олон нийтийн зөвлөл байгуулсныг эс тооцвол энэ гээд харуулчих юм алга. АТГ-ын дарга Ч.Сангарагчааг солих нь гэсэн яриа ойр ойрхон гарах авч одоогоор халж сольсон юм ч үгүй байгаа. Тэгээд ч аливаа бусармаг зүйлтэй тэмцэх нь дарга сольсноор хийгдчих зүйл биш бөгөөд чухамхүү Ерөнхийлөгчид энэ чиглэлд илүү далайцтай, дорвитой ажил хийх шаардлагатай юм.
Шүүхийн гэлтгүй аливаа шинэчлэлийн талаар өрөөсгөл ойлголт бидэнд байдаг. Шинэчлэл гэж хийсэн бүхнийг үгүйсгэн устгаж, цоо шинэ зүйл бий болгох мэтээр ойлгодог хүмүүс цөөнгүй. Нийгмийн байгууламж бүхэлдээ өөрчлөгдөж байгаа тохиолдолд устгах, халах зүйл их байдаг. Гэхдээ эрх зүйн орчин, үндэс суурь тавигдаж, шат дараалал, өөрийн зүй тогтлоор урагшилж байгаа процессыг дутагдалтай бол сайжруулах, удаан бол хурдасгах, өнгөц бол гүнзгийрүүлэх, алдаатай бол залруулах нь л шинэтгэлийн асуудал юм. Энэ нь цогц асуудал учир зөвхөн нэг хэсгийг барьж авснаар бүх зүйл шийдэгдчихгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрнө, гэхдээ хүсэл эрмэлзэл, уйгагүй зүтгэл байхад тодорхой хугацааны дараа үр дүн нь мэдрэгдэх болов уу.
Нэг жил богино юм шиг боловч бас ч чамлахааргүй хугацаа билээ.

МОНЦАМЭ

Зургаан настай наймаачин н.Мөнхзаяа: Аав ээж маань гэртээ дүүг хардаг, харин би гэр бүлээ тэжээдэг

Нийтэлсэн: ShuuD.mn (2010-05-24)
Зөвхөн мэдээллийг унших |

// <![CDATA[// BizNetwork танилууддаа түгээх

Гудамжаар бохь аваач, сальфетка аваач гэж урдуур хойгуур гүйж, гуанз, хоолны газруудын ширээ хэсч явдаг жаалууд байдаг. Тэдний нэг бол н.Мөнхзаяа охин. Тэр одоо дөнгөж зургаан  настай. Гэхдээ жаахан биедээ ахадсан ачаа үүрч  гэр бүлийнхээ таван гишүүнийг тэжээдэг.

- Өдрийн мэнд. Миний дүү юу юу зарж байгаа юм бэ?
– Бохь, сальфетка зарж байгаа.

- Тэгээд үнэ нь хэд юм ?
– Бохь нь 1000 төгрөг. Сальфетка нь 1500 төгрөг.

- Чи үүнийг зараад өдөрт хэдэн төгрөг олдог вэ?
– 10,000

- Тэгээд тэр мөнгөө хэнд өгөх үү. Мөнгөөрөө юу хийдэг юм?
– Гэртээ аав ээждээ аваачиж өгдөг.

- Аав ээж нь ажил хийдэггүй юм уу?
Үгүй гэртээ дүүг хардаг.

- Дүү нь одоо хэдэн настай вэ?
Одоо ой гарантай.

- Танайх тэгээд ам бүл хэдүүлээ юм бэ?
Аав ээж, би аниа, дүү гээд тавуулаа.

- Аав ээж нь ажил хийдэггүй хэрэг үү?
Үгүй.

- Чи энэ бараануудаа хаанаас очиж авдаг юм?
Мэдэхгүй. Ээж авч ирж өгдөг. Тэгээд аниа бид хоёр зардаг юм.

- Аниа нь хэдтэй юм бэ?
Найман настай. Одоо хажуу талын хоолны газар бараагаа зарж байгаа.
– Энэ бараанууд чинь их үнэтэй юм аа. Ийм өндөр үнээр зарахыг чи өөрөө мэддэг юм уу?
– Үгүй ээж хэлж өгдөг.

- Одоо хүүхдийн баяр болно. Миний дүү яаж баярлах гэж байна?
Мэдэхгүй

Гэснээр бид хоёрын яриа өндөрлөсөн юм. 450 төгрөгний бохийг 1000 төгрөгөөр, 700 төгрөгний сальфетка 1500 төгрөгөөр зарж гэр бүлээ тэжээдэг бяцхан охин наймаагаа хийхээр цааш явлаа.

Л. Оюу

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.