• Categories

  • Traffic

УРИАНХАЙГААС ЗУГТАХ ХЭРЭГГҮЙ

2014-07-29 12:00:00

Урианхай
Электрон хувилбар
.

Номыг гүйлгэж унших нэгэн байхад үйл явдал хөөн, кино, жүжиг үзэж байгаа мэт гол дүрүүддээ хөтлүүлсээр дуусгах хүн ч байдаг. Нөгөө талаар жаахан бодож эргэцүүлэх, зарим тохиолдолд зохиогчтой санал зөрөн, өөрийнхөө байр суурийг гаргаж тавих шаардлагатай номноос зугатах гээд байдаг муу зан бидэнд бий. Гэхдээ нэгэнт л өөрт хэрэгтэй гэж сонгосон номоо дуустал нь уншиж, тэгэхдээ мөр хуудас бүрээс нь оюуны охь эрдэнэс түүж, шимтэж чадвал шинэ шинэ ертөнцийг нээх болно хэмээн би итгэдэг. Тиймээс “Номтой хөөрөлдөхүй” хэмээх шинэ булан нээж, зохиолч, яруу найрагч, гүн ухаанч Д.Урианхайн бүтээлээр салхийг нь хагалж байна.

“Зэндмэнэ онол: Монголын нийгмийн хөгжлийн философи асуудлууд” хэмээх гутгаар дэвтэр сүүлийн нэг сар орчим надтай хамт байлаа. Урианхай зохиолч өглөө сэрээд хамгийн түрүүнд юу эхлэхээ, юуг үргэлжлүүлэхээ, бас юуг дуусгахаа боддог гэсэн. Бодож сэтгэх, зорьж тэмүүлэх, хайрлах харамлах, өршөөн энэрэх, аливааг даван туулахдаа хүртэл ямагт “том” байж чаддаг тэрбээр амьдралын гэрэл гэгээг тун энгийн зүйлээс олж хардаг байна. Ядартлаа ажиллаж буй ариун шударга хөдөлмөрчин хүмүүс, өглөө манддаг нар, хавар дэлгэрдэг цэцэг ногоо болон хаа нэг бодолд нь хоромхон зуур орж ирчихээд алга болчихдог бурхныг амьдралын гэрэл гэгээ хэмээн онцолжээ.

Одоогоос 20 жилийн тэртээ Монголын нийгмийн харилцаатай иргэний үл эвлэрэл зарлан, “Бодь сэтгэл, эв хамт ёс” ганцаарчилсан хөдөлгөөнөө байгуулсан (үүнийгээ ард түмэндээ, цаашлаад хүн төрөлхтөнд хайртай учраас тэгсэн хэмээн тайлбарласан) буурал Д.Урианхай “Зэндмэнэ онол” цуврал бүтээлээрээ өнөөгийн нийгмийн хөгжлийн талаар болон хүний амьдралын мөн чанарын тухай хашгирсаар байгаа. Харамсалтай нь түүний хашгираан жинхэнэ хүрэх ёстой хүмүүстээ очихгүй байгаа болохоор монголчуудын ирээдүйн талаарх “муу ёрын” зөгнөлүүд нь шил даран биелдгийг тэд анзаардаггүй юм шиг. “Бодь сэтгэл, эв хамт ёс” ганцаарчилсан хөдөлг өөн бол уриа лоозон барьж жагсдаг, элдэв ашиг сонирхлын төлөө нэгддэг бусад хөд өлг өөнөөс огт өөр, цэвэр онолынх гэдгээ үүгээрээ батлан харуулсан.

МОНГОЛ ДАХЬ “АРДЧИЛАЛ”- ЫН ТОГТОЛЦОО, ПРАКТИКИЙГ ШҮҮМЖЛЭХ НЬ: АРД ТҮМЭНГҮЙ “АРДЧИЛАЛ”-ААС ХЭРХЭН АВРАГДАХ ВЭ? ЯАГААД?

Урианхай гуайгаас асуухыг хүссэн зүйл минь хариулттайгаа энд байна. Ардчилал гэдэг үгийг зохиогчийн бичсэнчлэн зориуд хашилттай хэвээр нь үлдээснийг болгоох биз. Шинэ Монголын “ардчилал” хуучин цагийн сүүний сепаратортай адилхан байгааг тэрбээр 2006 оны нэгдүгээр сард бичсэн өгүүлэлдээ онцолжээ. Сүүг гурав ангилан ялгадаг байсан сепаратор хэмээх тэр төхөөрөмжийн үйл ажиллагааны зарчмаар ажиллагч механизм болж хувирсан Монгол дахь “ардчилал” нийгмийг хөрөнгөт давхарга, завсрын, эмзэг бүлгийнхэн гэж хувааснаар үр дүнд нь “хөрөнгөлөг ахуйтан”, “үгээгүй ахуйтан” гэсэн хоёр давхарга шинээр төрүүлж буй тухай юм.

Хамгийн хоржоонтой нь энэ хоёр давхаргын хоорон дахь “ангийн тэмцэл” хэтдээ нийгмийн гүн гүнзгий хямрал, үймээн самуунд хөтөлж, бүр ул сууриар нь донсолгох алив хүсэшгүй хүчирхийлэлд хүргэдэг гэсэн анхааруулга нь ердөө хоёр жилийн дараа биеллээ олсон билээ. 2008 оны долдугаар сарын 1-нд чухам л ард түмэнгүй “ардчилал”-ын горыг хангалттай амсаж асан тэр цаг үед өсөж өндийсөн залуус ухамсартай, ухамсаргүйгээр ямар балаг тарьсныг монголчууд бүгд харсан. Эндээс хэд хэдэн асуулт урган гарах нь ойлгомжтой.

-Ардчилал тийм муу зүйл юм уу. Эсвэл манайхан нутагшуулахдаа алдаа гаргасан юм болов уу?

-Нийгмийн амьдралд ардчилал шиг хэрэгтэй юм, түүн шиг бурхан үгүй атал Монгол дахь “ардчилал” болохоор тийм биш. Манайхан нийгэмд ардчилал шиг хэрэггүй зүйл, түүн шиг ад зэтгэр, санаандгүй гай байхгүй болтол нь түүний утга чанарыг гажуудуулж байна. Монголын “ардчилал” бол нэгэн цагт Европоор хий үзэгдэл мэт тэнэж явсан коммунизмаас ер ялгаагүй, “хий үзэгдэл”, “хий мөрөөдөл”-ийн чанартай үзэгдэл болж байгаа ч коммунизмаас ялгаатай нь маш хортой. Манай нийгмийг системийн дотоод хямралд оруулсан нөхцөл шалтгаан угтаа 1992 оны шинэ Үндсэн хуулиар тавигджээ. Ард түмний 80 хувийг амьжиргааны эх үүсвэргүй, өөртөө хүний хөгжлийн анхдагч орчин нөхцөлийг хангахуйц бодит өмч хөрөнгөгүй, ухамсарт хөдөлм өрийнхөө үр ашгаар нийгмийн “цөөнхтэй” адил тэгш амьдрах, гэгээрэх ямар ч бололцоогүй болгож буй хар толботой зах зээлийг нийгмийн харилцаанд хүлээн зөвшөөрч хуульчилснаараа буруутай. Үндсэн хууль дахь энэ бурууг, сэтгэлгээний алдааг засах зайлшгүй шаардлага нийгэмд тулгарч байна. Харамсалтай нь манай нийгмийн харилцааны хөтөч болж буй энэ хуульд голлон тусгах ёстой байсан үнэмлэхүй ач холбогдолтой үзэл санаа-ёс зүй, ёс суртахууны үнэ цэнэ, үүргийг ойлгох сэтгэлгээ хаягдсан. Тиймээс нийгэмд үүрэггүй “эрх”, ард түмэнгүй “ардчилал” ноёрхсоноор гагц өнгө мөнгөний дарангуйлал тогтож, зөвхөн өмчжих, хөрөнгөжихийг амьдралын утга учраа болгосон хэрэглээний сэтгэлзүй хүмүүсийн үйл ажиллагааг удирдаж, оюун сэтгэлгээний хөгжлийн далайц, дотоод хүчдэл, эрчимжилтийн шим хөрсийг цөлжүүлэв. Энэ бол нийгмийн хөгжилд том уналт.

-Ер нь нийгмийн хөгжлийн гол хэмжүүр юу вэ? Бидний хөгжлийн үзүүлэлт гэж ойлгоод хэвшчихсэн ДНБ-ий өсөлт, хэрэглээний сагс, өрхийн төсөв, хүн амын дундаж наслалт зэрэг нь хэр үндэслэлтэй бол. Зах зээлийн нийгэм, тэр дундаа өмч хөрөнгөний төлөө “нүдээ ухаад” өгөхөөс буцахгүй болсон харгис ч гэмээр өнөөгийн харилцааг хүлээн зөвшөөрдөггүй Урианхай ахын номноос өөр хариулт хайлаа.

-Эдийн засагт хэрэглэж буй бүх үзүүлэлт хийсвэр. Тэдгээрээс нэг нь ч ард түмний амьдралын түвшний баталгаа биш! Өнөөдрийн эдийн засгийн ухаан ч нарийндаа шинжлэх ухаан бус, зүгээр л бараа бүтээгдэх үүний зарлага, орлогын харьцааны тооцоонд тулгуурласан практик үйл ажиллагаа юм. Нийгмийн цөөнхөд өмч хөрөнгийн илүүдэл, хуримтлал үүсэж буй үйл явцыг ард олонхийн ядуу, дунд давхаргаас нуун далдалсан, эдийн засгийн бодит үнэнээс нийгмийн сэтгэлгээг зувчуулсан улстөрийн арга, бодлого гэж хэлсэн ч болно. Өдгөө хүн төрөлхтөнд хөгжлийг ойлгох цоо шинэ ойлголт хэрэгтэй байна. Хөгжлийг зөвөөр ойлгоод эхэлбэл нийгмийн зорилго нь эцсийн бүлэгт хүний эрүүл сэтгэлгээний гаднах хэрэглээг хангах бус, дотоод ертөнцийн дээд хөгжил буюу бие махбодь, сэтгэл санааны ариусал, гэгээрлээр бурхны мөн чанарыг олох явдал гэдгийг таних болно. Угтаа хөгжлийн хэмжүүр гэдэг бол амьдралд хүрэлцээтэй эд баялагтай ахуй нөхцөл, мөн хүмүүсийн гоо сайхан амьдрал юм. Тиймээс хүн нийгмийнхээ гол үнэт зүйл, хөгжлийн хэмж үүр болохын хувьд эрүүл сайхан бие бялдартай, төгс төгөлдөр мэдлэг боловсролтой, оюунлаг, бурханлаг, ариун гэгээн дотоод ертөнцтэй, хүчирхэг, бүтээлч бодгаль байх ёстой.

“БАЙХГҮЙ” МЭТИЙН “БАЙГАА” ҮНДЭС

Хоёр зуу гаруй хуудастай, томоохон номноос дээрх хариултыг “шанагадаж” авахын зэрэгцээ дал гарсан өвгөн буурал хүний хамгийн дээд хэрэгцээг гоо сайхан байх хэмээн тодорхойлсныг үзлээ. Эд материалын шунал, гоёж гангалахыг үзэж чаддаггүй манай хүн хүнийг гоо сайхан байлгадаг гурван зүйлээр юуг нэрлэсэн бол гэдэг сониуч бодол эрхгүй төрөв. Тэрбээр ийн нэрлэжээ.

1.Эрүүл бие

2.Цэвэр арьс

3.Бодь сэтгэл

Эдгээр нь хүний амьдралын гол гурван зорилгыг хэрэгжүүлэх үндэс болдог гэсэн тайлбарыг уншаад, Монголын тэргүүн эгнээний сэхээтэн, гүн ухаанч эрхмийн гоо сайхны нууцыг тайлах шиг болов.

