• Categories

  • Traffic

Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Н.Ганхуяг: Тайз, дэлгэцээс монгол үнэрийг их үгүйлэх боллоо

2014 оны 4 сарын 17
Найдангийн Ганхуяг гэдэг нэрээр овоглосон бүтээл олон бий. Үзэгчдийн сэтгэлд хүрсэн сонгодог жүжиг, кино, жүжгийн зохиолууд, жүжигчний уран чадвар, театрын талаарх номууд, чамгүй олон дүр, хэдэн дууны үг, шавь нар гээд л үргэлжилнэ. Тэгвэл энэ нэрээр овоглогдсон бас нэгэн шинэ уран бүтээл үзэгчдэд хүрэх гэж байна. УДЭТ-аас хэрэгжүүлж буй “Бэсрэг жүжиг” төслийн хоёр дахь уран бүтээл нь  Н.Ганхуягийн “Бүүвэй” жүжиг юм. Шинэ уран бүтээл дээр ажиллаж буй энэ үед нь Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Н.Ганхуягтай уулзлаа. Бидний яриа УДЭТ-ын ягаан байшингийн хойд талбайд өрнөсөн. Ягаан байшин руу харж суугаад  найруулагч бид хоёр олон ч зүйлийн талаар хөөрөлдлөө.

-Энэ удаагийн бэсрэг жүжгийн төсөлд өөрийнхөө зохиолоор оролцож байгаа ганцхан найруулагч нь та. “Бүүвэй” гэдэг нэрнээс эхлээд л монгол сэтгэлгээ үнэртэж байна шүү?
-Зохиолч, найруулагчдын дунд уралдаан зарласан. Энэ уралдаанд би бүтээлээ өгөөд театрын уран сайхны зөвлөлөөс долоон найруулагчийн камерны жүжгийн төсөлд сонгож авсан юм. Мэдээж долоон найруулагчийн долоон бүтээл өөр өөрийн онцлогтой. Энэ долоон уран бүтээл дунд Итали, Оросын зохиол ч байна. Мөн төрөл жанрын хувьд инээдмийн, сэтгэхүйн драм, аймшиг гээд ялгаатай. Миний “Бүүвэй” бол монгол зохиол. Уянгын драмын жүжиг. Яг үнэндээ өнөөдөр монгол уран бүтээл төрөхгүй байна. Нэн ялангуяа хэдэн арваараа гарч байгаа кино дэлгэцийн бүтээлээс монгол кино олж харахгүй байна. Монголын биш монгол кино шүү. Театрт ч бас адилхан. “Монгол” гэдгийг юугаараа тодотгодог билээ. Монгол араншин, уламжлалт түүх соёл өнөөдөр үгүйлэгдэж байна. Энэ утгаараа жинхэнэ монгол эмэгтэй, эр хүний дүр тайзнаа гарч байна уу гэдэгт уран бүтээлч хүний хувьд эмзэглэж явдаг. Би нэг илтгэлдээ “Дорлигжаваас хойш жинхэнэ монгол эр хүний дүр гарсангүй” гэж хэлсэн. Тиймээс энэ зохиол дээр ажиллаж байгаа уран бүтээлчдээсээ үүнийг нэхэж байгаа. Зохиолд Дулам гэж эмэгтэй гардаг. Жирийн малчин эмгэний дүр л дээ. Ардын жүжигчин Сарантуяа тоглож байгаа. Энэ дүрээс л үзэгчид монгол эмэгтэй, эх хүнийг олж харах болов уу. Уг нь, аливаа уран бүтээл нийгэм, үзэгчдээсээ түрүүлж явах учиртай. Гэтэл сүүлийн үед төрөн гарч байгаа ямар ч уран бүтээл нийгмийн амьдралаа дагаж урсаад байна. Нийгмийн өнөөгийн амьдралыг харуулсан кино бол урлаг биш шүү дээ. Энэ нь сүүлийн үед телевизийн суваг бүрээр гарч байгаа солонгос кинотой зайлшгүй холбоотой. Үзсэн хүмүүс ингээд л бусдын анхаарлыг татаад байж болно гээд ойлгочихгүй юу.

-Бэсрэг жүжгийн хувьд тайз нь ч тэр, дүрүүдийн хувьд ч тэр нэг их нүсэр байх шаардлагагүй. Таны жүжиг хичнээн дүрээс бүтэж байгаа вэ?
-Таван жүжигчин тоглож байгаа. Ардын жүжигчин Сарантуяагаас гадна Амгаланбаатар, Цэрэнболд, Хулан, Тамир нар тоглоно. Ардын жүжигчин Сарантуяа бид хоёр чинь Багшийн сургуулийн Кино драмын ангийн хоёр. 1976 онд хамт элссэн ч би голд нь будлиад хоёр жилийн дараа найруулагч Найдандоржийн ангийг төгсч, эхнэртэй болж байсан юм. Тэгээд л УДЭТ-таа ирж, дагалдангаар орсон.

-Тэр үед алтан үеийнхэн жинхэнэ театр гэж юу байдгийг мэдрүүлж байсан биз дээ?
-Сайхан багш нар маань тэгэхэд амьд сэрүүн байлаа. Тэр үеийн дурсамжаа эргэн санахад хаврын нэг их шуургатай өдөр санаанд орж байна. Чи бид хоёрын одоо сууж байгаа талбай чинь цардмал зам байхгүй, шороогоор шуураад л. Энд хэдэн сүүлгүй унага байгаагүй юу. Гомбосүрэн багшийн тайлан тоглолт болсон юм. Багш театраас гарч алхаж байснаа тэр сүүлгүй унагануудын хажууд ирж зогсоод “Дахиж энэ театртаа ирэх болов уу” гэсэн шиг нэг их санаа алдаад яг тийм харууслын харцаар харж байсан нь одоо ч нүдэнд харагдаж байна. Багш их дэгжин хар цув, шляфан малгайтай.
Би оюутан байхаасаа шүүмж бичдэг байв аа. Театрт дадлага хийж байхдаа Гомбосүрэн багшийг их шүүмжилж бичнэ. Мөнхдорж багшийн зааснаас өөр тоглоод байх шиг санагдана. Жүжигчин аливаа дүрийг дотор талаас нь тоглох ёстой. Гэтэл Гомбосүрэн багш арай л гаднаас нь тоглоод байна гэж ирээд л бичнэ. Үеийнхэнтэйгээ шүүмжилж яриад л.

-Багшийн тань чихэнд тэр шүүмж хүрч байв уу?
-Хүргэхгүй байх арга хэмжээ авна. Орой тоглолт үзчихээд гэртээ харьж бичнэ. Маргааш нь буцаад ирэхгүй хаачих билээ. Тэгэхэд багш “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн усан онгоцны ахмад, “Отелла” жүжигт тоглодог байсан. Маргааш нь багшийг харахаар л нөгөө бичсэнийг минь мэдчихсэн юм шиг санагдаад, айна. Орой хариад бичсэнээ ураад авдрынхаа ёроол руу хийчихнэ. Тэгсээр сүүлдээ зориг орсон л доо. Оюун багш намайг их дэмждэг байлаа. Урлагийн ажилтны холбоонд Оюун багш суудаг. Тэр үед оюутнууд дипломат цүнх барихгүй. Би л нөгөө бичсэн юмнуудаа нэг цүнхэнд хийгээд барьчихна. Оюун багшид шүүмжээ үзүүлнэ. Хүнийг их бага гэж харилцдаггүй их сайхан хүн байлаа. Сүүлд сонсохнээ театрынханд “Та нар Ганхуягийг гомдоож болохгүй” гэж захисан байсан.

-Уг нь, та чинь Багшийн сургуулийн Кино драмын ангийг төгсөөд жүжигчнээр театрт ирсэн хүн биз дээ. Тэгсэн мөртлөө дипломат цүнх бариад багш нараа шүүмжлээд явдаг байж?
-Би театрт ирээд жүжигчин гэхээсээ илүү туслах найруулагчаар ажилласан. Мөнхдорж багш, Доржсамбуу найруулагчид олон удаа тусалж, жүжиг найруулсан. Тэгээд л надад бичих эсвэл найруулах авьяас байна. Энэ чиглэлээрээ сургуульд явах нь зүйтэй гэж бодсон. Үүнийг маань ч театрын даргаар 44 жил ажилласан Таяа гуай дэмжиж, Беларусь руу сургуульд яваад 1990 онд төгсч ирсэн. Тэр цагаас хойш СУИС-д хадаастай өдийг хүрлээ.

-СУИС-ийн кино драмын ангийг одоо тантай салшгүй холбоотой гэлцдэг?
-1959 онд Багшийн дээдэд анх кино драмын ангид элсэлт авсан. Үнэхээр мундаг сургалттай байсан. СУИС-д энэ анги шилжсэнээс хойш дөрвөн жилд нэг удаа элсэлт аваад дараа нь хоёр жилд нэг удаа болоод одоо ч бүр жил өнжихгүй, нэг анги биш нэлээн хэдэн анги авдаг болж дээ.

-Ер нь, жүжигчнийг олноор бэлтгэх нь зөв үү, буруу юу?
-Би бол дотроо буруушаадаг. Нийгэм маань өөрөө зах зээлд орсон учраас нэг элсэгчийн цаана байгаа нэлээн хэдэн төгрөг л хүний нүдэнд харагддаг болж л дээ. Хамаагүй туйлширч болохгүй гэж бодоод сургуульдаа ч хэлдэг. Гэхдээ яг одоо  жүжигчнийг СУИС шиг бэлтгэдэг өөр газар Монголд байхгүй гэж хэлнэ. Дэлхийд шилэгдсэн системээр сургалт явагддаг юм.

-Шүүмж бичдэг байсан учраас чамбай бүтээл төрөх нь бараг хууль байх. Гэхдээ танаар овоглодог хэдэн зохиол амилсан бэ?
-Арав гаруй жүжгийн зохиол бичсэн. Бүгд л төв, хөдөөгийн тайзнаа тавигдсан. Хамгийн анх Беларусьт оюутан байхдаа гуравдугаар курс төгсч ирээд “Амин булаг” нэртэй жүжгээ бага тайзны жүжиг болгож тавьсан. Төгсч ирээд “Гурван марал гудайхад” жүжгээ Хүүхэд залуучуудын театрт тавьж байлаа. Их амжилттай болсон. “Тахиа, нохой, гахай” гээд нэг жүжиг бий. “Бүүвэй” -г бол 1980-аад оны сүүлээр бичсэн.

-Ер нь, таны халаасанд яваад л байж…?
-Анхны хувилбарт нь бол дутуу бодсон зүйлүүд байна. Гэхдээ санаа бол мөнхийн юм даа. Өөрийгөө мундаг зохиолч гэж хэлэхгүй. Миний зохиолд гарч байгаа санаанууд аль ч нийгэмд үргэлж байгаасай л гэж бодож бичдэг. Би хөдөө ахуйд төрж өссөндөө биш л дээ. Сүүлийн үед тайз, дэлгэцээс монгол үнэрийг их үгүйлэх боллоо. Монгол дүр байж гэмээнэ л монгол үнэртэнэ л дээ. Тэглээ гээд өөрийгөө чадна, чадах байх гэж байгаа юм биш. Монгол зан араншинтай дүрүүд миний бүтээлээс гараасай. Нийгэм маань өөрөө эрлийзчихээд байна. Зүс царай харагдах байдал, хэл яриа бол монгол. Сэтгэлгээ, зан араншин өөр болчихоод байна. Үсээ урт ургуулаад, үзүүрт нь сур уяснаар сэтгэлгээг хэмжиж болохгүй. Сэтгэлгээ тэгээд нийгмээ ч их дагадаг шиг байна даа. Монгол гэсэн хаягтай Монголынх биш бүтээлүүд гарч байна. Тэгээд арилжаа, ашгаа боддог хүмүүс их болж. Тэдний буруу биш л дээ. Дөрвөн улирал дамнаад л кино хийдэг байсан цаг ч өнгөрч. Хайр сэтгэлийн гурвалжин, атаа жөтөө хорсол л гаргаад байна.

-Ингээд ярьсан чинь “Бүүвэй” жүжгээс нэг их зүйл хүлээгээд байна. Хэлэх гэсэн санаа нь агуу байх гэж бодогдоод…?
-Хүмүүс энгийнээр бол “Бүүвэй” гэдэг үгийг эхийн бүүвэйгээр ойлгоод байгаа юм. Өнөөдөр хүн хэн нэгнээр хайрлуулах, өрөвдүүлэхийг л хүсээд байгаа болохоос биш хүнийг хайрлаж, нигүүлсэх гэдэг зүйл мартагдаад байна. Нийгмийн бухимдал, сэтгэл санааны тогтворгүй байдал хүний араншинд нөлөөлдөг байх л даа. Хүн чинь байгалийн бүтээгдэхүүн болохоор нийгмээ дагаад өөрчлөгддөг юм байна. Хүнийг өршөөж уучлахаас илүүтэйгээр буруутгах, зүхэх нь олширч. Тиймээс энэ жүжиг нийгэмд болоод хүмүүст “Нээрээ би чинь юу билээ” гэсэн сэхэл өгнө гэдэгт итгэлтэй байна. Ерөөсөө л хайр нигүүлслийн тухай жүжиг. Хүнээр хайрлуулахын хэрээр хүнд хайр өгдөг байх тухай. Жүжгийнхээ дууны клипийг хийсэн. Тэндээс харж байгаа байх. Гол дүрийн жүжигчин Хуланг гурван залуу хайрлаад байгаа. Хүн хүн ёсныхоо хувьд алдаа гаргаж болно. Үүнийг яагаад уучилж болохгүй гэж. Хууль зөрчөөд хэн нэгнийг хохироочихоогүй л бол. Эмэгтэй хүн нөхрийнхөө хажуугаар өөр эрд сэтгэл алдарч болно биз дээ. Тэр хүний эрх. Байх л асуудал. Тиймээс өршөөл байх хэрэгтэй. Эх нь үрээ бүүвэйлэх, хүн хүнээ бүүвэйлэх, дэлхий хүнээ бүүвэйлэх гээд олон төрлөөр бүүвэйг ойлгож болно.

-Монголын театр урлагийн түүхийг эмхэтгэсэн ном гаргасан байдаг. Тэгэхээр нэг асуултыг танаас заавал асуух ёстой. Монголын театр урлаг хаашаа явж байна, яг одоогийн байдлаар…?
-Хөгжиж байна. Хааяа наадам фестивалийн шүүгчээр сууна. Сонгодог жүжгийн нэг наадмын үеэр би хэлж байсан. Хөдөөгийн театруудад сонгодог жүжгийг УДЭТ-ын хэмжээнд тоглочих чадвартай уран бүтээлчид байна гэж. Тэрнээс хойш мюзикл тавьж байна. Үзэгчид театр руу нуруугаа харуулаад зогссон үе байсан. Харин одоо тайз руугаа хараад сууж байгаа. Найруулагчдын ач. Дипломтой болгон найруулагч биш. Төрдөг юм. Гэхдээ би өөрийгөө яриагүй. Нөхдөө ярих их дуртай.
Шүүмжилье гэвэл олон зүйл л байна. Монголоос өөр театрынхаа үүдэн дээр машины төлбөртэй зогсоол хийсэн газар байхгүй гээд л. Гэлээ гээд бүгдийг нь яриад байж болохгүй байх.

-Найруулагч хүн жүжигчнээ хэрхэн тоглуулах арга барил их чухал юм шиг харагддаг. Нэг ёсондоо жүжигчнээ удирдан жолоодож байж хүссэнээ хийлгэдэг. Таныхаар дүрийг жүжигчинд өмчлүүлэх нь зөв үү?
-Найруулагч хүн жүжигчнийг төрүүлэх ёстой. Энэ үүрэг жаахан хаягдаад байна уу даа. Гантөмөр гуай анхандаа үргэлж л дурлалт залуугийн дүрд тоглоод л байсан. Ванган гуай тэр үед Гантөмөр дурлалын баатар боллоо гээд хорин хэдтэй залууг “Босгон дээр” жүжгийн 60 гарсан өвгөнд тоглуулж байсан. Найруулагчид ингэж харах ёстой.

Дэлхийн жишгээр театрын эмэгтэй жүжигчид эрчүүдээсээ хоёр дахин цөөн байх учиртай гэж сонссон юм байна. Энэ харьцаа манай театрт алдагдсан юм шиг харагддаг?
-Тогтчихсон зарчим биш л дээ. Эрчүүдийг бодвол жүжигчин болох хүсэл сонирхол эмэгтэйчүүдэд илүү байдаг. Яг жүжигчин болоод айл гэрийг авч явна гэдэг хэцүү. Авдаг цалин нь хэд билээ. Тэгэхээр эрчүүд цөөн байдаг нь үүнтэй холбоотой. СУИС-д ч гэсэн эрчүүдийг олон авах санаа байдаг. Элсэлтээр ирсэн хүүхдүүдийн 70 хувь нь эмэгтэй байдаг. Тэгэхээр ер нь охид СУИС-д элсэх жаахан хэцүү. Жил бүр 100 гаруй жүжигчин СУИС-аас гарч байна. Театрын босго өндөр. Цөөхөн нь л нааш зүглэнэ дээ. Хошин урлагийн хамтлагууд, хувь уран бүтээл хийх гээд мэргэжлээрээ ажиллахгүй нь ч бий. Гэхдээ энэ хошин урлагийн хамтлагууд цаашид бодлогоо өөрчилж, театр болох байх гэж найддаг юм. Дандаа шоу тоглоод явахгүй нь ойлгомжтой.

-Хошин шогийн хамтлагууд нэмэгдэж байгаа нь нийгмийн байдал доройтсоны илрэл гэх юм билээ?
-Хошин урлаг гэж хэлэх ёстой юм. Манайхаас өөр ийм шоу хийдэг орон байхгүй дээ. Тухайн орны театрын хөгжлөөр тэр орныг тодорхойлдог. Би урлагийн хүн учраас явцуурч байгаа юм биш. Хүнийг өмссөн хувцас, идэж байгаа хоолоос нь илүү оюун санаагаар нь тодорхойлогтой л адил. Театр хүний тархины тэжээлийг өгдөг.

-Та дээр театр хөгжиж байна гэсэн. Тэгэхээр улс орон ч гэсэн таныхаар хөгжиж байгаа хэрэг үү?
-Хөгжихдөө хоёр туйл руугаа яваад байна. Хэт баян, хэт ядуу руу. Хүн баяжиж ханадаггүй юм шиг байна. Уг нь, хойч үедээ эд хөрөнгө биш эрдэм мэдлэг л үлдээх нь чухал. Багшийнхаа цалинг цааш нь хийгээд хоёр хүүгийнхээ боловсролд л зориулах гэж хичээдэг юм. Хөдөлмөрлөж олсон мөнгө ч амттай даа. “Бүүвэй” жүжигт жүжигчин Хулангийн хэлдэг үг байдаг. Миний ээжийн хэлдэг байсан үг л дээ. Онцгойрч түрүүлээд хэрэггүй, оройтож сүүлдээд хэрэггүй. Олныхоо дунд л яваарай гэж.

Б.ЦЭДЭВСҮРЭН

Эх сурвалж: www.assa.mn

Чинагийн Галсан: Гомдох ч юу байхав дээ. Намайг энэ улс огт ашигласангүй дээ…

Өчигдөр 8 цаг 44 минут [Уншсан тоо: 70168]
ХБНГУ-ын Бундестагын дэд ерөнхийлөгч доктор Антье Фолльмер Ч.Галсанд Холбооны гавъяаны    загалмайн одонг гардуулахдаа;“Герман улс Монголын энэ сод зохиолчийг төрийнхөө дээд одонгоор шагнаж байгаа нь цаад утгаараа тэрээр өөрийгөө Чинагийн Галсангаар шагнаж байгаа хэрэг юм. Яагаад гэвэл үүгээрээ байгалиас заяасан авъяасыг хүндэтгэж, бүтээлээрээ дархалсан гавъяаг үнэлж чаддагаа дэлхий дахинд харуулжээ…” гэж хэлжээ.

                                Лайпциг, 2002.12.20

-Таныг Германд л байдаг гэж бодож явлаа, ирээд удаж байна уу?
-Би ирэн очин байдаг хүн шүү дээ. Тэнд 3 сар л байдаг, виз тэгж таардаг.

-Та Герман хэлээр хичнээн номтой юм бэ?
-Би нийт 41 ном бичжээ. Монгол хэлээр 6, Герман хэлээр 35 ном хэвлүүлсэн байх юм. Анх нэг ч ном бичээгүй байхдаа би 5 ном л гаргана гэж хэлэхэд манай зохиолчид жоохон дооглонгуй: “За бичээд байж дээ…” гээд мушийж байж билээ. Тэгэхэд залуу ч, омголон ч байж. Гэтэл өнөөдөр 50 ном гаргах дээрээ тулчихаад байж байна даа. Одоо би ядарч байна, хөгширлөө гээд зогсож болно  л доо. Өмнөхөөсөө давах зохиол л бичих зорилготой болохоос, тоо хөөцөлдөх бодол алга. Эрнест Хеменгуэй сүүл рүүгээ өмнө бичсэнээ давахаа болисон. “Өвгөн далай хоёр”-оосоо хойш өөрийгөө ч дэлхийн зохиолчдыг ч “цохино” гэсэн хүн  гутрахдаа амиа хорлосон юм шүү дээ. Архинд их орчихсон эмзэг хүн байсан болоод тэр.

-Та Хеменгуэйг их уншдаг уу?

-Уншдаг байсан, сүүл рүүгээ больсон. Яагаад гэвэл “Африкийн ногоон толгод” номондоо арьсны үзэлтэйгээ илчилж, харуудыг их доош хийсэн юм бичсэн байдаг. Бас амьтан алж хядаж байгаагaa их л баяссан өнгөтэй бичснийг хараад уншихаа больсон. Хиеэн гэж нэг нохой байдаг шүү дээ. Харaхад их муухай л дaa, тэрийг буудаж тамлаж алснаа жаргал болгож, яаж гаслаж гангинасан, цусаа хэрхэн урсгасан гэх мэтийг бичсэнийг уншаад би уншихаа больсон.

-Одоо ямар ном уншиж байна?
-Далай ламын номуудыг англиар харж сууна. Миний бодсонтой бүр яг таарсан юм их байх юм. Бид хоёрын амьдрал их адилхан санагддаг. Би энэ хүнийг их өрөвддөг, уулзаж ч байсан. Нобелийн шагналтай том хүн ч гэсэн эх орон байхгүй, xятадуудад зүхүүлээд, зовж яваа хүн шүү дээ. Нэг удаа хамтраад юм ярих бодолтой байдаг.

Сэтгүүлч хүнийг сонин битгий уншиж бай гэх ч хаашаа юм. Би сонин уншдаггүй болоод удаж байна. Нетээр хааяа нэгийг түүж сорчилж хардаг. Манайх шиг сонингууд хүний сэтгэлийг их хиртүүлдэг юм. Ер нь залуус та нар сонголт сайн хийж унших хэрэгтэй. Их гунигтай, зовлонтой, хар юм унших дотроо харлуулж байгаа хэрэг шүү дээ. Бал нь дотор сэтгэлд тогтдог юм. Чингиз Айтматовыг уншдаг. Би таньдаг байлаа. Тэр Киргизээрээ, би Тувагаараа яриад хэлмэрчгүй ойлголцдог байсан. Хаaяа нэг мэдэхгүй үг гарч ирвэл би казаxаар асууна, тэр ч казак хэл сайн мэднэ. Мэдээж болохгүй бол оросоор ярина. Миний бодож явдагтай яг адил юм бичдэг байсан нь санаа нийлэх гол шалтгаан. Айтматов намайг их зоригжуулсан хүн. Миний өмнөөс, Төрмөнхийн өмнөөс, ер нь дорно дахины хүний өмнөөс хэлж бичсэн анхны том хүн байсан. Бид их дотно, багш шавь болцгоосон. Сүүлчийн удаа уулзаад лифтэн дотор гар бариад салхад хажуудах хүндээ:

“Энэ залуу их зовж байна. Яг исэлт нь боловсорч байна. Энэ хүн хүрэх газраа хүрнэ. Би харахгүй байх, та нар харна aа ” гэж хэлсэн гэж байгаа. Жилийн дараа хорвоогоос явсан л даа.

Кавабатаг их уншсан. Лакснэс гэж Исландын нэг зохиолч бий, бас их уншсан.

-Таныг гаднаас их олон шагнал авсан гэж сонсож байсан манайхан төдийлөн сайн мэдэхгүй байх шиг?
-Герман хэлийг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсаны төлөөх шагнал (Heimito-von-Doderer- Award ) гучин мянган евро дагалддаг том шагнал л даа.

Adelbert-von-Chamisso-Award: Би 10 дахь хүн нь юм билээ. Тэгээд би өмнөх 9 хүнээ судалж харлаа. Гэтэл тэнд амьдардаг гадныхан, өөрөөр хэлбэл тэдний иргэд авсан байх юм билээ. Энэ утгаараа бол би анхны жинхэнэ гадны хүн, бүр азийн анхны зохиолч болж таарч байх юм. Тэрбум гаруй хүнтэй Хятад ч аваагүй, тив алгасагч пуужинтай Орос ч аваагүй, Азийн Америк гэдэг Япон ч аваагүй юм билээ.

-Дэлхийд нэрээ гаргасан Монгол хүнийг манайхан нэг л тоож харахгүй юм даа. Нобелийн шагналыг төр нь тодорхойлдог билүү? Мураками гэж япон зохиолч бараг жил бүр л нэр дэвших юм?

-Тэгэлгүй яахав. Нобелийн академид миний нэр зүгээр уншигчдын хүсэлтээр хэд хэд очсон гэдэг.  Уг нь тэр зохиолчын улсын төр, засаг л тодорхойлдог журамтай. Би Тува гэдгээсээ болоод л хавчигдаад, хариуцах хүнгүй болчихоод байна уу гэж боддог болсон. Энэ миний нэг бахархал, бас зовлон. Бүр Цэдэнбал даргын үед би Германд айлчлах  илтгэл, энэ тэрийг нь бичиж, орчуулж бэлдэж өгч байлаа. Тэгэхэд Герман бичгийн машин байхгүй, би өөрийнхөө машиныг бөөн зөвшөөрөл авч байж ордонд авч орж хийж өгч байлаа. Цэдэнбал дарга; Чи над шиг их няхуур ажилсаг, нэг юмандаа улайрдаг хүн юм байна. Би сэмхэн ажиглаад л байлаа гэж магтаад жоохон юм ярьж билээ. Тэгээд эцэст нь чи хаанахын хүн бэ ? Нутаг хаана билээ ? гэж асуусан. Би Тува хүн гэж хариулсан чинь их дургүйцэж Монголд нэг ч Тува хүн байхгүй шүү. Чи бол Урианхай хүн! гэж билээ. Урианхай хүн монголоор ярьдаг, бид Тувагаар ярина гэсэн чинь тун их дургүй байсан.

-Яагаад тэгдэг юм бэ? Одоо ч бас тэгж хандаад байна гэх гээд байна уу?
-Хар хайрцагны бодлого. Бал дарга их юм уншиж мэдсэн хүн байсан юм шүү дээ. Би сүүлд учрыг нь мэдсэн. Чингис хаан Туваг эзлээд хаа байгаа Бурхан халдуны дэргэд байдаг Урианхай нараар нэрлэсэн байдаг юм билээ. Нэгдсэн их гүрэн байгуулах гэж байгаа улс чинь тэгдэг юм байна л даа. Египитийг Миссир, Энэтхэгийг Жагар гэх мэтээр бүгдийг Монгол нэрээр нэрлэдэг байсан шүү дээ. Нэгдсэн улс байгуулж байсан улсын бодлого. Харин надад дургүй байдаг нь бас атаархалтай холбоотой байx. Атаархал гэгч мөнгөний шуналаас ч хүчтэй. Мөнгөтэй хүнд гэхээсээ чадалтай хүнд илүү атаархдаг. Чамайг ч гэсэн сайн юм бичээд, нэрд гараад ирэхээр ямар ч гэм хийгээгүй байхад чинь бүр ойр дотны хүнээсээ эхлээд нэг л дургүй болоод өө эрээд эхлэхийг чи харах болноo. Бүр хамгийн ойрын хүн чинь ч нэг л биш болчихно шүү дээ. Тэд өөрсдөө ч яагаад чамд дургүй болсноо мэдэхгүй байж ч мэднэ. Гэхдээ л нэг үл үзэгдэгч хана босоод ирнэ дээ. Өнөөх л Монгол зан!

-Таны номнууд Германд хэдэн хувь борлогддог юм бэ? Манайд бол ном маш муу гүйлгээтэй байдаг юм билээ.
-Дэлхий даяар  ном тийм ч их гүйлгээтэй биш болсон. За яахав өнөөх их рекламтай ном бол өөр байдаг байх. Би эхлээд хэвлэлийн газартаа гар бичмэлээ үзүүлнэ.Тэд уншаад гэрээ хийгээд гарын үсэг зурсан өдрөө багахаан урьдчилгаа өгнө. Гэхдээ 5000 орчим евро ч юм уу, манайхаар бол 15 сая төгрөг үү? За тэгээд зарагдаад эхлэхээр тонтем гэж нэрлэдэг 10 хувь орчмыг авна. Энэ сүүлийн ном л гэхэд 22 еврогийн үнэтэй байна уу? Тэгэхээр нэг номноос 2 евро гэсэн үг. Хэвлэлийн газар маань уулзалт их зохион байгуулна. Нэг уулзалт дээр аягүй бол 100 ном ч зарагдаж мэднэ. Би худалдаж авсан номонд нь гарын үсэг зурдаг. Тийм уулзалтыг тэд нар зохион байгуулна. Зардлыг, буудлыг тэд даана. Тэгээд л өнөөх тахиа өндөглөж байгаа юм шиг жоохон жоохноор энд тэндээс түүгээд байдаг. Янз бүр дээ, ном болгон адилгүй. Сардаа ч юм уу улиралдаа орлогоо шилжүүлнэ. Надад менежер байгаа. Тэр бүхнийг зохицуулна. Зарим ном 20 мянган хувь зарагддаг. Гэхдээ бас энэ тийм ч үнэн тоо биш. Хэвлэлийнхэн дардаг байх. Би өөрөө мөнгө гаргаад ийм сайхан ном хэвлэнэ гэвэл бүтэхгүй шүү дээ. Цэвэр оюун ухаанаа зарж идэж байгаа болохоор сайхан шүү дээ. Бac зардлыг хэвлэлийн газар хариуцдаг болохоор.

-Тэгээд та байн байн яваад байдаг хэрэг үү? Номоо ингэхэд хаана бичдэг юм бэ?
-Хэвлэлийн төлөөлөгчид том том хот болгонд байдаг л даа. Тэд намайг тийм уулзалтанд уридаг юм. Тэр уулзалтууд дараагийн борлуулалтанд их нөлөөтэй. За Галсан ах сайн ярина шүү! гэнэ шүү дээ. Би баахан бурж өгнөө, тэгээд борлуулалт нэмэгддэг юм. Бичихийн тухайд бол хаана ч бичнэ. Шүлгүүдээ би ихэнхдээ галт тэргэнд, зочид буудалд бичсэн байдаг. Жинхэнэ нүүдэлчин шүү дээ би гэдэг хүн. Тэгээд ерөөсөө л нүүдэлчдийн тухай бичдэг хүн . Би 10 роман бичсэн. Энэ сүүлчийн “Алт ба элс” романыг дэлхийн хэмжээний роман гэж шүүмжлэгч нар үнэлсэн. Би өөрийгөө нэг алтны уурхайтай хасаг хүүхэнтэй хайр дурлалын холбоотой болсон тухай роман юм л даа. Би болохоор уулаа ухуулмааргүй байдаг, гэтэл өнөөх хүүхэн жигтэйхэн баян, тэгээд бид хоёр хайртай, ийм нэг зөрчилтэй роман. Сүүлдээ өнөөх хүүхэн үхэж би Баян-Өлгийд байгуулсан оршуулгын газартаа оршуулж байгаа гардаг. Тийм оршуулгын газар би байгуулсан юм. Битүү модтой сайхан газар. Үзэл бодол нь эсрэг гэхдээ зүрх сэтгэл нь хоорондоо татагдаад байгаа тухай зохиол.

-Мод гэснээс, нээрээ таныг нэг сая мод тарих зорилготой гэж бичээд байх боллоо.

-Тийм, чиний энэ харж байгаа моднуудыг бүгдийг би тарьсан, гэхдээ ойгоос хулгайлж авчраагүй. Бүр үрээр таpьж байгаа.Тээр харагдаж байгаа шилэн хүлэмжинд үр суулгаад ургуулдаг юм.Тэр том торхонд 2 тонн ус байгаа. Доорoo худагтай. Газрын наймаа мафи байна гэдэг үнэн шүү дээ. Энэ газрыг 10 саяар, тэр хүлэмж байгаа газрыг 20 саяар авлаа шүү дээ. Надад мод тарих газар ч олдоoгүй. Батлан хамгаалах яаманд маш олон мод тарьж өгсөн. Тэнд хээрийн сургууль гээд байлдаж тоглоод байдаг даа. Цэргийн ангийг хархад ганц ч модгүй зэвхий саарал байхаар нь л тарьдаг юм шүү дээ. Намайг ганц дэмждэг байгууллага шүү дээ. Баян-Өлгийд, энд гээд тарисан мод бий. Нэг сая мод гэдэг их тоо л доо, гэхдээ би тарина л гэж боддог. Энэ хавийн айлуудад мод өгдөг. Зарим нь ч сайхан арчлаад ургуулах юм, зарим нь ч үхүүлчих юм даа. Хүмүүс дэмжих нь байтугай тоохгүй шүү дээ. Сая Л.Түдэв багш нэг нийтлэлдээ Ч.Галсан өөрийнхөө мөнгөөр сая мод тарих гэж байхад энэ төр огт ойшоохгүй байна гэж бичсэн харагдсан.

-Бас нэг ойлгомжгүй юм дуулсан. Бороо оруулдаг төхөөрөмж ч гэлүү? Зарим хүн Ч.Галсан солиорчихож гэж байсан.
-Тийм ээ. Би тийм төхөөрөмж бас өөрийнхөө мөнгө төгрөгөөр хийлгэсэн юм. Манай энэ тэнгэр мандалд цөмийн хогooc болж блокад бий болчихдог юм байна. Тэрийг нь сорж ч гэхүү онгойлгож байгаа төхөөрөмж л дөө. Зад гэдэг шүү дээ. Исгэрэхээр тэнгэр задраана гэж манайхан ярьдаг даа. Тиймэрхүү л нэг юм. Олон төмөр хоолойгоор татахаар тэр үл үзэгдэх хогон хана нурж байгаа хэрэг. Нэг нураад эхлэхлээр яг л элс нурж байгаа юм шиг цааш яваад эхэлдэг юм шиг билээ. Исгэрээд салхи гаргаж өдөөдөг шүү дээ, түүн шиг л юм гэж ойлгож болно.

-Ийм хачин юмыг тэгээд та бодож олоод, тийм машин хийгээд, тэгээд бороо ороод байгаа болж байна уу? Итгэхэд их л хэцүү юм.

-Тэрийг би бодож олоогүй. Австрийн нэг еврэй Вилхэлм Райх гэж нэг хүн бодож олсон юм. Тэнгэрт бид тусалж болно, тэнгэр өөрөө баярладаг, гомддог, амьтай гэж үздэг хүн байж. Манайхан тэнгэрт сүү өргөөд байдаг шиг юм л даа. Тэнгэр амьтай, сүнстэй гэж үзээд түүнээсээ болж европын эрдэмтдэд гоочлогдоод Хэрээстийн шашныг, ертөнцийн эзнийг доромжилж байна гэж Европоос хөөгдөөд Америкт дээр байх гээд очсон чинь бүр чонын амнаас гараад барын аманд оров гэгч болоод шоронд ороод 1951 онд нас барсан хүн. Бүр үхсэнийх нь дараа Америкын нэг шүүх Вилхэлм Райхын үзэл шашны эсрэг буруу суртал гэсэн тогтоол гаргаад бүх номыг нь шатаасан гэж байгаа. Caяхан шүү дээ. Өнөөх буруу халимагт 1933 онд л ном шатаасан гэдэг. Тэгэхэд бас бүр саяхан ч ийм юм болж л байж. Энэ тухай хэн ч дуугардаггүй шүү дээ. Дашрамд хэлэхэд, манайд ч гэсэн Ц.Дамдинсүрэн гуайн Орос- Монгол толийн хавсралтыг хэвлэх үйлдвэрт бас шатааж байсан гэж байгаа. Би тэр Вилхэлм Райхыг номыг олж уншаад тийм төхөөрөмж аль дээр хийгээд бүр ашиглаж байсныг номноос нь олж мэдсэн . Америкийн Невадад анхны атомын бөмбөг дэлбэлсний дараа ган гачиг нүүрлэсэн үед машин хийж бороо оруулаад бүр ган гачигийг зогсоосныг бичжээ. Тэр хүн бас түүнээсээ болж буруудсан байх юм. Яагаад гэвэл ган гачиг болж байвал өнөөх худаг ус гаргадаг бизнест сайн байна шүү дээ. Ингээд тэр хүнийг үгүй хийсэн . Дараа нь мартагдаж байгаад Арабын оронд тэр машиныг хийж Сахарын цөлийг ногооруулаад бараг 15 жил болж байгаа тухай олж мэдлээ. Дараа нь тийм машин хийдэг Алжир хүнтэй танилцлаа. Mажид Абдул Азиз гэж тэр хүнийг авчираад 14 хоног цагийн 100 еврогоор хөлслөөд 2012 онд хийлгэсэн эд л дээ. Цэврийн цэвэр ган төмөр ордог тэрийг нь Германаас авчруулсaн.

-Ямар өртөг гарав?
-Германы пүүс надад тэр ган турба энэ тэрийг бэлэглээд байхад л 50 сая төгрөгөөр энэ машин боссон. Тэгээд 2012 оны 4 сарын 9-ны өдөр ашиглалтанд оруулсан. Гэхдээ бөөгийн ёсоор гал өрдөж залбирч яг л овоо тахиж байгаа юм шиг ёслол хийж тэнгэрийг аргадсан хэрэг. Олон хүн намайг хараад энэ хүн солиорч гэж бодсон доо. Зарим нь Галсан бөө болчихож гэж байхад, зарим нь энэ овоо сайхан амьдралтай хүн шороон дээр хөрвөөгөөд солиорч гэж бодoo биз. Эхлээд маш их салхи тависан. Дараа нь тэсэхийн аргагүй  хүйтэн болоод тэгээд үүл ээрүүлэнд ээрсэн ноос шиг хуйлраад сүүлдээ бороо, цас холилдоод орж эхэлсэн. Машины зураг харъя гэвэл http://www.galsan.info сайтад байж байгаа. Тэнгэрийг сэрээж, задрааж байгаа юм шүү дээ. Манай Тувачууд 9-ийн тоог их эрхэмлэнэ. 29 ч юм уу 19 ч юм уу 9-тэй өдөр Тува айл огт юм гаргадаггүй. Тэгээд 9-нд амжуулах гэж их яарсан даа.

-Хачин юмаа?
-Чи нетээс хараарай. Сүүлд чамд үзүүлнээ. Одоо ажиллаагүй байгаа.

-Одоо эргээд зохиол руугаа оръё. Бас таны тухай. Та ер нь жоохон гомдож явдаг хүн шиг харагддаг?
-Гомдох ч гэж дээ. Манай энэ төр засаг миний чадварыг, намайг нэг ч удаа ашиглаж чадсангүй. Дандаа бусдад ашиглуулж байна. Киргиз улс Чингиз Айтматовыг 16 жил Бенелуксын 3 оронд элчингээр суулгалаа шүү дээ. Тэр хугацаанд Киргизэд тэр хүн мөн ч их юм олж өгсөн дөө. Хэрвээ энэ төр засаг чи Германаас ийм нэг юм бүтээгээд, мөнгө босгоод ир гэвэл би яаж ийж байгаад нэг юм болгож орхино дoo. Тэнд би гайгүй нэртэй. Надтай уулзаж байгаа улс нэг л биширсэн өнгөөр бүр гарт минь ч болтугай хүрэх гэж бараг л Далай ламтай уулзаж байгаа юм шиг ханддаг юм шүү дээ. Дэлхийн суутнуудын  уулзалтад олон удаа сууж байлаа. Дэлхийн ухаантнуудын зөвлөлийн гишүүн гэж байгаа.

-Таны хөөж биш, хүлээж гүйцнэ гэдэг үгийг би их иш татдаг юм. Энэ таны үгүү ийм үг байдаг юм уу?
-Энэ миний л үг л дээ. Монгол ухаан гэдэг тайван тэвчээртэй байж, хөөж биш хүлээж гүйцэх ухаан шүү дээ. Европыг би сайн мэднэ. Тавь гаруй жил ирэн очин байна. Тэд нар мөнгө, цагтай уралдаж байна гээд л бажигдаад гүйлдсэн яаруу сандруу улс байдаг . Аливаа юм эргээд л ирдэг дугуй цагириг замтай байдаг.  Бид тосож, угтаж бодох хэрэгтэй. Харин сүүлийн үед манайхан яг л тэдэнтэй адилхан хөөж гүйх болж дээ. Бид энэ янзаараа бол Хятадад бууж өгч мэднэ гэж бодох боллоо. Өндөр гэгээн Занабазар Чингисийн тугийг өөрөө өмнөд хөршид мөлхөж очоод бөхийлгөсөн түүхтэй шүү дээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайн 1914 онд гарч байлаа. Одоо яг 100 жил болж байна. Юм эргэх гээд байдаг гэж би дээр хэллээ. Оросод энэ Украйнаас ч болоод юм уу, эсвэл Өмнөд Солонгос дайн эхлүүлж тэгээд өнөөх Америк орж ирээд бөөн юм болж мэдмээр санагдаад байх боллоо… Би улс төр нэг их сонирхдоггүй. Гэхдээ 24 жилийн өмнө П.Очирбат ерөнхийлөгч нефттэй боллоо гээд л цагаан дээлээ хар тосоор мялааж байлаа. Би их баярлаж билэгшээж байлаа. Кувэйт шиг орон болох нь гэж. Гэтэл одоо өнөө нефьт хаана байна? Хятад л авдаг юм уу даа. Энэ нэг төмөр зам гээд, нарийн бүдүүн гэж 4 жил хэрэлдлээ, бас л таг. Одоо ч өрнөөс их юмгүй л боллоо гэх болж дээ. Ингэж хэрэлдэж байх хооронд элдэв юм бүү болчихоосой гэж л ханцуйн дотроо залбирч суух юм даа.

-Та маргааш хаашаа явах гэж байна?

-Швейцарьт хэвлэгдсэн, бас Туркэд орчуулагдаж гарч байгаа номын ажлаар явна, олон уулзалтaд оролцоно. Вeна, Цюрих, Франкфурт, Хамбург гээд олон хотоор явна даа. Өндөр зэрэглэлийн зочид буудал, унаа бэлэн, олон хүнтэй уулзана гэхээр сайхан байдаг, гэхдээ бас ядаргаатай. Европ тивд ази хүнийг заримдаа тийм ч их тоохгүй юм шиг харагддаг. Намайг харин ийм сайхан хүлээж авч байхад би ханьцуйн дотроо залбираад л, номоо бичээд л явахаас  өөр яах ч билээ дээ. Монголoop бас хэдэн ном гаргая гэж бодох л юм. Зав даан ч гарахгүй юм даа. Гадаадад ингэж тоож байгаа дээр нь л тэдэнтэй зууралдаад байна даа. Гэхдээ л Монгол хүний тухай бичнэ шүү дээ.

-Та өглөө бүр 4 цагт босдог гэсэн одоо ч хэвээрээ юу?
-Анх Германд очоод шалгалтанд тэнцэхгүй бол буцна гэж айгаад 4-т босож хичээлээ давтдаг болсоноос хойш бүүр дадал болчихсон юм даа. Бас 4 цаг л унтдаг. Эмч нар намайг одоо ахиу унтаж бай, настай болж байна, үхнэ шүү гэдэг юм. Би “Харин нээрээ би бас үхэх байх шүү” гэж тоглоом шоглоом хийгээд л өнгөрдөг. Нэгэнт 40 гаруй номтой болсон хүн 60 ном биччих юмсан гэж боддог. Бас Монгол хэлээрээ хэдэн ном бичих юмсан даа.

Энд тэнд тавьсан илтгэл, уулзалт цуглаан дээр хэлсэн үгээ эмхтгэж ном гаргах гээд мөн ч их ажил байна даа.

-Явах гээд давчуу байхад чинь шалаад ядраачих шиг боллоо. Танд баяраллаа сайн яваад ирээрэй.

                                    2014- 4-18

Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров: Хилчид асар үнэ цэнэтэй дэлхийн зулайг хамгаалж байгаа /2/

Нийтэлсэн: 2014-04-19 09:40:46

Бид нэгдсэн нэг орь хүсэлтэй байсан цагт манлайлагчийг олж харна
-Манлайлагч гэдэг үг таны ярианд нэлээд хэд орж ирлээ. Хэнийг манлайлагч гэх вэ. Манайд манлайлагч нар ховордсон гэх юм?
-Манайд манлайлагч бараг алга даа. Манлайлагч бол цол хэргэм, албан тушаал, нас, хүйсийн аль нь ч биш. Энэ бол оюун ухааны хүч. Хамгийн гол нь Монгол Улс юунд хүрэх гээд байгаагаа тодорхой барьж авч чадахгүй байгаа учраас манлайлагч олоход хэцүү байна. Юунд хүрэхээ мэдэж буй цагт тэр зүйлд оюун санаагаараа ойр байгаа хүн нь манлайлагч болдог. Манлайлагч бол бусдад аливааг тулган хүлээн зөвшөөрүүлдэггүй. Хэрэв тийм бол тэр дарангуйлагч. Харин бусад нь хүлээн зөвшөөрч байвал тэр манлайлагч мөн.
Өөрөөр хэлбэл бусдад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц оюун ухааны хүч гаргаж байгаа хүн бол манлайлагч юм. Үүний тулд хүлээн зөвшөөрч буй тэр олон нийтэд идеал буюу орь хүслэн  байх ёстой. Социалист нийгмийн үед орь хүслэнг хүчээр бий болгодог байлаа. Ю.Цэдэнбал бол манлайлагч хүн Манлайлагчтай байхын тулд нийгэм оюун санааны зохион байгуулалтад орох ёстой.
Манлайлагч энд тэндгүй бий.  Бид орь хүслэнгээ олж харахгүй байгаа учраас манлайлагчийг олж харахгүй байна. Бид нэгдсэн нэг орь хүсэлтэй байсан цагт манлайлагчийг олж харна. 1960-аад онд Э.Оюун, Л.Ванган нар урлагт манлайлагч байсан. Үүнийг би яаж мэдэж байна вэ гэхээр тэр үед байсан урлагийнхантай уулзахад, “Ванган багш тэг гэсэн, Оюун багшийн хэлснээр тэгсэн…” л гэдэг юм.
-Тэд хэзээ ч өөрсдөө тэгэхийг шаардаагүй л байх даа?
-Тийм. Хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидерүүд байж л дээ.
-Таны хувьд оюун санааныхаа хүчтэй байдлыг хэрхэн хадгалдаг вэ?
-Хэлж байгаа үг, хийж байгаа үйл хоёроо бага зөрүүтэй байлгасан цагт л би хүчтэй байж чадна. Муу хөгжим хийжээ гэж амнаас нь гарч л байгаа бол би тэр хүнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сайн хөгжмийг хийх ёстой гэсэн үг.
-Гэхдээ таныг муу хөгжим хийжээ гэж хэлэх хүн гардаг юм уу. Бүгд л хэн нэгнийгээ магтаж байдаг шүү дээ?
-Гарна шүү дээ. Миний найз нараас Төрийн соёрхолт хөгжмийн зохиолч асан Ц.Нацагдорж гэж хүн байлаа. Хэлдэг л байсан. “Мандухай цэцэн хатан” киноны хөгжмийг хийж байхад бид зөвлөлддөг байв. Бид зэргэлдээ өрөөнд хоёулаа төгөлдөр хуураа “нүднэ” л дээ. Хоёр хоноод л “За, өвгөөн нэг иймэрхүү юм хийж байна” гээд үзүүлнэ. “За даа, энэ ч мэдэхгүй дээ… Энэ ч магадгүй дээ” ч гэх шиг нэг нэгэндээ хэлнэ. Би киноныхоо хөгжмийг ерөнхийд нь дуусгаад түүнд сонсгоход, “Энэ киноны дараа чи нэг бол нүхэнд орно, нэг бол тэнгэрт гарна” гэсэн юм.
-Яагаад тэгж хэлсэн юм бол?
-Ц.Нацагдорж юу мэдэрсэн бэ гэхээр түүний огт хийдэггүй зүйлийг би хийсэн байгаа юм. Түүнд үнэхээр сонирхолтой санагдсан. Гэхдээ түүний хийж болохгүй юмыг л би хийсэн байхгүй юу.
-Хөгжимд бас тийм “хийж болохгүй юм” гэсэн үзэл суртлын зүйл байдаг юм уу?
-Энэ үзэл суртал биш, чадвар. Ц.Нацагдорж дэлхийн сонгодог синфонийг идеал гэж ойлгоно. Би түүнээс нь зөрж байгаа байхгүй юу. Би түүний хувьд өөрийнх нь идеалд тохирохгүй “шал дэмий юм” хийсэн. Гэхдээ их сонин юм байна гэдэг нь ойлгогдож байсан. Тэр юу хэлсэн гэхээр, “Чи миний баримталдаг зарчмаас тэс өөрийг хийсэн. Миний зарчим зөв бол чиний хөгжим нурна. Чиний зарчим зөв бол чи алдаршина” гэсэн санааг хэлсэн байхгүй юу.
-Аан. Одоо л ойлголоо.
-Тэгээд би алдаршсан л даа. “Мандухай цэцэн хатан” киног Монголын хөгжмийн сэтгэлгээнд шинэчлэл хийлээ гэж баахан магтсан. Би оюутан байхдаа С.Гончигсумлаа гуайн бүтээлүүдээр судалгаа хийгээд өөрт нь үзүүлсэн юм. Түүгээрээ би Украйнд болсон хөгжим судлагч оюутнуудын хөгжим судлалын өгүүллийн уралдаанд оролцоод түрүүлсэн юм л даа. Мундаг юм хийчихлээ гээд л С.Гочигсумлаа гуайд үзүүлсэн хэрэг. Гэтэл багш уншиж үзээд маргааш нь намайг дуудлаа. “Чи их сайн хөгжим судлаач болох юм байна. /Энэ өгүүлбэрийг давтан хэлэв. Сурв/
Чи ер нь сайн хөгжим судлаач болох юм байна. Гэхдээ чи миний хөгжмийг намайг үхсэн хойно судлаарай” гэж хэлж байгаа юм. “Европын хөгжмөөс С.Гочигсумлаа гуай тийм, тийм зүйлийг ашигласан” гэсэн үг тэнд явж байсан юм. Түүнд мань хүн маш их сэтгэл дундуур байсан. Надад шууд хэлсэн байх нь л дээ. Энэ бол “Чи үндэснийхээ хөгжмийн төлөө насан туршдаа зүтгэсэн хүнийг өнөөдөр европоос бараг хулгай хийсэн гэж байна” гэсэн шүүмжлэл байлаа. Ийм зүйл байх. Би Б.Шаравыг “Чингис хаан” дууриа бичсэнийх нь дараа “Чиний бүх ари үглэж эхэлдэг нь ямар учиртай юм” гэхэд л мань хүний толгойд нэг юм бууж байгаа нь мэдрэгдэж байсан. Зарим хүмүүс таалагдсан ч хэлдэггүй байх. Гэхдээ би өөрийнхөө юу хийж байгааг мэднэ. “Хөнгөн гараар” дуу хийх үе бий л дээ. Би өөр юугаар мөнгө олох вэ дээ.
Онгод гэж яг тухайн цагт орон зай, цаг хугацааны хязгаарын саадыг давахыг хэлнэ
-Та жинхэнэ уран бүтээл хийх үедээ ертөнцөөс тасарсан байдаг уу?
-Тасардаг байлгүй дээ. Хөгжим бичиж байхад … юу гэмээр юм. Кино ч биш. Кино бол орон зай, цаг хугацаагаараа цуварч гардаг. Харин хөгжим тийм үйл явц биш. Ерөөсөө миний насан туршдаа сонссон, мэдсэн бүх зүйл яг нэг зэрэг тархинд бий болдог юм. Команд очиход л бэлэн байгаа цэрэг шиг. Хөгжим хийхдээ “П.И.Чайковский чинь ингэсэн билүү… нэг тийм уртын дуу байдаг байх аа… тэр жил Б.Шарав нэг иймэрхүү хөгжим бичлүү…” гэх зэргээр маш бүдүүлгээр ярихад яг л програмчлагдсан мэт байдаг. Түүх, судар, амьдрал, хайр, хөгжмийн бэлэн сан толгойд байна гэсэн үг.
Хэрэв тэгэхгүй, ямар нэгэн юм нь дутуу хаалттай байвал эсвэл хүний “юм”-наас орно, эсвэл сулхан “юм” гарна. Харин тэр бүхнийг үргэлж сэрээж байхгүй бол алдаа хийнэ. Үүнийг онгод гэх үү…? Дээхэнэ үед зохиолчид, хөгжмийн зохиолчид архи уугаад онгод нь ордог гэж ярьдаг байсан. Тийм байж болно. А.Эйнштейн чинь долоо хоног архидаж байгаад л нэг нээлт хийдэг хүн байсан гэдэг шүү дээ. Архи уухаар бусад элдэв бодол нь арилж, оюун санааны хувьд нэг хүрээлэлд ордог байж болох юм. Түүндээ амтшаад архинд ордог хүн бий. Өөрөө онгодоо дуудаж чадахгүй учраас саармаг байдалтай байдаг гэх үү дээ. Би бол архи амслаа л бол юу ч толгойд орж ирдэггүй.
Би онгодыг томъёолж үзсэн. Гэхдээ түүндээ би тун итгэлгүй байгаа. Яг онгод гэдэг нь хоёр зүйл дээр яригддаг. Нэг нь бөөгийн онгод, нөгөө нь уран бүтээлчийн онгод. Энэ нь ямар үзэгдэл вэ гэхээр яг тухайн цагт бөө юм уу бүтээгч өөрөө орон зай, цаг хугацааны хязгаарын саадыг давж байгаа юм. Би XIV зууны үйл явдлаар хөгжим бичих гэж байна гэж төсөөлөөд онгод орсон гэж үзвэл XXI зууны хүн биш, XIV зуунд очих хэрэгтэй. Тэр үед хүн юу хүртэж, юу хүлээж авч, ямар сэтгэл хөдлөлийг ухаарч болох вэ гэдэг тэр орон зай, цаг хугацаанд очиж байна л гэсэн үг:
-Тодорхой хэмжээгээр гэгээрч байна гэсэн үг үү?
-Гэгээрэхээс ч давж байна. Миний томъёолол ийм л байна. Жюль Верн өнөөдрийн тухай л бичсэн. Бичихдээ “Боинг-770″ гэдэг онгоц яг ийм байна гэж харахгүй ч гэсэн хүн ийм юмаар ниснэ гэдгийг мэдэрсэн хэрэг. Жинхэнэ уран бүтээл хийнэ гэдэг бүх юм толгойд буучихаад байгаа үед цаг хугацаа, орон зайн мэдрэмжээс гарч байна гэсэн үг гэж бүдүүн тоймоор ухаарч болох байх.
-Танд энэ онгод гэгч зүйл ямар бүтээл дээр маш хүчтэй мэдрэгдсэн бэ?
-”Цагаан суварга” гээд миний хамгийн энгийн нэгэн хөгжим бий. Өндөр гэгээний 360 жилийн ойн баярыг тэмдэглэх гээд би ерөнхий зохион байгуулагчаар ажиллаж байлаа. 1995 оны наймдугаар сарын 20-доор шүү дээ. Аймаар хүйтэн бороо гурван өдөр орлоо. Анх удаа монголчууд гадаа даншиг наадам хийх гэж байгаа нь тэр. Хөдөө. Зочид буудал энэ тэр гэж юу ч байхгүй. 60 мянган хүн цуглах гэж байдаг. Би ерөнхий зохион байгуулагч. Наадам маргааш эхэлнэ. Тэгэхээр ямар байдалтай байхав?
-Үнэхээр хүнд байсан байх…?
-Ёстой хэцүү. Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр Соёлын сайд байсан юм. Бид хоёр хамт байлаа. Би унтахдаа бодлоо. “Маргааш бороо үргэлжлэн орвол наадам яаж эхлэх вэ?” гээд л. Бүх найруулга минийхээр явах ёстой. Гэтэл ямар ч арга байдаггүй. Бодлоо, “Үгүй энэ Өндөр гэгээн гэдэг чинь одоо хүн байсан юм уу, юу байсан юм. Өөрт нь зориулж бүх монголчууд юм хийх гэж байхад… Сүнс гэж байдаг гэдэг. Дээрээс хардаггүй юм байх даа. Тийм хүчгүй хүн байсан юм уу… Ер нь энэ орчлон ертөнц чинь худлаа юм биш үү… Гэгээн гээд л сүржигнээд байдаг. Лам нар бороо оруулдаггүй л гэдэг шүү дээ. Бүх юм оюун ухаанаар зохицуулагддаг гэдэг нь хаачсан юм…” гэж бодоод гомдох шиг болов.
Тэгээд өглөө 06.00 цагт бослоо. Гэтэл үүл унаад манан болчихож. Хэн ч, юу ч харагдахгүй байв. 06.15-аас эхлээд л манан газраас хөндийрлөө дөө. Хүмүүс танигдахгүй, гутал энэ тэрээрээ л бие биенээ ялган таньж байв. Тэгэхэд би өндөр гэгээндээ баярлаж байгаа юм уу, миний үг очиж гэж өөртөө баярлаж байгаа юм уу, тийм нэгэн хөгийн сэтгэгдэл төрж байлаа. Тэнд би ёстой л орон зай, цаг хугацаанаас ангижирсан юм.
3-4 минут л байх. Яг тэр үед “Цагаан суварга”-ын аялгуу толгойд бууж билээ. “Нэг ийм хөгжим байвал яадаг бол?” гэж бодогдсон. Үүл дээшээ хөөрч, задраад нар гарлаа. Хоёр өдөр дусал ч бороо оролгүй цэлмэсэн. Тэгэхээр үүнийг чинь юу гэж тайлбарлах вэ? Энэ аялгуу дэлхийд түгсэн. Японы галзуугийн эмнэлэгт ч тавина, бясалгалын газрууд ч тавина. Италийн алдарт гурван тенорын нэг Доминго Пласидо, “Таны аялгуун дээр итали үг хийгээд би дуулъя” гэж санал тавьсан шүү дээ. Би түүнд, “Хөгжмөөрөө л байг” гэж хэлсэн.
-Та түүнд зөвшөөрөөгүй байх нь ээ?
-Зөвшөөрөөгүй. Апиваа юм ямар нэгэн холбоотой байгаа биз? Өөрийн чинь түрүүний асууснаар хүн бол оюуны хувьд хүчтэй л байх хэрэгтэй. Хүчтэй байна гэдэг нь бусдыг өөрийн оюуны хүчээр дарамтлах тухай асуудал биш. Бусдыг нээхэд тэр хүчийг ашигласнаар өөрөө илүү хүчирхэг болно. 
Жинхэнэ урлаг жинхэнэ хүнд л зориулагддаг
-Тантай уулзаж байгаагийн хувьд цэргийн хөгжмийн талаар асуухгүй өнгөрч болохгүй нь. Цэргийн хөгжим гэж ер нь юуг хэлээд байна вэ. Таны хувьд ХЦДБЧ-ын талаар юу сонсч, юу мэдэрч байна вэ?
-Би энэ талаар мэдээлэл муутай байгаа. ХЦДБЧ-ыг шинэчлэн байгуулагдахад би гap бие оролцсон юм. Хуучин пионерийн ордон буюу одоогийн хүүхдийн урлан бүтээх төвд анх нийлүүлж байлаа. Бадарч гэж хөгжмийн зохиолч, уран сайхны удирдагч байлаа. Бид их сайн харилцаатай байсан. Би тэгэхэд хөгжмийн холбооны дарга байсан тул их тусалсан юм. Э.Бүрнээбаяр, Хоовон Энхбаяр гээд л бий шүү дээ. Тэд чинь бүгд миний “нүдэж, зодож” гаргаж ирсэн хүүхдүүд байхгүй юу. Надад ХЦДБЧ маш их хүндэтгэлтэй ханддаг. Хөгжим хоёр үүрэгтэй. Урлагийн жинхэнэ мөн чанар нь хүний эмзэг зүйлийг сэдрээхэд оршдог юм. Тийм учраас урлаг асар их хүчтэй байдаг.
Инээдмийн урлаг эмзэг зүйлийг нь хөндөхөөр л хүмүүс инээдэг байхгүй юу. Шалдан гарч ирэх, жигтэйхэн муухай хувцаслах, уруул амаа хачин янзаар будах, эсвэл тэс хөндлөн юм ярихад хүн инээдэг. Битгий тэгээсэй гэсэн зүйлийг нь л гаргаж ирж буй хэрэг шүү дээ. Хөгжим бол хүний сэтгэлийн гүн дэхь эмзэг нандин зүйлийг татаж гаргаж ирдэг юм. Хоёр дахь үүргийн тухайд бол жинхэнэ урлаг жинхэнэ хүнд л зориулагддаг. Жинхэнэ хүн гэж хэнийг хэлэх вэ гэхээр ухаан суугаагүй өлгийтэй хүүхдийг хэлдэг.
Өөрөөр хэлбэл тэр муу, сайныг ялгахгүй, хар хор, муухай сайхан, нүгэл буян, тачаал шуналыг мэдэхгүй. Түүнд л бүүвэйн дуу гэдэг зүйл жинхэнэ ариунаараа очдог юм. Тэр их хүчтэй л дээ. Хүн нийгмийн амьтан болоод муу сайныг ялгаад ирэхээрээ урлагт ялгамжтай хандаж урлаг жинхэнэ ёсоороо үйлчлэхээ болиод ирдэг. Үүнийг нь нийгэм ашигладаг. Ингээд шашны, төрийн, цэргийн, хайрын, эх орны хөгжим болгож орхино. Нийгэмд уран бүтээлч хүн амьдарч байгаа учраас л энэ бүхнийг хийдэг.
Өөрөөр хэлбэл урлаг жинхэнэ чанараараа үйлчлэхээ болиод үзэл суртал, төрийн бодлогын хэрэгсэл болж байгаа юм. ХЦДБЧ бол Монгол төрийн бодлогын хэрэгсэл. Жинхэнэ урлагийн мөн чанарынхаа үүргийг биш, нийгмийн үүргээ гүйцэтгэж буй юм. Үүнийгээ манай ХЦЦБЧ-ынхан сайтар ойлгох хэрэгтэй. “Хилийн тэнгэр цэлмэг байгаасай” гэж дуулж байгаа бол аялгуу нь гоё, үг нь гоё ч гэлээ хүнийг эх орондоо хайртай болгож буй юм.
Үүнийгээ маш сайн хийх хэрэгтэй Бид нэгэнт бодлого хүргэж байгаа бол уран бүтээл хийхдээ хүний сэтгэлийн жинхэнэ тэр эмзэглэлийг холбож өгөх ёстой. Зөвхөн баярлуулахдаа гол нь биш. “Хилийн тэнгэр цэлмэг байгаасай” дууны аянд сэтгэлийн эмзэглэл бий Үүнийг хийхийн тулд уран чадвар, ухаан хэрэгтэй. Зөвхөн хилийн цэргийн тухай дуулж, бүжиглээд байвал ХЦДБЧ сайн гэсэн үг биш. Эмзэг зүйлийг олж гогдохын тулд ихээхэн эрдэм, yхаан, уран чадвар хэрэгтэй. Ёстой онгод орсон үед л тэр эмзэг зүйл хөндөгдөнө дөө. Энгийн орчин цагийн илтгэлийн хэлээр ярих юм бол сэдэвт дулдуйдах биш, сэдвээ уран сайхнаар хүчтэй илэрхийлэх хэрэгтэй гэсэн үг.
-Хилчдийн амьдралаас жинхэн уран бүтээл төрөх өргөн орон зай бий гэж боддог.
-Энэ бол хамгийн их хэрэгтэй зүйл Хилчдэд нутгийн хөөрхөн горхины тухай дууг үнэхээр гоё хийгээд өгвөл ямар их баярлах бол. Түүнийг дуулснаараа хилээ гайхамшигтай сайн манах юмсан гэж бодогдоно. Зүгээр л нэг хангай нутгийн хөөрхөн горхины тухай дуу хийсэн байхад тэдний эх оронч зүрх сэтгэл яасан их сэргэх бол.  Түүнээс биш “Хил, хил, хил..гэж дуулаад хилчин хүн эх оронч болохгүй.
Ухаандаа Лха.Дорж гуай үнэхээр мундаг хүн шүү дээ.  Цус асгаруулсан байлдааны үеэр “Цэнхэр дурдан алчуур”-ыг хийсэн байхгүй юу. Эмэгтэйчүүдээсээ хол, амраг сэтгэлийг мартахаас аргагүй болчихсон, хаана хэдийд бөмбөг дэлбэрч үхэх бол гэж бодож яваа хүмүүст “Цэнхэр дурдан алчуур” гэдэг амрагийн дууг очоод дуулчихаар чинь эх орноо хамгаалах урам зориг нь сэргээд ирж байгаа юм. “Байлдаад бай, байлдаад бай” гэдэг дуу хийсэн бол тэгж зориг орох байсан гэж үү? Тэгж дуулсан учраас л цэрэг хүн эх орныхоо үнэ цэнийг мэдэрсэн. Хилчдийн бие, сэтгэл, оюуныг хил дээр хадах биш биеийг нь хилд ухааныг нь эх оронд нь дэлгэж, эх оронч сэтгэлийг нь төлөвшүүлж өгөх хэрэгтэй юм. Тэгж байж сэтгэл нь хилд тогтоно шүү дээ. Би ингэж л “тэнэглэж” байна даа.
-Түүхэн киноны хөгжим бичихийн тулд та тэр бүх түүхийг гүнзгий судалсан байж таарна даа?
-Үгүй. Гүнзгий судалдаггүй юм. Би ямар түүхч биш.
-Та түрүүнд тухайн цаг үеийг мэдэрч, тэр үед нь очдог гэж хэлсэн шүү дээ?
-Тийм. Тэр бол судалгаа биш. Сэтгэлгээ. Хөгжмийн зохиолч хүнд Батмөнх даян хааны хаана нутаглаж байсан, хэдэн цэрэг, хэдэн жанжинтай байсан, хэдэн удаа ялагдсан бодит түүх чухал биш. Тэр бүхнийг архивт очиж уншаад, хөгжим бичнэ гэж байхгүй. Юу чухал вэ гэхээр XIV зууны дэлхий, монгол газар ямар байв, эргэн тойронд, гадна дотно ямар хүч байв, ямар хүч өндийж, ямар хүч буцалж байсан бэ гэдэг нь л чухал.
Болсон явдлаас илүү тухайн үеийн хүн юунд баярлаж, юунд, гомдож, юунд зоригжиж, юунд шантрах вэ гэдэг сэтгэлгээний тооцоог хийхийн тулд л түүх рүү ордог. Би XXII зуунд XXI зууны үеийн киноны хөгжим хийхээр болсон байлаа гэж бодъё. Тэгвэл тухайн үед хүн сансарт ниссэн, цахилгаан машин хийх гэж оролдсон, Монгол Улсад технологи хоцорч орж ирсэн, шилэн байшин моодноос гарахад л анх барьж эхэлсэн… гэх мэтийг судална. Эндээс сэтгэлгээний харилцааг олж харж болно. Ингэснээр хэмнэл, аялга ойлгогдоно. Харин 1970-аад оны “Хүргэн хүү” киноны хөгжмийг бичих гэж байгаа бол өөр нийгмийн тухай бодох ёстой.
-Та цагийн үнэ цэнийг хэрхэн ойлгодог вэ. Бид хоёр цаг гаран ярилцлаа шүү дээ. Энэ хугацаа таны хувьд мэдээж хайран байсан болов уу. Гэтэл энэ хоёр цагийг зүв зүгээр сууж өнгөрүүлдэг олон хүн бий.
-Надад бол ямар ч хэрэггүй хоёр цаг байлаа. Гэхдээ гарзанд гарсан цаг хугацаа гэж би хэлэхгүй. Хэлсэн зүйлээс минь энэ ярилцлагыг уншсан 10 хүний нэг нь ч гэсэн өөрийнхөө сэтгэл, хүчийг дайчлан ямар нэгэн хэмжээгээр алхам хийгээсэй гэж бодсондоо би өнгөрсөн цагт харамсахгүй байна. Миний бүх цаг хугацаа ганцхан надад хэрэгтэй байх албагүй. Цагийн үнэ цэнэ хугацаагаар биш ачааллаар хэмжигддэг юм шүү дээ.
Хүнийг нас барсны дараа хэд насалсан бэ гэхийн оронд юу бүтээсэн бэ гэж асуудаг. В.А.Моцартыг 50 хүрсэнгүй, М.Ю.Лермонтовыг 30 гаруй насандаа өөд боллоо гэж хүмүүс ярьдаггүй. А.С.Пушкин 30 гаруйхан наслахдаа бага юм бүтээгээгүй. Гэтэл 90 гаруй насалсан хүн юу ч үлдээгээгүй байж болно шүү дээ. Тиймээс би цагийн ачааллыг ихэсгэх тухай л боддог. 
Бурхан гэж байдаг бол түүнийг хөгжим тогло гэж хэдэн жил явуулаад л буцаагаад аваад явчихсан
-Яг одоо В.А.Моцарт, Ф.Шопен хоёрын аль нэгийг сонс гэвэл та алийг нь сонгох вэ?
-Ф.Шопенийг л сонсоно. В.А.Моцарт бол асар том инженер хүн. Тэр ямар ч өө сэвгүй тооцоолдог. Тэр тооцоо алддаггүй. Ф.Шопен бол түүн шиг тооцоотой биш. Гэхдээ сэтгэлийн оргил нь илүү тооцоотой. Өгсөх, уруудах, тогтох тэр тооцоо нь ВА.Моцартаас хүчтэй. Монгол хүний хувьд хэлэхэд ВА.Моцартын дээл гоё, Ф.Шопенийх дулаахан байхгүй юу. Хоёулаа л сайхан дээл.
-Тэгвэл Никколо Паганинигийн тухайд…?
-Дэлхийд тийм хөгжимчин олон төрөөсэй. Бурхан гэж байдаг бол түүнийг хөгжим тогло гэж хэдэн жил явуулаад л буцаагаад аваад явчихсан.
-Хийлийн ганцхан утсан дээр тоглож байсан гэдэг?
-Тоглож болно. Болох ёстой. Гэхдээ тэр үнэхээр “универсаль машин” болсон байхгүй юу. Компьютер шиг л…
-Та юунаас хөглөгддөг вэ?
-Ерөнхийдөө зовлонгоос шүү.
-Та тийм их зовсон хүн үү?
-Үгүй ээ. Өөрөө би зовсон юм биш. Ердөө зовлон гэдэг зүйлийн утгаас л хөглөгддөг юм. Баяр баясгалан намайг тэгж их хөглөдөггүй. Би буруу төрсөн үү, ямар учиртайг хэлж мэдэхгүй. Баяр баясгалан надад зохиомол санагддаг. Зовлон бол яг үнэн. Түүнээс үнэн юм гэж ер нь байхгүй дээ.
-Гэхдээ хүмүүс зовлонг хүсдэггүй шүү дээ?
-Тийм. Гарцаагүй үнэн юм бол зовлон. Мэдээж хэрэг би тэр зовлонгийн тухай хөгжим бичихгүй л дээ. Түүнээс авсан мэдрэмж, цохилт надад тулгуур болдог. Хийх үүрэгтэй юм шиг санагддаг.
-Тэгвэл хөгжим үнэний дуу юм уу?
-Хөгжим яаж худал хэлж болох билээ дээ. Хэлж ярихгүй юм чинь. Дуураймал хөгжим бол мэдээж худлаа л даа. Сэтгэл хөдөлгөж л байгаа бол тэр үнэн хөгжим.
-Таны хамгийн их хүндэлж, хайрладаг хөгжмийн зохиолч хэн бэ?
-Энэ чинь их сонин. Би хөгжмийн зохиолчдыг юугаараа сод вэ гэдгийг гадарладаг. Тиймээс нэгийг нь нөгөөгөөс илүү гэж хэлэхэд үнэхээр зовлонтой. Харин сонсогчийн хувьд Ж.М.Равел, С.В.Рахманиновын хөгжмийг сонсох нь хүн болж төрсний минь аз завшаан гэж боддог шүү.
Хүн худлаа л байж болохгүй 
-Хүн ер нь яах гэж амьдардаг юм бэ. Та түрүүнд сайхан амьдрах хэрэгтэй гэсэн. Сайхан амьдрал гэж юуг хэлээд байгаа юм бэ?
-Би үүнийг тодорхойлох гэж үзсэн. Үүнийг манай “Ногоон нам”-ын Д.Энхбат ер нь гайгүй байна гэж хэлсэн шүү. Би дөрвөн зүйп бий гэж үздэг. Хүн хүсдэг, боддог, илэрхийлдэг, хэрэгжүүлдэг. Хүссэнээ бодож чадахгүй, бодсоноо илэрхийлж чадахгүй, илэрхийлснээ хийж чадахгүй бол сайхан амьдрал, аз жаргалын тухайд саналтгүй. Жишээ нь Гитлер бараг аз жаргалтай хүн. Хүссэн үү, хүссэн. Бодсон уу, бодсон. Бодсоноо хийсэн үү, хийсэн. Гэхдээ үр дүнг нь үзэж чадалгүй амиа хорлосон. Тэр хүртэл хамгийн аз жаргалтай хүн байсан. Хүн төрөлхтөнд сайн, муу зүйл хийсэн тухай би яриагүй. Зүгээр л хувь хүний аз жаргалын тухай ярьж байна.
Манай Ю.Цэдэнбал дарга бол үнэхээр аз жаргалгүй хүн. Би түүний дэргэд дөрвөн жил ажипласан. Хойно байхад нь очдог л байсан. Түүний ухаан заримдаа 34 минут самуурахгүй болчихно. Тэгээд ярьдаг байлаа. Чингис хааны 800 жилийн ойг хийх комисс байгуулж л дээ. Хэнтийд хөшөөг нь босгуулж, Д Пүрэвдорж гуайд захиалга өгч “Чингис” шүлгийг нь хэвлүүлчихээд нөгөөдөр баярын хурлаа хийнэ гэж байхад нь Зөвлөлтийн коммунисг намаас утасдсан байна. “Та Чингисийн ойг тэмдэглэх хурал хийх гэж байна уу? Тэгвэл тамга, тугаа далд хийх нь зөв шүү” гэсэн утгатай юм хэлсэн гэдэг. “Ингээд л би Д.Төмөр-Очирт намын арга хэмжээ авч, “Чингис” шүлгийг хэвлүүлсэн сонинг хураан авч шатаагаад Чингисийн хөшөөг буулгах тушаал өгч, Монгол Улсыг ингэж явуулж болохгүй нь гэдгийг ойлгосон. Ингэж байхаар юухантай ч болов хоцоръё гэж соёлын довтолгоог хийсэн юм. Ганц нэг барилга, байшинтай болох гэж Эрдэнэт, Дарханыг байгуулсан юм шүү дээ” гэж хэлдэг байлаа.
Тэр хүн бодлоо хэлж, хийж чадаагүй юм. Тиймээс миний томъёоллоор азгүй хүн. Харин Б.Ренчин гуай бол аз жаргалтай хүн. Зовлон үзсэн үү, үзсэн. Хүссэн үү, хүссэн, бодсон уу, бодсон. Маш олон эсэргүүцэлтэй тулгарсан ч бодлоо хэрэгжүүлж чадсан. Тиймээс хамгийн энгийн иргэн, хамгийн том удирдагчид энэ дөрвөн зүйл л ямар нэгэн зөрчилгүй хэрэгжиж байвал аз жаргалтай амьдрах юм байна гэж би ойлгоод байгаа.
-Тэгвэл та аз жаргалтай хүн мөн үү?
-Миний аз жаргалын тухай миний дараагийн хүмүүс л ярих байх.
-Хүн хэрхэн үнэ цэнэтэй амьдрах вэ?
-Хамгийн чухал нь хүн өөрийн ажил, мэргэжилдээ эзэн нь байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл чадвартай байх ёстой. Хүн шаардлага гарсан үед худлаа хэлдэг л дээ. Харин худлаа л байж болохгүй. Тэгсэн цагт хүн үнэ цэнэтэй байна. Бусад хүмүүс “Өө, энэ Оюун-Эрдэнэ тэгсэн байх ёстой, тийм л хүн юм чинь” гэж яривал нэг өөр. Харин “Тэр тэгж хэлсэн гэж үү дээ?” хэмээн гайхаж байгаа бол үнэ цэнэ унаж байна гэсэн үг. Онгироо хүнд ч итгэж болно шүү дээ, занг нь мэдэж байгаагаас хойш,
-Хүмүүсийн чанар муудлаа гэж ярих юм. Та энэ тал дээр ямар хариулт өгөх бол?
-Чанар муудах ёстой, бас сайжрах ёстой. Хүний чанар гэдэг бол харилцааны асуудал юм. Хүний чанарыг хараад юм уу, сонсоод мэдэж болохгүй. Харилцаа л хүний чанарыг илэрхийлдэг юм. Нийгмийн орь хүслээс шалтгаалан хүний чанарт өөрчлөлт ордог. Жишээ нь социализмын үед эх орон, нам, ард түмэн, хамт олон, гэр бүл гэдэг нь ил тод бөгөөд өнгөц байлаа.  Яг гүндээ бол “Тэдний эхнэр гоё гутап өмсчихсөн байна. Би ч бас өмсчих юмсан” гэж бодож л байгаа байхгүй юу. Өнгөн дээрээ хүн чанартай мэт харин мөн чанар нь бол далд байсан.
Пост социализмын үеийн хүн бол ердөө хоёр гурван үеэрээ хувийн өмч гэдэг зүйлийг мэддэггүй байлаа. Монголчууд хувийн өмч амьдралыг хэрхэн яаж өөрчилдөг вэ гэдгийг анх “Халтар царайт” киноноос үзсэн Хувийн өмч гэдэг зүйлийг мэдэхгүй хүмүүс эрх чөлөө гэдэг зүйл гэнэтхэн палхийтэл ороод ирэхтэй зэрэг далд байсан бүхэн нь ил гарч ирсэн. Өмсөх сөн, идэх сэн, уух caн гэх хүсэл бүр нь. Гэтэл өөрөө хөрөнгөгүй хүн яах билээ? Нөгөө хамтач үзэл санаа нь алга болж эхэлсэн. Амин зуулга залгуулахын төлөө хүний мөн чанар нь илрээд, хүн чанар муудсан юм шиг харагдаад байгаа юм Манайхан дундаж давхаргыг бий болгоно гэж яриад байна.
Нийтээрээ хүний царай харахааргүй амин зуулгатай, орох оронтой болоод ирэхээр өөр зүйлийг бодож эхэлнэ. Эх орон, найз нөхөд, хамтач үзлийн тухай өөрийн эрхгүй бодно. Шинэ сайхан үе гарч ирнэ. Тэр үе рүү бид явж байна. Харин тийш явах замын соён гэгээрүүлэгчид нь бид юм. Бид апиваад чин үнэнчээр хандах хэрэгтэй. Жинхэнэ шударга гэж ер нь байдаггүй юм шүү дээ. Энэ бол харьцангуй ойлголт. Хувь хүний хувьд бие биенээсээ онц хамааралгүй нийгэмд л шударга ёс харьцангуй бий болно. Хүн өөрийнхөө амьдралд сэтгэл хангалуун болсон цагтаа бусад хүмүүст нэмэр болохыг хичээдэг. Одоо бол манайхан чинь бүгд л аль нэг юм нь болохоо больчихоод байна. Болохгүй байхад юуных нь хүн чанар байх билээ дээ.
-О.Дашбалбар агсан “Надад мөн чанар буй аваас тэр нь хүн чанар” гэсэн байдаг?
-Мөн чанар бол хүн чанар мөн. Хүн чанар нь гадагш илэрхийлэгдэх чанар. Харин мөн чанар бол хүнд өөрт нь байх дотоод чанарын тухай асуудал юм. Мөн чанар бидний харилцаанд биш, миний дотор л илэрнэ гэсэн үг. Энэ бол итгэл үнэмшил, хүсэл тэмүүлэл, шүтэн биширч эрхэмлэх зүйл нь юм.
-Та ярилцлагынхаа төгсгөлд хилчиддээ хандаж юу хэлэх вэ?
-Би энд улс төр ярьж, уран бүтээл хийж, энд тэнд сайхан хоол идэж, машин тэргээр давхиж, хүн хартай уулзаж, баяр цэнгэл хийж байна. Хилчид тэнд зогсч, хил бүрэн бүтэн байгаа учраас би тэгж байгаа юм. Үнэн чанартаа монголчууд бидний өнөөдрийн энэ аз жаргалтай амьдралын үндсэн баталгаа нь хил манаж буй үйл хэрэг юм. Тиймээс хилчид энэ баталгааг үеийн үед сахиж байснаараа Монголынхоо тусгаар тогтнолын хамгийн үнэ цэнэтэй хүмүүс гэдгээ ухаарч байх хэрэгтэй. Хүн бүр эх орноо манах ёстой. Гэтэл би манахгүй байна. Би зүгээр л энэ тэрүүгээр гүйж явна. Харин хилчид бидний өмнөөс манаж байна. Биднийг хийж бүтээх бололцоогоор хангаж байна гэдэг чинь хамгийн үнэтэй гавъяа юм биш үү…?
-Баярлалаа, цаг зав гарган ярилцлага өгсөн явдалд.
-Чи ч намайг ёстой “аллаа” даа.
Ахлах дэслэгч Ж.Оюун-Эрдэнэ
Эх сурвалж: “Эх орны манаа” сонин

Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров: Хилчид асар үнэ цэнэтэй дэлхийн зулайг хамгаалж байгаа /1/

Нийтэлсэн: 2014-04-19 09:22:00

Түүний гэрт 3000 орчим пянз, “Вега” пянз тоглуулагч, маш олон CD, төгөлдөр хуур, нот бичсэн хуудас цааснууд, нотны дэвтэр бүхий дуу хөгжмийн содон тэмдэглэгээнүүд дүүрэн байлаа…
Хилчид хилээ манаж байгаа бол бид хэлээ манах хэрэгтэй
-Та сүүлийн үед ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна?
-Хэд хэдэн уран бүтээл дээр л ажиллаж байна даа. Хэнд хэр зэрэг хэрэг болох юм, мэдэхгүй. Би хөгжим судлаач, зохиолч мэргэжилтэй хүн. Би энэ насаа базаж хэлбэл дөрвөн зүйлд зориулж яваа. Миний хувьд хамгийн чухал зүйл бол хөгжим судлал. Хоёрдугаарт хөгжмийн зохиол, гуравдугаарт албан ажил. Харин сүүлийн 20 гаруй жилийг Монгол угсаатны соёлын харилцаанд зориулж байна.
Ойрын үед монгол хэлний тухай асуудап их яригдах болж. Би хөгжмийн нэр томъёог цэгцтэй болгохыг зорьж байна. Саяхан “Хөгжмийн онолын нэр томъёоны хэрэглээг боловсронгуй болгох нь” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурлыг зохион байгуулсан. Монгол хэлийг хамгаална, хөгжүүлнэ, дархлаажуулна гэдэг зөвхөн монгол хэлний мэргэжилтэн, багш, эрдэмтдийн ажил биш. Энэ бол монгол хүн бүрийн хийх ёстой ажил.
Түүнээс биш хэдхэн хүн монгол хэлийг тогтоон барина гэдэг боломжгүй зүйл л дээ. Тиймээс би хөгжмийн урлагийн салбарт нэр томъёогоо монголоор хэлж, зөв томъёолж, ухагдахууныг нь зөв ойлгохыг уриалсан. Анх 1914 онд Европын хөгжим Богд хаант Монгол Улсын торгон цэрэгт орж ирсэн цагаас хойшхи 100 гаруй жил бид энэ Европ хөгжимтэй холбоотой байна шүү дээ.
Ихэнхи нэр томъёо, хэрэглэгддэг грек, латин гаралтай үгс оросоор дамжин орсожсон олон улсын нэр томъёогоор л бид явж байна. Ийн хэрэглээд байвал монгол хэлэнд үйл үг л үлдэх шинжтэй болчихоод байгаа юм. Хэрэв үйл үг үлдээд, энэ нь ямар нэгэн хэмжээгээр хөдлөх юм бол үнэн чанартаа үндэстний сэтгэлгээнд өөрчлөлт орно гэсэн үг. Тийм учраас хил манах ч хэрэггүй болно.
Өөрөөр хэлбэл үндэсний өвөрмөц сэтгэлгээ гажна. Ийм учраас бүх салбарт ингэж ажиллаач гэдгийг уриалж байгаа юм. Үүнийг Шинжлэх ухааны академи ч соргогоор хүлээж авсан байна лээ.  Энэ үүднээс бид Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө хил дээр буу үүрээд, дуран бариад зогсч буй та бүхэнтэй адилхан хилчид юм. Газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалах нэг хэрэг.
Бүрэн улсыг хамгаална гэдэг бас нэг хэрэг. Тиймээс хүн бүрийн оролцоо чухал. Гэхдээ гадаад үг бүрийг монголчилно гэвэл бид бусдаас тасарч харанхуй байдап руу орно. Орчин цагийн Хятадын соёлд ийм бэрхшээл бий. Хятадууд бүх үгийг орчуулдаг. Бүх дэлхий АНУ-г Америк гэж байхад хятадууд л “mei guo” гэдэг. Францыг “fa guo” гэнэ. Энэ нь тэдэнд зарим талаар хүндрэлтэй байгааг бид харж байна.
Харилцаа байгаа тохиолдолд ямар нэгэн хэмжээгээр харь хэлний үг хэрэглэгддэггүй хэл гэж үгүй. Харин ямар хэмжээгээр үндэсний оюун санаанд нөлөөлөх вэ гэдэг нь л гол асуудал. Өнгөрсөн зууны 70-80-аад онд орос хэл манай сэтгэхүйд үнэхээр их нөлөөлсөн. Харин одоо англи хэл хүчтэй нөлөөлж байна. XVII-XVIII зуунд төвд хэл нөлөөлж байжээ. XIX зууны заагаар манж, хятад хэл нөлөөлсөн байдаг.
Монголын нүүдэлчдийн хэл нь технологийн түвшинд очихоороо зарим талаар оноход их хэцүү болохоор хэвээр нь хэрэглэж монгол үгийн хэрэглээ улам бүр цөөрч байна. Ингэсээр байгаад ер нь ямар үндэстэн болох юм бэ гэдэг асуудал гарч мэднэ шүү дээ. Хилчид хилээ манаж байгаа бол бид хэлээ манах хэрэгтэй. Энэ чиглэлээр би 1996 оноос эхлэн тайлбар толь хийж эхэлсэн. Оксфордын толь, Британика, Орос-Монгол толь бичгийн хөгжимтэй холбоотой бүх нэр томъёо /тэрбээр авчирч үзүүлэв. Сурв/ миний тогтоосон системээр явж байна.
Үндсэндээ нэг мөр болсон. Харин үнэхээр гадаад үгээр хэлэхээс өөр аргагүй үгийг үлдээж байхад гэмгүй. Эхлээд гадаад үгээр нь хэвшчихээд дараа нь монголчилоход их хэцүү байдаг. Болвол хэрэглээнд орж ирэхэд нь хүчээр монголчлох хэрэгтэй юм. Чой.Лувсанжав багшийн оруулсан монгол үгнүүд бий. Жишээлбэл, электрон буюу “цахим” гэдэг үгийг бид бүгд ойлгож байна шүү дээ. Нэр томъёо маш чухал. Энэ бол Үндэстний оюуны аюулгүй байдлын нэг чухал зүйл.
-Тэгвэл бусад чухал зүйлсийн тухайд…?
-Би дууг хүмүүсийн хүсэлтээр хийдэг. Дууг би миний үндсэн уран бүтээл гэж хэзээ ч хийж байгаагүй. Би мэргэжлийн сургууль төгссөн хүн учраас байдаг цагаа дуунд үрчихгүй санаатай байдаг. “Аргалд явсан ээж”, “Бурхан бумбын орон” зэрэг дууг өөрийн хүслээр хийсэн л дээ.
Гэхдээ дуу бол миний гол хөдөлмөр биш. Би концерт, дан хөгжим, бүжгэн жүжиг, киноны хөгжим олныг бичсэн байдаг юм. Монголын хөгжмийн зохиолчид дундаас хамгийн олон киноны хөгжим бичсэн хүн нь би юм байна лээ. Л.Мөрдорж гуай 23, Ц.Нацагдорж 21, би 28 байв уу даа. Би саяхан Хөлөнбуйр яваад ирлээ. Бээжинд радио жүжгийн том уралдаан болох гэж байгаа юм байна.
Үүнд нь хятадын 56 үндэстэн өөр, өөрсдийн домог түүхийг өгүүлсэн бүтээл хийх гэнэ. Өвөрмонголчууд алтан эмээлийн домгоор жүжиг хийж байгаа тул жүжгийн дуу, хөгжмийг бичиж өгөөч гэдэг санал тавьсан. Би хоёр дууг С.Жавхлан, А.Долгор хоёроор дуулуулсан. Саяхан түүнийгээ дууслаа. Ирэх жил Өндөр гэгээн Занабазарын 380 жилийн ой болно. Энэ хүний оюуны чадал, чансааг дэлхийд таниулах хэрэгтэй.  Би түүнийг Чингис хааны дараа орох монгол хүн гэж боддог.
Үнэндээ Өндөр гэгээн шиг XVII зууны үеийн уран баримапч дэлхийд байхгүй байх аа. Түүнийг Монголд шарын шашныг ихээр дэлгэрүүлсэн гэж буруутгаад байлгүй уран бүтээлийг нь таниулж чадвап Монголын түүхийн хоёр дахь агуу хүн дэлхийд алдаршина гэсэн үг.
Өвөрлөгчид дотор мундаг том хүмүүс бий л дээ. Ванчинбалын Инжиннаш “Хөх судар” роман бичсэн. “Хүний сэтгэлийг хөдөлгөж эс чадвал хөнгөн бийрийг хөших хэрэг юун” гэж хэлсэн хүн шүү дээ. Өндөр гэгээн чинь соёмбыг зохиохсон хүн. Бид соёмбын учрыг тэр бүр мэддэг билүү ? Би олон жил төрийн алба хашиж байлаа. Одоо бол өөртөө байгаа зүйлийг хурааж, хуримтлуулан юм хийхийг бодож байгаа учраас гурав дахь чухал зүйл болох албан ажлаа орхисон. Харин СУИС, МУИС-ийн урлаг судлалын чиглэлээр ажиллаж буй магистр, докторуудад хичээл заадаг. /Г.Урианхай туульд хийсэн ажиглалт, эргэцүүлэл” дипломын ажлыг гаргаж харуулав. Сурв/
Гэх мэтчилэнгээр эрдэмтэд төрүүлдэг ажил, албатай болсон доо. Хэрэв хүн өөрийгөө монгол хүн гэж үзэж байгаа бол монгол хэл соёлыг тээгч байх ёстой. Пакистанд өөрсдийгөө монгол хүн гэж үздэг хоёр том армийн генерал байна шүү дээ. Эдгээрийг амьд ахуй насандаа хэл, соёлын хувьд бага ч гэсэн ойртуулж дөхүүлэх юмсан гэдэг миний сүүлийн 20 жил хийсэн гол ажил байгаа юм.
100 жилийн дараа хүмүүс намайг үнэ, цэнэтэй ажил хийжээ хэмээн бодож магадгүй гэж горьдоод байгаа юм. Гэхдээ үүнийгээ би түүхэнд нэрээ үлдээх биш, монгол хүн байсныхаа хариуцлагыг үүрч яваа гэж ойлгож байна. Дэлхий дээр өөрийгөө монгол гэж үздэг хүн 60 орчим сая гэсэн тоо бий. Хэрэв тийм бол Монгол Улсын монгол хүн өөрийнхөө хэл соёлыг тэдэнд хүргэхийн төлөө тэмцэх ёстой.
Тэднийгээ манлайлах ёстой. Хэрэв зээ Монгол Улс өөдтэй байхгүй бол тэд юу боллоо гэж Монгол руу тэмүүлэх юм бэ. Монгол Улс шившгээ тарих юм бол тэр хүмүүс өөрийгөө Монгол гэж хэлэхээс ичнэ биз дээ? Би Өвөрмонголчуудтай хамтраад сүүлийн таван жил Улаанбаатар, Улаан-Үүд, Шилийн гол, Тувад Монгол туургатны бөхийн барилдааныг зохион байгуулсан.
Энэ жилэх Алтайн хязгаарт хийх санаатай байна. Анх удаа Монгол Улсад бөхчүүдийг барилдуулахад Алшаа бөх монгол бөхийг тэвэрч аваад, “Бид 400 жил нийлж барилдсангүй шүү дээ” гээд уйлж байсан юм. Монгол үндэстэн сүүлийн 400 жил ихээхэн зовлон үзжээ. Харин Монголын дөрвөн улирал, газар нутаг, нүүдлийн соёл иргэншлийн ачаар бид оршин тогтнож байсан.
1913 онд Монголын говьд анх удаа моторт тэргээр зорчсон тухай “National Geographic” сэтгүүлд “Ламын моторт тэрэг” гарчигтай нийтлэл гарсан байгаа юм. Саяхан түүнийг Монгол “National Geographic” сэтгүүлд захиалгаар нийтлүүлсэн. Богд хаан 1912 онд моторт тэрэгтэй болох гээд АНУ-тай ярьж Тянжин хот руу усан боомтоор оруулж ирсэн байна. Одоогоос 100 гаруй жилийн өмнө шүү дээ.
Тэндээсээ төмөр замаар Бат хаалга руу авчирч, Монголын их говийг туулаад нийслэл хүрээнд иржээ. Тухайн үеийн монголчууд ийм л байж. /Тэрбээр сэтгүүл дээрээс тухайн үеийн монголчуудын зургийг харуулав. Сурв/ Богд хааны Засгийн газар бас их айхтар.
Урьдчилаад өртөө болгон дээр 38 литр шатахуун тэмээгээр татуулсан байгаа юм. Харин би эндээс нэг өгүүлбэр олж харсан. “Монгол бол өнөө цагийн дэлхийн хамгийн сонирхолтой бөгөөд балар эртний улсын нэг” гэжээ. Тэгвэл бид 100 жилийн өмнө балар эртний улс байж.
Усанд ордоггүй, бөөсөө түүдэггүй, дотуур өмдөө сольдоггүй… Дорноговьд билүү дээ, өч төчнөөн зээр машин гээч юмыг үзээгүй учраас 90 километр дагаж давхисан гэж байгаа юм. Бид 100 жилийн дараа гайгүй сайн хөгжсөн ч энэ эрчээ сулруулалгүй бусад монголчууддаа оюуны болоод бусад хүчийг өгөхийн тулд би, чи, бид бүхэн манлайлах хэрэгтэй. Би телевизээр ичиж, зоволгүй хэлдэг.
“Монгол Улсын хөгжмийн зохиолч Буриад, Тува, Өвөрмонгол хөгжмийн зохиолчдоос гурав дахин илүү чадвартай байх үүрэгтэй шүү” гэж. Тэгж байж Монгол Улс оршин тогтнох ёстой. Бид өөрийгөө монгол гэж боддог 60 сая хүний өмнө Монгол гэдэг улсыг авч яваа хүмүүс. Тиймээс энэ бол онцгой үүрэг, хариуцлага. Бид “Монгол туургатны соёл, эрдэм шинжилгээний сан” байгуулсан.
Монгол судлалаар сайн бүтээл хийж байгаа оюутнуудыг дэмждэг юм. Мөн уртын дууны олон улсын уралдаан, яруу найргийн тэмцээн гээд олон зүйлийг зохион байгуулсан даа. Би чадалтай, мэдэлтэй байхдаа хүчээр хүртэл юм хийж л явсан. Бид 1990-ээд онд хамгийн шилдэг нэвтрүүлэгч, оёдолчин, эсгүүрчнээ Өвөрмонгол руу явуулж байсан. Тэд яагаад бидэнтэй адилхан байж болдоггүй юм?
Бид өнөөдөр харамлах тусмаа алдана. Би морин хуурынхаа төлөө зүтгэдэг. Энэ тавдугаар сард олон улсын морин хуурын IV их наадам болно. Японд монгол морин хуур “хөрөөддөг” 600 гаруй япон хүн байна. Өнгөрсөн жил би “Миний бүтээлийг монгол морин хуураар хэн сайн хөгжимдөх вэ” уралдааныг Японд зохион байгуулсан. Япон хуурчид миний бүтээлээр концерт тоглосон. Юу нь буруу гэж?
Япончуудын цагаан будаан дээрээ барилддаг байсан жудо бөхөөр дэлхий даяар барилдаж, монгол хүн жудо бөхөөр олимпийн аварга болоход япончууд баярлаж л байна шүү дээ. Бусад үндэстэн түүнийг нь гайхамшигтай зүйл гэж хүлээн зөвшөөрсөн үед үндэстний соёл дархлааждаг. Ганцхан бид чаддаг байхдаа гол нь биш юм. Тийм учраас би дэлхий дахин уртын дууг дуулаасай гэж хүсч байна. Бид өөрсдийгөө хүлээн зөвшөөрүүлснээр Монгол улсын чадамж дээшлэх ёстой.
Хэнд хурд байна, түүнд хүч байна. Хэнд хүч байна, түүнд манлайлал байна 
-Монгол Улс маань бидэнд ямар үнээр өвлөгдөж ирсэн гэж та боддог вэ?
-Би телевизээр нэг удаа хэлсэн. Юмыг соргогоор хүлээж авдаг хүмүүс хүлээж аваад, анзаардаггүй хүмүүс нь анзаараагүй л юм билээ. Би энэ үгийг хэлье гэж хэлсэн. “Монголчуудын багш бол мал” гэж. Монголчуудыг би мал шиг гэж хэлсэн юм биш. Хүн эхэлж бий болсон уу, мал эхэлж бий болсон уу гэдгийг би хэлж чадахгүй. Харин би юу мэдэж байна вэ гэхээр, хүнд зөн билэг буюу инстинкт гэж байдаг даа.
Зөн билэг гэдэг зүйл миний баталгаатай ухаарч байгаагаар газрын хөрстэйгөө хэдий чинээ ойрхон байна, төдий чинээ өндөр байдаг. Хэдий чинээ нийгэмшиж, байгалиасаа хөндийрнө тэр чинээгээр инстинкг буурна. Харин мал бол үргэлж байгаль дээр байсан. Малын инстинкт асар өндөр. Хүн энэ чадвараа алдахгүйн тулд танин мэдэхүйн чадвараа ашиглаж малын инстинктийг ухаарах чадвар нь сайжирсан байна.
Жишээлбэл cap хиртэхэд нохой хуцдаг. Газар хөдлөхөд аргаль, янгир уулнаас буудаг. Мал бүгдийг ялгаж мэддэг. Монгол хүмүүс нүүдлийн соёлтой байхдаа байгалийн шинжлэлийн дээд зэргийн “эрдэмтэд” байв. Гагцхүү цаасан дээр бичиж нээлт хийгээгүй л болохоос.
Монголчууд инстинктээс холдсон сүүлийн нэг жишээг би хэлье. Монгол малын сүргийн бүтцэд, хотон дахь ямаа хэзээ ч 15 хувиас дээш гарч байгаагүй юм билээ. Ямааг байлгах учир шалтгаан байсан. Нэгдүгээрт ямаа үргэлж захалж явдаг учраас чоно нохой ирэхэд хамгийн түрүүнд мэдэрдэг байна. Ингэснээр сүрэг хумигддаг. Хоёрдугаарт ямаа салхины чигийг огт алддаггүй амьтан.
Тиймээс хонь далд орсон тохиолдолд салхи хаашаа байна ямаатай сүрэг тэр чигт явжээ гэдгийг тодорхойлж болдог. Эдэлгээний хувьд сүүлд ширгэдэг учраас ямааг сааж, тослог багатай зөөлөн тараг өрөм зэргийг авдаг. Түүнээс биш ямааны махыг голлож иддэггүй шүү дээ.
Гэтэл гэнэт улс оронд мөнгө хэрэгтэй болсон учраас ноолуурыг үнэд оруулсан. Малчид ямаа үржүүлж, хоёр жилийн өмнөх мал тооллогоор ямаа монгол малын сүргийн бүтцийн 50 хувийг эзлэх дөхсөн. Бэлчээрт 40 төрлийн ургамал ургадаг байсан бол долоо, наймхан төрөл болж цөөрсөн. Ямаа бэлчээрт халтай мал.
Үүнийг монголчууд мянга, мянган жил мэддэг байсан учраас ямааг тэгтэл нь олшруулж байгаагүй юм. Ямааны ноолуураар жишиж хэлбэл, 300 сая доллар олоод гурван миллиард доллараар ч сэргээж чадахгүй бэлчээртэй үлдсэн. Өөрөөр хэлбэл 10 дахин алдсан байна. /”Ингээд хөгжмийн зохиолч хүн шал дэмий юм ярьж байгаа юм даа” хэмээн өгүүлээд яриагаа цааш нь үргэлжлүүлэв. Сурв/ Өнгөрсөн жилээс хонины ноосонд урамшуулал олгосон.
Энэ жилийн мал тооллогоор хонины тоо замбараагүй ихээр өссөн, Нийгэм зөвхөн амьжиргаанд тулгуурлаад ирэхээр сүргийн бүтцэд хүртэл өөрчлөлт оруулж байгаа юм. Хуучин ийм хэрэгцээ, шаардлага байгаагүй учраас байгальтайгаа зөв зүй тогтолтой, маш тогтвортой харьцаж амьдардаг байжээ.
Нөгөө талаар монголчууд морь эдэлж, дэлхийд байхгүй хурд эзэмшсэн. Нум сумтай, хурдан морьтой тэр хэдэн монгол цэргийг 40 орчим килограм зэвсэг, өмсгөл хуягтай оросын явган цэрэг яаж гүйцэж байлдах юм бэ? Агуу их хурд хүчийг бий болгохоос гадна манлайллыг бий болгож байгаа юм. Тэр манлайлал нь Монгол Улсыг хүчирхэг болгосон. Морьгүйгээр Чингис хааны үеийн 600-гаад монгол хүн дэлхийг эзэлнэ гээд бодоод үз л дээ.
Гэтэл өнөөдөр АНУ технологийн хурдыг гартаа барьж байна. Хэнд хурд байна, түүнд хүч байна. Хэнд хүч байна, түүнд манлайлал байна. Тиймээс дэлхийг миний юм, чиний юм гэж булаацалдах эрх бий болсон. Бид тэр хурдыг алдсан. Их Монгол Улсын өртөө дэлхийд пуужингийн хурд адил мэдээлэл түгээж байсан.
“Монголын хууль гурав хоног” гэдгийг бид мушгиад байгаа болохоос Их Монгол Улсын хууль гурав хоногийн дотор Их Монгол Улс даяартаа хүрч байсан байхгүй юу. Хятадын өмнөд хэсгээс зүүн Европ хүртэл. Тэр бол хүч. Урлагийн бид энэ хурд, хүч сайхныг дагуулдаг гэж үздэг. Монгол хүүхэд үсээ шараар будуулж, монгол бүсгүй хамраа өндөрсгөн давхраа хийлгэж байна. Яагаад гэвэл хүчтэй газрын хүн нь сайхан байна шүү дээ.
Уг нь давхраагүй нүдтэй хүн жигтэйхэн гоё байхгүй юу. Өнөөдөр Монгол Улс АНУ шиг хүчтэй байсан бол хүн болгон давхраагаа авахуулж, хамраа намсгах мэс засал хийлгэх байсан. Монгол эмэгтэй, монгол хөгжим хамгийн сайхан нь байх байсан. Тийм учраас энэ бол сайхан уу, хүч үү гэдгийг ялгах ёстой юм. XIII зууны тэр хүчирхэг Монголыг одоогийн Иран, Иракууд дуурайж байлаа шүү дээ.
Тэр хүчийг монгол хүн бол сэлэмдэхээр цус гардаггүй, төмөр мэт биетэй тэнгэрийн хүн гэж ухаарч болохгүй. Морь эзэмшсэн айхтар хурд, ертөнцийг танин мэдэх инстинктээс авсан асар том мэдлэг туршлага бидний нөөц хүч байсан. Чингис хаан бол манай мянганы хүн. Гэхдээ 800 жилийн өмнөх хүн шүү дээ. Тэр үед түүнд тийм хувь заяа оногдсон. Тэр хувь заяа өнөөдөр надад оногдохгүй.
Бид Чингис болох гэхээсээ илүүтэй өөрсдийнхөө цаг үед амьдрах ёстой. “Чингис хаан яагаад дэлхийн том хаан болсон юм бэ? Тэр үед дэлхийн хүч суларсан уу, Чингис хаан хүчтэй байсан юм уу? Түүний орон зай гарч ирсэн үү?” гэдэг асуудал гарч ирнэ. Бид бусдыг судалж үзэхгүйгээр өөрийгөө товойлгох нь буруу зүйл.
Тиймээс бид өөрийн үеийг бүтээх хэрэгтэй. Монгол хүний байгалиас заяагдсан давуу чанарууд  бий. Сумогийн их аварга Мөнхбатын хүү учраас тодроогүй шүү дээ. Мянга мянган жил малтай ноцолдсон монгол хүний хөдөлгөөний генетик гэж бий. Гэтэл хятад хүмүүст биднээс илүү зүйл их бий.
Хятад, оросууд биднээс муу байх албагүй. Оросууд муу байсан юм бол манайд нөгөө Менделеев, Ломоносов хаана байна? Хятадууд муу үндэстэн юм бол Күнз, Сүнз шиг нь хаана байна? Тэд биднээс муу байх ёсгүй. Хамгийн гол нь өөр байгаа юм. Бид тэднээс, тэд биднээс өөр. Өөр гэдэг нь давуу чанар. Давуу чанараа бид их сайн гаргаж, дэлхий ямар зарчмаар явж байгааг ухаарах хэрэгтэй. Би бол хүн төрөлхтөн буруу замаар явж, бид тэднийг хөөж буруу замаар явж байна гэж ойлгодог хүн.
Ямар нэгэн хязгаартай, тэнд тулж очно гэдгээ ухаарсан цагт хязгаартай амьдрах тухай бодож болно
-Яагаад буруу болоод явчихав? 
-Үүнийг ойлгохын тулд “Бид яах гээд байна?”, “Бид юунд хүрэх гээд байгаа юм?”, “Яг хаана очиж зогсох юм, эсвэл зогсохгүй байх юм уу?” гэдэг асуултад хариулах ёстой. Хүн төрөлхтөн явган явсан, морь унасан, үхэр тэрэг, машин, онгоц унаж, пуужингаар хөөрсөн. Одоо цаашаа юугаар явах юм бэ? Ер нь хаа хүрэх гээд яараад байгаа хэрэг вэ? Юу идэж, юу өмсөх гээд тэмүүлээд байгаа юм?
-Хөгжлийн дээд цэг нь юу вэ гэж үү?
-Тийм. Хөгжил гэдгийг хязгааргүй хэрэглээ, хязгааргүй залхуурал хоёрыг хангахын төлөө гэж ухаарч боломгүй. Одоо чинь зуслангийн байшингаа гэрээсээ товчлуур дарж халаадаг систем рүү “явж” байна. Улам залхуурч, үүнийгээ сайхан амьдрал гэж бодоод байна. Манай Л.Балхжавын “Талын монгол айл” гээд дуу бий. Энэ бол жинхэнэ эрх чөлөө, аз жаргал, тусгаар байдлын дээд дуулал.
Тэнд юу дутуу юм гэж асуувап хүмүүс, “Хөргөгч байхгүй шүү дээ” гэж хариулах байх л даа. Гэтэл манай гэрт хөргөгч байна. Харин гудамжаар пиг бөглөрөө. Нөгөө стресс. Хүнс нь хор. Тэгвэл хүн төрөлхтөн өнөөдөр энэ бөмбөрцөг ийм сан хөмрөгтэй, ингэвэл энэ бөмбөрцөг дээр олон жил тэсэх юм байна гэдгийг тогтоох ёстой. Эндээс хэрэглээ болоод хүслийн хязгаар тодорхой болно.
И.В.Сталин нэг удаа, “Аливаа юм ухаалаг хязгаартай” гэж хэлсэн байдаг юм. Ямар нэгэн хязгаартай, тэнд тулж очно гэдгээ ухаарсан цагт хязгаартай амьдрах тухай бодож болно. Бид хар үгээр хэлэхэд АНУ-г хөөж яваа улс. 100 жилээр ч юм уу хоцорч яваа л даа. Бид бар улс болчихоод нэг юм идэх юм байна л даа. Гэтэл АНУ болохоо болив. Тэд “Ногоон эдийн засаг” гэж яриад эхэллээ.
Дэлхийн эрдэмтэд “Ёс суртахуун, оюун ухаант мандлын соёл иргэншил, үндэслэл, хэтийн төлөв” сэдвээр хэлэлцжээ. Тэд, “Алтайн нуруу бол дэлхийн дөрвөн далайн яг голд, дөрвөн улсыг дамнан байрлаж байна. Энэ бол дэлхийн шинэ соёл иргэншлийн гол төв нь болж чадах газар.
Алтайн нурууг 20-30 жил энэ хэвээр нь хадгалж хамгаалсан тохиолдолд хүн төрөлхтөн үүнээс үлгэр авч, ийм соёл иргэншил рүү очих юм байна” гэж бичиж байна Үүнийг үндсэрхэг үзэлтэй хүмүүс биш нэртэй философичид бичээд байна шүү дээ. Монголчууд хэдий чинээ хэрэглээг ухаалаг хязгаарлаж, хуучии хэв маягаа шинэ технологийн түвшинд аваачиж чадвал манай хуучин хэв маяг хамгийн үнэтэй зүйл нь болох юм байна гэдэгт итгэж үзвэл ямар вэ.