Гоо сайхныг бүтээх, нийгэм олондоо тус буяныг чуулуулах биеийн болоод оюуны хүчний дээд чадварт хүрэх, хойт төрөлд өө бурхны хутгийг олох сайн заяаны үрийг боловсруулах. Гүйцэлд үүлэхэд бэрх боловч эдгээр гурван зорилгын тулд амьдарч, хэрэгж үүлэх нь жинхэнэ үнэ цэнэтэй амьдрал гэдгийг тэрбээр өөрийн биеэр үлгэрлэж яваа билээ. “Бодлын буруугаас амьдралын буруу” гэсэн өмнөтгөлтэй эл хэсэгт бидний амьдралд ухаарал нэмэх олон үзэл санаа бий.

-Бурхны хутгийг олох, гэгээрэлд хүрэх, хойт төрөл гэхээр өнөөгийн залууст хавьгүй хол санагдах биз. Гэхдээ ядаж энэ насандаа хүн шиг амьдраад үхэхийн тулд яах ёстой юм бол?

-Юуны өмнө хоёрхон юмыг чадаж амьдарвал сайн. Нэгдүгээрт, ямар нэг ажлыг хар, бор, шар, цагаан гэлтгүй, хүнээс илүү хийж сурах хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, эрдэм номыг бас хүнээс илүү сурах ёстой. Амраас эхлээд хэцүү бэрхэд нь заавал хүр. Хэцүүг заавал тэвчиж дав. Цаана нь илүү сайхан ирээдүй харагдана. Сурах болон хийхээс үл уйдах, сайхан, бодь сэтгэлээр үл дутах хоёр л хүнийг бурхан болгодог нууц юм. Өөрт хэрэг болох хэмжээнээс илүү эд баялагт шунах сэтгэлээ дарах гэгээрэл нь хүн бүрт сайхан амьдрах боломжийг олгодог. Бас гэгээрэл бол тайван сайхан үхэх боломж билээ.

-Хүн төрөлхтөн асар буруу амьдарч байна хэмээн түүнийг дуу алдахад хүргэсэн хамгийн том шалтгаан юу байж болох вэ?

-Амьдралын утга, зорилгыг ойлгох чадвар орчин үеийн хүмүүс бидэнд эхнээсээ л буруу бодлоос улбаалж, тэгснээрээ хүн амьдралыг дандаа буруугаар ойлгож эхэлдэг нь эмгэнэлт үнэн юм. Хүмүүс нэг айхтар алдаатай бодолд хорлогддог. Тэр нь хүн өөрийгөө “нэг л үхэхээс хоёр үхэхгүй” гэдэг эндүү бодол. Энэ бодлыг алдаа гэхэд ч зөөлдөнө. Шулуухан хэлэхэд, хүний амьдралыг эмгэнэлд хүргэж буй гамшгийн эх сурвалж гэвэл зохино. Учир нь “нэг л үхэхээс хоёр үхэхгүй” гэдэг энэ бодол үнэний урвуу хамааралтай, хүнд андуу ташаа ойлголттой итгэл үнэмшил төрүүлж, буруу үйлд хатгадаг.

-Хүн төрөлхтний хамгийн нийтлэг үнэт зүйл бол ёс суртахуун гэсэн санаа энд дахиад л цухалзаж эхэллээ. Өнөөгийн манай нийгмийг харахаар нэг талаар ёс журамгүй хүмүүсээр дүүрчихээд байх шиг. Нөгөө талаар дэлхий нийтээрээ иймэрхүү хандлагатай болсон байхад монголчууд л мөн чанараа гээгээгүй хүн сүрэг хэмээн манай зохиолчид өмөөрдөг. Миний хувьд аль алиных нь хооронд төөрөх тохиолдол бишгүй. Гэхдээ яаж ч бодсон хүнд ёс суртахуун хамгийн чухал биз дээ?

-Эртний ном сударт ятгах нь “Хүнд гурван өлгий байдаг. Эхийн хэвлийгээс сугарахад нэхий өлгий тосдог. Нэхий өлгийнөөс сугарахад ёс журмын өлгий тосдог. Хүн журмын өлгийд бойжоод, бие гээгдэхийн цагт нь газрын хэвлий өлгийдөж авдаг. Хүмүүнд нэхий өлгий багадавч хүн хэн бээр ч газрын өлгийдөө томдох нь үгүй. Гагцхүү журмын өлгийдөө эс багтвал дэлхий-өлгий ч эс багтаана” хэмээдэг. Ёс суртахуунгүй бодгалиуд зөвхөн өөрийнхөө эрхийг, өөрийнхөө хэрэгцээг л ухамсарлахаас бусдыг ойшоохгүй, тэдний өмнө журмыг сахих үүргээ умартдаг. Угтаа нийгэм зөв зохион байгуулагдаж, урт удаан хугацаанд оршин тогтнох зөв хөгжлийн суурийг тавихын үндэс нь ёс суртахуун юм.

Энд өгүүлсэн үзэл бодол, сэтгэмж, зарим дүгнэлттэй санаа зөрөх, маргах, үл зөвшөөрөх мэргэн олон байж мэдэх ч энэ бүх эргэцүүлэл нь Монголын цорын ганц шинжлэх ухаанч онолтой, ариун гэгээн, ард түмэнч үйл ажиллагаатай хөдөлгөөн болох “Бодь сэтгэл, эв хамт ёс” ганцаарчилс өн хөдөлгөөний үзэл бодлын товчлол гэдгийг хэлье. “Амьдрал бол нүгэлтнүүдийн диваажин” гэдэг үгийг дуулаагүй, дуулсан ч итгэдэггүй хүмүүс байгаа бол АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Буш шиг, Монголд дөрөвхөн цаг саатаад манай нийгмийн амьдралыг зэрвэсхэн ажиглахад л Монгол дахь ардчилал, хүний эрх, чөлөөт зах зээл гэгч нь зөвхөн нүгэлтнүүдийн диваажин, харин жинхэнэ хөдөлмөрч, ариун шударга, дээд оюунлаг, бүтээлч ард иргэдийн хувьд “үзүүртээ гэрэлгүй хүйтэн хонгил” байгааг түвэггүй мэдэх болно.

“Тэнгэрийн муухай арилдаг, хүний муухай арилдаггүй” гэсэн эртний үгтэй ч хүний муухайг нимгэрүүлэх их санаа санаж, 40, 50 жил элдэв ном зохиол эрээчлээ. Нэмэр, тус даанч алга… хэмээн энэ эрхэм хүмүүн санааширсан байдаг. Энэ ярилцлага тэмдэглэлийг минь уншаад, зон олныхоо төлөө зовж явдаг Урианхайгаас зугтах хэрэггүй байж гэдэг ухаарал авбал болох нь тэр. Түүний философийг хэтэрхий хүнд хэмээн дөлдөг байсан уншигчдад их хүмүүний сэтгэлгээнд дөхөж очих шатны хэдэн гишгүүр ч болов тавьсан гэж найднам.

Л.ГАНЧИМЭГ

http://www.mongolnews.mn/w/53722

Монгол Мөнх орших боломж бий. Бас… ( I )

527-1405471165top

Нийтэлсэн: 2014-07-16 08:34:39

Монгол удахгүй сөнөнө гэж ярих хүмүүс өдрөөс өдөрт олширч байна. Хэнийг баярлуулах гээд байгаа юм бэ? Хэний сэтгэлийг мохоох гэж яриад байгаа юм бол доо?
Монгол мөнхөд орших боломж бий. Бас устан алга болох ч боломж бий. Агуу асуудалтай ард түмнээс агуу философичид төрдөг, бас агуу шийдэлтэй .

Монголдоо хайртай Монгол хүн бүр Монголын мөнхид оршихын төлөө амьдрах нь гарцаагүй ээ. Мэдлэг болон эрдэм Монголын мөнхөд орших амин сүнс.
Зовлон Монголын устан алга болох үндэс суурь.
Зовлон мэдлэг, эрдэм байхгүйгээс л болдог.
Зовлон гэдэг нь бүтэлгүйтэл шүү дээ. Саяын хэдэн сар эдийн засаг бүтэлгүйтлээ гэж ярих болсныг нэгэн төрлийн зовлон гэж л ойлгох хэрэгтэй.

Мэдлэг нимгэн, морал муутай байж төрийг засаглаж, түмнийг жаргаана гэдэг бас л нэгэн зовлон. Ард түмний жаргалын диваажин болсон төрд гарчихаад хулгай луйвар хийж авилгачин нэртэй төрийн хулгайч болно гэдэг бас л нэг зовлон. Бусдаас сонссоноо “тоть шувуу”-ууд адил шоудаж, хийж бүтээчих юм шиг ард түмнийг хуурч явна гэдэг бас нэг зовлон.

Монголыг зовоогоод байгаа зовлонг Монгол түмэн хариуцлагатайгаар ухамсартайгаар шүүн хэлэлцэх цаг болжээ. Учир нь зовлон Монголыг зовоосоор байж устгах аюултай. Зовлонтой нүүр тулж, шүүн хэлэлцэж Монгол түмэн “Зовлон”-д баяртай гэж хэлцгээе.

Зовлон 1: Эрх чөлөөгүй Монгол

Хүн ам цөөхөн, ядуу буурай, байгалын баялаггүй, далайд гарцгүй, дайны байдалд байгаа Европын орнуудад хөлсний цэрэг явуулж, өчүүхэн орлого олж амьдардаг байсан Швейцарь улсад яаж хөрш зэргэлдээ хүчирхэг хаант улсууд болон эзэн гүрнүүдээс эрх чөлөөтэй байх вэ гэсэн асуудал хэдэн зуун жил тулгарч байжээ.

Ядуу үндэстэнд тэртээ тэргүй эрх чөлөө байхгүй. Тиймээс Швейцариуд баян байхын тулд дэлхийн санхүүгийн төв болж бусад орнуудын иргэдийн мөнгийг аюулгүй хадгалж хөгжсөн түүхтэй. Өнөөдөр Швейцарь улсад 1600 хүн тутамд нэг банк ноогддог байна.

Дэлхийн санхүүгийн төв болсноор мөнгөний эзэн болсон улс орнууд Швейцарь үндэстний аюулгүй байдлыг хамгаалдаг болсон. Швейцарь улс эрх чөлөөгөө баталгаатай болгохын тулд бүх иргэдээ цэргийн алба хаалгадаг тогтолцоог хөгжүүлснээс гадна хүн төрөлхтний шинжлэх ухаан, эдийн засаг, худалдаа болон улс төрийн байгууллагуудыг нутагшуулсан даяарчлагдсан хотуудыг олон хөгжүүлсэн байдаг.

Хүн ам цөөхөн учраас хөдөлмөрийн хүчний хомсдлын асуудлаа шийдвэрлэхийн тулд Швейцарийн компаниуд хөдөлмөрийн хүч олонтой улс оронд үйлдвэрүүдээ байгуулж өнөөдрийн байдлаар 20 гаруй сая бусад орнуудын хүн амыг Швейцарийн компаниуд Швейцарийн төлөө ажилуулж байна.

Даяарчлагдсан олон хотуудыг хөгжүүлснээр Швейцарь орон өөрийн нутаг дэвсгэр дээр дэлхийн зах зээлийг буй болгож чадсан. Эрх чөлөөтэй Монголыг хүлээж суудаг биш бүтээдэг.

Зовлон 2: Хөгжил

Хөгжилгүй Монгол түмэн мөн ч удаан жил зовлоо доо.Тэвчнээ тэвчнээ гэхэд хэрээс хэтэрч байна даа. Дэлхийн хөл бөмбөгийн аваргад Монгол яагаад орж чаддаггүй сул дорой юм бэ гэж Монгол нэгэн ариун цайлган охин ярьж байхыг нь сонслоо. Тэр охин Монгол ийм сул дорой байсан юм уу гэж шүүрс алдан царай нь барзайхыг хараад Монголын сул доройг өлгийтэй хүүхдүүд хүртэл мэдэрдэг болж дээ гэж бодож суулаа.

Монгол улсын төрийн тэргүүн ШУТИС-т 2014 оны 3 сарын 14-нд тавьсан хөгжлийн илтгэлдээ даяарчилсан мэдлэгийн нийгэм эдийн засгийн өнөөгийн үед инноваци хийж чаддаг ганцхан л монгол хүн дэлхийг бүхэлд нь өөрчлөх тийм сайхан боломжтой болж байна. Монгол улсын баялаг хаана байна вэ гэвэл их дээд сургуульд суралцаж байгаа 175000 залуучууд юм.

Жилд зөвхөн 1457 баклавр, магистр болон доктрантурын төвшний оюутныг элсүүлдэг MIT,STANFORD их сургуулиуд 3 триллион орчим ам долларын борлуулалт хийдэг 30000 орчим технологийн компаниудыг үйлдвэрлэж, дэлхий дахинд 5 сая орчим ажлын байрыг тус тус бий болгосон тухай ярьж дэлхийн хараатай мэдлэгийн кластерыг Монгол орондоо хамтдаа хөгжүүлье, хүн бүр санаачлага гаргаж гар бие оролцох хэрэгтэй гэж уриалж байсныг үзвэл Монголын их дээд сургуульд байгаа 175000 залуучууд Монголын эдийн засгийг ирээдүйд хэдэн арван триллионд хүргэж болох нөөц бололцоог Монголын төрийн тэргүүн олж харсан байх даа.

Монгол улс зөвхөн Таван Толгойн нүүрсний уурхай, Оюу Толгой гэсэн хоёрхон төсөлтэй ядуу, ярих юмгүй орон байгаа нь мэдлэг, эрдэм байхгүйгийн бас нэг зовлон.
Ард түмнээ ядуу байлгана гэдэг нь гэмт хэрэг. Чадахгүй хүмүүс Монголын төрөөс өөрийн ухамсраар зайлах хэрэгтэй. Гэтэл ухамсаргүй юм чинь зайлж өгөхгүй л дээ.
Ухамсар чинь мэдлэг (Knowledge), эрдмээр (Virtue) амилдаг.
Хөгжил эцэстээ мэдлэг, эрдмийн хөгжил шүү.

Зовлон 3: Парламентын засаглал

Парламентын засаглалтай орон дэлхийд байхгүй гэдгийг Монголчууд ойлгохгүй байна даа. Англи улс, Япон улс хаант засаглалтай орнууд шүү дээ. Хүн төрөлхтний орчны ардчилсан тогтолцоог санаачилж, үүсгэн байгуулж, хөгжүүлж, бас олон удаа алдаа гаргаж гашуун зовлон амссан Франц орон дэлхийн 2-р дайны дараа 1947 онд хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа парламентын засаглалтай үндсэн хуулийг баталж, хэрэгжүүлсэн байдаг.

Гэтэл 1958 онд парламентын засаглал нь хариуцах эзэнгүй, үндэсний хүсэлд нэгдэх бололцоогүй сул дорой,хувийн эрх ашгийн төлөө улайрагчдаар дүүрсэн авилгачдын үүр болсон, мэдлэг, эрдэмгүй, моралгүй хүмүүсийн уурхай болсныг ухамсарлаж хагас ерөнхийлөгч, хагас парламентын засаглалтай үндсэн хуулиа баталснаас хойш Франц үндэстэн хүчирхэг төртэй, хөгжилтэй үндэстэн болж чадсан байдаг.

Түүх давтагддагийн учир нь хүн төрөлхтөн ижил асуудалтай тулгардаг, ижил шийдлээр асуудлаас гардаг. Монголд хуримтлагдсан асуудлыг шийдвэрлэх шийдэл нь Монголын үндсэн хуулийг ардчиллын зарчмаар хагас ерөнхийлөгч, хагас парламентын засаглалтай, их хурлын дээд доод танхимтай өөрчлөлт хийхэд л байна.

Монголын зовлон Монголын төрд л байгаа. Учир нь төр гэдэг нь нийт ард түмнийг хэлдэг гэж хүн төрөлхтний философичид нотолсон байдаг. Аливаа төр, аливаа ард түмэн үндсэн хууль гэсэн програмаар л ажилладаг. Програм нь ажиллахгүй бол төр сульдаж, ард түмэн зовдог. Зовсон ард түмэн бахархалгүй болдог.

Зовсон ард түмэнд өрөвдөлт, доромжилол нүүрлэдэг. Зовсон ард түмэнд хүндэтгэл хэзээ ч морилон ирдэггүй. Зовсон ард түмэнд хэзээ ч итгэл байдаггүй. Монгол зовлонгоосоо үтэр түргэн гаръя гэвэл үндсэн хуулиа яаралтай сайжруулах хэрэгтэй.

Зовлон 4: Уламжлал

Үндэсний уламжлал (Tradition) байнгын хөгжиж байдаг. Соёл (Culture) бас хөгжиж байдаг.Япон улсад Мэйжигийн хувьсгалаас өмнө аж үйлдвэрийн уламжлал гэж байгаагүй. Харин өнөөдөр аж үйлдвэрийн соёл нь Япон үндэсний уламжлал болсон.

Хэт их уламжлалыг ярьж туйлширснаас болж хүн төрөлхтний хөгжлийн эсрэг гэмт хэрэг хийсэн үндэстэн байдаг гэдгийг мартаж болохгүй. Тухайлбал, Нацист Германы үед Герман үндэстэн өөрийгөө ой шугуйд амьдардаг агнуурчин үндэстэн байсан гэж тодорхойлоод Польш улсын баруун хэсэгт ой шугуйн бүс нутгийг буй болгож, гэрийн тэжээвэр болсон үхэр сүргийг тус бүс нутагт зэрлэгшүүлж, 130000 еврэй ард түмнийг тус ойд хүчээр байршуулж, Нацист Германы томчууд зэрлэгшүүлсэн үхрээ агнахаас гадна 130000 еврэйг зэрлэг амьтдыг агнахтай адил агнаж хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн байдаг.

Монгол оронд өнгөрсөн уламжлалдаа амьдарч, хүн төрөлхтний хөгжлөөс татгалзах туйлшрал газар авч, солиорлын хэмжээнд хүрч байгааг Монголын сэхээтнүүд бодох цаг болсон. Хөгжлөөс татгалзсанаас болж Монгол орон ядуу байна. Ядуу байна гэдэг хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг.

Монголд бусад хүн төрөлхтнийг үзэн ядах арьстны үзэл ч газар авч байна. Хүн төрөлхтөнтэй харьцдаггүй Монголыг бүтээх гээд байгаа юм уу? Үндэстний эрх ашгаа хамгаална гэдэг бусад хүн төрөлхтнийг үзэн ядах гэсэн үг биш ээ. Уламжлалын сайныг авч, мууг нь орхих нь жам ёсны хэрэг.

Зовлон 5: Гэр бүлийн хүчирхийлэл

Гэр бүлийн хүчирхийлэл гэж амтай болгон ярьдаг боллоо. Хууль гаргаад зогсоочихно гэнэ ээ. Ямар нялхсаг, цайлган санаа вэ? Аргаа барсан хэрэг юм даа.
Хүчирхийллийн оршин тогтнох амин сүнс нь юу вэ гэж Монголчууд асуухгүй байна даа.

Хүн төрөлхтөнд зөв, буруугийн тухай мэдлэгийн бүрэн бүтэн тогтолцоо байдаг. “Зөв” гэдэг агуу үгийг Монголын мэдлэгийн хэлнээс таягдан хаяж хогийн саванд хаясныг ойлгож байгаа хүмүүс хэд байгаа бол доо.”Зөв” гэдгийг дураараа дургих гэсэн утгатай “Эрх” гэсэн үгээр сольсноос болж Монгол хүн “Зөв”-ийн тухай мэдлэг байхгүй болж зөв, буруугаа ойлгохгүй болсноос хүчирхийлэл үүсэх нэгэн шалтгаан болсон.

Хүн төрөлхтөнд сайн, муугийн тухай мэдлэгийн бүрэн бүтэн тогтолцоо байдаг. Түүнийг “Этикс” гэдэг. “Сайны Мэдлэг” буюу “Сайны Онол” гэсэн “Этикс”-ийг “ёс зүй” гэж буруу орчуулснаас болж Монгол хүн сайны мэдлэгийг хаанаас олж авахаа мэдэхгүй болж хүчирхийлэл үүсэх бас нэгэн шалтгаан болсон.

Хүн төрөлхтөнд сайхан, муухайгийн тухай мэдлэгийн бүрэн бүтэн тогтолцоо байдаг. Түүнийг “Эстетикс” гэдэг. “Сайхны Мэдлэг” буюу “Сайхны Онол” гэсэн “Эстетикс”-ийг “Гоо Зүй” гэж орчуулснаас болж Монгол хүн сайхны мэдлэгийг хаанаас олж авахаа мэдэхгүй болсноос хүчирхийлэл үүсч байгааг анхаарах цаг боллоо.

Ёсондоо цэцэрлэгийн наснаас их дээд сургуулийн бүх сургалтын програмд “Зөвийн Мэдлэг”, “Сайны Мэдлэг”, “Сайхны Мэдлэг”-үүдийг заах ёстой. Гэтэл харамсалтай нь Монголын боловсролын тогтолцоонд энэ тухай мэдлэг байхгүйгээс хүчирхийлэл гэх мэт муу муухай дэлгэрч байна.

Эдгээр мэдлэгүүдийг хурдан төрөөс захиалж хийлгэхгүй бол Монголчууд Монголчуудын эсрэг эцэс төгсгөлгүй хүчирхийлэл хэрэглэхээс гадна бүхэл бүтэн хүн төрөлхтний эсрэг хүчирхийлэл хэрэглэх үр дагаварт хүрч мэднэ.
Монгол үндэстэн хэрэгтэй юу? Эсвэл буруу хэрэглэсэн үгнүүд хэрэгтэй юм уу? Сонголт Монголчуудын гарт байгаа.

Зовлон 6: Дэлхий

Дэлхий үүрд байсан, үүрд байх тухай ярих, итгэх хүмүүс олширч байна гэдэг нь бодол үхсэний шинж биш үү? Хүн төрөлхтний мэдлэгийн салбар болох Астрономи дэлхий үүсэн буй болсон, бас ирээдүйд ямар нэгэн цагт устан алга болно гэж нотолчихсон биш үү?

Зовлон 7: Хүн төрөлхтөн

Хүн төрөлхтөн урьд нь байсан, үүрд байх тухай бас ярих, итгэх хүмүүс олширчээ. Хүн төрөлхтөн үүсэн буй болсон гэдгийг философичид аль эрт тодорхойлсон шүү дээ. Монгол хүн яагаад ийм хямдхан болчихов оо?

Зовлон 8: Хүн төрөлхтний хэл

Дэлхий үүсч, хүн үүсч хөгжсөн бол хүн төрөлхтний хэл бас л байхгүйгээс байдаг болж, оновчгүй байснаас оновчтой болж, ядуу байснаас баялаг болж хөгжсөн байж л таараа шүү дээ. Хэлний философичид хүн төрөлхтний хэлийг судлаад хөгжим долоон ноттой байдаг бол хүн төрөлхтний хэл нь 12-оос 32 авианаас бүрддэг гэж нотолчихсон шүү дээ.

Хэл мэдлэгийн хөгжлийг дагаад хөгжиж байдаг. Хэлээр дамжиж хүн төрөлхтний мэдлэг тархинд нутагшиж оюун, ухаан, ухамсар болдгийг хүн төрөлхтөн баталчихсан шүү дээ.

Зовлон 9: Хүн төрөлхтний үсэг бичиг

Хүн төрөлхтний анхны төр, хүн төрөлхтний анхны хот суурин, хүн төрөлхтний анхны үсэг бичиг бүтээсэн Монгол төрөлхтөн болох Шумераас өмнө хүн төрөлхтөнд үсэг бичиг байгаагүй шүү дээ. Бас л аажмаар мэдлэгийн хөгжлийг дагаад хөгжиж ирсэн түүхтэй.