Дотуур хувцасаа солихгүй, англи хэл cypaxгүй, усанд орохгүй байж болохгүй гэдгийг би сайн ойлгож байна. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд өөрсдийгөө болгож яваа цагт ямар ч асуудал байхгүй. Түүнийгээ тэтгэхийн тулд ямааны ноолуурт мөнгө өгсөн шигээ тэтгэх ёстой. Аргал түлдэг айлдаа урамшуулал өгч, үнсийг нь худалдаж аваад нүүрстэйгээ хольж хотын айлуудад өгвөл хоёр жилийн дараа хаймар, мод биш аргал түлдэг болно. Аргал маш их үнэд орно. Бид бусдыг хөөж яваад дунд нь таг зогсох ямар хэрэг байна.
Хилчид хүчтэй байх ёстой
-Ингэхэд хилчид маань ер нь юуг хамгаалаад байгаа хэрэг вэ?
-Хилчид асар үнэ цэнэтэй дэлхийн зулайг хамгаалж байгаа гэж ойлгодаг. Зулай бол хамгийн сүүлд бэхэждэг, хамгийн ариун эмзэг хэсэг. Газар зүйн байршлаар бол зулай ертөнцийн цонх юм. Хүмүүс “Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан суманд Шамбалын орон байна” гэж бичсэн байна.
“Хортын ягаан толгойн хадыг уранаар хордуулснаас цагийн уртад хад нь бутарч том, жижиг олон чулуу газрын хэвлийгээр тархжээ. Үүнийг МУИС-ийн цөмийн физикийн лабораторийн шинжилгээгээр баталсан. Тэгвэл олон мянган жилийн өмнө ураныг хэрэглэж байжээ.
Асар хүчтэй хий тээгч байсан учраас чулуу газраас хөндий тогтсон байна. Гэтэл бид үүнийг байгалийн зүй тогтоц гэж ойлгоод байдаг” гэх мэтээр бичсэн байх юм. Итгэхэд хэцүү ч анзаарахгүй хаяж болмооргүй санагдсан. Энэ нь амьд бүхэн сүнстэй, амьгүй бүхэн эзэнтэй гэдэг ойлголтыг батлах оролдлого юм.
Миний яриа хилчдэд уран сэтгэмжийн мэт санагдаж магадгүй. Үүнийг бидний үеийнхэн одоо дөнгөж ухаарч байгааг ойлгоорой. Бид чинь дэлхийн асар том орон зайг манаж байгаа юм байна. Зөвхөн монголчуудын төлөө биш, дэлхийн ирээдүйн төлөө хамгаалж байгаа хэмээн жаахан ч атугай сэтгэл хөөрөлтэй ухаармаар юм шиг ээ.
Тийм учраас хил дээр байгаа чулуу бүхэн, хил дээр байгаа өвс бүхэн зөвхөн Монголын өмч биш, ирээдүйн дэлхийн өмч юм. Энэ бол дэлхийд бэлэглэж буй бэлэг. Хүн төрөлхтөн газраас хөндий амьдрахгүй нь ойлгомжтой. Бүр 2000 жилийн өмнө Модун Шанью “Газар бол улсын үндэс” гэж хэлээ биз дээ? Дэлхий, хүн хоёр оршин тогтнох амин чухал цэг дээр зогсч байна гэж бодоод эрдэмтэд нь ч, хилчид нь ч бахархалтай байвал сайхан шүү дээ.
-Эх орон, тусгаар тогтнол гэдэг ойлголтод өнөөгийн хүмүүс хэр хариуцлагатай хандаж байна гэж та боддог вэ?
-Ep нь бол бид муу биш нийгмийн тогтолцоог сонгож авсан. Энэ хувилбараа хэрхэн зөв ашиглаж байна вэ гэдэгт л асуудлын гол нь оршиж байна. Хувь иргэн хүмүүст нийгмийн соёл гэхээс илүү нийгэм байгуулах ёс суртахуун дутаж байна. Төр ажпаа хийж байна уу, бизнес хийж байна уу гэдэг асуудал гарч ирсэн.
Төр оролцсоноор ямаа олширсон гэдгийг би түрүүнд хэлсэн. Тэгэхээр төр оролцвол юмыг өөрчилж болдог юм байна гэдгийг харуулж байна. Эх оронч сэтгэлгээ олон зүйлээс шалтгаална. Манайх чинь хуурай газрын арлын орон шүү дээ. Цунами байна уу, байна. Гэхдээ цунами бидэнд усаар ирэхгүй л дээ. Бас нэг их буудаад ч сүйд болохгүй л болов уу.
Гэхдээ дэлхийн бүх хүчирхэг орнууд батлан хамгаалах салбарынхаа төсвийг замбараагүй ихээр нэмсэн шүү дээ. Хэзээ нэгэн цагт түүнийг хэрэглэнэ л гэж тэгж байгаа юм. Тиймээс хил дээр хүчтэй байх ёстой. Энэ бол дохио. Эх оронч үзэл гэдэг нь хувь хүний үр удмаа мөнхөд үлдээхийн төлөөх сэтгэл, зүтгэл юм. Эх оронч үзлийн хамгийн ойр бөгөөд хүчтэй утга санаа үүнд л оршиж байна.
Түүнээс биш эх оронч үзэл гэхээр л тугаа хараад зүрх нь цохилох тухай асуудал биш. Хил дээр зогсч байгаа цэрэг нутагтаа очоод Цэцгээтэйгээ сууж, гурван хүүхэдтэй болно л гэж бодож байгаа. Хүүтэй болвол энэ заставт алба хаалгана, гэхдээ хүү маань өнөөдрийнхөөс өөр, илүү сайхан орчинд амьдрах ёстой гэж бодохыг л эх оронч үзэл гэж би ойлгож байна. Үүний тулд хилээ хамгаалахаас өөр аргагүй.
Хэрэв тэгэхгүй бол бидний зүс царай, хэл яриа өөрчлөгдөнө. Үр хүүхдийн маань ирээдүй ч мөн ялгаагүй. Ингэснээр бид монгол аз жаргал гэдэг зүйлийг мэдрэхгүй гэсэн үг. Хүн төрөлхтөнд сайн сайхан амьдрах гэсэн ганцхан аз жаргал бий. Африк, Хятад, Орос, Монголд сайн сайхан амьдралын талаарх төсөөлөл өөр өөр. Бид Монголдоо сайн сайхан, аз жаргалтай амьдармаар байна шүү дээ.
-Хилчдийн тухай мэдээлэл таны нүдэнд хэр үзэгдэж, чихэнд хэр сонсогдож байна?
-Би ойрын жилүүдэд хилээр яваагүй. Халх голын Нөмрөгийн заставт очиж үзсэн. Яг хил дээр очсон. Бас хил давж баригдсан хятад хүнийг ч үзсэн. Надад маш сайхан сэтгэгдэл төрсөн. Хилчид хийморьлог байдаг юм байна гэдгийг олж харсан. Агаар, ус… сайхан задгай эрх чөлөө байна аа, тэнд.
Яахав цэргийн дүрэм журам байлгүй л яахав. Дуугаа дуулж, хоолоо хийж байгаа тэр бүхэн нь надад бахархалтай санагдаж байсан. Хүүхдүүдийг харж байхад ер нь залуусынхаа бие бялдрыг их сайхан бэлтгэж байх хэрэгтэй юм гэж бодогдсон. Гуталдаа түүртсэн хүүхдүүд ч харагдаж байсан л даа. Гэхдээ хилчид маань их цэвэрхэн, сайхан болчихсон юм билээ.
Би хилийн талаар яана, ийнэ гэж санаа зовохгүй байна. Мэдээж хэрэг техник хэрэгсэл, үзэж харах юмнаас эхлээд дутуу, гуцуу юм байдаг л байлгүй. Ерөнхийдөө би хилд соёлын зүйлс их дутагддаг байж магадгүй л гэж ойлгосон доо. Соёл ахуйн зүйлүүд буюу биеийн тамирын талбайн тоноглол нь орчин үеийн, хөгжим хэрэгсэл зэрэг нь сайн дуугардаг байх хэрэгтэй.
Монголын орчин үеийн хамтлаг дуучдын бичлэгтэй хуурцгууд, хамгийн сүүлийн үеийн концертын бичлэгүүдийг төр нь мөнгө гаргаад хилчиддээ аваад өгчих хэрэгтэй юм. Гэхдээ “Суварган цэнхэр уулс”-аас мэдээж хэрэг өөр болсон байх л даа.
-Оюун санааны тал дээр цэргийнхэн хайрцаглагдсан сэтгэлгээтэй гэж шүүмжлүүлдэг. Та хилчдийн хандлага, сэтгэлгээнээс юу анзаарав?
-Тийм ээ. Гэхдээ би цэргийн амьдрап мэдэхгүй хүн. Цэрэгт өөрийн гэсэн гортиг, өөрийн гэсэн хатуу чанга дэг журам, сахилга бат байх ёстой. Энэ бол хүнийг хүн болгоход тус болдог хүчин зүйлүүд. Хилчид нийгмийн элдэв зүйлд нээлттэй байх албагүй. Харин олон улсын нөхцөл байдал, технологийн талаар нээлттэй ярилцах ёстой гэж боддог. Цэргүүдийн сэтгэлгээ, сэтгэлзүйн хувьд цэргийн алба хаах хугацаа нь тун хариуцлагатай үе. Тэвчээр заасан, хориг саад ихтэй байснаар ийм хариуцлагыг үүрч сурна. Гэхдээ би энэ тал дээр дутуу бодож байж болох юм.
-Цэргийн алба хаагчдын сэтгэлгээг задалж, хүн байх талаас нь ойлголт өгөхийн тулд манай үндсэн бүрэлдэхүүн өөрсдөө мэдлэгтэй байх ёстой болдог. Байгууллага маань ч хүнээ хөгжүүлэх зорилтыг эрхэм болгодог юм. Та энэ тал дээр ямар бодолтой байна?
-Энэ бол гарцаа байхгүй маш чухал санаа байна. Хүн болж төлөвшихийн тулд өөрөөсөө л бүхнийг асуух ёстой. Өөртөө үргэлж асуулт тавьж сурах хэрэгтэй. “Би хэн бэ?”, “Би хаана явна?”, “Тэр хүн яагаад сайхан зантай байна?”, “Тэр хүн яагаад уур бухимдалтай байна?”, “Би юуг мартав?”, “Би монгол хүн юм бол юу мэдэж байх ёстой юм?”, “Монголынхоо бүх ан амьтдыг нэрлэ гэвэл би хэдийг нэрлэж чадах вэ?”, “Монголчуудын хамгийн эрхэм шүтээн нь ямар бурхан байдаг юм?”, “Монголчуудын тэнгэрт хандаж хэлдэг зан үйлийн хамгийн үнэтэй нь юу байдаг юм, би хэлж чадах уу?”, “Яагаад монголчууд нар зөв тойрдог юм?”, “Яагаад биеийн тамирын талбайг нар буруу тойрдог юм?”, “Яагаад аав маань овоон дээр гарахдаа дөрөв биш заавал гурван чулуу тавиулдаг юм?”, “Энэ бүхэнд би хариулж чадах уу?”… Эдгээр асуултыг өөрөөсөө асууж байгаа бол хүн болж буй хэрэг.
Мэдэхгүй бол асуу, олж унш, сурагла. Мэдье гэхгүй бол чи хүн болох тухай өөрөө бодохгүй байна гэж ойлго. Их энгийн зүйл. “Яагаад би ээжийнхээ гэдсэнд толгой нь дээшээ харж байснаа урвуугаа харж гардаг юм бол?”, “Яагаад хүн есөн cap, ингэ ботгоо жил хоёр cap тээдэг юм бол? Дээр үед хэдэн cap тээдэг байсан юм бол. “Арван cap тээлээ” гэж ардын дуунд гардаг. Намайг найман cap хагас тээсэн нь юунаас болсон юм бол?… Хүн хувьсан өөрчлөгдсөн байна уу?” гэдгийг бодох хэрэгтэй шүү дээ. Энгийн болохоор нь бид тоодоггүй. Тэгвэл энэ бүхэн хамгийн их хамаатай.
Би бүх зүйлийг мэдэхийг хичээсэн 
-Таны оюун санааны ертөнц хэрхэн бүрэлдэн тогтсон юм бэ?
-Би багадаа хилчид шиг хээр хөдөө хонь хариулаад, тэнгэр харж хэвтдэг хүүхэд байлаа. Нар, үүл хоёроос өөр харах зүйл үгүй. Үүлсийн хэлбэрийг өдөржин харж, хэлбэр дүрсийнх нь учир шалтгааныг олохыг хүсдэг байсан. Өөрөөр хэлбэл юм бүхнийг мэдэхийг хүсч байлаа. Би математикт авъяастай хүүхэд байсан. Too бол маш чухал. Манай хилчид тоонд сайн байх хэрэгтэй. Too хүний сэтгэлгээг “замбараагүй” хөгжүүлдэг эд байхгүй юу. Сэтгэлгээний хурдыг асар их нэмэгдүүлдэг. Хурд бол хүч.
Хэний сэтгэлгээ хүчтэй байна, тэр манлайлагч байдаг. Ертөнцөд хурд л бүхнийг тодорхойлдог. Too миний сэтгэлгээг хөгжүүлсэн. Би нэг зүйлийг ярих дуртай. Энэ удаад ч мөн яримаар байна. Намайг Киевийн хөгжмийн сургуульд анх суралцахаар очиход нэг сайхан багш хүлээж авсан юм. Тэр 14 хоногийн дараа хичээл орно гэж надад хэллээ.
Би нэлээд хэдэн дуу зохиочихсон, хөгжмийн зохиолч болох дөхөөд очсон хүн байхгүй юу. 7000 километрийн цаанаас ирж байхад 14 хоногийн дараа хичээл эхэлнэ гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ. Би яарч байлаа. Ингээд хичээл ч орж, өвлийн амралтаараа нутагтаа ирээд 11 ширхэг бурхны зураг бүхий ил захидал худалдан аваад багшдаа бэлэглэсэн юм. Манайх бурхнаа ийм сайхан хэвлэж, шүтдэг гэдгээ л харуулах гэсэн хэрэг.
Гэтэл багш маань “Ямар гоё бурхан бэ, Жанцаан. Энэ бурхан чинь яагаад ядам хуруугаа алгандаа хийчихсэн юм бэ? Энэ бурхны толгой дээр гурван хохимой толгой, нөгөөгийнх нь толгой дээр долоо байдаг нь ямар учиртай юм бэ?” гэх зэрэг тав, зургаан асуулт асуулаа. Би нэгийг нь ч хариулж чадсангүй. Тэгсэн багш, “Чи намар 14 хоног хичээл ороогүйг санаж байна уу? Би анх удаа буддын шашинтан шавьтай болсон учраас танаас айж 14 хоног Украйны бүх номын санд байсан буддын шашинтай холбоотой номуудыг уншсан. Таныг ойлгохын тулд шүү дээ…
Гэтэл та өөрийнхөө соёлыг мэдэхгүй байж хүний соёлыг сурна гэж ирдэг нь ямар учиртай юм бэ?” гэж асууж билээ. Би газар доогуур орчихмоор байлаа. Дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатууг тэгэхэд мэдэрсэн дээ. Ичмээр, аймаар, амиа хорломоор. “Би яах гэж 20 хүрсэн хүн юм бэ?” гэж бодов. Хичээл тарлаа. Байрандаа очив. Нулимс гараад, гомдоод. Хэнд гомдож байгаа юм мэдэхгүй.
Хавар нь нутагтаа ирээд ганданд очтол бүх юм туйлын сонин харагдаж байлаа. Бүгдийнх нь учрыг олмоор… Тэгээд гандангийн дэд хамбад нууцаар шавь орлоо. Би 1975 оны үйл явдлыг ярьж байна. Зунжингаа би тэднийд байлаа. Тэгээд яахав, нөгөөдүүлийнхээ учрыг оллоо доо. Үүний учрыг олохын тулд бүх юмны учрыг олох шаардлага гарсан. “Богд хаан гэж хэн байсан юм бол?”, “Яагаад заавап наймдугаар гэж?
Тэгвэл долоо дахь, зургаа дахь, анхдугаарх нь хэн байсан юм бол?…” гээд бодлоо. “Монгол Улс яаж бүтсэн, Д.Сүхбаатар юу хийсэн нөхөр байв?, Улаанбаатарын хамгийн анхны том барилга хаана байв?” гээд л. Тэр нь 1905 онд хэвлэлийн комбинатыг барьсан юм байна шүү дээ. Хамгийн өндөр барилга нь “Өндөр хоршоо” гэх одоогийн дүрслэх урлагийн музей байж. Хоёр давхар байшин нь Шар гүвийн дөрөлжөөс харагддаг байсан гэнэ шүү дээ.
Замбараагүй өндөр барилга байжээ. Ингээд би бүх зүйлийг мэдэхийг хичээсэн. Одоо ч надад мэдэхгүй юм зөндөө л байна. Энэ бүхэн намайг төлөвшүүлж, дэлхийн хэнтэй ч юу ч яриад байж болохоор болгосон юм. Сүүлд аавын философи ойлголтууд хэрэг болсон л доо. Жишээ нь аав, “Чи бол бидний хүү. Гэхдээ ээж бид хоёроосоо өөр хүн. Ертөнц дээр чамтай ижил нэг ч хүн байхгүй. Чи өөрийгөө хамгийн мундаг хүн гэж бод.
Гэхдээ хажууд чинь байгаа хүн чамаас дор биш. Тэр бол өөр нэг ертөнц. Гуйлгачин ч чамаас илүү. Чи эцэг, эхийнхээ сайнаар гуйлга гуйхгүй явна. Чиний боддогийг ч тэр хүн бодож л байгаа” гэсэн юм. Тэгэхээр хүнд зиндаа гэж байдаггүй, насны зааг, ялгаа ч гэж байдаггүй байх нь. Тэр бүхэн хүн болоод нийгмийн харилцааны үзэл баримтлалыг минь тодорхойлсон.
Би үсээ урт ургуулж, сахал тавьж, үргэлж монгол дээл өмсдөггүй. Тэглээ гээд хүн намайг монгол биш гэж хэлэхгүй. Хүн гаднаа монгол хүн байх гэж хичээх хэрэггүй. Би дотроо монгол хүн баймаар байна.
Үргэлжлэлийг ЭНД ДАРЖ уншаарай 

П.Батхуяг: Миний хэдэн ном Бестселлер болбол би маргааш нь бичихээ болино

Нийтэлсэн: 2014-04-09 13:03:06

Урлаг, утга зохиол, шүүмж судлал олон хүний анхаарлыг ихэд татдаг. Яагаад гэвэл өнөөгийн Монголын нийгэмд урлаг, утга зохиолын шүүмж бичдэг эрдэмтэн судлаачид өдөр ирэх тусам ховордож байна. Шүүмжлэлгүйгээр урлаг, утга зохиолын хөгжил доройтдог. Энэ талаар хэл бичгийн ухааны доктор, зохиолч, яруу найрагч, судлаач, шүүмжлэгч П.Батхуягтай сонирхолтой яриа өрнүүллээ.

-Сүүлд хэвлүүлсэн “Эсрэг цаг” номны тань талаар ярилцлагаа эхэлмээр байна. Энэ ном нэрнээсээ эхлээд л уншигчдын анхаарлыг татаж байгаа. Яагаад “Эсрэг цаг” гэж нэрлэх болов, ямар сэдвийг хөндсөн бүтээл вэ?

-Уншигчдын гарт хүрээд удаагүй номондоо эссэ шүүмж, эссэ нийтлэлийн талаар бичсэн. Манай утга зохиол, сэтгүүлзүй, шүүмж судлалд ч эссэ судлалын талаар тэр бүр бичээгүй. Нэг үгээр хэлбэл, Монголд надаас өмнө энэ сэдвээр бичсэн хүн байхгүй. Номын эрэлтээс анзаарахад, манай уншигчид сүүлийн үед шүүмж судлалын талаар гарсан ном, нийтлэл уншдаг болжээ.

Бидний амьдралд шүүмжлэх зүйл олон ч бүхнийг шүүмжилье гэж боддоггүй. Миний харсан өнцгөөс урлаг, утга зохиолд буруу яваад байгаа сэдвийг зөв гэж хардаг олон хүн буйд миний эгдүү хүрдэг. Энэ нь намайг өнөөдөр шүүмж бичихэд хүргэдэг. Бид зөв гэж хараад байна вэ.

Хүний зөв гэж хэлснийг “тиймээ” гээд дагаад байвал бидний амьдрал сонирхолгүй болно. Олны зөв гэсэн бодол дундаас би өөрийнхөө бурууг олж харахыг хүссэн. Тийм учраас зөв явж байгаа урсгалын эсрэг миний цаг цохилж байгаа гэсэн санаагаар номоо “Эсрэг цаг” гэж нэрлэсэн. Бид яагаад хүн бүхнийг дагаж толгой дохих ёстой гэж. Нийгэмд дуу хоолойгоо хүргэх хэрэгтэй гэж үзсэн судлаачийн байр сууринаас номоо хэвлүүлсэн.

-Эссэ гэхээр манайхан тэр бүр ойлгодоггүй. Бичлэгийн энэ төрлийг зохион бичлэг гэж ойлгоод байх шиг. Уншигчдад эссэ гэж юу болохыг тайлбарлана уу?

-Соёл судлаачид судалгаандаа үндэслээд соёлыг 350 гаруй тодорхойлолтоор тайлбарладаг. Миний судалснаар, 70 гаруй үнэт зүйлийн тодорхойлолт байна. Гэхдээ бичлэгийн төрөл зүйлээс тодорхойлоход хамгийн хэцүү нь эссэ. Эссэ бол нууцлаг, бичлэгийн өвөрмөц төрөл учраас нийгмийн аль ч салбарт өргөн хүрээнд тархсан.

Сүүлийн үед “Hibrid” буюу “Эрлийз эссэ” гэсэн шинэ төрөл бий болсон. Наяад оноос утга зохиолд бий болсон “Эрлийзжилт” гэдэг онолын ойлголт эссэнд нөлөөлсөн. Өөрөөр хэлбэл, үгийн урлагийн бүхий л хэлбэр нэг эссэнд багтаж байгаа нь эссэ бичигчээс нэлээд ур чадвар шаардах болсон. Тэгэхээр эссэ шүүмж гэсэн ойлголт гарч ирж байгаа.

-Таны хувьд, шүүмж гэж юу вэ?

-Би шүүмжлэх зүйлээ хатуу шүүмжлэх ёстой гэсэн байр суурьтай. Гэхдээ миний голлон баримталдаг зарчим бол хүний уран бүтээл туурвих урам зоригийг албаар бууруулах, хүний нэр төрийг гутаах зорилгоор бичдэг гэж хэзээ ч ойлгож байгаагүй. Миний бодлоор шүүмж бол нээхүй юм.

Тэгэхдээ хувь уран бүтээлчийг бус уран бүтээлийн дотоод ур, найруулга, хэлэх гэсэн санаа, зөрчлийг судлаач хүн нээж өгдөг. Тухайн судлаачийн бичиж буй шүүмж бол зохиолд өгсөн үнэлгээ биш. Харин тэр зохиолыг нээсэн нээлт болох ёстрй. Яг үнэндээ өнөөдөр би зарим зүйлд эгдүүцдэг. Хорин хэдэн настай залуу өгүүллэгийн түүвэр гаргаад, сонгомол өгүүллэгийн түүвэр гэж бичиж байна.

Бас нэг залуухан хүү яруу найргийн ном хэвлүүлээд “Би Монголын утга зохиолд шинэчлэл хийлээ” гээд лекц уншиж байна. Онцгой тохиолдолд л хорин хэдхэн настай хүүгийн өгүүллэгийн түүвэр сонгодог байдаг. Гэтэл нөгөө “сонгомол” түүврийг нь уншихаар найзууд ердийн эхлэн бичигчийн төвшнөөс ч доогуур хэмжээнд бичсэн байдаг.

Эндээс зохиолч хүний ёс зүй ямар төвшинд хүрээд байгааг харж болно. Зохиолчдод ёс зүйг нь шүүмжлэгчид сануулж байдаг. Нөгөө талаас найзууд хэвлүүлсэн номыг нь заавал магтах ёстой гэж боддог. Шүүмж бол магтаалын ертөнц биш.

Манай үеийнхэн үнэн үгэнд дургүй болсон. Зүгээр л худлаа магтах хэрэгтэй. Энэ сөрөг зүйлийг нийгэмд тараагч нь өнөөгийн төр засаг. Манай засгийг муулах шүүмжлэх эрхгүй болсон цаг. Тэднийг магтаж л байвал магнай нь тэнийж баярладаг, магтсан хүнээ хайрладаг. Шүүмжлэх л юм урдаас загнадаг. Төр засгийн үлгэрээр ард түмэн ч шүүмжлэлд дургүй болсон.

Шулуухан хэлэхэд энэ цаг үеийн шүүмжлэгчид хүлээх ёсгүй зүйлийг нуруундаа үүрсэн жаахан тэнэгдүү хүмүүс болж хувирчээ. Орчлон хорвоо дээр олон дайсантай болохыг хэн ч хүсдэггүй. Тэгэхээр шүүмжлэгч байна гэдэг бол зоригтой аавын хүүгийн хийдэг ажил.

Шүүмжлэл одоо цагт хэрэгтэй байдаг учраас мэргэжлийн шүүмжлэлийн талбарт хүч үзэх гэж байгаа бол өнгөрсөн, өтөлсөн хоёр руу давшлах хэрэггүй гэж би хэлдэг.  Өнөөдөр хувийн үнэлэмж хэтэрхий өндөр болжээ. Энэ цаг үед мэргэжлийн шүүмжлэгчийн шүүмж яах аргагүй хэрэгтэй.

-Хорин настай залуу өгүүллэгийн түүврээ сонгомол гэж нэрлэж байгаа нь манайд нийтийн уран зохиол,сонгодог уран зохиолын ялгааг мэдэхгүй байгаатай холбоотой юу?

-Уншигчид аль ч цаг үед утга зохиолын тэргүүлэх төвшинд хүрч байгаагүй. Уншигчдын төвшинд бичсэн зохиолоо гайхамшигтай зохиол гэж үнэлээд дүгнээд байгаад асуудал оршдог. Номын тавиураар дүүрэн захын хүн бичсэн роман байна. Эдгээрийг уншсан залуу хүн юу гэж бодох вэ. Уран зохиол ийм байдаг юм бол би ч гэсэн бичиж чадна гэж боддог.  Утга зохиолыг ингэж үзвэл хамгийн их хор уршигийг дагуулдаг. Би залуучуудыг хайрлаж бичиж байхад дээрх нөхөд “алж” байгаа юм.

-Таны хувьд Монголын сонгомол уран зохиолоос нэрлэх нь сонирхол татаж байна?

-Монголд сонгомол уран зохиол байсан. Одоо ч байгаа. Ирээдүйд ч байх болно. Яагаад гэвэл, манайд ёс зүйтэй, хүлээн зөвшөөрөгдөх зохиолчид байна.

-Тухайлбал?

-Олон зохиолч байна. Жагсаавал, сонины хуудас хүрэхгүй байх.

-Сайн уран бүтээл төрж байж сайн шүүмж гардаг уу. Эсвэл эсрэгээрээ байдаг уу?

-Сайн уран бүтээл төрөхөд ямар нэгэн байдлаар шүүмжлэгч хийгээд шүүмж судлалтай холбоогүй. Шүүмж бол муулдаг зүйл биш. Үнэхээр сайн уран бүтээл төрвөл магтах л хэрэгтэй. Үнэхээр муу байвал муулах л хэрэгтэй. Шүүмж бол бүтээсний дараах тодорхой үнэлэлт болохоос нэг зохиолчийг бичээгүй романых нь төлөө магтах зөгнөл биш. Магадгүй судлаач арван жилийн дараах бидний нийгэм соёлын амьдралд гарах өөрчлөлтийг тоймлон бичиж болно. Энэ бол судлаачийн ажиглалт, таамаглал юм.

-Шүүмжид хариу шүүмж бичиж болох уу?

-Болно. Монголын уран зохиолд тухайлбал, Д.Урианхай гуайн “Дотоод шаталтын хөдөлгүүр”, Ц.Дамдинсүрэнгийн “Бух Гомбо” зэрэг зохиолуудын талаар олон шүүмж маргаан өрнөж байсан. Энэ маргааны онцлог нь шүүмжийн хариу шүүмж бичиж байсанд л оршдог. Гэтэл одоо манай утга зохиолд хариу шүүмж байхгүй болсон.

Интернэт ертөнцөд амьдардаг нөхөд өөрсдийн бичсэн зүйлээ шүүмж гэж андуурдаг. Үнэндээ тэд шүүмжид хариу өгөх биш зүгээр л сэтгэгдэл бичдэг. Тэдгээр коментчидод хэлэхэд, та нар хол явахгүй. Коментчин байсаар дуусна шүү. Манай цахим ертөнцөд амнаасаа унагаснаа бичдэг ёс суртахуунгүй бүдүүлэг хэсгийнхэн байна.