Зовлон 10: Хүн төрөлхтний шашин

Шашныг хүн төрөлхтөн бүтээсэн харин хүн төрөлхтнийг шашин бүтээгээгүй гэдгийг ойлгохгүй зовдог хүмүүс мөн ч тамын дотор амьдарч байна даа. Шашнаар Монгол гэрийг үйлдвэрлэж чадахгүй нь тодорхой. Гэтэл Монголчууд сүм хийдэд очиж юм юмыг хийлгэх гээд байдаг нь зовлон биз дээ. Очирваань бурхнаар мөнгө олуулах гэж очдог хүн мөн ч олон байна даа.

Зовлон 11: Сул дорой, жижиг төр

Төр сул дорой жижиг байвал яаж төрийн эзэн болсон Монгол хүн хүчтэй том байж чадах вэ?

Зовлон 12: Ардчилал

Ардчилал гэдэг нь зарчим болохоос биш бүхнийг бүтээгч биш. Тухайлбал, эдийн засгийг тодорхой аж үйлдвэрийн салбарыг хөгжүүлж байж босгоно шүү дээ. Хүн төрөлхтний нэртэй философич Аристотел онолдохдоо ардчилал гэдэг нь хүн болгон өөрийн төлөө явдаг тогтолцоо учраас нийгэм устаж, хувь хүний бодгал биеүүдээр дүүрч, төр оршин тогтнох бололцоогүй болох учир шижир төр нь үндэсний хүслийг илэрхийлэх төрийн тэргүүний институци, бусдын төлөө амьдрагч мэдлэг, эрдэмтэй аристокрасын тогтолцоо болон өөр өөрийн төлөө амьдрагч демокрасын тогтолцоо гурав байх ёстой гэж 2600 жилийн өмнө хүн төрөлхтний сайн сайхны төлөө хэлсэн байдаг.

Зовлон 13: Мэдлэг (Knowledge) ба Эрдэм (Virtues)

Мэдлэггүйгээр сайхан амьдарч болно гэж итгэх хүмүүс мөн ч олширч байна даа. Цээжлээд мэдлэгтэй болдоггүй юм. Ойлгож, итгэл буй болж, амьдралын утга учрыг олж байж л мэдлэгтэй болдог. Эрдмийн тухай боловсрол Монгол оронд байхгүй учраас эрдмийн эсрэг утгатай “Гэм” болох хулчгар, худалч, хулгайч, хариуцлагагүй, дураараа авирлагч… Монголыг зовоож байна.

Б. Мөнхбат

Үргэлжлэл бий…

http://www.sonin.mn/news/easy-page/29064

А.Шагдарсүрэн: Оюун ухаанаа хөгжүүлж чадвал монголчууд бид дэлхийг байлдан дагуулна

Shagdrasuren

eb0170e263e7820ebig

Монгол улсын Худалдааны “Гавъяат ажилтан”, Худалдаа аж үйлдвэрийн “Тэргүүний ажилтан”, “Шилдэг бизнесмен”, УИХ-ын гишүүн асан, “Монгол тэмүүлэл” ТББ-ын Удирдах Зөвлөлийн дарга доктор, профессор энэ эрхэмийг “Номин”-гийн Шагдарсүрэн алдраар нь Монголчууд илүү их таних байх аа. Харин бид Монголын нийгмийн томоохон соён гэгээрүүлэгч, оюуны хөрөнгө оруулагч гэдгээр нь уншигч танд хүргэхийн зорилоо. Түүнтэй ярилцаж суухад төр түшилцэж явсан хүний хувьд болоод нэр хүнд бүхий ахмад бизнесмений хувьд өнөөдрийн нийгэмд сэтгэлийг нь эмзэглүүлж явдаг олон зүйл байгаа нь анзаарагдсан. Тиймээс ч бидэнд түүний үг бүр нь алт шиг үнэтэй байлаа. Өнөөдрийн нийгэмд нүдний гэм болсон хэрийн хүнд баймгүй хатуу итгэл үнэмшил, гэгээлэг зорилго тэмүүлэл нь олон залуу хүнд үлгэр болоосой хэмээн “Номин”-гийн буюу Амарбаярын Шагдарсүрэн гуайтай хийсэн сонирхолтой ярилцлагыг уншигчиддаа хүргэж байна.

-Бидний урилгыг хүлээн авсан танд баярлалаа. Та “Монгол тэмүүлэл-сайхан монгол орон” ТББ байгуулж ажиллаад багагүй хугацаа өнгөрчээ. Танай байгууллага ямар зорилготой байгуулагдсан болон ямар үйл ажиллагаа явуулж байгаа талаараа манай уншигчдад эхлээд танилцуулахгүй юу?

- Бид “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” гэдэг ТББ байгууллагыг байгуулаад дөрөв дэх жилдээ ажиллаж байна. Энэ маань хүүхэд залуучуудаа хүмүүжүүлэхэд оруулах гэсэн хүсэл эрмэлзлэл юм. Манай “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” ТББ Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа баттай эзэлсэн үлгэр жишээ манлайлагч иргэн болохыг л “”Монгол тэмүүлэл” гэж томъёолж байгаа юм.

-Монголчууд эрт босч ажил үйлсээ төлөвлөн амжуулж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Танай “Эртэч монгол хүн”өглөөний уулзалт энэхүү уламжлалаа сэрээсэн сайхан ажил болдгийг мэдэх юм. Та энэ арга хэмжээнийхээ талаар жаахан тодруулаач?

- Манай “Эртэч Монгол хүн” арга хэмжээ долоо хоног бүрийн Пүрэв гаригт өглөө 7.00 -8,30 цагийн хооронд явагддаг. Энэ арга хэмжээнд 80 настай буурлаас эхлээд 8 настай хүүхдүүд ч хамрагддаг их сонирхорлтой үйл ажиллагаа болдог юм. Үүнд маань төр нийгмийн зүтгэлтнүүд, урлаг соёлын мастерууд, нэртэй эрдэмтэн судлаачид, амжилтанд хүрсэн сайхан залуучууд ирж лекц уншдаг. Түүнийгээ хэлэлцэн ярилцдаг, ийм арга хэмжээ болдог юм аа. Ер нь хүн өглөө эрт босно гэдэг хүмүүжлийн маш чухал ач холбогдолтой. Хэн эрт босч орой унтана уу, тэр чинээгээрээ юм сонсож, юм үзэж, бүтээдэг гэж үздэг . Өнөөдөр бидэнд энэ зүйл маш чухал байна. Монголчуудад маш сайхан уламжлал бий шүү дээ. “Бар цагт босохгүй бол өдрийн ажил алддаг. Багадаа юм сурахгүй бол насны амьдралаа алддаг” гэж сургадаг шүү дээ.

-Манай залуучуудад маань чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар бага байдаг. Харин танай энэ үйл ажиллагаа залуучуудын оюунд хөрөнгө оруулалт хийсэн сайхан ажил юм гэж боддогддог?

-Өнөөдрийн залуучуудыг чөлөөт цагаа зөв боловсон өнгөрүүлэх орчныг нь маш сайн бүрдүүлээд өгөх хэрэгтэй. Жишээ нь сургууль дээр нь биеийн тамирын олон төрлийн арга хэмжээ байнга явагдаж байдаг, мөн урлаг соёлын арга хэмжээ тасралтгүй явагдаж байдаг материаллаг баазыг нь бий болгосон байх шаардлагатай. Манай “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” ТББ-аас их дунд сургуулудын дунд тодорхой сэдэвтэй аян өрнүүлж, үүгээрээ нийгэмд нэр хүндтэй хүмүүсээр яриа лекц хийлгэдэг юм. Мөн оюутан сурагчдын дунд тодорхой сэдвээр бичлэгийн уралдаан зарлаж урамшуулахаас гадна “Талархлын өдөр”, “ Уучлалын өдөр” зэргээрээ хамт олны эв нэгдлийг бэхжүүлсэн, хамтач ажиллагааг нь өрнүүлсэн, багш, сурагчдын бие биенээ харилцан хүндэтгэх сэдлийг өдөөсөн олон хэлбэрийн ажлыг зохион байгуулдаг. Бидний энэ асаасан жаахан дөл өшөө их бадамлан асаж олонд хүрч байгаа гэж ойлгож байна.

Ном бол бүтээлч сэтгэлгээний их булаг юм

-Та нийгмийн оюун санаанд томоохон хөрөнгө оруулагч уран бүтээлч, хэвлэн нийлэлч хүн гэдгийг чинь монголчууд сайн мэднэ. Нийтдээ хичнээн ном хэвлүүлээд байна вэ. Одоо ямар ном хэвлэлтэнд өгөхөөр бэлдэж байна вэ?

- Миний өөрөө бичсэн 10-аад ном бий. Сэдвийн хувьд янз бүр. Улс төр, эдийн засаг, түүх, мөн яруу найргийн зэрэг олон сэдэвтэй ном бий. Би эдгээрийгээ сүүлийн үед монгол, крилл бичигтэй нь хадмал байдлаар хэвлүүлэн гаргаж байгаа. Мөн англи хэлээр гурамсалж хэвлүүлсэн ном ч бий. Үүнийгээ би хүүхэд залуучууддаа хэрэг болоосой гэж бодож хэвлүүлсэн. Түүнийгээ бас гар бичмэлээр, дармал бичгээр ч гаргасан. Хуучин монгол бичиг сонирхон судалж байгаа залуучуудад сайхан гарын авлага болох юм. Миний ах монгол бичгээр маш сайхан бичдэг хүн бий. Ах маань одоо 80 гарсан хүн бий. Ахынхаа гар бичмэлээр зүйл цэцэн үгийн номоо гаргасан. Энэ бол монгол бичгээ төгс сайн эзэмшье, уран сайхан бичиг суръя гэсэн хүнд маш чухал гарын авлага болох юм.

-Манай ахмадуудын дунд ширээний ном гэдэг үг их байсан. Ингэхэд таны ширээний ном ямар ном байдаг вэ?

- Миний хувьд яг ширээний ном энэ тэр гэсэн юм байхгүй. Ер нь номонд хэрэггүй юм бичсэн ном гэж огт байхгүй. Нэг өгүүлбэр, үг нь ч асар их утга агуулсан их үнэ цэнэтэй байдаг. Хүн уураг тархиныхаа хэмжээгээр шүүж авч чаддаг л юм бол тэр номонд хүнд тус болох заавал нэг юм байж л байгаа. Энэ бол их далайгаас шүр сувдыг шүүрдэхтэй л адил зүйл. Түүнийг тэр уншиж байгаа хүн өөрөө л олж авах хэрэгтэй дээ.

- Таныг дууны шүлэг бичдэгийг мэдэх юм. “ Монгол тэмүүлэл” дууныхаа үгийг та бас бичсэн. Энэ дуу монголоороо омогших олон залуучуудыг хүсэл тэмүүлэлийг бадраасан сайхан дуу болсон байна лээ?

- За баярлалаа. Энэ бол “Эртэч монгол” гэсэн арга хэмжээний маань сүлд дуу юм. Энэ арга хэмжээ эхлэхдээ энэ дуугаар эхэлдэг. Дууны үгийн хувьд их сургамжтай үг. Энэ дууг хүн болгонд зааж сургамаар дуу байгаа юм. Анх уг нь би энэ шүлгийг дууны шүлэг гэж бодож бичээгүй. Гэтэл энэ шүлгэнд маань ая хийгээд надад үзүүлсэн. Ер нь миний тавь гаруй шүлэг дуу болсон. Хөгжмийн зохиолчид маань сайхан аянууд хийж өгсөн. Энэ сүлд дуугаа би нэг залуу дуучнаар дуулуулсан. Өгөх ёстой шагнал урамшлыг нь өгөөд л явуулдаг юм. Түүнээс биш би энэ дуунд маань ая хийгээд өгөөч, энэ дууг маань дуулаад өгөөч гэж явдаггүй.