Тэдгээр шуугиан дэгдээж “шум” таригчидтай мэргэжлийн хүмүүс зууралдаж доошоо ордоггүй. Миний төвшинд хүрэхгүй, надтай зэрэгцэж хуцахгүй, хүмүүсийн эсрэг би хуцаад яах юм. Миний сүүлчийн шүүмжид хүмүүс шуугиж байна. Намайг гүжир шүүмж бичлээ гэж. Ер нь егөөдөх, хоржоонтой бичлэгээр үнэн бодит байдлыг өгүүлдэг шүүмж одоо ч байгаа. Гэтэл боловсролгүй хүмүүс үүнийг доромжлол гэж хардаг.

-Мэргэжлийн шүүмжлэгчийн хувьд та ямар чиг шугам баримталдаг вэ?

-Мэргэжлийн шүүмжлэгчийн баримтлах ёстой гурван зүйл байдаг, Нэгдүгээрт, би хэзээ нэгэн цагт хэн нэгэнд худалдагдаагүй. Хэзээ ч худалдагдахгүй. Хэчнээн алт эрднэс амласан ч би хэн нэгний төлөө биш ард түмний төлөө дуу хоолойгоо хүргэнэ. Хоёрдугаарт, би ёс зүйгээ хатуу баримтлана. Гуравдугаарт, би үнэний дэргэд байх болно. Миний үнэнээс гадна нийтлэг үнэн оршдог.

-Монголд үнэнийг баримталдаг шүүмжлэгч танаас өөр байдаг уу?

-Байна. Дунд насны шүүмжлэгч, залуу үеийнхэн байна. Гэхдээ тэр гээд нэр дурьдах хэрэггүй байх. хамгийн гол нь дуу хоолойгоо хүргэх индэр тэдэнд алга. Өнөөдөр Монголд мэргэжлийн шүүмжлэгчдийн дуу хоолойг сонсоод хариу үзүүлэхгүй байна. Өнөөдрийн төр засаг мартуулах арга хэрэглэж байна.

Бодлогын шинжтэй саналаа хэлэхэд ямар нэгэн байдлаар мартуулдаг. Хүн гэдэг чинь сэтгэлийн амьтан учраас шүүмжлэгчдэд гэсэн шүүмж нь ард олонд хүрэхгүй болохоор бичих сэдэл төрөхгүй. Дэлхийн бусад угсаатантай харьцуулахад монголчууд шүүмж сэтгэлгээ хөгжсөн ард түмэн. Байнга ярьдаг зүйлээ давтаад хэлэхэд бидний бичсэн шүүмжийг үнэлэх үнэлэмж алга. Монголын төрд утга зохиолын үнэлэмж байхгүй болжээ.

-Ингэж мартагнуулж байгаагийн цаад зорилго нь юу юм бол?

-Ард түмэн мунхаг байвал үгэнд амархан орно. Ард түмэн бодлогогүй байх нь улстөрчдөд хэрэгтэй. Тэд “Ард түмэн ажиллах хэрэггүй. Та нарыг жаргаагаад өгнө” гээд л байгаа, Ард түмэн бодлогогүй, боловсролгүй байвал тэдэнд итгэж, үзэл санааг нь дагана. Тэгэхээр энэ төрийн араа хүрдийг эргүүлэгчдэд ард түмэн харанхуй байх хэрэгтэй. Тийм ч учраас өнөөдөр нийгмээс гарч байгаа дуу хоолойг бодлогоор мартагнуулаад байна.

-Дууны шүлгийн яруу найраг өнөөдөр утгаа алдсан гэж ярих болжээ. Та энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Энэ бол замбараагаа алдсан. Энэ тухай ярьснаас Долоон буудлын Долгор эмээгийн үнээний сүүний гарцыг ярьсан нь дээр.

-Өнөөдөр түүхэн сэдэвт роман бичих нь борооны дараах мөөг шиг болжээ. Гэхдээ зохиолчид түүхийг хэт эдүгээчлээд байх шиг санагддаг?

-Хамгийн муу зохиолчид түүхэн сэдвийг сонгож авдаг. Би одоогийн зохиолчдоос ганцхан зүйлийг шаарддаг. Түүхэн роман бичиж болно. Гэхдээ түүхээ сайн судлахаас гадна монгол хэлнийхээ түүхэн хөгжлийг мэдэх хэрэгтэй. XVII зуунд хэрэглэдэггүй байсан үгээр тухайн цаг үеийг харуулсан зохиол бичих хэрэггүй.

Түүхэн үнэнээс зайлсхийх хэрэггүй. Түүхэндээ хүндэтгэлтэй харьцаад өөрийгөө зохиолч гэж нэрлээд, номоо сурталчлаасай. Уран зохиолтой бага ч гэсэн танилцсаны дараа буюу бяр нь тэгширсний дараа ном бичихэд буруу зүйл үгүй.

-Монголчууд унших номоо сургаар сонгох хандлага байдаг. Бестселлер болсон зохиолыг сайн гэж ойлгоод худалдаж авдаг. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Аль ч цаг үед уншигчид номыг сургаар сонгодог байсан. Харин таны ном бестселлер болохоос зохиолч хүн айх хэрэгтэй. Манайхан бол эсрэгээрээ баярлаад байдаг. Би бол айдаг.

-Яагаад?

-Би ямар төвшний утга зохиол бичээд байна вэ гэдэгтээ эргэлзэж айж эхэлнэ. Хэрэв миний бичсэн хэдэн ном зохиол бөстселлер болоод номын тавиурт гарвал би маргаашнаас нь эхлээд бичихээ болино. Би шууд үзгээ орхих болно.

-Нийгмийн хувьсан өөрчлөлтийн үр дүнд уран зохиолд тэсрэлт үүсдэг юм болов уу гэж боддог. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Нийгмийн шилжилт хувьслын үр дүнд шинэ үнэт зүйлтэй хүмүүс төрөн гардаг. Энэ үзэгдэл 1990-ээд онд гарч ирсэн. 2000 онд ч мөн адил шинэ үе гарч ирсэн нь яруу найргийн нэн шинэ үеийнхэн юм. Тэдний үнэт зүйл 1990-ээд оны бидний үеэс өөр.

-Нэн шинэ үеийн яруу найрагчдыг “Батхуягийн сүүдэр” гэж нэрлэх нь бий. Та үнэхээр яруу найрагт өөрийнхөө сүүдрийг бэлдээд байна уу?

-Ганцхан яруу найрагч Монголын яруу найрагт хүч төрөн орж ирсэн бүхэл үеийг баллуурдаж засаад, хайрцаглаад, араасаа дагуулах боломж байхгүй. Гэхдээ надад шинэ үеийнхнийг зөв утга зохиолын ойлголттой болгох үүрэг байгаа. Би.”Та нар надад шар хадаг барьж ирээд шавь ор” гэж гуйгаагүй.

Одоо миний утга зохиолд эзлэх байр суурь шинэ үеийнхнийг татаж байгаа байх, Яагаад гэвэл, би утга зохиолын салбарт тэгш ажиллахыг зорьж байгаа учраас тэднийг татдаг. Энэ байдалд атаархсан нөхөд намайг сүүдрээ бэлдэж байна гэж байгаа. Гэхдээ ингэж ярьж яваа гарууд надтай эн зэрэгцэх болоогүй. Би Монголын уран зохиолд өөрийн цайзыг босгосон. Би өөрийн гэсэн оргилтой. Одоо тэр оргил дээрээ сууж байна.

-Та яруу найргийг хэрхэн үнэлдэг вэ?

-Дээд түвшний дээд мэдрэмжээр өдөөгдсөн хүний дотоод сэтгэлийн уянга гэж би яруу найргийг дүгнэдэг. Магадгүй би залуудаа би өөр бодолтой байсан байх. Харин одоо яруу найргийг үзэх хандлага өөр болсон. Нуулгүй хэлэхэд, манай үеэс яруу найрагт амьд үлдсэн найрагч гарын таван хуруунаас илүүгүй.

-Энэ таван найрагч үгүй болбол Монголын яруу найрагт эзэнгүй орон зай үлдэх нь ээ?

-Монголын уран зохиол хэзээ ч хэн нэгнээр дутахгүй. Яруу найраг бол тасралтгүй үргэлжлэх гинжин холбоо.

-Орчин үед урлагийн олон хэлбэр бий болж уран зохиолын эзлэх нөлөө хумигдаж байх шиг ээ. Ер нь ирээдүйд уран зохиол орших уу?

-Оршино. Гэхдээ одоогийнхоос өөр хэлбэрээр байж болох юм. Уран зохиол бол суурь урлаг. Шүлэг байхгүй бол дуу, үг байхгүй бол кино, жүжиг амьгүйднэ. Тэгэхээр уран зохиол байх үгүй тухай ярина гэдэг бол урлаг орших үгүйн тухай асуудал. Урлаг байхгүй бол хүн төрөлхтөн мөхнө. Соёл иргэншил бий болсон цагаас унших хэрэгцээ бий болсон, Энэ хэрэгцээ бидэнтэй цуг л үгүй болно.

-Та юунд хамгийн их эмзэглэдэг вэ?

-Уран зохиолоор хэлний хэрэгцээ бий болдог. Гэтэл манай дарга нар хэлний хэрэглээнд уран зохиолыг ашиглана гэж муйхарлаж байна. Уран зохиол бол миний үнэт зүйл. Миний амь амьдралыг хэн нэгэн бусниулахыг би зөвшөөрөхгүй. Гэтэл уран зохиолыг үгүй хийж байна.

Би энэ ардчилсан төрд талтай байсан. Одоо бол би эргэлздэг болсон. Бид 1990 онд механик ардчилсан хувьсгал хийсэн. Харин одоо оюун санааны хувьсал хийх болжээ.

-Уран зохиолыг дунд сургуулийг хөтөлбөрөөс хаслаа, ШУА-ийг татан буулгана гэж ярьж байхад бид яаж оюун санааны хувьсгал хийх юм бэ?

-Нуулгүй хэлэхэд, нийгэмд хэнийг оюун санааны идеал болгоод байгааг ойлгохгүй байна. Монголд одоо хуулбарлалтаа зогсоох хэрэгтэй байна. Кембрижийн боловсрол, Японы сургалтын систем гээд хуулахгүй юм алга. Бидний ирээдүй хойч энэ бүхний золиос нь болж дууслаа. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй гээд дагаад байгаа улсуудыг шинжлэх ухааны академигүй байхад бид академитай, мэргэжлийн эрдэмтэдтэй байсан юм шүү.

Шинэчилнэ гэхээр гадаад загвараа өөрчлөхийг хэлдэггүй юм. Шинэчилнэ гэдэг үгэндээ тэд их итгээд байх шиг байна. Юм л бол шинэчилнэ гэх болж. Үндэсний хэл соёл, түүхээ мэдэхгүй шинэчилнэ гэж байдаггүй. Би ч залуудаа Монголын уран зохиолыг орвонгоор нь эргүүлнэ гэж бодож байсан.

Гэхдээ түүн шиг худлаа зүйл байдаггүйг ойлгосон. Учир нь амьдралыг загварчилж болдоггүй юм, Хэрвээ загварчлаад засаад явбал ертөнц төгс болно. Тэгэхээр амьдралын энэ загварыг хэн ч өөрчилж чадахгүй. Норовын Алтанхуяг л лав биш.

Х.Эрдэнэзаяа

Эх сурвалж: “Монголын үнэн” сонин

http://www.sonin.mn/news/easy-page/25650

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн: Хямралын шалтгаан маш гүнзгий

Д.Бямбасүрэн: Хямралын шалтгаан маш гүнзгий

-10 минутын өмнө


Д.Бямбасүрэн: Банзан чиргүүл дээр баяр тэмдэглэх гээд байх юм


Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэнтэй ярилцлаа.

-Монгол Улсын эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг за­рим нь хүндэрсэн, зарим нь хүнд­рээгүй гэж байна. Гэтэл иргэдийн худалдан авах чадвар муудаж, олон компани зардлаа хэмнэхийн тулд цомхотгол хийж байна. Харин та юу гэж харж байна вэ. Эдийн засаг хүндэрсэн, хүндрээгүйг ямар үзүүлэлтүүдээр хэмждэг, тэдгээр нь ямар байна вэ?

-Монгол Улсын эдийн засаг ямар байгааг улстөрийн ямар нэгэн хольцгүйгээр ойлгоё гэвэл өнгөрсөн жилийнхээ эдийн засгийн гол үзүүлэлтийг харах хэрэгтэй. Өнгөрсөн жилийг Монгол Улс түүхэндээ байгаагүй төсвийн, гадаад худалдааны тэнцлийн алдагдалтай, түүхэнд байгаагүй төгрөгийн сул ханштай, түүхэнд байгаагүй гадаад их өртэй давлаа. Үүнийг хараад, эдийн засагт маш том асуудал хуримтлагдсан гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Гэтэл Засгийн газар бид хямраагүй, багахан хүндрэл байна, үүнийг даваад гоё болчихно гэж ярих юм. Заримдаа бүх зүйл сайн байгаа гэж яриад байна. Тэр нь бодит байдалд нийцэхгүй л дээ. Ер нь аль ч орны эдийн засгийг цорын ганц цомхотгосон үзүүлэлтээр харъя гэвэл тухайн орны үндэсний валютын чансааг авч үздэг. Тэгэхээр өнгөрсөн оны эхээр долларын ханш 1400 төгрөгтэй тэнцэж байв. Гэтэл одоо 1800 төгрөгт хүрчихээд байгаа. Төгрөгийн чансаа 20 гаруй хувиар унасан гэсэн үг. Ард иргэдийн амьдрал, аж ахуйн байгууллагуудын үр ашиг энэ хэмжээгээр унаж байна. Ийм байхад эдийн засгийг хямралтай байна гэж хэлэхээс биш өөрөөр харж болохгүй. Манайхан өсөлтийн хэдэн тоо хэлж, тэр нь өсч байгаа болохоор хямралгүй байна гэж хэлэх гээд байдаг. Өнгөрсөн онд нүүрсний экспорт өссөн үү гэвэл тоогоороо өссөн. Гэтэл гадаад худалдааны үнэ хоёр дахин уначихаар нүүрсний салбар бүхлээрээ, орлогынхоо талаас уналттай гарч байгаа юм. Үүнийг хүмүүс нарийн тооцож гаргаж чадахгүй байх шиг байна л даа. Тиймээс л эдийн засаг хүндэрсэн, хүндрээгүй гэж  төөрөлдөөд байна.

-Таныхаар одоогийн нөхцөл байдлыг хямрал гэж үзэж болох юм байна. Тэгвэл хямралын нөлөөлөл нь гадна талаас илүү байна уу, дотоод талдаа илүү байна уу?

-Хямрал, бүр ужгирсан хямрал. Үүнд гадаад хүчин зүйл ч бий, дотоод хүчин зүйл ч нөлөөлсөн. 1998 оноос хойш сүүлийн 15 жилийг авч үзвэл Монгол Улс гурван удаа том хямралтай учирлаа. Сүүлчийн хоёр хямрал нь 2007 оноос эхэлсэн, дараагийнх нь өнгөрсөн жил эхэллээ. Энэ бүхний эхлэл нь манай төр засгийн бодлого нь эдийн засгийнхаа тэнцвэрийг алдагдуулж, тогтворгүй байдалд оруулсантай холбоотой. Үүнийг монголчуудын уламжлалт нэр томьёогоор хэлбэл, манай дотоодын гар үйлдвэрийн хямрал гэж хэлж болно. Харамсалтай нь, энэ хямралын үүсгүүр, генератор нь манай УИХ, Засгийн газар болчихоод байгаа юм. Жишээ нь, 2012 оны сонгуулийн өмнө эдийн засгийн бүх байгаа нөөц бололцоог хуурамч улстөрийн ухуулгад зориулж, халамж болгон тарааснаар эдийн засгийн чадавхийг сулруулчихсан.

Үүний дараа 2012 онд Ардчилсан нам сонгуульд гарч Засгийн газраа авч жаахан засрах нь уу дээ гэтэл нөгөөдүүл маань эдийн засгаа сул тавьж, бүтээн байгуулалт  гэсэн лоозон гаргаж барилгын салбарын руу хамаг мөнгөө хийчихсэн. Барилга бол маш эрсдэлтэй, хэцүү салбар. Дуусаагүй барилга руу хэчнээн ч хөрөнгө хийж зарцуулж болно. Гэтэл тэр ямарч үр ашиг өгөхгүй шүү дээ. Энэ нь эдийн засгийг улам хүндрүүлж байна. Тиймээс дотоод хүчин зүйл нь голлох нөлөөтэй гэж хэлж болно. Үүнээс гадна манай улс 2011 оноос эхлэн нүүрсний экспортыг илүү анхаарч тэрийгээ өөгшүүлэх тал дээр их ажиллалаа. Олон улсын зах зээл, тэр дотроо Азийн зах зээл дотор бүрэлдэж тогтсон эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэрийг өөрчилж байна гэсэн үг л дээ. Зах зээлээ эвдсэн. Хуучин Австралийн нүүрсээр хангагддаг байсан зах зээлд Монгол түрээд ороод ирэхээр манай өрсөлдөгч ямар байдалд орох билээ. Мэдээж өөрийгөө хамгаалах арга хэмжээг авч, үнийн хэлбэлзэл гарна. Үүнээс болж манайхан их будилж байгаа юм. Ер нь хүндрэлтэй байдлын гол үндсийг харъя гэвэл Монголын төр засаг уул уурхайгаар хөгжинө, амьдарна гэдэг бодлого анхнаасаа буруу байсныг харуулж байна. Уул уурхайн салбар овор хэмжээ ихтэй бүтээгдэхүүн гаргадаг, тодорхой зах зээл рүү улс орны эдийн засгийг түрж хүлдэг, хараат байдалд оруулдаг. Зах зээл нь тогтворгүй болохоор эдийн засгийг тогтворгүй байдалд оруулдгийн горыг өнөөдөр бид амсч байна. Тэгэхээр юуны өмнө дотоод хүчин зүйлээ харах нь зөв.

-Бодлогын алдаанаас хям­рал үүссэн гэж хэлж байна уу?

-2006 онд Монголын эдийн засаг анх удаа төсөв, гадаад худалдаа нь тэнцвэржиж эхэлж байхад М.Энхболдын Засгийн газар бүтээн байгуулалтын жил гэж зарлаж барилгын материал, тээврийн хомсдол үүсгэж бүх юмны үнэ нэмэгдэж 2007 оны хямралын эхийг тавьсан. Гэтэл Ардчилсан намынхан төр барьж байгаа энэ үедээ ч үүнийг ойлгосонгүй. Бас барилга, бүтээн байгуулалт, үйлдвэржилт гэж ярьсаар байгаад үйлдвэртэй ч болсон юм байхгүй хямралд орлоо. Энэ бол бодлогын л алдаа.

-Тэгвэл энэ хямралыг зөөл­рүүлэх, даван туулахад бид­нээс, монголчуудаас шалтгаа­лах хамгийн боломжит арга юу вэ?

-Толгойны эм уугаад л өвчнийг эмчилж чадахгүй. Зовлонгоос салъя гэвэл шалтгааныг нь арилгах хэрэгтэй гэж Будда сургадаг биз дээ. Хямралын шалтгаан маш гүнзгий. Нэгд, төрөөс явуулж байгаа эдийн засгийн бодлого зохицуулалт нь өөрөө үндэсний эдийн засаг гэдэг цогц тогтолцооныхоо өөрийгөө нөхөн сэргээх, тэнцвэржүүлэх жам, хуульд тохирсон байх хэрэгтэй. Автомашин жолоодох хүний жолооны үнэмлэхийг шалгаж замын хөдөлгөөнд оруулдаг шүү дээ. Зүгээр нэг компанийн захирал байсан хүн гүйж ирээд улс орны эдийн засгийг ингэж жолоодно гээд ийш, тийш нь мушгиад байж болохгүй. Тэгэхээр төрийн бодлогыг шинэжлэх ухааны үндэстэй, тооцоотой, холч хараатай болгохгүй бол болохгүй. Үүнд нэгд, цаг хугацаа хэрэгтэй.  Хоёрт, улс орны эдийн засаг чинь өөрөө өөрийнхөө дотоод үүсгэвэрээр өөрийгөө өдөөж, дотоод зах зээлээ тэлж, хөгжиж өсдөг жамтай. Гэтэл манай улсын төрийн бодлого Хятадын эдийн засаг гэдэг нэг их том тракторын ар талаас зүүсэн банзан чиргүүл дээр хөгжлийн найр хийх гэж оролдоод байна шүү дээ. Хятадад нүүрс нийлүүлээд нэмэгдэж, өсч байна гэж зарлаж, дээшээ дэвхцээд л, зэс нийлүүлээд эдийн засаг өсч байна гэж баярладаг. Гэтэл нүүрс, зэсээ өөрсдөө болосвруулж чаддаггүй. Худалдан авагч орны зах зээл ямар байгаа, тэдний эдийн засгийн араншинд зайлшгүй захирагдах байдалд ороод байгаа. Хэрэв энэ хямралт байдлаас цаашид гаръя гэвэл Монголын эдийн засгийг өөрийн хөдөлгүүртэй болгох хэрэгтэй. Өөрийгөө чирж явдаг салбаруудтай. Одоогийнх шиг бүх салбар нь тал тал тийшээ салчихсан, хоорондын нягтрал холбоогүй байвал дотоод зах зээл бүрэлдэж, эдийн засаг маань цогц нэгдэл болж чадахгүй. Үүнийг хамгийн түрүүнд анхаарах хэрэгтэй болов уу.

-Жишээ нь хөгжлийн ямар салбар, чиглэлд илүү анхаарах хэрэгтэй вэ?

-Жишээ нь, түүхий эдийнхээ нөөцийг харах хэрэгтэй. Нүүрс гадагш нь гаргаж байна. Урд хөршийн хэрэглээнээс илүү гарсан нүүрсээ Азийн зах зээлд гаргах, улмаар коксоо  борлуулах коксийн үйлдвэртэй болох хэрэгтэй. Ядаж түүхий нүүрс гаргахгүй баяжуулсан нүүрс гаргах хэрэгтэй ш дээ. Төмрийн хүдэр гаргаж байна. Гэтэл өөрсдөө төмөр замын рейльс, арматур авдаг. Тэгэхээр төмрөө хайлуулж төмрийнхөө хэрэгцээг өөрөө хангах хэрэгтэй. Нефть гадагш нь гаргаж байна. Тэгсэн хэрнээ гаднаас нефть гуйж, царай алдаад л гаднын нийлүүлэгчийг элдвээр хэлээд сууж байдаг. Үүний оронд өөрсдөө нефть боловсруулах хэрэгтэй. Мөн зэсийн баяжмалаа дотооддоо боловсруулж зэсийн үйлдвэр байгуулж, зэсээрээ кабель үйлдвэрлэж, кабелиараа цахилгаан хөдөлгүүр ороох хэрэгтэй. Ингэснээр үйлдвэрүүд хоорондоо нягтарч, эдийн засгийг дотроос нь томруулж, түлхэж өгнө. Үүнийг л шийдэх хэрэгтэй. Энэ бүхэн сонгууль ойртоод ирэхээр улс төрийн намуудын хөтөлбөрт ордог л доо. Гэхдээ сонгуулийн дараа мартчихдаг. 2012 оны сонгуульд МАН, АН-ын мөрийн хөтөлбөрт багтсан байгаа. Одоо болтол аль аль нь хийж чадахгүй л яваад байна шүү дээ.

-Ингэж дотооддоо өртөг шингээж өөрсдөө үйлдвэр­лэхээс гадна гадаадын хөрөнгө оруулалтыг эргүүлж татаж, сэргээхийн тулд ямар бодлого хэрэгжүүлэх вэ. Тухайлбал, гадныхан манай хөрөнгө оруу­лалтын орчныг бидний зүгээс Оюутолгойн гэрээнд хандаж байгаа хандлага, хөрөнгө оруулагчдын дунд явж байгаа хэлэлцээртэй их холбож ойлгож байна. Гадаадын хөрөнгө оруулалт ба Оюутолгойг ялгаж салгаж гадна талдаа ойлгуулах хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Ер нь манай улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтыг шүтэх нэг үзэл байдаг. Тэгсэн хэрнээ дотоодын нөөц боломжийг огт ашиглахгүй. Тэрийгээ л үрэн таран хийдэг. Монголын эдийн засгийн одоогийн байдал бол таван хувийн хуримтлал хийж, нэг хувийн өсөлт гаргадаг. Цэвэр ашгаар тооцвол бид нарын оруулсан хөрөнгө оруулалт 12 жилд нөхөгдөх ийм л үр ашигтай эдийн засагтай. Гэтэл багахан хэмжээний орлого орж ирвэл хамгийн түрүүнд хамаагүй цацаж үр ашиггүй зарцуулчихаад гад­нынхны өмнө очиж гараа тосч суудаг. Монголын төр засаг өнгөрсөн жилүүдэд олсон эдийн засгийн боломжоо ашигласан бол маш олон асуудлыг шийдэх бололцоотой байсан. Жишээ нь, нефтийн хэрэгцээгээ бүрэн хангахаар болж, газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулна гэвэл нэг тэрбум ам.доллар л хэрэгтэй. Гэтэл жил тутам 1.2-1.4 тэрбум ам.доллараар гаднаас шатахуун авдаг. Ингэхийн оронд нефть боловсруулах нь яасан бэ. Гаднаас бонд олоод ирлээ. Эрдэнэтийн зэсийг бүрэн боловсруулна гэх юм бол 500-600 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй. Гэтэл бондын мөнгөө аймгуудын төвийг нийслэлтэй холбосон замд зарцуулж, эргээд барьж авахгүй юманд зарцууллаа шүү дээ. Тэгэхээр гаднын хөрөнгө оруулалтыг шүтэх үзэл нь эргээд биднийг гуйлгачин болгох, бусдын эрхшээлд оруулах эдийн засгийн алуурчдын номлол юм л даа. Бид хөрөнгө оруулагч хайна гэсэн лоозон тавихаас өмнө Мон­голтой удаан хугацаанд харилцан ашигтай хамтарч ажиллах түн­шийг л хайх хэрэгтэй. Сая өөрөө Оюутолгойн асуудлыг дурдлаа. Оюутолгойн гэрээг байгуулахад Монголын төр засаг газрын хэвлийн баялгийнхаа эзэн нь ард түмэн, төр өмчлөгч байна гэсэн Үндсэн хуулийнхаа заалтыг хэрэгжүүлээгүйгээс үүссэн асуу­дал. Манай эрх баригчид өөрөө өөрсдийнхөө цаг үеийн эрх ашгийг бодож, улс төрийн намууд худлаа үнэн амлалтаа биелүүлэх сонирхлын үүднээс хөрөнгөтэй хүмүүсийн урдаас нь мөлхөж очоод хөлийг нь тэвэрч, гутлыг нь үнсч байгаад байгуулсан гэрээ шүү дээ. Үүнээс болж Оюутолгойн асуудал замхарч байна. Өнгөрсөн лхагва гаригийн өглөө Оюутолгой нэмж 200 ажилчнаа халсан талаар сонслоо. Энэ бол Монголыг доромжилж байгаа юм. Өмнө нь Оюутолгой төсөл дээр та нар эвгүй хандсан гээд 1500 хүн халсан. Өнөөдөр дахиад л 200 ажилчин халлаа. Ийм хүмүүстэй манай улс хамтарч ажиллах юм уу. Үүнийг олон талаас нь бодох хэрэгтэй байх л даа. Гаднын хөрөнгө оруулалт гэдэг зүйлийг шүтээд, тэндээс аргаа барахаар мөнгө олоод ирдэг гэдэг ойлголтоос салах цаг болсон.

-Нэгэн Оюутолгой ярьсных өнөөдрийн эдийн засгийн хүндрэлийг Оюутолгойн далд уурхайн ажил саатсан, төсөл гацсанаас боллоо гэх юм. Та энэнтэй болон Оюутолгойн төслөө хөдөлгөвөл гадаадын хөрөнгө оруулалт ч, эдийн засаг ч эргээд сэргэнэ гэдэгтэй санал нийлэх үү?

-Оюутолгой одоо ил уурхайгаа ашиглаж байгаа. Гэхдээ нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Оюутол­гойг байхгүй байсан ч Монголын эдийн засаг гэдэг ойлголт байсан, Оюутолгой байхад ч байх л байх. Хоёр өөр байж болох байх.

Гэхдээ бүх зүйлийг Оюутолгой­гоос боллоо гэж байгаа нь дахиад нөгөө Оюутолгойн ноёдын өмнө очиж гуйх тухай асуудал. Ер нь миний итгэл үнэмшлээр Оюутол­гойн гэрээ гэдэг бол манай эрх баригч дээдсүүдийн шуналын нян бүхэн цугласан бохирын сав юм  шүү дээ. Энэ савыг цэвэр­лээ­гүй цагт Оюутолгойгоос үр ашиг хүлээх хэрэг байхгүй. Одоо­гийн гэрээ­гээр үндэснийхээ маш их баялгийг гаднын хөрөнгө оруулагч этгээдэд өгчихөөд сүүлд нь Монгол Улс өртэй үлдэж байгаа. Үүнийг аль талаас нь харж Монголын авралын сүлд гэж ойлгоод бай­гаа юм. Маш хэцүү асуудал л даа.

-Саяхан Оюутолгойн хө­рөн­гө оруу­лагчид Канадад 2013 оны сан­хүүгийн тайлан­гаа танилцууллаа. Бас төс­лийн хоёр дахь шатны  санхүү­жилтийг өгөх гэж  байсан олон улсын санхүүгийн байгуул­лагуудын зээлийн баталгааны хугацаа өнгөрсөн 31-ны  өдөр дууслаа. Эдгээрээс та ямар дүгнэлт хийж байна вэ. Зарим хүн зээлийн нөхцөл өөрчлөгдөх байх. Одоо ордын лицензийг барьцаалахгүй байх, авах зээлээ­сээ анхны хөрөнгө оруу­лалтад гаргасан зардлаа шууд суутгаж авах гээд байсан саналаасаа хөрөнгө оруулагчид татгалзах байх гэж байна. Өмнө нь үнэхээр тийм боломж, аюул байсан юм уу?

-Оюутолгой бол ойлгомжтой. Оюутолгойнхон Монголын зэсийн хүдрийн баялгийг орд газраар нь зээлийн барьцаанд тавих тухай асуудал тавьж байсан. Манай улсын Үндсэн хуулиар газрын хэвлийн баялаг гэдэг ард түмний мэдэлд байдаг төрийн өмч. Үүнийг гаднын нэг этгээд зээлийн барьцаанд тавьж, Монголыг өрөнд оруулах ойлголт байхгүй байх л даа. Гэтэл Оюутолгойн гаднын хөрөнгө оруулагчид монголчуудыг ингэж л дорд үзэж асуудал тавь­сан. Үүнийг шийдэхгүй болохоор далд уурхайн хөрөнгө оруулалтыг зогсооно гэж зарлаж байгаа. Ер нь ганцхан Оюутолгойг шүтнэ гэдэг бол Монголыг тэдний өмнө сөх­рүүлэх гэсэн хувилбар шүү дээ.

-Одоо арай өөр зүйл асууя. Долларын ханшийг тогтоон барихад ямар бодлого хэрэгтэй байна вэ. Доллараар тооцож импортын татвар авдаг нь бас нөлөөлж байна уу, үүнийг больж болох уу?

-Ер нь асуудалд томоор харж хандаж болно. Жижгээр хандаж ч болно. Томоор хандах юм бол төгрөгийн ханш унаж байгаа одоо­гийн үзэгдэл бол нэгэнт шавартай хутгасан эдийн засгийн тэнцвэр чинь өөрөө өөрийгөө нөхөн сэргээх зарчмаараа доод төвшинд бүрэлдэж байна гэсэн үг.  2010 оноос эхлэн төрөөс явуулсан эдийн засгийн бодлого нь өнөөдрийн төгрөгийн ханшийн уналтад зайлшгүй  хүргэнэ. Үүнийг сөрж зогсох арга байхгүй. Банк гадагш нь бонд борлуулж, бондынхоо мөнгөөр интервенц хий­гээд явж байна. Энэ бол нөхөг­дөшгүй гарз хохирол. Одоо­гийн байдлаар доллар 1800 төг­рөг хүрч үүнээсээ цааш явах л байх. Эдийн засгаа эрүүлжүүлэх хэрэгтэй байна. Нэгд, байгаа нөөц бололцоогоо зөв ашиглах хэрэгтэй. Монголчууд бид өөрсдийн амьд­ралдаа хэмнэлтийн горимд орох хэрэгтэй байна. Юм бүхэн дээр үрэлгэн хандахаа болъё л доо. Жишээ нь, улсын төсвийг авч үзье. Албан ёсоор зарласнаар бол улсын төсөв ДНБ-ийхээ 40 хувийг зарцуулж байгаа. Гэтэл төсвийн гадуур хөгжлийн сан, бондын сан гэж байна. Үүнийг харахад төрийн ноёдын гартаа зарцуулж байгаа мөнгө нь ДНБ-ий 70 хувиас давчихсан байна. Үүнийгээ үр ашиг­тай зарцуулах хэрэгтэй. Хоёрт, монголчуудын хэрэглээг авч үзье. Гаднын эрдэмтэд ирж лекц уншихдаа та нарын хэрэглээ чинь дэндэж байна гэж үргэлж хэлдэг. Гар утас, жийп машин унах чинь дэндлээ гэдэг. Аливаа үндэстнийг бүтээх чадвараас илүү хэрэглэх сэтгэхүйтэй болго­но гэдэг бол эдийн засгийн алуурчдын номлолын анхны үсэг нь гэж хэлж болно. Энэ номлол Монголд бүрэн хэрэгжлээ. Одоо монголчуудын хувьд хэрэглэх, хэрэглэх. Харин ганган хувцас өмсөх, тансаглах чиглэл рүү явж байна. Жишээ нь, Солонгосыг авч үзье. Эдийн засгийн хямралын үед алт мөнгөн эдлэлээ аваачиж өгч улс  орноо хямралаас харахад зориулъя гэж өгсөн. Тэгвэл монгол­чууд ингэж өгдөггүй юм аа гэхэд хэрэглээгээ зөв болгож чадвал хэмнэлтийн горимд орж чадна. Нөгөө талд төрийн бодлого. Хамгийн үр ашиггүй, эрсдэлтэй салбаруудыг дэмжих бодлого явуулахаа зогсоох хэрэгтэй. Үүн дээр болгоомжтой хандах. Нэг жишээ хэлье. Өнгөрсөн жил Монголын гадаад худалдаа хоёр тэрбум ам.долларын алдагдалтай гарлаа. Энэ алдагдлыг багасгах боломж байсан. Зөвхөн барилгын салбарыг авч үзье. Гаднаас олон мянган хөлсний ажилчин авчирч, баячуудын барьж байгаа барилгууд дээр ажлууллаа. Гад­нын ажилчдад төлсөн цалин нь 240 сая ам.доллар. Тэднийг ажил­луулахад зориулж авчирсан импортын материал 600-700 сая. Ингээд нэг тэрбум ам.доллараар гаднаас барилгачин авчирж Мон­го­лын баячуудын хөшөө дурсгал барихад зарцуулаад сууж байна. Үүнийгээ төр эргэж харах хэрэгтэй. Ингэснээр эдийн засаг эрүүлжинэ.