-Хүнийг оюун сэтгэлийн хувьд засаж цэгцлэхэд маш их урт хугацаа ордог. Харин эвдрэхэд үнэхээр богинохон хугацаа ордог юм байна гэдэг нь дэлхийд ч тэр манайд ч тэр олон жишээн дээр харагдаж байна. Үүнийг яах ёстой вэ?

- Монголчуудын хамгийн гол зүйл бол сайн сайхан зүйлээрээ бахархдаг үндэсний хэмжээний том бахархалтай байх ёстой. Монголчууд дэлхийд гайхагдах зүйл олныг хийж байна даа. Олимпийн аварга, шатрын их мастер монголоос төрлөө. Шинжлэх ухаан техникийн олон шинэ нээлтүүдийг хийж байна. Орчин үеийн техник технологийн хамгийн оргил болсон дэлхийн том салбаруудад болон гадаадын дэлхийн брэнд болсон олон том компаниудад монгол хүн ажиллаж байна. Энэ бүхэн монголчуудын бахархал юм. Хамгийн гол зүйл эв эеэ хичээх хэрэгтэй байна. Наад зах нь гэр бүл, нэг хамт олон, цаашлаад улс гүрэн дотор эе эвтэй байх юм бол их амжилтанд хүрч чадна. Харин дотор нь ямар нэгэн хагалган бутаргагч байх юм уу, эв түнжин хагарсан үед дандаа л уруудан доройтож байдаг юм. Тиймээс ч бид “Монгол тэмүүлэл-Сайхан монгол орон” ТББ-ын үйл ажиллагаа амжилтанд хүрсэн олон хүмүүсийн үлгэр дууриаллаар залуу үеийн хүмүүжүүлэхэд л чиглэж байгаа юм.

Хүн үргэлж мөнхийн бүтээгч байх ёстой

-Монголын нийгэм оюун санаа, сэтгэлийн хувьд маш харанхуй болжээ. “Эртэч Монгол хүн” өглөөний уулзалтанд оролцдогийн хувьд та бүхний хийж буй энэхүү арга хэмжээг нийгэмд оюуны үрийг тарьсан бахархууштай сайхан арга хэмжээ болдог юм байна гэж бодогддог юм?

- Ер нь нийгэм маань их л сонин болчихлоо. Миний хувьд өөрийн зүгээс бага ч болов нэмэр болох болов уу гэж бодож нэг зүйр цэцэн үгийн ном гаргасан. Үүнийгээ би 2005 оноос хойш 3-4 удаа хэвлүүллээ. Ийм зүйл нийгэмд их хэрэгцээтэй байх шиг байгаа юм. Маш хурдан дуусчихдаг юм. Би хэвлүүлэх болгондоо засаж сайжруулж, нэмж шинэчлээд хэвлүүлдэг. Ер нь зүйр цэцэн үгийн тэр хоёрхон мөрөнд амьдралын асар их философи багтаж байдаг юм.

- Хүүхдийг багаас нь зөв хүмүүжүүлэх нь нийгэмд эзлэх байр сууриа зөв олж төлөвшихөд асар их нөлөөлдөг гэж үздэг. Ахмад хүний хувьд энэ тал дээр залуу үедээ хэлэх сургамжтай үг бий байх?

- Хүнийг бага ахуйд нь сайн хүмүүжүүлж чадахгүй бол том болсон хойноо засарч сайжирна гэдэг маш хэцүү. Иймд энэ зүйр цэцэн үгээр өвөг дээдэс маань үр хүүхдээ сурган хүмүүжүүлдэг байж. Дээр үед хүүхдийн хүмүүжил дээр их анхаардаг байсан. Харин зах зээлд шилжсэнээс хойш энэ зүйл ихээхэн учир дутагдалтай зүйл болсон. Ялангуяа манай Боловсролын хуульд хүүхдийн хүмүүжлийн талаар нэг үг үсэг ч байхгүй. Би УИХ-ын гишүүн байхдаа хүүхдийн хүмүүжил гэдэг зүйлийг оруулъя гээд үнэндээ чадаагүй. Манайхан хүмүүжил гэхээр коммунист хүмүүжил гэж байна гэж ойлгоод цэрвээд байдаг. Тэр коммунист хүмүүжил дотор ч сайн зүйл үнэхээр их байсан. Ер нь манай Монголчуудын хувьд хоёр нийгэмд амьдарч байгаагаараа бусдаас их давуу гэж боддог.

-Нийслэл маань өнөөдөр ихээхэн өрөвдөлтэй байна. Утаа, хог, тоос шороо, машины түгжрэл гээд л нийгэм бүхэлдээ бухимдалтай болжээ?

- Энэ бол шууд төрийн бодлогын асуудал. Төрийн бодлого л зөв байж чадах юм бол Улаанбаатар хот шиг өвөрмөц хот дэлхийд байхгүй байж болмоор байгаа юм. Энэ их онгон байгаль, энэ сайхан өргөн уудам нутаг, байгалийн энэ сайхан үр өгөөж байдаг. Би газрын хөрсөн дээр юу л ургуулна уу, боломж байна гэж хэлж байгаа юм шүү. Гэтэл одоо манайхан хогондоо баригдаад, утаандаа дарагдаад байж байна гэдэг дэндүү арчаагүй байгаагийн л илрэл. Өнөөдар хамгийн хямд эрчим хүчээр ард иргэдээ хангаад өгөх юм бол юу боллоо гэж нүүрс тортогондоо баригдаад байж байхав дээ.

- Сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө биелүүлэх гэж нийгмийн халамжийг хавтгайрууллаа. Нэг үгээр хэлбэл халамжийн улс болчихоод байна?

Өнөөгийн төр засгийн бодлого бол ард иргэдээ зүгээр л ажилгүй байлгаж байгаад л тэтгэвэр ав, тэтгэмж ав гэсэн сэтгэлгээнд л сургаад байна. Ер нь улс орныг мөхөөж сөнөөдөг гол арга бол энэ байдаг. Энэ бол Монгол хүний ухаан биш. Үүний цаана нөлөөлж байгаа нөлөөлөөд байгаа гадны хүчин зүйл байдаг байх гэж би боддог юм. Тэрнээс биш ард түмэн маань нойр хоолоо хасаж ажиллаж байх ёстой. Гэтэл Монголчууд ажлын таван өдөртэй, зүй нь ажлын зургаан хоногтой, бүр цаашилбал бүр амралтгүй ажиллах ёстой. Одоо энэ Япон, Солонгос, Гонконг зэрэг улсууд яаж хөгжсөн гэвэл юун амрах тухай ойлголт, тэд чинь амралтгүй, хоол ундаа хасаж зүтгэж байж өнөөдрийн энэ хэмжээнд хүрсэн юм.

Би монгол хүний сэтгэхүй, өндөр чадамжид маш их итгэдэг

-Монголчууд хэзээнээсээ зөв мэргэн жолооддог сайн удирдагчийг хүлээгээд сурчихсан муу зуршилтай бололтой. Энэ нь Монголчуудын уруу дорой байгаагийн нэг шалтгаан мөн үү?

-Мундаг удирдагчийг хий мөрөөдөөд хэрэггүй. Хамгийн гол нь хууль нь хууль шиг бас хэрэгждэг, хуулиа хүн бүр газар сайгүй биелүүлдэг хэрэгжүүлдэг, энэний төлөө засаг хүнийхээ толгойтой л ажиллах . Хүнийхээ уураг тархийг л боловсруулах, хууль эрх зүйг мэддэг, хэм хэмжээг эрхэмлэдэг, биелүүлдэг л байх ёстой. Манай хууль их цоорхойтой. Хууль үйлдвэрлээд байхаас хэрэгжүүлэхдээ маш муу. Өнөөдөр монголд хуульгүй юм гэж байхгүй боллоо. Гэтэл биелэлт нь байдаггүй. Бодит үнэн ийм л болчихоод байна.

-Хууль нийгэмд тэгш үйлчлэхийг ард түмэн маш их шаардаж байна. Жишээ нь, айлын ганц төлөг нааш нь цааш нь болгосон хүн, хүнд ял авч байхад, өчнөөн тэрбумаар нь идэж уусан хүн ялгүй зүгээр байх жишээтэй?

-Харин наадах чинь л өнөөдөр хамгийн чухал байна. Нийгэмд хуулийн өмнө тэгш байна гэдэг гол зүйл. Энэхүү тэггш бус байдал л нийгмийн дургүйцлийг маш их хүргэж байна. Жишээлбэл, жолооч нар дээр энэ зүйл их харагддаг. Эрх хасах нь болчихсон байдаг эрхийг нь хасдаггүй. Энэ нь нөгөө нөхөрт авилгал өгч байж л шийдэгддэг асуудал болчихоод байна. Иймэрхүү маягаар хуулийг хэрэгжүүлж байгаа арга нь маш буруу юм.

-Өмнө нь та УИХ-ийн гишүүн байсан хүн. Одоо ирэх сонгуулийн үр дүнг хэрхэн харж байна вэ. Нөгөө долоон сарын нэгний асуудлаас хойш ард иргэд нэг л их айдаст автчихсан юм шиг санагддаг?

- Манай ард иргэд сонголтоо хийгээд саналаа өгөөд сурчихсан ард түмэн. Хэн нь хэн бэ гэдгийг ч сайн мэдэж байгаа. Сонгууль бол шударга явагдана. Үүн дээр эргэлзэх зүйлгүй. Хуулиар ч нэлээд их зүйлийг зохицуулсан. Сонгуулийн зүнг өөрчилдөг будлиантуулна гэдэг бол зүгээр л улс төрийн тоглоом. Тэрнээс биш дүн нь будлиад ялагдчихаад байгаа юм урьд нь ч байгаагүй, одоо ч байхгүй. Монголчууд хэлдэг дээ “унасан бөхөд шалтаг мундахгүй” гэж. Би урьд нь ард иргэдээсээ сонгогдож УИХ гишүүн болж байлаа. Тэр үед надад тийм бохир юм огт мэдэгдээгүй.Сүүлийн хоёр сонгууль дээр л наад асуудлыг чинь нэг л их дуулиантуулаад байгаа болохоос биш худлаа Ард иргэд тэртэй тэргүй сонгох хүнээ мэдэж байгаа. Тэр хүнээ л сонгоно шүү дээ. Яаж ч бодсон гэсэн тэр олон зуун мянган хүнээс тав, арван л будилдаг юм байгаа биз. Өөр юу байхав дээ. Энэ бол шал худлаа асуудал. Наад асуудалд чинь би үнэндээ итгэдэггүй юм.

- Хот маань нэг л хөгжиж өгдөггүй. Үлгэр жишээ хотыг бий болгохын тулд яах ёстой вэ?

- Дэлхийн хэмжээнд нүүдлийн соёл иргэншил гэдгийг тээж яваа ганц улс бол манай монгол улс. Нүүдлийн соёл иргэншил дотор авах маш олон сайн сайхан зүйл бий. Жишээ нь, булаг усны эхийг бузардуулахгүй, буусан газраа бохирдуулахгүй хог шороогүй цэвэрхэн байдаг байсан. Модыг нь огтлоод байхгүй гэх мэт байгалиа хамгаалах ухамсар гэдэг нь нүүдлийн соёл иргэншлийн маш том бүрдэл хэсэг шүү дээ. Харин үүнийгээ өнөөдрийн суурин соёл иргэншилтэй хослуулснаараа бид бусдад үлгэр жишээ болох ёстой. Гэхдээ нөгөө суурин байж үзээгүй улсуудын зовлон байж магадгүй юм. Эцсийн эцэст үүнд удирдлага, зохион байгуулалтын асуудал маш чухал байна. Замыг нь тавьж, цэвэр бохир усных нь асуудлыг нь шийдэж, дэд бүтцээ бариулчихаад байшин бариулах ёстой. Бүр цаашилбал барилга бариулах гэж байгаа компаниар ч үүнийг хийлгэж болно. Гэтэл үүнийг нь хийлгэхгүйгээр зүгээр л шууд газрыг нь худалдаад барилга бариулчихад нөгөө замбараагүй байдлыг бий болгочихоод байгаа юм. Үүнд, нэг их том том эрдэмтэн мэргэдийн ухаан санаа ороод байх юм огт байхгүй. Ердөө л энгийн. Энгийн зүйл бол замаа л тавих нь чухал. Төр өөрөө чадахгүй байгаа юм бол барилга барих гэж байгаа компаниудаар үүнийг хийлгэх хэрэгтэй.

-Улс эх орныхоо хөгжлийг хүн бүр өөр өөрийнхөөрөө тайлбарладаг. Таныхаар хөгжлийг түргэтгэх гол хүчин зүйл нь юу вэ?

-Улс орны хөгжил хүнээсээ л хамаарна. Бүр тодруулбал хүний хөгжлөөс л хамаарна. Хүн болгон зөв сэтгэлтэй, улс орноо гэсэн, баг хамт олноо гэсэн, гэр орон, хань ижил, үр хүүхдээ гэсэн нэгдмэл зүйл дээр төвлөрөх хэрэгтэй. Хамгийн наад зах нь л хүн өөрийгөө аятайхан аваад явчих ухамсарт л суралцах хэрэгтэй. Биднийг сайхан ирээдүй хүлээж байгаа шүү гэлдгийг л онцлон хэлмээр байна. Монголчууд хэзээнээсээ “сайн санааы үзүүрт шар тос” гэдэг. Аливаа зүйлийг сайн сайхнаар харж, төсөөлж мөрөөдөж байх нь чухал. Хүн өөрөө л хатуу зориг итгэл үнэмшилтэй байж, зүтгэж чадах юм бол Сүх жанжны маань хэлдгээр “Хүрэхгүй газар бидэнд байхгүй”. Манай улс маань сайхан хөгжинөө. Үүнд итгэх хэрэгтэй. Хөгжил маш ойрхон байна. Гол нь энэ зүйл хүн бүрийн хүчин зүйлээс хамаарна. Манай “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” ТББ байгууллага “Ёс суртахуунлаг, иргэнлэг, хамт олныг бүрдүүлье, бадрангуй тэмүүлэлтэй байя” гэсэн уриаг танай сэтгүүлээр дамжуулан ард түмэндээ хүргэе.

-Бидэнд үнэтэй цаг, заваа зориулж, сайхан ярилцлага өгсөн танд баярлалаа. Таны улс, нийгэмдээ оруулж байгаа оюуны үр тань улам их арвижих болтугай.

Х.ИНДРА

http://och.mn/?p=77

Д.Чойжамц: Улс үндэстний ёс суртахууны ундрага нь шашин суртал байдаг

764343f4fb7d4d75great

2014 оны 6 сарын 6 [Уншсан тоо: 45584]

-Монголын бурхан шашинтны төв, Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба Д.Чойжамцтай хийсэн ярилцлага-

Нэг. Бурханы шашин бол жаргалын тухай сургаал

-Яриа эхлэхийн өмнө нэг юм тохирох уу,

-за, юу юм бол доо?

-Та бид хоёрын яриа хүүхдийн хүмүүжлээс цөмийн зэвсэг, ариун цэврийн үзлэг, ер нь юу руу ч орсон бурханы шашинтай холбогдоно

-За тэгж таарна

-Тийм болохоор жирийн бид бүхэн цөмийн зэвсэг, ариунцэвэр мэтийг ярихдаа хэрэглэдэг энгийн үг хэллэгээр хариулт өгөөрэй гэж танаас хүсэх байна.

-Тэгэлгүй яах вэ? Угаасаа бурханы шашин чинь олон түмэнд л зориулагдсан, жирийн хүнээс төгс гэгээрэгч, нүгэлтнээс буянтан болох зам мөрийн сургааль хөтөлбөрийн цогцлол шүү дээ.

-Бурханы сургааль юуны тухай өгүүлдэг талаар асуух нь ухаалаг биш гэдгийг ойлгож байна. Мэдээж нигүүлсэнгүй сэтгэл, энэрлийн тухай сургааль гэж бид хардаг. Гэхдээ л ингэж асуумаар санагдаад байна.

-Ингэж асууж бололгүй яах вэ, асуух ч цаг мөн. Яагаад нигүүлсэх хэрэгтэй, энэрэх учиртай байгаагийн цаад учир шалтгаанаас яриагаа эхлэе л дээ.Ухаант хүмүүний амьдралын зорилго нь жаргалтай амьдрах явдал билээ. Харин жаргалтай амьдрахын тулд жаргал гэж юу болохыг таньсан, түүндээ хүрэх зөв арга замыг олсон байх учиртай. Түүнчлэн жаргалаас хагацуулагч зовлон гэж юу болох, түүнээс зайлсхийх арга учрыг мэдэх хэрэгтэй болно. Энгийнээр хэлэхэд, хорвоогийн амьтны хүслэн болсон аз жаргал гэж юу болохыг Таних,түүнд хүрэхийн тулд зовлонгоос гэтлэх, улмаар төгс гэгээрэлд хүрэх зам мөрийн тухай сургаал гэж Бурханы шашныг ойлгож болно.

Чи жаргамаар байгаа юм чинь бусад ч бас тэгмээр байгаа. Та зовлонгоос салахыг эрмэлзэж байгаа шиг хорвоогийн олон амьтан гачаал бэрхшээлээсээ гармаар байгаа. Чи бие хэл сэтгэлээрээ төгөлдөршиж, хамаг бүгдийг нигүүлсэн хайрлахын хэрээр өөрөө бусдын хайр энэрэлд багтана. Бурханы шашин гэдэг бол зөвхөн зөвшөөрөөд, дагавал болчих үзэл суртал огт биш. Гэгээрэлд хүрэх замнал, хүний сэтгэлийг төгс төгөлдөр болгох тодорхой дэс дараа, шат эрэмбийг агуулсан хөтөлбөр юм.

-Загалмайн шашинтан хүнд библи хэмээх ариун судар буй. Түүнийг л уншаад шүтээд явахад болдог. Харин бурханы шашин болохоор боть ботиороо тавиур дүүрэн, сан дүүрэн судар байх юм. Буддист болохыг хүссэн хүнд энэ бүхнийг хараад шантармаар байх юм биш үү?

-Бурханы шашин товчхондоо хүрвэл товч. Бурхан багш “итгэл бишрэл”,“үйлийн үр” гэдгийг зөвшөөрч байгаа бол бурхны шашинтан болох тухай сургадаг. Харин үйл гэж юу болохоос эхлээд үр нь яаж гардаг хүртэл, сэтгэлийн гэм нисванис хэмээгчээс эхлээд түүнийг яаж дарахыг ойлгуултал, зөв сэтгэл төлөвшүүлэх арга барилаас эхлээд гэгээрэлд дөтлөх хүрэх замын хөтөлбөрийг хүртэл олон аймаг савыг багтаасан мэдлэг дадлагын их ертөнцийг багтаахад дэлхий дүүрэн ном бичсэн ч хүрэлцэхгүй шүү дээ.

Зовлон гэж юу болохыг таниад, түүнийг шалтгааныг олоод, түүнээс гарах учиртайг ухаараад, гаргах арга замаар нь замнах ийм дөрвөн үнэний чанадад нэг номоор, нэг курс дамжаагаар хүрчих аргагүй. Мэдлэгт хүрэхэд хугацаа орно, мэдлэг нь дадал болоход бас хугацаа орно. Ийм болохоор бурханы шашны номыг нялх багаасаа эхлээд насан турш үзэж судлаад ч дуусгаж, эцсийн шатанд хүргэж бардаггүй.Энд хуврагын замналаар явах тухай ярьж байгаа шүү дээ.

Шинжлэх ухааныг бүгдийг нь ганц номонд багтаагаад бүрэн мэдээд авахаа байг гэхэд дунд сургуульд үзэж мэдвэл зохих зүйлийг ч нэг ботид чихэж ойлгуулах аргагүй. Тийм болоод хүүхдүүд 10 гаруй жил дунд сургуульд сурж байж дундаж иргэний боловсролын дундаж шатыг дүүргэдэг биз дээ. Харин Бурханы шашныг ойлгох, судалж эхлэхэд дөхөм болох номууд “Бодь мөрийн зэрэг” , “Гэгээрлийн зам мөрийн тухай сургааль” зэргээс эхлээд бишгүй байдаг.

-Тэгвэл лам болж амьдралаа зориулаад ч чинадад нь хүрдэггүй номын үр шимийг гэр орноо тэжээх, үр хүүхдээ өсгөхийн хажуугаар ухаарч ойлгох аргагүй юм биш үү?

-Юмыг ингэж харвал хуврагууд л гэгээрээд бусад нь угаасаа зовох тавилантайгаар мунхагийн харанхуйд үлдэх учиртай гэсэн шиг төөрөгдөл болно. Хүн болгон жаргах хүсэлтэй бөгөөд жаргах эрхтэй. Жаргахын тулд бие хэл сэтгэлээ ариусгаж буянтай сайн үйлийг бүтээх учиртай. Зөв сайн үйл буюу буян үйлдэхийн хэрээр түүний сайн үр боловсорч, хүсээд байгаа аз жаргал чинь ирнэ. Тэгэхээр өнөө “Хүүхдийн хүмүүжил бүх нийтийн үйлс” гэлээ гэдэг шиг буддизм бол амьд бүгдийн үйл хэрэг. Тийм учраас бурханы шашинтнууд “Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд” хэмээн зорилгоо тодорхойлдог юм байна гэж ойлгож болно.

Харин тодорхой бүлэг хүн эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтанд тусын тулд энэ насаа зориулахаар хувраг болдог. Бичиг үсэг сурах нь доктор болох хүнд ч хэрэгтэй, жолооч болох хүнд ч хэрэгтэй байдаг. Бурханы шашныг ингэж ойлгож болно.

-Бурханы шашин шүтэхэд баахан түвэг уддаг шашин юмуу гэсэн ойлголт байна. Үнэхээр ч “Нөхөр Буддад илтгэх нь. Миний бие өнөөдрөөс эхлээд танай талд орлоо” гэхээр л болчихгүй. Чи эхлээд үйлийн үрийг ойлго, дараа сэтгэлээ номхотго…гэх мэтээр ахиад явчихдаг явдал бас байна аа.

-Дээр ярьсан. Үр яах гэж байна вэ, ургаж цэцэглэхийн тулд. Оюун ухаан яах гэж байна вэ, ухааран гэгээрэхийн тулд. Оюун ухаантай төрсөн атлаа төөрөгдлийн мананд явсаар үхвэл үр болж бүрэлдсэн атлаа ургах цэцэглэхээ үзэлгүй шувуунд идүүлэхтэй адил юм.

Юун өмнө Буддын шашин мэдлэгээр дамжсан итгэл үнэмшил дээр суурилсан шашин гэдгийг хэлмээр байна.Шүтлэгтэй байхад боловсрол мэдлэг чухал. Бурханы шашин мухар сүсэгтэй байхыг буруушаадаг. Бурханы номыг ухаарах, үнэнд хүрэх хамгийн сайн арга бол эргэлзээ гэж сургадаг. Нэг талд “Миний үгийг дагахгүй бол баларна” гэж номлож байхад “Миний сургаалийг эргэлзээгээр шалган бататгаж бай” гэх бурханы сургааль энэ талд байна.