-Төгрөгийн ханш бага багаар унасаар байвал монголчууд ямар байдал очих бол?

-Одоо хязгааргүй унаж чадах­гүй. Тэгвэл дотоод зах зээл боогдож хүнд байдалд орно. Одоо­гийн байдлаар манай бан­кууд мөнгөгүй болчихсон байна. Аргагүй шүү дээ. Дуусаагүй барил­гад хөрөнгө оруулж байгаа нь газарт мөнгөө бульж байгаатай адил. 32 давхар барилгыг гурван жил барьж, банкууд хөрөнгөө энэ барилга руу гурван жил хийж газарт царцаалаа. Тэгээд барилгын ажил их хийж, эдийн засаг өссөн тайланд ороод явж бай­гаа. Гэтэл эргээд өгөөж юу юм гэхээр юу ч алга. Өнөөдөр Мон­голын эдийн засгийн алж байгаа зүйл чинь барилгын салбар.

-Барилгын салбар хамгийн их өсөлттэй гарч, эдийн засагч өсч байна гэсэн статистик байнга гардаг шүү дээ?

-Барилгын салбар 20 хувийн өсөлттэй гарлаа гэж баярлаад, зарлаж байгаа. Энэ нь эдийн засгийг амжилттай “алж” байна гэдгийг л зарлаад байгаа юм. Ер нь барилгын салбар бусад салбараас төрүүлж өсч болдоггүй. Маш хүнд салбар. Барилгыг шилжүүлж зах зээлд худалдаж болдоггүй, ачаад гадагш нь экспортолж болдоггүй, маш удаан хугацаанд хөрөнгө оруулалт хийхийг шаарддаг. Үүнд болгоомжтой хандаж чадахгүй байна. 2008 хямралыг эх үүсвэ­рийг харахад, Монгол Улсын эргэлтэд байгаа бүх мөнгөний 30 хувийг дуусаагүй барилгад хөрөнгө оруулсан байсан. Хоёр их наяд 700 сая төгрөгийн мөнгө эргэлдэж байхад түүний 998 тэрбумыг нь дуусаагүй барилгад хийчихсэн сууж байсан шүү дээ. Одоо ч энэ байдал үргэлж байна. Тиймээс эдийн засаг мэдлэгтэй хүмүүс нь жолоогоо бариасай гэж бодох юм. Тэгэхгүй бол манай энэ ах, дүү нар алах нь ээ. Эсвэл хэдэн компанийн захиралуудаар жолоодуулаал.

-“Чингис”, “Самурай” гэж хоёр бонд босголоо. Эдгээрийг хамгийн сайн хөрөнгө оруулалт гээд байх юм. Гэтэл энэ чинь эргээд төлөх өр биз дээ. Энэ талаар та ямар бодолтой байдаг вэ. Тэр дундаа бондыг улсын төсвийн гадуур, бараг танхимын ганц сайд нь мэдэж зарцуулж байгаа нь зөв үү?

-Хэдийгээр бонд гэдэг зүйл улс орны амьдралд байж болох зүйл ч гэлээ гэсэн  үндэсний валют нь бүрэн хөрвөх чадваргүй нөхцөлд гадагш борлуулсан бонд маш их эрсдэлтэй. Бондын төлбөрөө төлөхийн тулд эдийн засгийнхаа хамаг л шүүсийг шав­хах хэрэгтэй болно. Түүнээс биш, манай хэрэглэдэг бүх зүйл гадагшаа валютаар борлохгүй. Тиймээс бондын өрд аль болох болгоомжтой хандах. Чингис бондыг авахдаа улс орны эдийн засгийн амин чухал салбаруудыг үүсгэж, хөгжүүлж дэмжихэд зориулсан бол үүнийг буруутгахын арга байхгүй. Гэтэл тодорхой үр ашиг өгөхгүй салбарууд руу сайд нартаа хуваагаад зарцуулсан нь эргээд харахад хамгийн гунигтай дүр үүсгэж байна. Ер нь манай одоогийн Засгийн газрыг харахад тун л гар султай байгаа даа. “Самурай” бонд авлаа. Гэтэл “Самурай” бондын мөнгөө шилжүүлж авахдаа суутгал хийлгэх ёстой байлгаснаа ойлголоо. Тэгээд үүнээс нь болж бөөн шуугиан дэгдсэн. Ийм хариуцлагагүй хандаж болохгүй.

-Улсын гадаад өрийн ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ 40-өөс хэтрэхгүй байх хуультай. Гэтэл энэ хэмжээ 63, 68 болсон байгааг Олон улсын валютын сангаас анхааруулсан. Ингэж хууль зөрчсөн бол хуулийн хариуцлага хүлээх ёсгүй юу. Ер нь өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ 60-аас давбал улсын эдийн засгийн тусгаар тогтнолд аюултай  болохгүй гэх юм.

-Монголыг үндэсний хэмжээнд нь авч үзвэл 19 тэрбум ам.доллар давсан өртэй. Энд хувийн хэвш­лийнхний авсан өрийг оруулж бодох хэрэгтэй. Тэртээ тэргүй экспортын орлогоосоо л төлнө шүү дээ. Ингэж тооцвол юун ДНБ-ий 40, 50, 60 хувь, 100 хол давсан. Хамгийн сонирхолтой нь өр хуулиар тогтоосон хэмжээ­нээсээ давж байхад үүний төлөө хариуцлага хүлээх этгээд байхгүй байгаа. Засгийн газар УИХ-аа мэхэлж байгаа. Манай УИХ Зас­гийн газартаа мэхлүүлэхдээ сэтгэ­лийн таашаал авдаг гаж өвчинтэй болоод удаж байна. С.Батболдын Засгийн газрын үед төсвөө зохиож чадахгүй УИХ дээр оруулчихаад, УИХ-аа мэхэлж байгаад төсвөө батлуулдаг байсан. Тэр өвчин нь даамжирсаар байгаад өнөөдөртэй золгоод байна.

-Өрийн зохистой хэмжээ харьцаа нь хэд байвал болох вэ?

-Зохистой төвшин байна л даа. Бусад улс орнууд ДНБ-ий 40, 60 хувь гэж экспортын бо­ломжоо харгалзан тогтоодог. Гэтэл одоогийн манай төр зас­гийнхны ярьж байгаагаар өрөө улам л нэмэх сонирхолтой бай­на. Үндэсний валют маань чөлөө­тэй бүрэн хөрвөдөг бол өрийн асуудалд өөрөөр хандаж болно. Гэтэл манайх хагас хөрвөх валюттай байж өрийн асуудалд болгоомжгүй хандаж байгаа нь түүхэн гэмт хэрэг хийж байгаатай адил. Учир нь өртэй хүн өөдлөхгүй, хүний гарт л орно шүү дээ. Ер нь өрөнд орно гэдэг хойч үеийнхээ амьдралыг барьцаанд тавилаа л гэсэн үг. Үүнд болгоомжтой хандах цаг болсон.

-Та хэдийгээр АН-ын гишүүн ч, Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан хүн. Тэр том зургаараа харвал өнөөдрийн Засгийн газар улс орноо удирдаж чадаж байна уу. Зарим нь чадахгүй байна, хөдөлгөнө гэх юм. За­рим нь чадаж байна, эдийн засаг дэлхийгээс хамаарч хям­раад байгаа. Хэрвээ улстөр хөдөл­бөл бүр илүү хямарна зэрэг янз бүрээр л ярьж байна л даа?

-МАН-ынхан АН-ыг унаасай гэж өдөр шөнөгүй л залбирч суугаа байх л даа. Гэхдээ өөрсдөө асуудлыг эргүүлж босгоод, эрүүл үндсийг нь олох чадвар байх­гүйгээ олон дахин нотоллоо ш дээ. Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард МАН-ынхан Засгийн газрыг огцоруулъя гэж асуудал тавилаа. Яагаад огцруулах гээд байгаа юм. Огцруулчихаад дараа нь яах юм гэдэг нь хэнд ч ойлгогдоогүй. Ийм нөхцөлд төр засгийн тухай асуудал ярих ээдрээтэй. Шийдэхэд бэрх. АН ч хүнд байдлаасаа гарах гарц олоогүй, сөрөг хүчин МАН бүр ч олоогүй байна. Ер нь МАН-ынхныг харахад улс орныхоо хувь заяаны асуудлыг дорвитойгоор шийдэх шүдгүй болж дээ л гэж харагдаад байгаа. Ганц нэг сайдын суудлаар оролддог, эсвэл сөрөг хүчин амьд байна гэдгээ харуулах гэж асуу­дал томъёолохоос цаашгүй байна ш дээ. Тэгэхээр монголчууд энэ асуу­дал дээр хамтын оюунаа л дайч­лах л хэрэгтэй болох байх даа.

-Олон фракцуудад яамдыг тэгшитгэн хувааж өгсөн нь Зас­гийн газарт танхимын зармыг алдагдуулж, ажил явуулахад саадтай болгож байна гэдэг дээр та санал нийлэх үү?

-Ер нь фракцууд мөнгө барьж байгаа биш, сайдууд барьж бай­гаа. 2000 оны сонгуулийн дараа­гаас эхлэн Монголын төрд олигархиудын ноёрхол тогтож, хөрөнгөлөг хүмүүсийн засаглал тогтсон шүү дээ. Энэ нь МАН-ын үед үүссэн үр хөврөл нь цэцэглэж соёолсоор байгаад АН-ын үед бүр ч төгс хэлбэрээ олж байх шиг байна. Одоогийн Засгийн газрыг харахад аж ахуйн эрхэлсэн гол яамдын сайд нар нь хэдхэн том компанийн захирлууд байна. Фор­туна Н.Батбаяр, Женко Х.Баттулга, нөгөө л Бодь, Бридж, Ажнай гээд бүгд сайд болсон. Үүнийг харахад, Монголын эдийн засаг олигархиудын гарт оржээ гэж томъёолж болохоор байна. Ганцхан АН ч биш. Яг мөн чанартаа өнгөрсөн чуулганы үед УИХ-аас гаргаж байгаа шийдвэрийг харахад, нам дамжсан олигархиуд нь намаасаа илүү эрх мэдэлтэй болж, өөрсдийн эрх ашгийн төлөө асуудлыг гар нийлж, дуу нийлж байгаад шийдэж чаддаг болсныг харуулж байна.

-Улс орны эрх ашгийг хойш тавьж байна гэж үү?

-Мэдээж. Том хөрөнгөтний эрх ашгийг хамгаалахын төлөө бүхнийг хийж байна шүү дээ. Үнэхээр эдийн засаг хямралтай байна. Энэ бүхнээс гаръя гэвэл саяхан японууд яаж асуудалд хандаж байгааг харлаа шүү дээ. Худалдааны татвараа таван хувь байсныг шууд нэмж найман хувь болголоо. Монголчууд Монгол Улсын хувь заяаг үүрч явахаас биш, Монголын хувь заяаг гаднын хөрөнгө оруулагчид үүрэхгүй. Хүндрэл тохиолдох үед нь хүндрэлийг бүгдээрээ л үүрэх ёстой. Үүн дотроос Монголын буянаар хөрөнгөжсөн, хөл дээрээ боссон хөрөнгөлөг хүмүүсийн бүлэг бол том ачаа үүрэх ёстой. Гэтэл өнгөрсөн чуулганаар том хөрөнгөтнүүдэд 30 жил хүртэл хөрөнгө оруулалтын тогтвортой байдлын гэрчилгээ өгнө гээд хууль гаргачихлаа. Энэ  бол тодорхой. Монголд том хөрөнгөтний ноёрхол тогтоож байна.

-Тантай уулзсаных асуухгүй өнгөрч болохгүй нэг асуулт байна. Крымын асуудалд Мон­гол Улс, монголчууд яаж хан­дах ёстой вэ. Сая НҮБ дээр түтгэлзсэн санал өглөө. Ма­най зарим улстөрчид, нам Оросыг дэмжиж байр сууриа илэрхийлсэн. Ер нь их гүрнүүдийн том улстөрд Монгол Улс яаж хандах ёстой вэ?

-Крымын асуудлыг дэлхийн нийтийн улс төрд үзүүлэх нөлөө­лөл талаас нь манай төрийн мэр­гэжлийн байгууллагуудын төв­шинд эхлээд хариулт өгөх ёстой байх л даа. Түүхэн талаас авч үзвэл 1954 он Хрушев гэдэг хүн Крымыг Оросоос нь  тусгаарлан Укрианд бэлэглэсэн. Үүнийг дэлхийн нийтээрээ мэднэ. Крым бол дээр үеэс Грек, исламуудын хилийн уулзар газар. Бидний хувьд Крым бол Орос үндэстэн өөрийнхөө газар нутгийн бүрэн бүтэн байдалд ул үндэстэй хан­даж, өөрийн улсынхаа нэгдмэл байдлыг бэхжүүлэхийн тулд зүтгэж байгаа нэг илрэл гэж харж болно. Нөгөө талаас өөрөө дээрээ тусгаж харвал, ер нь газар нутгаа гаднынханд бэлэглэж хуваагаад сууж байдаг энэ зам аюултай гэдгийг сануулж байна. Манайхан тэнд ч 100 мянган га, энд ч 100 мянган га газраа гандынханд ху­дал­даж, бэлэглэдэг. Энэ нь сүүл­дээ ямар ч үр дагаварт хүрч болд­гийг харж болохоор байна даа.

-Өөр нэг асуудал бол төмөр замын бүтээн байгуулалтын гацаа. Төмөр замын төслөө яаж урагшлуулах вэ. Гол гацаа нь өргөн, нарийн цариг дээр үүсээд байгаа. Хаврын чуулганаар царигын тухай хууль гаргана гэнэ. Ер нь Царигийг ингэж хуульчлах нь зөв юм уу?

-Төмөр зам дээр хийрхэлийн асуудал л байна гэж боддог. Урд хөршдөө л бид нүүрс нийлүүлнэ. Урд хөрш нарийн царигтай. Тий­мээс бид нарийн царигаар нүүрсээ гарах нь ашигтай гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой асуудал. Гэтэл бүх нүүрсээ урд хөршийн хараат байдал оруулж ганцхан нарийн царигтай төмөр замтай болох уу гэвэл үгүй. Оросын нутгаар дамжуулж зүүн хойд Ази руу бүтээгдэхүүнээ гаргах боломжийг хайх нь бас зөв. Тэгвэл өргөн царигаар гаргана. Гагцхүү зах зээлээ тэлэхийн тулд энэ хоёр царигийг зэрэг шийдэж, зэрэг эхэлж явах ёстой. Түүнээс биш, нарийн царигаар танк ороод ирнэ гэдэг балай юм яриад сууж болохгүй. Дэндүү хоцрогдсон асуудал болно. Цариг дээр хууль гаргана гэж ярихын оронд  бизнесийн хүрээнд эрүүл ухаанаар шийдэх хэрэгтэй ш дээ.

Э.МӨНХЦЭЦЭГ

Эх сурвалж: “ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН” сонин

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, гавьяат эдийн засагч Д.Бямбасүрэн: Эдийн засгийн бодлого барьж байгаа улсууд цагаан толгойн мэдлэгтэй байгаасай

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, гавьяат эдийн засагч Дашийн Бямбасүрэн гуайтай ярилцлаа.

-Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрч байна. Энэ тал дээр та­ны байр суурийг сонсъё. Эдийн засгийн хүндрэлээс гарах гарц нь юу вэ?

-Одоогийн эдийн зас­гийн байдлыг аваад үзэх юм бол сүүлийн 15 жилд тохиолдож байгаа гурав дахь хямрал. Манайхан хямарч байна, хямраагүй байна гээд маргах төлөвтэй юм. Гэтэл аль ч орны эдийн засгийн хамгийн том үзүүлэлт нь үндэсний валютын ханш байдаг л даа. Тэгэхээр нэг жилийн дотор төгрөгийн ханш 20 гаруй хувиар уналаа. Эдийн засгийн чадал чансаа ийм хэмжээгээр буурлаа гэсэн үг. Тэгээд өнгөрсөн жилийн статистикийн тай­лан мэдээг харахад эдийн засаг 12 хувь өслөө гэж зарлаж байгаа. Энэ бол хүний толгой эргүүлэх тоо л доо. Гэтэл нүүрс хичнээн нэмж гаргаад үнэ нь хоёр дахин уначихаад байгаа. Нүүрснийхээ үнийг хоёр дахин нэмээгүй л бол олдог валют чинь буур­сан хэвээрээ л байх нь ойлгомжтой. Гаргасан нүүрснийхээ хэмжээг өс­лөө гэж хэлэх нь ямар утга байх вэ дээ, нэг талдаа ийм байна. Нөгөө талдаа эдийн засаг өслөө гэж байна. Байгаа бүх хөрөнгөө дуусаагүй барилга руу хийчихээд хотоор дүүрэн арзайж, сарзайсан өндөр байшингууд байх юм. Ямар ч үр ашиггүй, хэнд ч өгөөжгүй. Газар руу цутгасан мөнгө шүү дээ. Энүүгээр эдийн засгийн өсөлтөө тооцоод яахав дээ. Гэтэл өнгөрсөн жи­лийн эдийн засгийн хам­гийн хурдацтай өссөн сал­бар нь барилгын сал­бар байгаа. Энэ чинь амьдралд ямар тустай юм бэ гэдэг асуулт гарна. Мөн малын тоо толгой өсөөд байна л гэж байна. Бэлчээрт байгаа малын тоо өсчээ. Махны үнэ 11 мянган төгрөгт хүрчихлээ. Энэ нь хэний амьдралд тустай юм бэ. Эдийн зас­гийн өсөлт гээд яриад бай­гаа зүйл амьдрал дээр наалдацтай, өгөөжтэй, хүн ардынхаа ахуй байдлыг өөд нь татах чадвартай юу гэдэг асуудал гарна л даа. Ер нь эдийн засгийн сүүлийн үед тохиож байгаа хямралуудыг харахад гол үүсгүүр нь манай төр засаг өөрөө болчихоод байна. Төрөөс явуулж байгаа эдийн засгийн бодлого нь эдийн засгийг хямруулаад байна. Жишээлэхэд, улс орны эдийн засаг бол өөрөө өөрийгөө нөхөн сэргээх дотоод чадвартай, тэнцвэржих төлөвтэй бай­даг. Гэтэл 2012 оны сонгуулиас өмнө 2010 оны сүүлч, 2011 оноос эхлээд хавтгайрсан халамжаар эдийн засгийнхаа тэнц­вэрийг алдагдуулсан. Тэр­нийгээ одоо засна гээд хоёр жил худлаа яриад улам гүнзгийрүүлчихсэн. Одоо Монголын эдийн засаг өөрийгөө сэргээн тэнцвэржүүлэхэд асар их хугацаа, хүчин чармайлт шаардах ийм төлөв бай­далд ороод байна. Энэ хямралаас гарах гарц нь хамгийн түрүүнд төр бодлогоо анхаарах хэрэгтэй. Төр эдийн зас­гаа зохицуулахын тулд өөрийн тодорхой зөв үзэл номлолтой байх хэрэгтэй. Бид автомашинаа барихад “Жолооны үнэмлэхтэй юу” гэж асуудаг биз дээ. Тэгвэл эдийн засаг чинь нисэх онгоц барихтай адил нарийн механизм л даа. Гэтэл дугуй унадаг хүүхдийг нисэх онгоц жолоодуулж болохгүйтэй адил.

-УИХ-аас Монгол Ул­сын 2014 оны төсвийг батлахдаа валютын ханшийг 1384 төгрөг бай­хаар тооцсон.  Гэтэл өнөөдөр бодит байдал дээр нэг ам.доллар 1800 руу дөхөж байна. Ингэхэд нэг ам.доллар 1384 төг­рөг болох үндэслэл байгаа болов уу. Та энэ нөхцөл байдлыг хэрхэн харж байна вэ?

-УИХ, Засгийн газрын сүүлийн арваад жилийн түүхийг харахад их сонин. Засгийн газар нь УИХ-аа хуурч мэхлэх гэж оролдоно. УИХ-ынх нь мэхлүүлэх тутмаа тэрнээсээ сэт­гэлийн таашаал аваад, мэдсээр байж өөрийгөө мэхлүүлдэг. Жишээлбэл, Сү.Батболдын Засгийн газар гарч ирээд төсвөө зохиож чадахгүй будилж байгаад бүх хуулиа зөрч­чихөөд эх үүсвэргүй төсөв гаргаад байхад УИХ хүлээж авах ёсгүй. Гэтэл цаадуул нь УИХ-ын гишүүдэд нэг, нэг тэрбум төгрөг өгнө гэсэн чинь долоо хоногийн дотор алдагдалтай төсөв батлаад авчихсан шүү дээ. Одоогийн байдлаар Монголын төсөв түүхэн­дээ байгаагүйгээр хоёр их наяд төгрөгийн алдагдалтайгаар өнгөрсөн жилийг дуусгаж байна. Гэтэл төсөв батлахдаа нэг ам.долларыг 1384 төгрөг болгоно гээд оруулаад ир­дэг. Энэ нь цаанаа их будлиантай л даа. Экс­портод бүтээгдэхүүнээ гаргаж байгаа аж ахуй нэгжүүдийн орлогыг 1700-гаар тооцох байсан уу, 1300-гаар тооцох байсан уу гэдгийг хооронд 400 төгрөгийн зөрүү байгаа. Экспортынхоо нийт хэм­жээгээр бодоод үзэхэд 2-3 их наяд төгрөгийн ашгийн зөрүү байгаа юм. Тэгэхээр Засгийн газар валютын ханшийг чангаруулна гэж экспортын үйлдвэрүүдийн ашгийг багаар тооцоод УИХ-аар хөнгөн төсөв бат­луулдаг сонирхол бай­сан. Гэтэл УИХ-ын гишүүд хэзээ ч валютын ханш хуучин хэвэндээ очихгүй гэдгийг мэдэж байгаад, ярьж байгаад баталчихсан шүү дээ. Ва­лютын хан­шийг эргэж буцааж бо­лохгүй. Валютын хан­шийн өөрчлөлтийг да­гаад, үнэ, эдийн засгийн дотоод механизм, төсвийн орлого, зарлага, татвар гээд бүх юм өөрчлөгдөж байдаг. Төгрөгийн хан­шийг чангаруулъя гэвэл эдийн засгийнхаа тогтсон тэнцвэрийг эвдэх хэрэгтэй болдог. Тийм бол аль ч улс оронд валютын ханшийг нэг хүрсэн түвшинд нь тогтоогоод түүнд нь ба­ри­на уу гэхээс биш бу­цааж чангаруулна гэдэг ойлголт хэцүү байдаг л даа. Валютын ханш чан­гарахад экспортын үйлдвэр хумигддаг гэдэг бол цагаан толгойн асуу­дал шүү дээ. Тиймээс төс­вийг анх зохиохдоо эдийн засгийн бодлогоор тунхаг зарлахдаа төр за­саг маань хуурч мэхлэх байр суурин дээр байсан. Одоо тэр нь улам ил тод болсоор ам.доллар 1800 төгрөг дээрээ тогтож ча­дах уу гэдэг асуудал эргэлзээтэй болоод байна. Нэг талаас “Чалко”-гийн нүүрсний өрийг дараагүй. Нүүрс хичнээн ч гаргаад экспортын орлого нэмэг­дэж, валютын нөөц арвижихгүй  шүү дээ.

-Өнгөрсөн онд Хө­рөнгө оруулалтын ту­хай хууль баталснаар хөрөнгө оруулагчдад эрх зүйн таатай орчинг бүрдүүлж чадсан гэж байгаа. Гэвч өнөөдрийн байдлаар хөрөнгө оруу­лагчид Монголд орж ирээ­гүй байна. Гадаадын хө­рөнгө оруулалтын урсгалыг яавал Монгол руугаа татах вэ?

-Өнгөрсөн жил УИХ хөрөнгө оруулалтыг дэм­жих хууль гэж гаргасан. Их хөрөнгө оруулалт хий­сэн хүн 5-30 жил хүртэл тогтвортой байдлын гэрээ хийх хууль гаргалаа шүү дээ. Тэгвэл бага хөрөнгө оруулалт хийсэн хүн нь яах юм бэ. Ямар ч тогтвортой байдлын нөхцөлийн батал­гаа байхгүй, зах зээлд түрэгдэж, хаягдах байдал руу орлоо. Энэ чинь Мон­голын эдийн засагт том хөрөнгийн ноёрхол тогтлоо гэдгийг тунхаглаж байгаа юм. Нөгөө талдаа хувийн өмчийн нөхцөл дэх том хөрөнгийн ноёрхол гэдэг бол төрийн өмчийн ноёрхлоос арав дахин их аюултай байдаг. Нийгмээ ч, эдийн засгаа ч ална. Одоо Монголын төрийн бодлого тэр байдал руу орчихлоо л доо. Тэрийгээ үйлдвэржилт, бүтээн бай­гуулалт гэсэн нэр томь­ёогоор халхлаад байх шиг байна. Хөрөнгө оруулагч гэ­дэг дээр болгоомжтой хандах байх л даа. Хүн бүхний ойлголт өөр. Ми­ний бодлоор Монголын түүхий эдийн баялаг, зах зээлийн байршлын давуу талд үндэслээд хамтарч ажиллах түншүүдээ л хайх хэрэгтэй юм. Ер нь гадны хөрөнгө оруулагч гэдэг бол буян үйлдэж байгаа хүн биш, олз идэш л хайж яваа юм. Наадуул чинь идэхэд амттай байвал сугалаад ирнэ. Идэх юм хэцүү болох юм бол гадагшаа гараад л алга болно. Үүний төлөө гасалж гангинаад байх хэрэггүй. Ер нь эрүүл са­руулаар өөрсдийгөө бо­дож, өөрийнхөө эрх ашгийг бодохгүйгээр гадны хөрөнгө оруулагчдын эрх ашиг гэж яриад байх юм бол Монгол шууд худалдагдчихсан нь ашигтай шиг байгаа юм л даа. Хатуухан хэлэхэд ийм байна.

-Уг нь “Таван толгой”, “Оюу толгой” гээд томоо­хон төслүүдийг ажиллуулах хэрэгтэй байдаг…

-Таван толгой бол то­дорхой асуудал. Ту­хайн үед Таван толгой гээд нэг л орд байсан. Цогцоор нь ашигласан бол нүүрснийхээ чанарыг тэнцвэржүүлээд, техноло­гийнхоо шийдлийг нэг зарчмаар болгоод, дэд бүтэц нийгмийн асуудлыг нь шийдэж болох байсан. Гэтэл тэр үед төрийн өндөр алба хашиж явсан хүмүүс өөрсдийнхөө давуу байдлыг ашиглаж, Таван толгойг хувааж аваад үндсэндээ түрүүлж эрх авсан “Энержи Ресурс” компани “Эрдэнэс таван толгой”-г гацаасаар байгаад өөрсдөө зах зээл дээр давуу байдал олж авахын төлөө одоогийн хямралт байдалд хүргэлээ шүү дээ. Дээрээс нь муухай дээр улцан нэмэр гэгчээр Ардын намынхан төр барьж байхдаа урьдчилж аваад мөнгийг нь идчихсэн юм чинь яаж босох вэ дээ. Ийм байдалтай байгаа юм. Таван толгой, Оюу толгой хоёр бол Монголын арчаагүй байдлын толь бичиг болж түүхэнд үлдэх байх даа.

-Тусгаар улсын хувьд ямар үйлдвэр байвал хөгжих вэ?

-Улс орны эдийн засаг өсч өндийж хөгжихийн гол үндэс нь дотроо хө­дөлгүүртэй байх хэрэгтэй. Бидэнд өөрийн хөдөлгүүр байхгүй, эдийн засагт нүүрс хэрэгтэй гэвэл нүүрс өгөөд хөгжчихнө гэж яриад байна. Эдийн засагт зэс хэрэгтэй бол зэс өгөөд хөгжчихнө гэж яриад байна. Гэтэл Монголд тэр зэсийг чинь хүдрээ боловсруулаад, баяжмал болгоод, баяжмалынхаа зэсээр кабель гаргаад, кабелиараа цахилгаан хөдөлгүүр ороодог ч юм уу энэ шаталсан технологийн бүл байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, Монголын эдийн засгийн одоогийн бодлогоор Хятад гэдэг том тракторын араас чи­рэгдсэн банзан чиргүүл дээр хөгжлийн найр хийх гээд оролдоод байгаа юм шүү дээ. Монголын эдийн засгийг хэнээс ч хамаарахгүй дотроосоо үүсгэж хөдөлгөж байдаг, өөрийнхөө түүхий эд дээр түшиглээд боловсруулах үйлдвэрүүдээр бүтээг­дэхүүн  гаргадаг чад­вартай бол­бол бид сая хөгжлийн тухай ярьж болно. Тэгээгүй цагт байгаа баялгаа ухаад гадагш гаргавал өсөлт байж болно. Энэ бол хөгжил биш. Төрийн эдийн засгийн бодлого барьж байгаа улсууд цагаан толгойн мэдлэгтэй байгаасай. Тэгвэл энэ хөгжлийн зам мөрийг олж болох байх даа.

-Манай улс эрчим хүч, нефтиэр ОХУ-ын хараат байсаар ирсэн. Энэ байдлаас яаж гарах бол. Улс орны төрийн эрхийг барьж явсан хү­ний хувьд танаас үүнийг асуумаар байна л даа?

-Монгол орны хувьд эрчим хүчний эх үүсвэр гэвэл нефть, нүүрс, сал­­хи, уран, занар гээд аль аль нь байна. Жишээлбэл, цахилгаан станцад Монголын нүүрс хангалттай шүү дээ. Улаан­баатарын Тавдугаар цахилгаан станцын тухай асуудлыг 16 жил ярьсан. Газар олдохгүй байна, чөлөөлөх хэрэгтэй гээд л баахан явсан. Энэ бол төрийн шившиг. Арчаагүй байдлын дээд хэлбэр. Монгол оронд станц барих газар олдохгүй байна гэнэ дээ. Гэтэл нэг солонгос хүн ирээд газар авъя гэ­хээр нь хэдэн арван га-гаар нь гаргаж өгөөд, худалдаад сууж байдаг. Нефтийн бүтээг­дэхүүний хувьд анх 1990 онд хайгуул эхэлсэн. Бидний гол зорилго бол нефтиэрээ өөрийнхөө хэрэгцээг хан­гах асуудал байсан. Гэтэл америкийнхантай 1993 онд хийсэн гэ­рээндээ “Олборлосон неф­тиэ дотоодод боловс­руулахгүй” гээд тусгачихсан байдаг. Тэр гэрээг хийсэн хүмүүсийн толгойд юу шигдсэн байсан юм бэ. Америкчууд Монголоос нефть оллоо гээд баахан хувьцааныхаа ханшийг өсгөж аваад мөнгөтэй болж, нөгөөхөө Хятадад зараад Монголоос яваад өгсөн. Бид Монголын неф­тийн орд газрыг Хятадын компанид зарахад Мон­голын төр мэдээ ч үгүй шүү дээ. Эсвэл мэдсээр байж зориуд  оролцоогүй юм уу. Өөрийнхөө юмыг ингэж хүний гарт хийчихээд араас нь хүний нефтийг боловсруулах эрхийг надад өгөөч гээд явж байдаг. Гэтэл сая шинэ Засгийн газар гарч ирээд төсөл зарлалаа. Монголын газрын тос нь Дорнодод байдаг. Гэтэл нефть боловсруулах үйлд­вэрээ Дарханд барих юм гэнэ. Энэ бол Уул уурхайн сайдын хувийн бизнес гэдэг нь хэнд ч ил болоод явчихлаа. Ийм байдалтай байгаа болохоор Монгол өөрөө түлшний тусгаар тогтнолыг хангаж ча­дахгүй байна. Сая нефть боловсруулах тухай асуудал нэлээд шуугилаа. Гэтэл Хятадтай нэгдээд нүүрс хийжүүлэх асуудал яригдаж байна. Уг нь 1970-аад оны дунд үед Багануурын уурхайг ашиглалтад ороход ОХУ-ын нүүрсний үйлдвэр дээр нэрж туршсан юм байгаа. Тэр үед боломжийн шин­гэн түлшний гарцтай сайн нүүрс гэж байсан. Гэтэл бид одоо болтол нүүрснээсээ шингэн түлш гаргаж чадахгүй байна. Тэр үеийн тооцоогоор нэг баррель нефтийн үнэ 22 ам.доллар хүрэхэд нүүрсийг нэрэхэд ашигтай болно гэж тооцоо хийгээд орхисон юм. Гэтэл одоо нэг баррель нефтийн үнэ 100 ам.доллар давчихлаа. Монголын эрдэмтэн мэр­гэжилтнүүд дунд энэ талаар хөөцөлддөг хүн олон бий. Тэдний үгийг авахгүй байгаа нь харамсалтай. Уг нь монгол нефтиэр өөрсдийгөө хан­гаж чадвал жинхэнэ тусгаар тогтносон хараат бус байдал бэхжинэ. Гэтэл өөрөө нефтиэ Хятадад өгчихөөд, тэрнийгээ Хята­дын нутагт аваачиж нэрээд эргүүлж Монголд авчраад Дорнод явах машинаа цэнэглээд явах юм бол утгагүй юм болж байгаа биз дээ.

-Төмөр замын өргөн, нарийн царигийн асуудал нэлээд маргаан дагууллаа. Урагшаа нарийн цариг тавибал танк оруулаад ирнэ гэх зэргээр олон жил энэ асуудал гацаанд байсаар ирлээ. Ер нь урд хөрштэй холбосон төмөр зам ямар байвал дээр вэ?

-Төмөр замын царигийн тухай зургаан жил ярилаа. Эрүүл саруулаар сэтгэдэг хэнд ч болов Хятад руу зөөж байгаа нүүрсээ нарийн царигаар тээж гаргах нь ашигтай. Хойд далайд гаргах бүтээгдэхүүнээ өргөн царигаар зөөхөөс өөр арга байхгүй гэдэг ойлгомжтой. Өргөн царигийн тухай асуудал бол нэг нь нөгөөд нь  сөргүүлж тавих биш. Зөвхөн зах зээлд хоёр гарцтай байя гэвэл энэ хоёрыг цогцоор шийдэх л асуудал. Гэтэл үүнийг улс төрийн, хувь хүний амбиц болгоод л байх юм. Сүүлдээ бүр цэрэг дайны асуудал болгоод солиорлын дээд түвшинд хүргэлээ. Урагшаа гарах нүүрсээ нарийн царигаар л гаргана. Өнөөдөр Энержи ресурсийнхэн нүүрсээ засмал замаар зөөж байна. Хажуу талаар нь Таван толгойнхон хар замаар шороо манаруулаад тээж байгаа. Ийм бүдүүлэг арчаагүй байдлаа юу гэж тайлбарлах гэж байгаа юм бол. Түүхэнд үлдэнэ шүү дээ.

-Та Чингэс бондын талаар ямар бодолтой байгаа вэ. Засгийн газ­­раас бондын хө­рөнгөөр экспортыг нэмэг­дүүлэх, импортыг орлосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор 888 төслийг санхүүжүүлэхээр боллоо шүү дээ. Таны бодлоор энэ мөнгөөр юу хийвэл дээр байсан бол?

-Монголын төр өр зээл тавихын дон тусаад байгаа. Энэ өнгөн дээр Чингэс бонд гэж гарч ирсэн. Нэрийн хувьд Чингэс хаан амьд байсан бол толгойг нь тас савчаад хаях шүү дээ. Гэтэл Чингэс хааныхаа нэрийг өрийн хүлээс болгоод явж байдаг. За, энийг байя. Гэтэл Чингэс бондын ашиглалт нь юу болов. Үүнийг юунд зарцуулж, юуг санхүүжүүлэхээ шийдэхгүй байж дүлгэнэж шийдвэр гаргасан. Аливаа төслийн 30 хувийг санхүүжүүлнэ гэв үү. Үлдсэн 70 хувийн хөрөнгийг нь төсөл санаачлагч босгоно гэж байна. Ийм л байсан юм бол тэр төслийг санхүүжүүлж яах юм бэ. Нефть боловсруулах үйлдвэр барихад нэг тэрбум ам.доллар хэрэгтэй. 300 саяыг нь өгчихөөд үлдсэнийг нь өөрөө гарга гэвэл бондоос харах хэрэггүй болно.  Харин эсрэгээрээ “70 хувийг чинь санхүүжүүлье, 30 хувийг өөрөө ол” гэвэл боломжтой.

Ийм л байсан юм бол бондын хөрөнгөөр төмөрлөгийн үйлдвэр бариад тэрүүгээрээ төмөр замын рейс, барилгын арматураа хийсэн бол Монгол импортоо хэмнээд босоод ирэх боломж байлаа. Бондын мөнгөөр зэсийн үйлдвэр барих боломжтой байсан. “Оюу толгой” дээр гэхэд Монголын төрийн өмчит гээд байгаа 34 хувийнхаа баяжмалыг өөрснөө аваад тэрнийгээ зэс болгосон бол тэр дайны үйлдвэр барьж болох байв. Даанч манайхан бондын мөнгөө юунд зарцуулчихав. Эрх мэдэлтнүүд өөрийнхөө компанийн төслийг санхүүжүүлэхэд зарцуулсан. Жишээлбэл, зургаан аймгийн төсвийг хатуу хучилттай замаар холбож байна. Тэр засмал замууд эргээд доллар өгөхгүй. Долларын өрийг хуучин ажиллаж байсан бусад салбарууд нь хувааж төлөх хэрэгтэй болно доо. Ингээд эдийн засагтаа ачаалал нэмчихэж байгаа юм. За тэгээд бондын худалдан авагчид нь хэн байсан тухай яриад ч яахав. Бас Самурай бонд гэж гаргалаа. Яг үнэндээ япончуудад хулхидуулчихлаа шүү дээ. Бондын хүүнээс гадна баталгаа гээд 10, 20 хувийг урьдчилгаа болгоод авчихсан. Үнэндээ нэг хувийн хүүтэй бонд авлаа гээд байсан чинь 4-5 хувийн хүүтэй бонд авчих шиг боллоо.

-Та бондын асуудалд тун хариуцлагагүй хандаж байна гэх гээд байна уу?

-Тийм. Цаашид ийм байдлаар явж болохгүй. Ер нь тэгээд УИХ, Засгийн газрын гишүүдийг харахад өнөөх л бизнесмэнүүд ороод ирсэн. “МАК”, “Эм-Си-ЭС”, “Монос”, “Мон-Уран”, “Мон-Рөүд” нь ороод ирлээ. УИХ-ын гишүүдийн талаас илүү нь тэрбумтнууд болчихлоо. Засгийн газрыг аваад үзэхэд нөгөө л компаниудаараа овоглосон Бридж Ганхуяг, Женко Баттулга, Фортуна Батбаяр,  Залуу Монголынхон зэрэг улсууд. Тэдний эрх ашгийг хамгаалах бодлого бий боллоо гэдгийг харуулаад байгаа юм шүү дээ. АН үүнийгээ өөрөө ухаарч засахгүй бол энэ  нь Монголын түүхэнд маш том хар үсгээр бичигдэж үлдэнэ.

Одоогийн төр засгийн байр суурийг харахад сонин зүйл  их ажиглагддаг. 2012 оны  сонгуульд АН оролцохдоо Монголд төмөрлөгийн,  нүүрс боловсруулах, нефть боловсруулах, зэсийн үйлдвэр байгуулна гэх зэрэг баахан зорилтууд дэвшүүлж, мөрийн хөтөлбөртөө тусгасан. Гэтэл хоёр жил өнгөрөхөд юу ч алга. Одоо 2015 оны хоёрдугаар хагасаас сонгуулийн бу­жигнаан эхэлнэ. Энэ хугацаанд юу ч хийж чадахгүй дүр зураг ажиглагдаад байгаа. Үйлдвэржилтийн, бүтээн байгуулалтын гэх нэр томьёо хэрэглэдэг. Ийм нэр томьёог хэрэглэж байгаа нь хүртэл эднийг сэтгэхүйн ядууралд байна гэдгийг харуулаад байна. Үйлдвэржилт гээд ярьж байна. 50 сая малтай хэрнээ махны үнэ 11 мянган төгрөг болчихоод байхад тэд юу хараад сууж байна вэ. Орон нутагт жижиг махны үйлдвэрүүд байгуулаад тэднийгээ дэмжээд, татварын хөнгөлөлт өгдөг ч юм уу, эсвэл бондын мөнгөнөөс хуваадаг ч юм уу, махныхаа зах зээлийг тэнцвэржүүлж болох байсан. Гэтэл ямар ч арга хэмжээ авсангүй. Үйлдвэржилт, бүтээн байгуулалт гэдэг нэрийн дор төр засгийн эрх мэдлийг гартаа атгасан том хөрөнгөтнүүдийн хөрөнгө хуваах бодлого явж байгаа юм. Бодлогын ерөнхий чигийг харахад ерөөсөө том хөрөнгийг дэмжих.

-Төр хувийн хэвшил рүү хэтэрхий дайрч байгаа хандлага ажиглагдах юм. Тухайлбал, “АСА” циркийг төрд буцааж шилжүүлнэ ч гэх шиг. Энэ тал дээр таны бодлыг хуваалцмаар байна л даа?

-Бодит байдлыг харахад гудамжинд байгаа жижиг ТҮЦ, худалдаачид руу дайрч байна. Тэдэн рүү татварын албаныхан зөгий шиг дайрч байна. Төрийн өмч болгоно гэж дайрч байгаа нь жижиг өмчлөгчдийн өмчийг төрийн өмч нэрээр аваад эргүүлээд том хөрөнгөтнүүдэд хуваах тэр ажиллагааны чинь нэг сэжүүр  нь байгаа юм. Тэрнээс төр АСА циркийг эргүүлж аваад сайн цирк болгоно гэвэл бүтэхгүй. Гэхдээ АСА цирк циркээ худалдааны төв болгоод сууж болохгүй. Үүнийгээ аль, аль талдаа бодох л ёстой. Хамгийн гол утга нь төр жижиг өмчлөгчдөө, жижиг аж ахуй эрхлэгчдээ шахах илэрхий бодлого явж байгаа нь тодорхой болчихсон байна.

М.МӨНХЦЭЦЭГ

http://www.dnn.mn/publish/?vid=55405


/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt;
mso-para-margin-top:0in;
mso-para-margin-right:0in;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0in;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;}

“Адмон” компанийн Ерөнхий захирал Р.Энхбат: Эрх баригчдад барьцаалагдаад Монголын хөгжил гацаанд орчихсон

Зууны мэдээ


1 цаг 11 минутын өмнө

“Адмон” компанийн Ерөнхий захирал Р.Энхбатыг Баасан гаригийн зочноор урилаа.

-Би тантай боловсролын салбар, сурах бичиг, мөн хүүхдэд зориулсан номын асуудлаар ярилцахаар төлөвлөж байлаа. Гэтэл та саяхан манай сонинд нийтлэгдсэн “Зөв монгол хүүхдийн буруу эхлэл” нийтлэлийг уншаад хэчнээн ингэж хэлээд цаадуул чинь ер тоохгүй, чи бид хоёр дээрээс нь юу ч гэж ярилцаад бас л тоохгүй бол яах вэ гэсэн асуулт надад тавьж байдаг?

-Нийгэм тэр чигээрээ тийм болчихож. Уулзсан хүн болгон юу ч ярьж хэлээд нэмэргүй болсныг гайхацгааж байна. Та нар уг нь нийгэм рүү хандаж бичиж байгаа биз. Түүнээс бус миний амьдралыг сайжруулаад өгөөч гэсэн хувийнхаа асуудлыг гаргаж бичих гээг үй. Тэгэхээр бид нийгмээ биш хар амиа бодсон амьтад болцгоожээ. Яахав сэтгүүлч хүн бичээд байхаас аргагүй гэж та хэлж байна. Үгүйсгэхгүй, гэхдээ ямар ч ач холбогдолгүй хий дэмий зардал, хайран итгэл сэтгэл талаар өнгөрөөд, ямар ч үр дүн гарахгүй өдөр хоног явсаар байвал юу бодогдох вэ. Өөрөөр хэлбэл ирээдүй харагдахгүй бол гэсэн үг шүү дээ. Түүнээс хүүхдийн хүмүүжил , тэдний төлөө хийх ажил гэвэл зөндөө. Гэхдээ энэ ажил шүүмжлэлээр эхлэх нь гарцаагүй, өөрөөр хэлбэл үнэнийг ярьж эхлэх.

Улстөрчдөд юм хийе гэсэн сэтгэл, хүсэл алга болж. Өнөөдөр Монголын боловсролыг өөд нь татах маш их боломж нөөц бололцоо байгаа. Гэтэл ямар ч хүсэл эрмэлзэл тэдэнд харагдахгүй байна.

- Тийм аминчхан болцгоочихож уу?

-Чиний тухай үнэнийг яривал үнэнээс улбаалж өөрийгөө засч залруулах, хөгжүүлэх сонирхол бий болно. Чамайг худлаа муулаад эхэлвэл дургүй чинь хүрнэ. Магтаад эхэлвэл нөгөө талаараа бодит байдлаас салгасан хорлол болно. Тиймээс шүүмжлэл гэдэг бодит байдлыг олж харах, тэр тухай бодож эргэцүүлэх гэсэн үг. Гэтэл үүнийг сонсох дуртай хүн алга. Үнэнд дургүй болсон учраас хүмүүс ерөнхийдөө гоё юм ярьж өөрсдийгөө хуурцгаахыг л хичээх болсон. Цагийг зугаатай өнгөрөөё, өөрсдийгөө хуурья, амьдралын өнгийг түр ч болов өөрчлөе гэсэн хүсэлтэй болчихсон байна. Үнэн, бодит байдлаас тэд залхаж байна. Яагаад гэвэл нийгэм нь худлаа болчихсон. Энэ худлаа нийгэмд амьдрахад хэцүү учраас түр зуур өөрсдийгөө панаалдах гэх үү, түр зуур өөрсдийгөө сатааруулах арга хэмжээнүүд явагдсаар.

-Тэгэхээр хоёулаа юу ярих вэ?

-Өнөөдөр бид нийгэмд хэрэгцээтэй чухал сэдэв хөндөж ярих бололцоогүй болчихоод байна. Улстөрчдөд юм хийе гэсэн сэтгэл, хүсэл алга болж. Өнөөдөр Монголын боловсролыг өөд нь татах маш их боломж нөөц бололцоо байгаа. Гэтэл ямар ч хүсэл эрмэлзэл тэдэнд харагдахгүй байна. Тэгэхээр яах вэ. Тухайн хувь хүн өөрсдийн бодол санаагаа гаргаж төр засагт хэлэхээс цаашгүй шүү дээ. Гүйцэлдүүлэх эрх мэдэл нь алга. Эрх мэдэлтэй хүмүүс нь юу ч хийхгүй. Ямар бичигдээгүй хууль үйлчилж байна гэхээр юм хийснээс хийгээгүй нь дээр гэдэг. Хэл ам гарахгүй санаа амар. Эрх баригчдын хувийн ашиг сонирхолд барьцаалагдаад Монголд хөгжил хөдөлгөөн гацаанд орсон.

-Гэхдээ та нар хэлэхгүй, би асуухгүй, бичихгүй хаячихаж болохгүй байх?

-Тэгвэл бидний ярилцлага үнэн л байгаасай, би нэг их мундаг зүйл ярьсан болж өнгөрөөд яах вэ дээ. Тэр хэнд ч хэрэггүй. Үр дүнтэй болох асуудлыг эхлээд ярьж, болохгүй байгаа зүйлийг өөрчлөх жаахан ч гэсэн хүчийг өгвөл үр дүн тэр. Бүх хүн сайн сайхныг хүсч боддог. Тийм ч учраас бүх юмыг сайн сайхнаар хийнэ гэж эхлүүлдэг. Эцсийн үр дүн нь харин эсрэгээр болж хувирсан байдаг нь гасалмаар.

Танай дээр гарсан нийтлэл дээр Кембриджийн хөтөлбөрийн уг санаа нь зөв гэж бичсэн байсан. Ингэхээр буруу болчихож байгаа юм. Бүх юм угаасаа сайн сайхан л гэж эхэлдэг. Энэ ажлыг унагачихья гэж эхлүүлдэг нэг ч жишээ байхгүй. Бидний аливаа асуудалд хандах хандлага маш гэнэн хонгор. Бид юмны наана цаадахыг бодож сураагүй байна гэсэн үг. Шүүжлэлийг шууд муулах гээд ойлгочихсон.

Тэгвэл бидний ярилцлага үнэн л байгаасай, би нэг их мундаг зүйл ярьсан болж өнгөрөөд яах вэ дээ. Тэр хэнд ч хэрэггүй.

Гэтэл шүүмжлэнэ гэдэг муулах биш үнэнийг илчлэх явдал шүү дээ. Гэтэл сайхан юм эхлүүлж, буянтай хүн юм гэсэн тэнэг яриа яваад эхэлдэг. Гэтэл замын дунд будлианд ороод зайлуул нөгөө ажил нь болохоо байчихаж түүний буруу гэж юу байхав гэсэн эцэс төгсгөлгүй тэнэг яриа хэвлэл мэдээллээр дамжин саад тээг болохоор, бүтээлч уур амьсгалыг нураасан, цаагуураа улс орноо баллах хүчин зүйл болсоор байгаа.

Энэ хэлбэр чинь төр засгийнхныг хайрлан хамгаалж, тэднийг даврах бололцоог нь олгоод байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр улстөрийнхөнтэй хариуцлага тооцох ямар ч механизм алга. Улстөрч хэдэн ч тэрбум төгрөгөөр тоглосон яах ч үгүй өнгөрнө.

Би уул уурхай яриагүй, боловсрол гэж бидний үнэхээр тоглож болохгүй салбарыг ярьж байна. Ийм салбараар тоглоод, тоглоом нь өөрийг нь шагнаж Их хурлын гишүүн болгоод, мөнгө төгрөгтэй болж өөртөө амжилт олоод, дээр нь олон хүний дэмжлэгийг авч чадаад байна. Чадаж байгаа юманд арга байхгүй гэсэн хаа ч байдаггүй нийгэмд бид амьдарцгааж байна.

- Кембриджийн хөтөлбөрийг эхлүүлсэн сайдыг яриад байна уу. Л.Гантөмөр сайд бурууг нь засч залруулах ёстой биз дээ?

-Эхлүүлсэн хүнийг нь ярьж байна. Өмнөх сайдыг ярьж байна. Л.Гантөмөр бол Кембриждийн хөтөлбөр юу болоод байгааг ерөөсөө ярих хүсэлгүй хүн. Яагаад гэвэл муулах ч хэцүү, сайлах ч хэцүү. Сайлах гэхээр өмнөх сайдаа магтчих гээд болдоггүй, муулах гэхээр цаана нь эргэлдэх мөнгө хэцүү. Тэгэхээр энэ хүний амнаас сайн ч үг гарахгүй, муу ч үг гарахгүй. Хоёрын хооронд үг л гарна.

- Тэгэхээр дараа, дараагийн сайд нар ч бас засч залруулж чадахгүй гэсэн үг үү?

-Манайд бичигдээгүй хууль нь байна шүү дээ. Л.Гантөмөрийн дараагийн сайд Гантөмөрийг муу хэлэхгүй. Гантөмөр Отгонбаярын “но”-г цуглуулахаас биш муу үг хэлэхгүй. Сайд сайддаа хайртай. Яагаад гэвэл өөрийгөө бодно. Өнөөдөр бодит байдал ийм байна гээд өөрийн байр сууриа гаргаж ирээд эрс шулуун энэ асуудлыг яриад өөд нь татах эрмэлзэл хэнд ч алга. Зөвхөн Боловсролын сайд ч биш бусад нь ч яг адилхан байж таараа. Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч нь хүртэл. Улс орны хөгжил, төрийн бодлого гэж үгүй ш дээ, ердөө л хувийн эрх ашиг харсан харилцаа л явагдаж байна.

Улстөрч хэдэн ч тэрбум төгрөгөөр тоглосон яах ч үгүй өнгөрнө. Би уул уурхай яриагүй, боловсрол гэж бидний үнэхээр тоглож болохгүй салбарыг ярьж байна.

-Юм хийх боломж уг нь байгаа?

-Маш их байна. Маш гоё боломж байна. Тийм их мөнгө ч хэрэггүй. Жишээлбэл, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч боловсролд хандах хандлагыг өөрчилж, өөд нь татахад юу хийж болох вэ . Энэ хүн долоо хоногт хоёр удаа телевизээр боловсролын салбарын тухай ярихад л болно. Хүмүүсийг нэг зүгт чиглүүлж, нэг юманд тэмүүлэхэд тэр хүн амаараа гаргаж байгаа хийгээрээ тус болж чадна. Гэтэл тэгэхгүй байна. Яагаад энэ хүмүүс эх орныхоо төлөө юм хийдэггүй болчихов. Өнөөдөр ямар ч сайхан санаа, ирээдүйтэй төсөл ярихад улс төрийнхөн надад ямар ашигтай юм бэ гэсэн бодлоор л хандана. Хэрэв өөрт нь ашиггүй бол саад тээг хийж зогсооно.

-Мөнгөний төлөө энэ хандлага доод төвшиндөө ч адилхан байх шиг. Би л болж байвал, мөнгө л олж байвал гэсэн хандлага. Хүүхдийн номыг хүртэл мөнгө олох хэрэгсэл болгож байна. Манай сонин энэ талаар бичиж байна. Та энд олон хүн цалинжуулаад ажиллаж байна. Гэтэл тэнд нэг хүн гэртээ суучихаад интернэтээс хүссэн зүйлээ хуулж тавьж хэвлээд л зарчихаж байна. Номын салбарынхны нэр хүндийг унагаад байна шүү дээ. Тиймээс энэ тал дээр таны бодлыг сонсох зайлшгүй шаардлага байлаа?

-Чи нэг зүйлийг тодруулж ойлго. Компани болгон өөрийн гэсэн бодлого, стратегтэй байх ёстой. Манай компани ном хийхийн тулд ном хийдэггүй. Бид агуулга хийдэг. Энэ нийгэмд ямар агуулга хэрэгтэй вэ гэдэг нь манай компанийн үндсэн бодлого. Өнөөдөр Монголын нийгэмд эрэлт хэрэгцээтэй байгаа ном, Японд эрэлттэй байгаа ном хоёр өөр.

Манайд ямар ном хэрэгтэй байгааг манай хэвлэлийн газар өөрсдийн хэмжээнд олж тогтоодог. Бидний хийж байгаа номын нэр төрөл бодлогын хүрээнд л явдаг. Түүнээс биш энд тэнд олж харсныгаа энэ ямар хөөрхөн юм бэ, үүгээр хэдэн төгрөг олоод цохъчихоё гэж ном хийдэггүй. Нийтлэлийн бодлоготой байж л хэвлэлийн газар гэдэг нэрэндээ тохирч байгаа юм.

Гэтэл өнөөдөр амьдрахын тулд, жижиг сажиг ашиг хонжоо олохын тулд маш олон хүн ном хийж байна. Тэднийг буруутгах аргагүй. Яагаад гэвэл тэд юу олдоно тэрүүгээрээ хоол унд хийхийг эрмэлзэнэ шүү дээ. Хүн хамгийн эхлээд өөрсдийгөө тэжээх ёстой. Тэгж байж дараа нь сайн сайхан хүнлэг юм руу зүтгэх учиртай.

Манайд бичигдээгүй хууль нь байна шүү дээ. Л.Гантөмөрийн дараагийн сайд Гантөмөрийг муу хэлэхгүй. Гантөмөр Отгонбаярын “но”-г цуглуулахаас биш муу үг хэлэхгүй.

Амьтныхаа хэрэгцээг хангахын тулд юу ч хийхээс буцахгүй байгаа хэрэг. Ер нь хэвлэлийн газрын бодлого, төрийн зөв зүйтэй бодлоготой нэг чигт явах ёстой. Гэтэл манай төрд тодорхой бодлого байхгүй болохоор бидэнд ажил хэрэг явуулахад хүндрэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, төр өнөөдөр Монголын хүүдүүдэд ийм агуулга хэрэгтэй байна, Монголын хүүхдүүдийг ингэж хүмүүжүүлнэ гэсэн бодлогоо гаргах ёстой. Тэр нь Боловсролын салбарт байхгүй.

Боловсролын салбарт ямар бодлого хэрэгжиж байна гэхээр хэдэн цэцэрлэг, тэдэн сургууль, тийм дулаан, тийм ширээ авна гэсэн тендер болгоод, тэр тендерээ өөрсдөө шалгаруулаад, дундаас нь идэж уудаг бодлого. Монголын боловсролын салбарын бүх анхаарал тендер дээр л төвлөрч байна. Түүнээс биш тэр сургууль, цэцэрлэг ямар агуулга үзэж байна. Хэнд ч падлийгүй.

Уг боловсролын төрийн бодлого агуулга байх учиртай болохоос ширээ сандал биш. Ямар хичээл үзэж байна. Агуулга нь юугаараа сайн, муу байна. Түүнийг нь нийгэм шүүмжилж, өөр хоорондоо бүтээлч ярилцлага өрнүүлж байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ талаар хэн ч дуугарахгүй нам гүм.

-Та түрүүнд идэж, уух хэрэгцээ гэлээ. Мэдээж энэ хэрэгцээг хангахын тулд, мөнгө олох аргыг хэрэглэж болно. Гэхдээ үүнийг хүүхдүүдийн оюун ухаанд зориулагдаж байгаа зүйлд, тодруулж хэлбэл номонд хутгахыг зөвшөөрч болохгүй байх?

-Өнөөдөр бид зүгээр л амьд байх хэрэгцээгээ хангахын тулд өдөр хоногийг өнгөрөөж байна. Гэтэл олон улс оронд энэ хэрэгцээгээ хэдийнэ хангачихсан, хүмүүс оюун санааны эрэлт хэрэгцээгээ чухалчлах болсон. Хүн гэдэг утгаараа амьдарна гэдэг амьтанлаг амьдралаас дээгүүр ойлголт шүү дээ. Боловсрол бол нэг ёсондоо амьтны төрлөөс хүний төрөл рүү оруулах оруулга.

Байгаллаг чанараас нь дээд төвшинд хүргэх боловсрол явагдахгүй болохоор хүн нөгөө л хэвээр байсаар байна. Тэр байранд нь юу байх вэ гэхээр оюунлаг юманд итгэдэггүй нүдэнд харагдаж, гарт баригддаг хүчин зүйлүүдэд итгэх итгэл байдаг. Гэтэл хүнийг урагшлуулдаг, хүн шиг болгодог гол хүчин зүйл бол нүдэнд харагдахгүй, гарт баригддаггүй тэр зүйл. Боловсролыг чи харж чадахгүй. Хүн чамайг гаднаас хараад мэдэхгүй шүү дээ.

- Төр засаг нь боловсролын салбарт бодлогогүй юм байж. Тэгвэл бид ядаж өөрсдийнхөө хэмжээнд үр хүүхдээ хүмүүжүүлэх хэрэгтэй биз дээ. Хэн ч гэсэн хүүхдэдээ хайртай. Гэхдээ зөвхөн гадна талаас нь таны хэлдгээр гарт баригдаж, нүдэнд харагдахуйц хайрыг л ойлгоод байх шиг. Тэдний оюун санааг хэрхэн хайрлах вэ?

-Би чамд ойлгомжгүй юм яримааргүй байна. Би хэтрүүлээд байвал чи асуугаарай. Бодох, ярих, хийх энэ гурав авцалдаж байж л хөгжил явагдана. Хэрэв өөр юм бодоод, өөр зүйл яриад, өөр зүйл хийгээд байвал хөгжил явагдаж чадахгүй. Их сайхан юм боджээ. Хийхгүй бол яах вэ. Зав алга гээд суугаад байвал яах вэ. Хүн бол нийгмийн амьтан. Нэг талаараа байгалийн, нөгөө талаараа нийгмийн бүтээгдэхүүн.

Чи хэчнээн хүсэвч чамд бололцоо нь олдохгүй бол яах вэ. Тэгэхээр олон талын нөлөөллөөр бидний асуудал шийдэгдэж байгаа биз. Ялангуяа боловсролын асуудал нэг хүний хэрэг огт биш. Дандаа олон тоон дээр яригдах ёстой. Чи өнөөдөр хүүхдээ яаж ч сайн сайхан хүмүүжүүлээд ганцаараа амьдрахгүй юм чинь хүүхэд чинь нийгмийн амьдралд орно, бусадтай хамт ажиллаж л таарна тэгээд л юу болохыг үзнэ. Гацаараа боловсрол олоод хол явахгүй, улс орон хөгжихгүй.

-Нийгэм хэзээ сайхан болохыг хүлээгээд зүгээр суугаад байж болохгүй биз дээ?

-Хүлээхгүй байя. Хэлж байна, ярьж байна тэгээд нэмэргүй бол яах вэ.

-Та бүр цөхөрсөн хүн шиг л ярих юм?

-Би өөрийнхөө байр суурийг яриагүй шүү дээ. Нийтээрээ ийм байна гэж л ярьсан. Миний яриаг нийтийн бодол гэж ойлгоорой. Яагаад гэхээр боловсрол, хүмүүжил нэг хоёр хүний хувийн асуудал биш тухайн нэг хүн дээр яригдах болмжгүй асуудал юм. Тиймээс бүгдээрээ хүсч байж л энэ зүйл өөрчлөгдөнө.

Кембридж гэдэг үг ядарсан хүмүүст гоё санагдана, хэн ч цаашаа гэхгүй. Сайд нь ч өөрөө ойлгоогүй баахан пиардчихаад сүүлдээ байдал бишдээд ирэхээр хүмүүсээс нууцалж ярьдаг сэдэв болсон шүү дээ

-Тэр хүслийг хүмүүст яаж бий болгох вэ?

-Хүмүүс тэсэхийн аргагүй байдалд ороогүй л байна. Өөрөөр хэлбэл, аливаа асуудал хүндрээд байж чадахгүй, тэсэхийн аргагүй хэмжээндээ хүрч байж өөрчлөгдөх юм шиг байна. Өнөөдрийнх шиг бие биеэ харцгаасан гиеүрцгээсэн хүмүүс байгаад байвал энэ байдал эцэс төгсгөлгүй үргэлжлэх байх. Бас хүчээр тэсэхийн аргагүй болгоно гэж байхгүй л дээ. Бүгдээрээ үнэн зүйл л хөгжил авчирна гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Сайн муугаар худлаа яриад байвал юу ч бүтэхгүй.

-Одоо үзэл бодлоо илэрхийлэх суваг нь харьцангуй чөлөөтэй болчихсон юм биш үү?

-Телевизийн нэвтрүүлэгт орохоор бас ингэж асууна. Ийм яриа чинь энэ хүмүүсийг алаад байна.

-Яаж?

-Бүх сонингууд ардаа эзэнтэй, гарч ирсэн Засгийн газар болгон тэдэнтэй найрамдлын гэрээ байгуулдаг болсон. Бүх сайтуудыг хянаж байна. Энэ тэгээд эрх чөлөө юу. Чи үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлдэг юм байж, энэ ярилцлага гардаг юм байж, хэн тоох юм. Хэвлэл мэдээллээр дамжсан ойлголт бүхий масс тэр чигээрээ нөгөө талд ажиллаж байна шүү дээ.

-Хэрэв миний бичсэн зүйлийг хэн ч тоохгүй, нэг ч хүнд үнэн болж хүрэхгүй гэвэл надад бичих ямар хэрэг байна. Урам зориг, итгэл үнэмшил минь яах болж байна?

-Одоо хоёулаа хувь хүн талаасаа энэ асуудлыг харж буйгаа ярья. Би багахан ч гэсэн орон зайд гэрэл асаая гэж энэ ажлыг хийгээд явж байгаа. Харанхуйд тэр жаахан гэрлийг хүмүүс олж хараасай. Нөхцөл байдал муудах тусам тэр гэрлийг улам их хүсэх болов уу. Ийм зарчмаар ажиллая л гэж боддог.

-Та бид хоёр адилхан бодолтой байх шиг. Тэр гэрэл, итгэл үнэмшлээ л алдаж болохгүй биз дээ?

-Гэхдээ тийм гэрэл бариад зогсож байгаа нэгэнд ма ш хүн . Гэр орноо тэжээнэ, амьдралаа авч явна. Тэгсэн хэрнээ өөрөөсөө илүү гарсан зүйл хүсээд зогсох амаргүй. Тиймээс олон гэрэл асаасай, тэр г э рлүүд нийлээсэй гэсэн хүсэл надад байна. Даанч ийм гэрэл цөөрч байна. Гэхдээ надад чиний урам зориг, итгэл үнэмшлийг хугалах хүсэл алга. Харин ч эсрэгээрээ чи хийж байгаа ажилдаа итгэж, хурцлагдаасай гэж итгэсэндээ үүнийг ярьж байгаа юм шүү. Яг чам шиг олон хүн тэгээсэй. Хийх тусам улам их эсэргүүцэл учирна гэдгийг тооцоорой. Юм хийх тусам олон дайсантай болдгийг би өөрийнхөө жишээн дээр ярьсан ч болно. Зүгээр суугаад байвал харин чамд ямар ч дайсан байхгүй.

- Гэхдээ хүмүүс дуугарахгүй л байгаа болохоос бүгд л хүсч байгаа байх, адилхан бодож байгаа байх?

-Мэдээж хүсч байгаа. Хүн дандаа сайн сайхныг хүсдэг. Гэхдээ чухам юу хүсээд байгаагаа тодорхой хараач. Хүүхдээ үнсэх, эрхлүүлэх гэх мэт ээж, аавын хайрыг бид өдөр тутам хардаг. Гэтэл хүүхдэд ийм хайр, дээр нь идэж уух, өмсөх хэрэгцээнээс гадна өөр хайр хэрэгтэй. Бид наад талын хэрэгцээг нь бодчихоод цаашаа юу хэрэгтэйг мэдэхгүй байна. Оюун санаанд нь юу хэрэгтэйг мэдэхгүй, мэдэхийг хичээдэггүй. Орчлонгийн хамгийн үнэ цэнэтэй энэ амьдралыг эдлэхэд нь санаа тавибал хүүхдэд зориулж хийх юм зөндөө. Энэ бол явсаар бас л нөгөө төрийн бодлоготой холбогдоно.

Тэгж яривал Кембриджээс хямдхан байгалийн ухааны сургалтын хөтөлбөр хаанаас ч олдоно. Заавал тэр нэр хэрэггүй.

 - Монгол хүүхдийн онцлогт тохирсон хөтөлбөрийг бид гаднаас эрэх нь зөв үү?

-Сургалтын аргазүйтэй хөтөлбөр хэрэгтэй байна. Энэ цаг агаар, түүх, ёс заншил, хэл соёл бүгд энэ нутаг дэвсгэрт байгаа. Өөрсдийн хөрснөөс л үр ашигтай зүйл ургуулж цааш сайн сайхан амьдрах бололцоотой. Английн хөрсөнд бэлтгэгдсэн, Англид зориулагдсан хүмүүсийг бэлтгэдэг хөтөлбөр монгол хүүхдүүдийг англи руу явуулах бэлтгэл ажил гэж ойлговол болно. Үүнийг ойлгооч.

Кембридж гэдэг үг ядарсан хүмүүст гоё санагдана, хэн ч цаашаа гэхгүй. Сайд нь ч өөрөө ойлгоогүй баахан пиардчихаад сүүлдээ байдал бишдээд ирэхээр хүмүүсээс нууцалж ярьдаг сэдэв болсон шүү дээ. Маш олон удаа бид асууж сурагласан боловч олигтой хариу авдаггүй юм. Чи ч энэ талаар дорвитой зүйл олж сонсохгүй.

Анх их л сайхнаар төсөөлсөн юм шиг байгаа юм. Гэтэл тэр нь болохоо байгаад өнөөдөр зөвхөн байгалийн ухааны хичээл дээр л тунаж үлдлээ. Математик, физик, хими. Нөгөө монгол хүнийг бэлдэх, хэл, түүх, соёл, уран зохиол чимээгүй. Тэгж яривал Кембриджээс хямдхан байгалийн ухааны сургалтын хөтөлбөр хаанаас ч олдоно. Заавал тэр нэр хэрэггүй. Хажууд нь боломжийн өмд байсаар байтал зүтгэсээр байгаад Louis Vuitton өмд аваад өмсчихсөн гэсэн үг.

- Сурах бичгийг хүртэл мөнгө гэж хардаг болчихлоо?

- Сургалтын хөтөлбөрийн дагуу сурах бичгүүд хийгддэг. Бусад оронд хэвлэийн газрууд нь тийм сургалтын хөтөлбөрийн дагуу сурах бичиг хийдэг. Төрөөс батлагдсан агуулгын дагуу хэн чадах нь сурах бичиг хийнэ гэсэн үг. Тэрийг нь сургуулиуд үзэж байгаад таалагдсанаа сонгож хэрэглээд явдаг. Олон улсын жишиг энэ.

Өөрөөр хэлбэл, сургалтын агуулга хөтөлбөрт тохирсон хамгийн сайн сурах бичгийг хэн хийх вэ гэсэн уралдаанд байгууллага хүмүүс оролцох зөв зүйтэй арга зам. Харин манайд хэнээр бичүүлэхээ яам шийдэж, юу ч бичсэнийг нь сургуулиуд үг дуугуй хэрэглэх зарчимтай. Ингэж сурах бичгээ бичүүлж байгаа хүмүүс Кембридж ярихаар би гайхдаг.

Тэнд яам нь сургалтын хөтөлбөр батлахаас биш манайх шиг тендер зарлаж байхын тулд сурах бичгийн хэвлэлийг бүхэлд нь тэврээд суудаггүй. Энэ бүхэн зах зээлийнхээ харилцаагаар л зохицуулагддаг. Зөвхөн сурах бичиг гаргахад гурван янзын тендер зарлаж байна. Агуулгадаа биш тендертээ хамаг учир байгаа юм. Хэзээ ч Их Британийн боловсролын системд яаман дээрээ хүмүүс авчраад ном бичүүлэх хуваарь гаргаад бичсэнийг нь тендер зарлаад шалгаруулах гээд сууж байдаггүй.