Яаж ч бодсон бурханы ариун сургаалыг бишрэн дагах нь буян мөн. Буян учраас сайн үр гарна. Гэвч Бурханы шашинтан байх нь түүнд хамаг юмаа даатгаад, өмгөөлөл хамгаалалд нь багтаад явахаас хамаагүй дээгүүр утгатай. Түүний сургаалийг ойлгож, явсан замнал, заасан замыг нь дагасаар төгс гэгээрэлд хүрч орчлонгийн зовлонгоос ангижрах тухайд болж буй яриа юм. Баян хүн өөрийгээ дагасан, зарагдсан улсаа тэтгэн, амь зуулга залгуулах нэг утгатай. Харин өөрийг нь дагасан улсад аж төрөх ухаан зааж, өөр шиг нь дутагдах гачигдахын зовлонгүй болгоод байна гэвэл бас өөр. Баахан болхи жишээ л боллоо, гэхдээ иймэрхүү маягаар гэгээрлийн замыг бүдүүвчилж бас болно.

Хоёр. “Дээр”-ээс зурсан тавилан гэж байдаггүй

-Хувь тавилан, заяа зураг гэдэг ойлголт тэгэхээр их сонин болоод ирж байна.

-Зовох жаргах нь чиний урьд өмнийн сайн ба муу үйлийн үр боловсорсны дүн гэж Бурханы номд сургадаг. Тийм учраас дээрээс, ямар нэг дээд хүчнээс зурагдсан хувь тавилан гэж байхгүй. Харин чи өөрөө хувь тавилангийнхаа зохиогч, заяа төөргийнхээ зураач нь юм. Ингээд үзэхээр хүний хувь тавиланд нөлөөлдөг, дээрээс чиглүүлдэг “бүтээгч эзэн” байхгүй болохыг бурханы сургааль хэлдэг. Чи жаргаж байгаа нь хэн нэгний шид нөлөө бус урьд өмнө хийсэн сайн үйлийн чинь үр. Иймд өөрөөрөө бахархахын сацуу сайн үйлд улам шамд. Зовж байгаа нь дээд хүчний шийтгэл, хэн нэгний хорлол бус чиний үйлдсэн нүгэлт үйлийн үр боловсорсон хэрэг. Иймд бусдыг буруутгахын оронд үнэнийг ухааран сэхээрч, зовлонгоос салах, жаргал болж боловсрох сайн үйлийн үрийг соёолуулах учиртай.

-Ингээд бодохоор улс үндэстний хувь тавилан гэдэг нь иргэдийн үйлийн үрийн нийлбэр юм уу гэж бодогдож байна.

-Тэгж үзэж болно. Наанадаж л бурханы шашинтай, түүнийг номлох лам хуврагатай, буяныг цэцэглүүлэхийн төлөөх өглөгийн эзэнтэй газар төрөхүйц буян үйлдсэн болоод л бид энд төрөл олсон хэрэг. Шашин номоо түймэрдэж, багш хуврагуудаа хөнөөсөн харанхуй үеийн ард гарч, шашин суртал сэргэсэн ардчилалтай золголоо. Эрх чөлөөнд хүрэх нь ховор сайханболомж бөгөөд түүнийг хайрлаж, энхрийлэх учиртай гэж гэгээн мэргэд сургасан. Шива Лха гэгээн “Эрх чөлөө олдохын цагт түүнийг энхрийлэн хамгаалаарай. Эрх чөлөөгөө хамгаалж чадахгүй болнүгэл хилинц, зовлонд унана”гэж сурган айлдсан байдаг юм. Ардчилал, эрх чөлөөг тогтоож эдлэхийн тулд хичээх, зүтгэх учиртай. Өнөөгийн дэлхийд эрх чөлөөтэй байх боломж олдоод байхад түүнийг тогтоож чадахгүйн жишээ олон харагдаж байх юм.

-Эрх чөлөөгөө яаж хамгаалах вэ гэсэн асуултад хүн бүр л нэг хариу хэлэх байх. Харин бурханы шашны үүднээс харвал ямар санаа бууж байна.

-Сэтгэлээ хянах нь эрх чөлөөгөө хамгаалах суурь болно. Сэтгэлд боловсорсон бүхэн хэл, биеэр дамжин хэрэгждэг.Жишээлэхэд, хүн сэтгэл санаа буруутаад эхлэхээр биеэ авч яваа байдал, харц нь нэг биш болоод ирнэ. Тэр хэрээрээ бусдын хүндлэл хүлээх аргагүй, хүлээн зөвшөөрөгдөхөд амаргүй нэгэн болж эхэлнэ. Цаашлаад дүр төрх нь нийтийн зэвүүцэл, дургүйцлийг төрүүлээд эхэлдэг. Улмаар үг хэл буруутаад ирдэг. Хүнд “Чи яадаг хулгайч вэ” гэж хэлж байгаа хүний өөдөөс сайхан үг хэлэх аргагүй. “Та сайхан зусч байна уу” гэсэн мэнд яавч гарахгүй. Харин уур цухал шингэсэн “Хуц, чамд ямар хамаатай юм бэ” гэхчлэнгийн үг л гарна. Ингээд хүмүүсийн сэтгэл харилцан самуурч хэрэлдээд ирэхээр амар тайван амьдрал алга болно. Амар тайван амьдралыг дагаад эрх чөлөө алга болно. Оронд нь бие, хэл, сэтгэлээрээ эвдрэн, догширсон ааштай хүмүүст л таарсан тийм орчин бүрэлдэнэ.

-Там, диваажин гэдэг ойлголт олон шашинд оршиж, суртал ухуулгынх нь гол хэрэгслэл болж ирсэн. Төр нь хууль зөрчвөл шоронд хийхээр далайлгаж, шашин нь нүгэл үйлдвэл тамд унахаар айлгадаг.

-Мөрөөрөө явсан хүнийг эрлэгийн элч ирээд чирж аваачаад тамд хийчихдэг юм биш. Тамыг бид өөрснөө бүтээж, түүндээ унадаг. Заримдаа, нүдэн дээр, сайн сайхан элбэг хангалуун амьдарч байсан айл гэнэт өөрчлөгдөөд эхлэх нь байдаг даа. Эхлээд эцэг эхийнх нь зан авир сонин болно. Энэ нь сэтгэлд гарсан хувирлын үр шүү дээ. Гэрийн эзэн гэнэт архи уугаад эхэлдэг ч юмуу, эхнэр нь арай л биш болоод явчихна. Улмаар амьдралын хэмнэл өөрчлөгдөж мөнгө цаасаар гачигдана. Хүүхэд нь сургууль дээрээ юунаас юм болж гадуурхагдан тэнэмэл золбин болно. Улмаар траншейны зуугуулуудтай нийлнэ. Гэнэт гэрийн эзэн хүнд өвчинд нэрвэгдэж улмаар нийгмийн ёроолд хаягдана. Там гэж энэ л биз дээ.

Зөв сайхан үйлийн үрээр нүдэн дээр цэцэглээд амьдрал нь сайхан болоод хүссэн унаа тэргээ хөлөглөөд, үр хүүхэд сайн сайхан сургуульд ном үзэж, баяр дээр нь баяр нэмээд, дээр нь олны ам ч зөв гэж жигтэйхэн явж байгаа айл бас л бишгүй. Диваажин ингэж л сайн үйлийн үрээр бүрдэж байгаа юм биш үү?

-Бурханы шашны дайснууд гэж хэн бэ, тэднийг хэрхэн дарах вэ?

-Бурханы шашны дайсан бол нисванис. Эд бол ямар нэг улс үндэстэн, өөр шашинтны нэр биш. Харин хүний сэтгэлийг хорлож байдаг, зовлонгийн шалтгаан болж өгдөг хүчин зүйлсүүдийн нэр. Сэтгэлдээ байгаа нисванисын хорлолыг дарж чадаагүйн гайгаар л буруу зам мөрт орж, алдаатай суртлыг даган, аврал гэгээрлийн замаас төөрдэг. Дайсан гадаа биш дотор сэтгэлд бий гэж сургадагийн учир энэ. Бурханы сургааль зөвхөн өөрийгээ шүтсэн, дагасан улсыг аврахын тулд бус “эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтан” хэмээх нэршилд багтаан амьд бүгдийг авран зөв зам мөрт хөдлөх нь бурхан шашны зорилго гэж үздэг.

-Бурханы шашин болбоос амьдралын идэвхгүй зарчим баримталдаг учраас хөгжлийн тушаа болдог. Харин өрнөдийн орнууд христосын шашинтай учраа хөгжсөн. Таны олонтаа сонссон байж болох мөрүүд байгаа биз?

-Тиймээ ингэж их сурталчилдаг байсан. Энэ нь ХХ зууны гучаад онд шашин, бурханаа сүйтгэснээс хойшхи үед өрнөдөд боловсрол эзэмшсэн, христосын шашны эсрэг атеизм үзсэн, бурханы шашныг огт мэдэхгүй хүмүүийн гаргасан яриа, ойлголт. Удаах нь яалт ч үгүй өөрийн шашнаа сурталчилах ажлын хэсэг. Үнэн хэрэгтээ Христийн шашин л шинжлэх ухааны танин мэдлэхүйтэй зөрчилдөж байснаас биш буддын шашин тэгээгүй. Буддын шашны судлагдахуун нь ертөнцийн үүсэл гарлын тухай сургааль хийгээд ерөөс байгалийн шинжлэл биш. Бурханы шашин хүний сэтгэлийн тухай, зөв амьдралын тухай номлол сургаал. Тийм учраас дэлхий бөөрөнхий байх нь, нар явдаггүй дэлхий эргэдэг тогтоцтой нь, орчлонгийн гүнд хар нүхтэй эсэх нь Буддын сургаалийг хөндөхгүй, хор болохгүй, зөрчилдөхгүй. Харинч 18-р зууныг хүртэл харанхуй бүдүүлэг, ядуу зүдүү явсан Европт шинжлэх ухаан ялалт байгуулснаар хөгжил дэвшлийн үүд нээгдсэн юм шүү.

Гурав. Алив үндэстний бусдаас ялгарах нүүр царай нь

шашин, уламжлал нь байдаг

-Дэлхий даяараа ижилсэж байгаа өнөө үед улс үндэстний ялгарах нүүр царай нь уламжлалт шүтлэгээс үүдэлтэй үндэсний ёс заншил л боллоо, мөн үү?

-Бид наанадаж 300 жил, цаанадаж хоёр мянган жил бурханы шашинтай амьдарсан. Монгол хүний ертөнцийг үзэх үзэл, зан заншил, ааш аягт Бурханы шашин нэвт шингээстэй байдаг. Хорвоод мэндлэх шинэ хүнийг угтахаас эхлээд айл гэр болж голомтоо бадраах хүртэл, өвөг дээдсээ үдэх, уламжлалт шинэ оноо ёслохоос өгсүүлээд найр наадам хийх дэг ёсыг оруулаад бурханы шашны бэлгэдэл, итгэл бишрэл шингээстэй.

Хүүхдийг эхийн хэвлийд олдохоос эхлэн хорвоод ирсэн насыг нь тоолж, одоогийнхоор бол сурлага, хүмүүжлийн ажлыг нь эхлүүлдэг. Хэвлийдээ үр тээж яваа эх нь муу юм бодохгүй, муухай үзэгдэл харахгүй, сэтгэл түвшин, баяр баясгалантай байж байгаад амаржих учиртай. Орчин тойрныхон нь ч гэсэн ийм үүрэг хариуцлагыг хуваалцана. Өнөөгийн хөгжингүй орнууд саяхнаас үүнийг ойлгож хэрэгжүүлэх болж.

Төрсөн хүүхдийг угаах, нэр өгөх бүгд утга учиртай. Нэр өгөхөд хэдэн зүйлийг анхаардаг. Юуны өмнө эцгийн нэр, овогтой хоршихуйц дуудлага үетэй байх. Ухаандаа, Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж гэхэд маш нийцтэй хэлэгдэж байгаа биз. Түүнчлэн гарсан гариг өдөртэй уялдуулан нэрлэдэг. Өвчин ороодог, хүүхэд тогтдоггүй айлд мэндэлсэн бол тохиолдож болох аюул заналаас зайлсхийсэн нэр өгөх нь бий.