Б.Солонго

http://news.gogo.mn/r/137760

 

Монгол Улсын гавьяат багш цол, тэмдгээр саяхан энгэрээ мялаасан А.БААСАНХҮҮ: “ЛУСЫН ЭЗНИЙ ЗУРСАН ЗУРАГ” ДЭЭР ДОРЖ+ЦЭЦЭГЭЭ ГЭЭД БИЧЧИХСЭН БАЙХ ЮМ

2014-04-04 13:10:00

Монгол Улсын гавьяат багш цол, тэмдгээр саяхан энгэрээ мялаасан А.Баасанхүүтэй ярилцлаа. Тэрбээр 1969 онд Улсын багшийн дээд сургуулийг шугам зургийн багш мэргэжлээр төгссөнөөс хойш өнөөг хүртэл төрөлх нутаг Ховд аймагтаа ажиллаж буй. Ховд аймгийн Багшийн сургууль, Манхан сумын дунд сургууль, “Цаст-Алтай” цогцолбор сургуулийн багш, хичээлийн эрхлэгч, аймгийн Боловсрол соёлын газарт аргазүйч гээд боловсролын салбарт 40 гаруй жил ажиллахын зэрэгцээ баруун монгол түмний өв соёлыг өргөн хүрээнд судалж иржээ. Тэрбээр гавьяаныхаа амралтад суусан ч судалгааныхаа ажлыг үргэлжлүүлж, “Монгол костюмс” төвийн зөвлөхөөр ажиллаж буй. Баруун монголчуудын өв соёл, ёс заншлын талаар түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Шугам зургийн багш хэрнээ яагаад баруун монголчуудын өв соёлыг судлах болов?

-Түүх, угсаатны зүйг багаасаа сонирхдог байсан. Тиймээс хөгшчүүдийн яриаг их сонирхож сонсдог байлаа. Өссөн орчин минь надад их нөлөөлсөн байх. Түүнээс гадна судалгааны ажил хийхэд миний мэргэжил дөхөм болсон. Судалгааг зөвхөн цаасан дээр бичээд үлдээх нь учир дутагдалтай тул зурагтай хавсаргах хэрэгтэй. Дээлний тухай бичихээс гадна зургийг нь зурвал илүү ойлгомжтой. Энэ нь надад их сонирхолтой байсан. Баруун монголчуудын соёлыг судлахын тулд тэдний ёс заншил, урлаг, бичиг үсэг, хувцас, эдлэл хэрэглэл, хоол хүнс, тоглоом наадгай, баяр ёслол гээд бүгдийг судлах нь зөв. Энэ ард түмний мартагдах дөхсөн өв соёлыг олон нийтэд таниулж, хойч үедээ өвлүүлэх нь миний зорилго. Би өнгөрсөн хугацаанд хийсэн судалгааныхаа ажлыг эмхтгэж “Монгол, Алтайн бүс нутгийн ард түмний эдийн соёл”, “Монголын ойрадуудын соёл 1, 2” гэсэн ном гаргасан. Одоо “Монголын үсэг бичгийн урлаг” болон “Монголын казахуудын хээ угалз” гэсэн хоёр судалгааны бүтээлээ эмхтгэж хэвлүүлэхээр ажиллаж байна. Миний ажлыг “Монгол костюмс” төвийнхөн их дэмждэг. Энэ хамт олон монгол үндэсний хувцасны түүх соёлыг олон нийтэд таниулж, хойч үедээ өвлүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж байгааг онцолмоор байна. Соёлын өв тээгчидтэй уулзаж, тэдний үг яриаг чих тавин сонсож, бор авдрыг нь уудлуулах гэж өдөр, шөнөгүй хөдөлмөрлөж байгааг минь Төр үнэлсэнд гүнээ талархаж байна.

-Ястан бүрийн хувцас өөрийн онцлогтой. Таны сонирхлыг хамгийн их татдаг нь ямар ястны хувцас вэ?

-Сонирхол татсан олон хувцас байна. Тухайлбал, Алтайн урианхай эмэгтэйн тоорцог бол дахин давтагдашгүй өвөрмөц нарийн хийцтэй. Тоорцогны оройг гоёмсог хээ угалзаар чимэглэж, хоёр хажууд нь хөхүүр хээ оёдог. Энэ хээ бусад ястны малгайн чимэглэлд огт байдаггүй. Эмэгтэй хүн бол цай, сүүний эзэн гэдгийг бэлгэдэж хөхүүр хээг урладаг уламжлалтай. Ер нь ойрад эмэгтэйчүүд малгайгаа ихэнхдээ эрвээхэй, могой хээгээр чимэглэдэг нь өсөж үржих болон гоо сайхны бэлгэдэл юм.

-Ер нь хувцасны өнгө, хээ угалз, гоёл чимэглэл нь ихэнхдээ бэлгэдлийн утгатай байдаг байх?

-Манай өвөг дээдэс чинь суут ухаантнууд байсан болохоор аливаа зүйлийг бодохгүй хийсэн нь үгүй. Бүх зүйл нь өөрийн утга агуулга, бэлгэдэл, дэг жаягтай. Дөрвөд эмэгтэйн тоорцгийг ярья л даа. Тоорцог нь шар хоргой хавчаар, хөх өнгийн зургаан тал, шар өнгийн өргөн хүрээтэй бөгөөд магнайн хэсэгтээ гал могой болон улаан өнгийн утсаар хатгасан бадам хээтэй. Оройдоо улаан өнгийн сүмбэ, мөн өнгийн мяндсан цацагтай байдаг. Энэ бүгд бэлгэдлийн утгатай. Хөх өнгөөр тэнгэр, хавчаараар зүг чиг болоод нарны цацраг, сүмбээр мандан бадрах, гал могой хээгээр хан хурмаст, мяндсан улаан цацгаар амь нас, бадам хээгээр цэвэр ариуныг бэлгэдсэн. Захчин эмэгтэйчүүдийн дээлний товч, шилбэ долоо байдгийн учир нь үр хүүхдээ долоон муу ёроос хамгаалж буйн илрэл гэдэг. Алтайн урианхай, торгууд, захчин зэрэг ястны эхнэрүүд үсэндээ токиг гэж нэрлэдэг гэр зүүдэг. Эдгээрээс Алтайн урианхай эхнэрийн токиг нь хорол хэлбэртэй, гурван гогцоо, гурван салаатай. Гогцоонуудаас нь гурван цацаг зүүдэг. Цацагны голынх нь урт, хоёр захынх нь богино байдгийн учир гэвэл даагаа дагуулан явж буй гүүг төлөөлүүлсэн хэрэг. Үүгээрээ эмэгтэй хүн олон хүүхэд төрүүлэхийг бэлгэджээ. Мөн мянгад эхнэрийн дээл байна. Ерөнхий хийц нь халх эмэгтэйн дээлтэй төстэй боловч хэвлий орчимд нь дөрвөлжин даавуу зүүж оёдог. Үүнийгээ олон өнгийн даавуугаар шатрын хөлөг адил алаглуулан урладаг нь эмэгтэй хүний цэцэн ухааныг бэлгэдсэнээс гадна биеийн дулааныг хадгалах зориулалттай. Хүний биеийн дулааны цэг хүйсэнд байдаг гэж үзжээ. Үүнийг дэнхэв гэж нэрлэдэг. Мөн эрчүүдийн дээлний захыг улаан, шар өнгийн даавуугаар оёдог нь мандан бадрахын бэлгэдэл юм.

-Тухайн ард түмний эрхэлж буй аж ахуй, ёс заншил, орчин нөхцөл, байгаль цаг уурын байдал зэрэг нь хувцас хэрэглэлд нэлээд нөлөөлдөг. Баруун монголчуудын дунд ийм онцлогтой хувцас нэлээд бий биз?

-Тухайлбал, өөлд эрэгтэй хүний гутал байна. Энэ гутал гурван давхар ширэн ултай. Энэ нь өөлдийн ард түмэн гурван их дайны цусан далайг туулан гарсан гэсэн утгатай. Мөн гутлын улны урд, хойд үзүүрийг ижил хошуу хэлбэртэй хийдэг байсан учир нь дайн байлдааны үед мөрөө буруулах зорилготой байжээ. Өөрөөр хэлбэл хаанаас ирж, аль зүг рүү явсан нь тодорхойгүй гэсэн үг. Мөн Алтайн урианхай эрчүүдийн маага гос гутал бий. Хоёр шагай нь онгорхой бөгөөд хоншоор нь өндөр. Өндөр уул хадтай газраар их явдаг учраас хөлийн хурууг гэмтэж бэртэхээс хамгаалж хоншоорыг өндөр хийснээс гадна энэ нь уулын уруу буухад өндрийг 5-10 градусаар бууруулдаг аж. Шагайны онгорхой нь зуны улиралд хөлийг сэрүүцүүлэх зориулалттай. Захчин эмэгтэйчүүдийн дээлний ханцуй ташаан толгойноосоо бугуй хүртэл өргөн байдаг нь дайн байлдааны үед ханцуйдаа үр хүүхдээ хийж, нуудаг байсан гэх яриа бий. Торгуудад хэвнэг гэж нэрлэдэг хүүхдийн өвөрмөц хийцтэй хувцас байдаг. Хавар, зуны цагт ноостойгоо зуссан хонины ноосыг намар хайчилж, зунгагийг нь усанд чанаж арилган, зөөлрүүлдэг байна. Ингэж боловсруулсан эсгий галд шатдаггүй тул нялх хүүхдэд хувцас оёж, галаас хамгаалдаг байж.

-Монгол, тэр дундаа баруун монгол эмэгтэйчүүдийн гоёл чимэглэл, эдлэл хэрэгсэл их өвөрмөц чамин юм шиг санагддаг.

-Дархан хүний мэргэн ухаанаар бүтсэн эдлэл хэрэглэл цөөнгүй байна. Жилийн дөрвөн улирал, өдөр тутам, баяр ёслол, хурим найрны үед өмсөж хэрэглэх хувцас нь өөр байсан. Өдөр тутмын эдлэл хэрэглэлийг нь ярихад ихэнх ойрад эмэгтэйчүүд үснийхээ бэлнээс гурав, эсвэл таван өнгийн алчуур зүүдэг байжээ. Тэдгээр нь өөх тос, нүүр гар, хөлс, нус, сүү саалиа арчих зориулалттай. Мөн захчин, дөрвөд зэрэг эмэгтэйчүүд хэрэглэдэг чихний ухуур, хөмсөг зулгаагч, хумсны хир авагч, чимхүүр, хэлний хусуур гээд “таван саваагүй”-г хүмүүс сайн мэднэ. Мянгад сэвгэрүүдийн үсний боодог их өвөрмөц бөгөөд энэ ястны эмэгтэйчүүд хээ угалзаар чимэглэсэн, уран нарийн хийцтэй, жижгэвтэр хутга зүүдэг ёстой. Мянгад ястан бие даасан хошуу болоход цэргийн тоо хүрэлцэхгүй болохоор нь эмэгтэйчүүдэд эрэгтэй хүний хувцас өмсгөж, хутга зүүлгээд тоогоо гүйцээснээс хойш тэд хутгаар гангардаг болсон гэж ярьдаг юм билээ. Энэ мэтчилэн ястан бүрийн эмэгтэйчүүдийн толгойн чимэглэл, эдлэл хэрэглэл нь маш өвөрмөц. Эндээс харахад монгол эмэгтэйчүүдийг соёлгүй гэж хэлэхийн аргагүй байгаа биз. Гэтэл өнөөдөр манай эмэгтэйчүүд хоол унд идсэн ч, сүү саалиа саасан ч нэг л алчуураар гараа арчиж байна. Намайг бага байхад Ховдын гудамж алаг цэцэгсээр дүүрсэн юм шиг л үндэснийхээ хувцсаар хүмүүс гангардаг байлаа. Орчин үед энэ олон давхар, янз бүрийн гоёл чимэглэлтэй хувцсыг өдөр тутамд өмсөхөд хэцүү л дээ. Гэсэн ч өв соёлоо хадгалж, баяр ёслолын үеэр ч болов өмсөх хэрэгтэй.

-Баруун монголчуудын хувцаст хөрш орнуудын хувцасны хэв маяг хэр шингэсэн байдаг вэ?

-Бараг байхгүй. Харин ойролцоо оршин суудаг өөр ястны хувцасны хэлбэр загвар бага зэрэг шингэсэн байдаг. Эрт үед уламжлал, өв соёлоо бодохоос одооных шиг хэлбэр загвар хөөдөггүй байж. Хувцас нь ямар байх ёстой түүгээр нь л урладаг байсан. Тэгэхээр язгуур соёл, уламжлалаа сайн хадгалдаг байсан байгаа биз. -Зөвхөн эдийн соёл нь ийм баялаг байхад оюуны соёл нь асар өргөн хүрээнд яригдах байх даа? -Дуу, бүжиг, тоглоом наадгай, баяр ёслол, бичиг үсэг гээд бүгдийг нь судлахыг оролдож байна. Зөвхөн хуримлах ёсны тухай ярихад л өнөөдөр дуусахгүй. Ёс заншил, дэг журам гэж ямар хатуу, нарийн байсан юм бэ. Ястан дотроо нэг голын хоёр эрэгт нутагладаг хүмүүсийн хуримлах ёс нь өөр байна.

Баруун монголын ихэнх айлд удам дамжсан тамгатай дашмаг бий. Бэр гуйхаар очихдоо тэрхүү дашмагт цагаан идээ хийгээд барьж ордог байна. Дашмаг дээрх тамга тухайн айлынхтай адилхан бол тэд сүү хадаг солилцохгүй. Учир нь нэг удмын хүмүүс гэсэн үг. Тухайлбал, дэгрээ тамга дотроо олон янз байдаг. Өөр өөр дэгрээ тамгатай байсан ч нэг л удмынх болдог. Тамга бол тухайн овгийн бэлгэ тэмдэг нь. Нүүдлийн соёл иргэншилтэй ард түмэн цус ойртохоос ингэж сэргийлдэг байжээ. Харамсалтай нь орчин үед энэ ёс алдагдаж.

Хүмүүс удам судраа мэдэхгүй, ургийн бичиг хөтөлдөг айл тун цөөн байна. Үүнээс гадна зохиомол овог их бий болгож байна. Дунд гол гэдэг газар нутагладаг байсан юм гэнэ лээ гээд Дунд голынхон овогтой болох жишээтэй. 1910-аад онд Оросын судлаачдын тэмдэглэснээр баруун монголчуудын дунд 400 гаруй овог бий гэсэн. Гэтэл одоо 280-аад овог байна.

-Таныг бас археологийн судалгаа хийдэг гэж сонссон?

-“Саваагүй нохой саранд хуцна” гэгчээр олон зүйлд санаархдаг хүн дээ, би. Археологи дундаа хадны сүг зургийг голлон судалдаг. 12- 40 мянган жилээс нааш үеийн монголчуудын түүхийг номон дээр бичсэн юм шиг тод харуулдаг зүйл бол хадны сүг зураг. Хэзээ мал гаршуулж, ямар багаж зэвсэг ашиглаж, ан агнуур хэрхэн хийдэг, ямар аж ахуй эрхэлж байсан гээд бүгдийг хадны сүг зургаас мэдэж болно. Багадаа хурга хариулаад явж байхад хадны сүг зурагтай нэлээд таардаг байсан. Их л сонирхол татдаг байсан даа. Аав, ээжээс юу гэдгийг нь асуухаар “Лусын эзний зурсан зураг. Дээр нь юм сараачиж болохгүй шүү” гэдэг байсан. Манай өвгөд өв соёлоо тэгж л хамгаалдаг байж. Гэтэл өнөөдөр манай залуучууд “Лусын эзний зурсан зураг” дээр минь Дорж+Цэцэгээ гэхчлэн элдэв юм биччихсэн байх юм. Ямар харласан дотортой хүмүүс вэ, тэд.

 

 П.ТУНГАЛАГ

http://www.mongolnews.mn/w/51130

Ш.Сүхбаатар: Монголын төрд Самбуулаг хүнийг олон болгох хэрэгтэй

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE Юм бүрт урагш давшилттай байваас юуг ч бүтээж чадна. Монгол төрийн жо­лоог ухаалгаар удир­дан залж явсан Жамс­рангийн Самбуу гуай ингэж хэлсэн бай­даг билээ. Түүний амьд­ралын хуудсууд хий­гээд төрийн албыг ямар сайхан төвшин нуруулаг хашиж яв­сан тухай түүхийг “Мон­гол төрийн мэргэн өвөө” ном  өгүүлдэг. Номын зохиогч, Хууль зүйн ухааны док­тор  Ширчингийн Сүх­баатар­тай ярилцлаа.

-Ардын их хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга агсан Жамсрангийн Сам­буу гуайн талаар бичсэн “Монгол төрийн мэргэн өвөө” ном тань хоёр дахиа хэвлэгджээ. Ингэхэд та Ж.Самбуу гуайн талаар хэдийнээс сонирхож эхлэв?

-Би 1982 оноос энэ мундаг хүний талаар су­далж эхэлсэн гэхэд болно. Миний багад манай нутгийн хөгшчүүл Ж.Самбуу гуайн талаар маш сайхан үлгэр домог шиг яриа өрнүүлдэг байлаа. Энэ бүх дуулж сонссон аман түүхээ “Мон­гол төрийн мэргэн өвөө” нэртэй ном болгож 2003 онд хэвлүүлсэн л дээ. Өнгөрсөн арван жил Ж.Самбуу гуайн түүхийг нарийвчлан судлаад нэмж тодотгосон хоёр дахь хэв­лэлээ одоо гаргаж бай­на. Ж.Самбуу гуай на­сан туршдаа тавин жил тасралтгүй төрдөө алба хашиж ирсэн хүн. Анх хо­шуу тамгын хавсраа бичээчээс, Сангийн яамны тэргүүн зэргийн нягтлан бодогч, Төв аймгийг Богд хан уулын аймаг байхад нь анхны дарга, бас Өмнөговь аймгийн анхны дарга бай­лаа. Орон нутагт төр төвхнүүлэх ажлыг хийгээд зогсоогүй Хөдөө аж ахуйн яам, Гадаад яаманд хэлт­сийн дарга, дараа нь Гадаад яамны орлогч сайдаар ажиллаж, ОХУ-д есөн жил, хойд Солонгост хоёр жил Элчин сайдаар суусан дипломат хүн. Мон­гол төрийн тэргүүнээр 18 жил ажилласан. Ийм хүний амьдралыг со­нир­хон судлах бүх ухаад барш­гүй уурхай шиг арвин баримтууд олддог юм даа. Энэ бүхний сэжүүрээс энэ ном бүтсэн.

-Ж.Самбуу гуай өөрөө мал аж ахуйн талаар олон ном бичсэн байх аа?  

-Тиймээ. Ж.Самбуу гуай малчин, мал сүрэг хоёртоо амиа тавьдаг хүн байсан юм билээ. Тэр чанар нь олон ч ном бүтээлээс нь харагддаг. “Ардын нүүд­лийн мал аж ахуйг сайжруулан хөгжүүлэх арч­лалт арга маягийн сэ­дэв” гэдэг номоо анх 1935 онд хэвлүүлж байсан. Түүнээс хойш 1937 онд “Малчны туршлага”, 1945 онд “Мал аж ахуй дээр яаж ажиллах тухай ардуудад өгөх сануулга, сургааль” зэрэг номуудыг нь нэр­лэж болно. Ж.Самбуу гуай эдгээр номоо бичи­хийн тулд хуучнаар Д.На­цагдоржийн хөшөө байсан саруулхан дэнж дээр олон цагаан эсгий гэр бариулаад Монгол орны  бүх бүсээс шалгарсан сайн малчид цуглуулж, тэдний ярьсан яриа болгоныг тэмдэглэж авсан байдаг юм. Ингэхдээ уйгаржин монгол бичгээр 108 хуудас хөтөлсөн тэмдэглэл ч бий. Ийм хашир малчдын мал маллах арга ухааныг өөрийн төрөлхийн ухаан­тайгаа нийлүүлэн сайн сайн номуудаа бүтээсэн. Эдгээр номууд бол мал маллах ухааны ёстой л шижир тунгаамал гэсэн үг. Ж.Самбуу гуай мал аж ахуйн талаар томоохон эрдмийн зэрэг цолгүй ч цолтой юм шиг юм бү­тээсэн хүн. Энэ тухай Академич Б.Ширэндэв гуай дурссан байдаг юм. “Танд академич цол өгье” гэж эрдэмтэд санал тавихад  Ж.Самбуу гуай “Би төрийн том алба тушаалтай хүн. Ард олон муу хэлнэ” гээд халгаагаагүй юм билээ.

-Түүний талаар хү­мүүс ер нь юу ярьдаг юм бол?

-Ж.Самбуу гуайн тө­рийн хүний төвч ухаан, ноён нуруу, зангаргийг дандаа сайн сайхнаар хүмүүс дурсдаг. Ю.Цэдэнбал дар­га гэхэд “Монгол төрийн гарамгай зүтгэлтэн, хашир туршлагатай мэргэн өвөө” гэж онож хэлсэн. Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн Оуэн Латимор “Ж.Самбуугийн хүмүүнлэг чанарыг хүндэтгэдэг” гэсэн байхад манай улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат “Ж.Самбуу даргын ард түмнээ хайрладаг хайр, хүнлэг, энгийн өөриймсөг сэтгэл, мал аж ахуйг эрхлэх ухаан, төлөв төвшин, онч мэргэн үгс түмэн олны хүндэтгэлийг өөрийн эрх­гүй татаж чадсан билээ” гэж хэлсэн байх жишээтэй. Энэ мэтчилэн Ж.Самбуу гуайн хэлж байсан сэтгэлд хоногшим үгнүүд энэ номд орсон. Тэрбээр монгол эр хүний жудагтай, хүнтэй нөхөрлөвөл нөхөрлөсөн шиг нөхөрлөчихдөг эр байж. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед гадаадын Элчин сайд нар Москвагаас хол­дож, зарим нь нутаг буцаж байхад Ж.Самбуу гуай “Үхэвч сэхэвч хамт” гэж хэлээд үлдсэн. Тухайн үед Оросын ард түмэн түүний энэ чанарыг ихэд үнэлж дайны дараа Монголын Элчин сайдын яамыг Москвагийн төвд байгуул гэсэн шийдвэр гаргаж байсан түүхтэй. Бас Хойд солонгосчууд Самбуу гуайг маш их хүндэтгэдэг байж. Ким Ир Сен Монголд ирэхдээ “Ж.Самбуу даргын хүүхдүүд хаана байна” гэж сураглаж байсан удаатай.

2006 онд Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө гэрийг босгоход Ж.Самбуу гуайн нэр төрөөр зарим зүйл нь бүтсэн гэдэг. Монгол төрийн уламжлалыг шингээсэн ёслол хүндэтгэлийн гэрийн хөшгийг 26.8 метр урттай магнаг торгоор хийхээр анх тооцоолж. Энэ дагуу Энэтхэгт суугаа Элчин сайдын яаманд хэлтэл төсөвлөсөн мөнгөнөөс нь 30 дахин өндөр үнэ хэлж, ингээд зээгт наамлаар хийх гэ­тэл бас өндөр үнэ сонсож. Тэгэхээр нь ардчилсан Солонгосын Элчин сайдад хандсан юм билээ. Элчин сайд нь “Самбуу гуай бол бөмбөгдөлтийн үед биднийг орхиогүй. Жаргал зовлонгоо хуваалцсан хүн. Бид та бүхэнд Самбуу гуайг бодоод тусалъя” гэсэн. Энэ дагуу 150 хатгамалч бүсгүй Монгол төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөний гэрийн хөшгийг хатгаж өгсөн байгаа юм. Тус улсын ханшаар анх төлөвлөснөөс 10 дахин өндөр зардал гарах байсан ч хамгийн хямд үнээр нь хийж өгсөн гэдэг юм. Ингэж Ж.Самбуу гуай өнөө байхгүй ч үлдсэндээ хэрэг болсоор байгаа хүн.

-Монгол төрийг 20-иод жил удирдаж явсан энэ эрхмийн талаар судалсан таны хувьд “Ж.Самбуу гуайн жишгээс хара­хад төрийн хүн ийм л байх ёстой” гэх бодол байгаа байх…?

-Монголын төрд Сам­буулаг хүнийг олон болгох хэрэгтэй гэж сэтгүүлч Жамбалын Мягмарсүрэн надад хэлж байсан юм. Би түүнтэй санал нэг байна. Төрийн албыг төвшин, ноён нуруутай, буурь суурьтай яаж хашдагийн үлгэр жишээ бол Ж.Самбуу гуай юм. Москвад олон жил Элчингээр суугаад ирэхдээ барьж явсан хоёр чемодантайгаа  буцаж ирж. Тэгэхэд Х.Чойбалсан “Төрийн хэрэг залгуулж байгаа та нар эдийн та­лаар Элчин Самбуу шиг бай” гэж нам улсын хариуцлагатнуудад хэлж байсан юм билээ. Ерөөсөө тийм шуналгүй хүн байсан хэрэг л дээ. Тэрбээр Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга байхдаа Улаанбаатар хотын захиргаанд орон сууц хүссэн өргөдөлдөө  “Нэг өрөө байр олгоно уу” гээд Ард Самбуу гээд гарын үсгээ зурчихсан байсан гэдэг. Ж.Самбуу гуай шиг албан тушаалтай хүмүүс тухайн үед бариг­даж буй барилгаас дураа­раа авдаг байсан цаг шүү дээ. Харин Ж.Самбуу гуай бол асуудалд ийм л хүндэтгэлтэй ханддаг байж. Нэг удаа Цэндийн Дамдинсүрэн гуай түүнд гадагшаа цагаачлах хү­сэлт тавьж л дээ. Тэг­сэн Ж.Самбуу гуай “Дам­динсүрээн наадах чинь хороон даргын чинь шийдэх асуудал байна” гэж. Хороон дарга нь шийдээгүй байхад дээрээс Их хурлын дарга оролцож аливаа асуудлыг шийдэж болохгүй юм гэдгийн жишээ энэ. Ж.Самбуу гуай хүний үгийг тэвчээр­тэй сонсдог. Тэгээд бодож байгаад цөөн үг хэлдэг хүн байжээ. Төрийн албаны зангаргаараа улс орноо, ард түмнээ бодсон шийдвэр гаргадаг байв.

Аливаа асуудалд Монголоо, монгол хүнээ юун түрүүн боддог байж. Жамбалдоржийн “хар тогтоол” гэж нэрлэгдэж байсан Социалист өмч үрэгдүүлж, хулгайлсан хүнийг цаазаар авах тухай асуудал Их хурал дээр орж ирэхэд Ж.Самбуу гуай “Хүнийг айлгах цаасан буу хэрэгтэй ч, монголчууд угаас цөөхөн хүнээ л гамнах юмсан” хэмээн хэлсэн байна. Мөн ЗХУ-ын сансрын нисгэгч эмэгтэйд улсын баатар цол олгох тухай асуудал зохих шатанд яригдаад Их хурлын түвшинд шийдэгдэхээр орж ирэхэд Ж.Самбуу гуай “Монголд баатар эмэгтэй төрсөн билүү” гэж байсан. Үнэхээр Монголд улсын баатар цол өмнө нь эмэгтэй хүнд олгож байгаагүй аж. Ингээд анх Түвдэнгийн Борыг 1971 онд Монгол Улсын баатар цолоор нөхөн шагнаж, анхны эмэгтэй баатар болгож байжээ. Ж.Самбуу гуай бол аливаад ингэж л ханддаг хүн байлаа. Түүний шинж чанарыг харахад төрийн хүн яг түүн шиг байх ёстой. Төрийн хүн гэдэг бол аливаа юмны дүн нуруу, голыг нь олоод шийдчихдэг юм байна. Иргэн хүндээ энэрэлтэй, зөөлөн сэтгэлээр хандаж, тавьж байгаа асуудлыг нь аль болохоор шийдэж өгөхийн төлөө төр ажилладаг юм байна. Төрийн ажил бол ихэмсэглэл, бардамналын ажил биш гэдэг нь харагддаг. Харамсалтай нь өнөөгийн манай зарим төрийн албан хаагчид иргэддээ үйлчилж, тэдний төлөө ажиллана гэхээсээ илүү өөрийгөө боддог нь нууц биш. Ж.Самбуу гуайн нэг ийм сургаал байдаг юм. “Төрийн алба хаагч хүн амнаас гарах хийгээ бодож хэл, эхлээд хүний үгийг сайн сонс. Үг хэлэх амархан. Засахад хэцүү. Төрийн хүн сууж сурах хэрэгтэй. Төвшин сайхнаар хүн рүү харж ярь, үгийг нь сонсохын тулд нүд рүү нь хар гээд дандаа мэргэн үг хэлдэг байсан юм билээ. Хүрз зээтүү барьж, малын шивтэр бууц үнэрлэж байж төрийг удирдах хүн болно. Тиймээс төрийн том албанд хэнийг ч оюутны ширээнээс шууд тавьж болохгүй. Төрд хүнийг бэлтгэхдээ ийм зарчим барьж бай” гэдэг байсан юм билээ.

-Ж.Самбуу гуайн гэр бүлийнх­нийх нь талаар сонирхуулахгүй юу. Одоо үлдэж хоцорсон ямар хүмүүс байна?

-Ж.Самбуу гуай түүний гэргий Нямаа гуай нар төрүүлсэн үр хүүхэдгүй ч тэд олон хүүхэд өргөн авч, гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэж өгсөн ачтай буянтай хүмүүс. Хэдий тийм боловч Ж.Самбуу гуайд төрсөн хүүхэд нь байсан юм билээ. Ж.Самбуу гуайг амьд сэрүүн байхад нь тэр хүүхэд нь уулздаг, өргөмөл  хүүхдүүдтэй нь ойр дотно байсан тухай шинэ баримтыг энэ номондоо оруулсан. Ж.Самбуу гуай 1923 онд Төв аймгийн Бүрэн, Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын зааг Булгуудын хэцийн Цэвэгжав гэдэг эмэгтэйтэй үерхэж байсан юм билээ. Ингээд тэдний дундаас Цэнд охин нь төрж л дээ. Тэрээр 1982 он хүртэл амьдарсан. Тэр аавтайгаа ойр дотно холбоотой байсныг О.Гомбосүрэн, С.Сүрэнжав, С.Сосорбарам, түүний зээ хүү С.Ганбаатар нар нотолдог.

-Та охиных нь хүүхдүүдийг сураглаж үзэв үү?

-Ж.Самбуу гуайн зээ хүү С.Ган­баатар, С.Баярсайхан гэж байсан. Харин С.Баярсайхан нь өөд бол­чихсон юм билээ. С.Баярсайханы хүү Б.Батсайхан  гэж залуу бий. Одоо Төмөр замын холбоонд ажиллаж байгаа. Ер нь Ж.Самбуу гуай төрсөн үр хүүхэдтэйгээ уулзаж, холбоо тогтооход гэргий Нямаа гуай их уужуу ухаанаар ханддаг байсан гэнэ лээ. Тэдний өргөмөл хүү С.Сүрэнжав “Аавыг нас барахад Цэнд эгч хамт байсан, түүний тухай ярихгүй бол алдас болно” гэж хэлж байна билээ.

-Ж.Самбуу гуай Төв аймгийн Бүрэн сумын хүн. Нутгийнхан түүнийг Элчин Самба гэж дууддаг байсан гэдэг. Та ч бас энэ сумын уугуул. Түүний тухай танд ямар дурсамж үлдсэн бэ?

-Миний багад Ж.Самбуу гуайн төрсөн дүү, ах дүүс манайхтай нэг дор нутаглацгаана. Ж.Самбуу гуай төрийн том хүн гэхэд хөдөө нутагтаа очихоороо эгэл жирийн. Мал хариулж, усалж, ан ав хийж ард олонтойгоо адил хүн байсан. Хүүхдүүдэд ховор нандин чихэр боов тарааж өгдөг байлаа. Түүнээс чихэр авч байсан хүүхдүүдийн нэг нь би. Ж.Самбуу гуайн дүү Ж.Гаажид гэж байсан. Түүний охин Осоржамаагийн бага хүү А.Одхүү бид хоёр нэг ангид сурдаг байв. Нэг хотноос сургуульдаа явна. 1967 оны үед санагдаж байна. Самбуу гуай намайг сургуульд орохоос хэдэн жилийн өмнө Бүрэндээ ирэхдээ надад шар сүүлт янжуур тамхи шиг бал өгч билээ. Ээж маань тэр балыг хадгалж байгаад намайг сургуульд ороход өгсөн юм. Ж.Самбуу гуайн бэлэглэсэн балаар би анхны А үсгээ бичиж байсандаа ихэд бэлгэшээдэг. Ер нь Самба гуай нутагтаа ирэхээрээ хүүхэд хөгшид гэж ялгахгүй бүгдэд нь юм өгдөг байв. Тэр үед ховор байсан хулсан сам, толь зэргийг эмэгтэйчүүдэд өгнө. Эрчүүдэд морь сарлаг буюу коньяк зэрэг ховор нандин архи авчирч өгдөгсөн. Тухайн үед хөдөө байшин савны хүрэлцээ ч тааруу байж. Гадаа эсгий дэвсч нутгийн олноо суулгаж байгаад хурал хийдэг байсан.  Ан ав хийлээ гэхэд агнасан ангийнхаа арьс үсийг хоршоонд тушаагаад хамт явсан хүмүүстээ хувь тараагаад өгдөг  хүн байсан юм билээ.

-Та ч бас төрд олон жил ажил­лаж байгаа хүн. Ж.Самбуу гуайгаас үлгэр дуурайлал авдаг болов уу?

-Би төрдөө зүтгэж л явна. Ийм хүний тухай ном бичихээр өөрийн эрхгүй бодогдох юм байлгүй яахав.

-Төрд Самбуулаг хүнийг олон болгох хэрэгтэй гэж та дээр хэллээ. Яавал төрд түүн шиг хүн олноор төрөх вэ?

-Төрийн албаны зөвлөл өөрийн­хөө хууль эрх зүйн баримт бичгээ шинэчилж байгаа юм билээ. Тус зөвлөлийн гишүүн, доктор Д.Даваа-Очир “Ж.Самбуу гуайн нэрэмжит шагнал бий болгоё” гээд судалгаа хийлгэж байгаа. Энэ нь төрд Сам­буулаг хүн олноор бий болгохын бодит санал санаачилга, эхлэл гэж бодож байна.

-Энэ шагналыг ямар хүмүүст өгөх юм бол?

-Төрийн албаны хуулиар хүлээ­сэн үүрэг, төрийн албан хаагч гэж ямар байх ёстой юм, тэр жишигт хүрсэн хүнд өгөх байх. Яг үнэндээ өнөөдөр төрийн албан хаагчийг шагнадаг тухайлсан шагнал алга. Тиймээс Ж.Самуу гуайн нэрэмжит шагнал бий болох байх.

М.МӨНХЦЭЦЭГ

http://www.dnn.mn/publish/?vid=55166

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.