Хүүхдээ зөв хүмүүжүүлэх нь хүний үлдсэн амьдралын хэрэг. Өтлөх насны аз жаргалын утга нь үр хүүхэд сайн сайхан явахад байдаг. Иймд хүүхдээ зөв хүмүүжүүлэх нь маргаашийнхаа аз жаргалын үрийг тарьж байгаа хэрэг. Андашгүй дээ, сайхан дээл хувцас өмсөөд, инээд хөөр дүүрэн яваа ахмуудтай уулзахад үр хүүхдээ сайн өсгөж хүмүүжүүлсэн, тэднийхээ сайн яваагаар бахархсан улс байдаг. Гундуухан яваа, хүнтэй уулзахаас бэргэсэн хөгшчүүлийг асуухад хүүхэд нь өрд орж байрыг зараад үрчихсэн, архинд ороод хамаг юмаа зараад уучихсан, тэднийгээ олигтой хүмүүжүүлээгүйн горыг амссан хөөрхийс харагддаг. Хүүхдээ муу хүн болгоё гэж хэн бодох билээ, гагцхүү түүнд тавих анхаарлаа цалгардуулсан, үр хүүхдийнхээ өмнө хүлээсэн үүргээ дутуу ухамсарлаж зөнд нь орхисны л үр шүү дээ.

-Нүүдэлчин айлын хөвүүд охид гэрлэх уламжлалт ёсон тодорхой байдаг. Харин хот сууриныхан өрнөдийн ёсоор хуримлаж байна. Энэ шинэчлэл хувиралд буддистууд хэрхэн өөрийн онцлогоо хадгалан зохицох ёстой юм бол?

-Амьдрал бол үргэлж баяжин шинэчлэгдэж байдаг зүйл. Хорвоогийн агшин зуур хувиран өөрчлөгдөж байдаг тэр чанарыг л бурхан шашин голлон хэлж өгдөг юм. Уудам тавиу нутагтаа цөөхүүлээ, цаг зав ихтэй амьдран сууж байхад хэвшин тогтсон зарим ёс зан үйл хотшин суурьшсан өнөөгийн амьдрал шинэчлэл нэхэх нь зүй тогтолтой зүйл. Жишээлэхэд, цай сүүнийхээ дээжийг тэнгэр хангайдаа өргөх нь өвөг дээсийн ариун ёс мөн. Гэхдээ орон сууцныхаа цонхоор шанага шанагаар өргөл цацал үйлдэх нь гудамж талбай бохирлохоос эхлээд хүний толгой рууюм асгах, машин тэргийг нь муухай болгох сөрөг үр дагавартай. Хичнээн сайхан үйл гэж бодож хийлээ ч бусдыг уурлуулж, хүнийг хохироож үйлдвэл юуны буян байх билээ.

Жишээлэхэд, манайх дээжүүдээ жижигхэн данханд хурааж байдаг сүүлхэнд нь гадаа, хээр өргөдөг юм. Гол нь хоол цайныхаа дээжийг тэнгэр хангай байгаль дэлхийдээ өргөх сэтгэл байгаа болохоор болоод явчихна.

Манай хийдэд хуримын ёслол хийсэн хосууд ирж ёсолдог сайхан заншил бий болоод байна. Энэ нь өвөг дээсийн шүтээн, зан заншилд хүндэтгэл илэрхийлж байгаа сайхан хэрэг. Дэмжин зохион байгуулах учиртай гэж үзэж байгаа. Хуримыг бид эхлээд Жанрайсиг дуганд ёслуулж үзсэн. Зун болоод байвч хүйтний улирлад халаалгагүй учраас бэрх юм билээ. Одоо тэргүүн хамбын өрөөнд хийж байгаа. Өрөөний хэмжээнд захирагдаад хүргэн, бэрийн талын голлох цөөн хэдэн зочныг оруулдаг. Тэдний өөрсдөө сонгож авсан, эсвэл бидний зүгээс гэрлэгсдийн жил, гаригийг шинжин санал болгосон гэр бүлийн шүтээн бурханыг аравнайлан гардуулдаг. Мөн эхнэр нөхөр, улмаар эцэг эх, эмээ өвөө болох ариун барилдлагын учир, үүрэг хариуцлагыг сурган хэлж, ерөөл бэлгэдлийн шинжтэй ёслол үйлддэг болсон. Энэ улам өргөжих байх.

-Хурим хийхэд тохиромжтой өдөр ховор болтой. Зарим ховор сайн өдрөөр Хуримын ордонд 24 цагийн турш ёслол болох нь бий юм гэсэн.

-Өдөр судрын хувьд бол цөөхөн хэдэн өдөр манайхны ой санамжид үлдсэнтэй холбоотой. Шашин бурхан хориотой, өдөр судар харуулбал үзсэн үзүүлсэн хоёр хэрэгт ордог хатуу бэрх үед хүмүүс нийтээрээ мэддэг хэдхэн “хурим хийхэд сайн” өдөр байсны нэг нь намрын дунд сарын 17 юм. Тэрнээс биш сайн өдөр олон, аргагүйдсэн үед хийх засал нь буй. Гагцхүү манай зурхайчид хамтарч нэгдсэн ойлголтод хүрэх замаар шийдэх асуудал олон байгаагийн нэг нь.

Өвөг дээсээ нутаглуулахдаа булшлах, хайлуулах, агаарт хайлуулан өргөх ёсууд уламжилж ирсний дотороос ил тавихыг шүүмжлэх нь их болж. Уул нь амьдралынхаа сүүлчийн мөчид газар дэлхийг ухаж төнхөхгүй байх хүсэл, биемахбодио араатанд хаяж өлийг дарснаар юун түрүүн амьтан цатгах, улмаар түүнд идүүлэх ээлжтэй байсан нэг амьтныг аварч буян үйлдэх утгатай эд л дээ. Өнөөдөр шүүмэлэл нэлээн дагуулж байгаа. Гэхдээ зарим хөгшчүүл өөрснөө ингэж нутаглуулахыг гэрээслэдэг учраас амаргүй байдаг юм билээ.

-Монгол хүний баатарлаг дайчин чанарыг сэргээх цаг боллоо гэж уриалах боллоо. Номой дорой болгосны буруутан нь… гээд орхихоор та тэртэй тэргүй гүйцээн ойлгоно. Би ч “амаар үйлдэх” нүглээс зайлах ач холбогдолтой юм.

-Тиймээ, социализмын үед буддын шашныхаа мөн чанарыг ойлгоогүй хүмүүсийн гаргасан суртал нэвтрүүлгийн үг ярианы хэсэг байна. Гол хариулт нь бидний өмнөх ярианд гарсан. Харин орхигдслн санааг үргэлжлүүлэн ярихад, амьдрал үргэлж сайжирч, хорвоогийн олон амьтан орчлонгийн хүрдээс аврагдах, гэгээрэх боломж руу улам бүр дөтлөсөөр байгаа цаг юм, өнөөдөр. Ямарч үндэстэн түүх судраараа бахархалгүй л яахав. Гэхдээ дайнч түрэмгий явсан үеэ ид бах болгож, тийм араншингаа сэргээх юм ярьж байх юм. Гэтэл цагийн юм цагтаа л байдаг.Олон зууны тэртээд цэрэг зэвсгээр гайхуулж явахад тийм араншин зохидог байсан биз, харин өнөөдөр үгүй. Хоёр хэт их гүрний дунд хоёр сая гаруйхан тоотой монголчууд догшин түрэмгий байгаад амьтны дургүй хүргэхээс өөр юунд хүрэх вэ. Харин амьтны эвийг олж, бодолтой амьдарч байж ардчилал, тусгаар тогтнолоо үргэлжлүүлэн хамгаалах цаг. Зөөлөн нь хатуугаа идэж, ус чулуугаа элээдэг гэж өвөг дээдэс сургасан. Нэг сагсуу бодлогогүй хүний хийсэн үйлдлийн балгаар мөрөөрөө яваа өч төчнөөн гэмгүй монгол хүн хохирч үлддэг нь бишгүй. Эх оронч үзэл гэдэг бол хаана ч явсан үндэстнийхээ нэр төрийг бодож, миний хийсэн бодлогогүй явдлын балгаар миний араас яваа монгол ах дүү минь хэлмэгдэн хохирох вий гэж сэрэмжлэн явахын нэр юм байгаа биз дээ. Ардчиллын зарчимд “Нэг хүнний эрх чөлөө бусдын эрх чөлөөгөөр хязгаарлагдана” гэж сургадаг даа.

-Монголыг монгол болгож харуулдаг бас нэг зүйл наадам, цагаан сар хоёр байна. Даяаршиж ижилссэн энэ цаг үед биднийг “Энэ бол монголчууд” гэж ялгаруулдаг. Наадмын өдөр цөмөөрөө монгол дээлээ өмсөөд, наадмын хуушуураа идэх үнэхээр сайхан.

-Тиймээ, цагаан сар, наадам хоёр монгол хүнийг монгол харагдуулдаг. Хуучин оны сүүлийн өдрүүд их учиртай. Өвлийн адаг сарын 29-н есөн гэхэд өр ширээ барагдуулж, үнс тоосноосоо салж, харин битүүнд ам зөрсөн улстайгаа хөөрөг зөрүүлэн цайруулж, эв найраа сэргээдэг. Бид “талархлын өдөр” гэж гадаадынхныг дууриан тэмлэглэж байна. Муухай гэх гэсэн биш. Харин өвлийн адаг сарын битүүнийг “бие биенээ уучлах”, “гэмээ цайруулах” үндэсний өдөр болгож яагаад болохгүй гэж. Ийм өдөртэй байх нь гэмээ цайруулах, нэгийгээ уучлах гээд завдаж чадахгүй яваа улсад сайхан боломж шалтаг болж өгнө. Ингэснээрээ хуучин жилийн сайн, муу бүхнийг хуучин онд нь үлдээж байгаа хэрэг. Тэгээд шинийн нэгэнд аж төрлөө цоо шинээр, улам сайхнаар эхэлнэ. Мөрөө шинээр гаргаж байгаа нь ийм учиртай, гэм алдаа, элдэв бүхнээ хуучин ондоо үлдээгээд амьдралаа шинээр эхлэн анхны ариун мөрөө гаргах бэлгэдэл шүү дээ.

-Тасарсан бүхэн эргэн залгалдахад гардаг завсар зааг, уяа холбооны зөрүүг бид 1990 оноос хойш хангалттай амслаа. Энэ үе бол тасарсан шүтлэг, тасалдсан зах зээл, тасалдаж орхисон зүй ёсны хөгжлийн замтайгаа эргэн залгагдах үе байсан.

-Бид урагшилж байна. Шашин номоос нь салгаад хаячихсан ард түмэн яаж төөрөх, будилах ёстой вэ, бид түүнийг л дайрч байна. Өнөөгийн лам хуваг, сүм хийдийг хориод жилийн өмнөхтэй зүйрлэшгүй болсон. Сүсэгтнүүд ч мөн адил.Гадаад хэлээр болоод төрөлхи хэлээр гарч байгаа бурханы ном сургаалийг уншиж судалсан сүсэгтнүүдтэй харьцаж байгаа манай лам хуврагуудын шашны болоод иргэний боловсрол ч хамаагүй ахисан.

Хүн ард чөөр болсон. Бид ерөөд онд хогоо үүдэндээ асгаад, гэр доторхио гоёж эхэлсэн. Гоё тавилгатай гэрээсээ гарах, орохдоо хогон дундуур явдаг байсан. Түүнийгээ анзаарч ухаараад орцоо цэвэрлээд жижүүртэй болоод эхэлсэн. Одоо үүд орчноо хамтаараа тохижуулж, хот маань өнгө зүсээ улам л засаж байна. Бусдын юмыг хайрлаж байж өөрийн юм сайхан болно гэдгийг бид ухаараад явж байна.

Жолооч нар бие биедээ ямар найрсаг болж, яарсан нэгэндээ зам тавьж, урдуураа оруулаад өгдөг болж эхэлсэн нь юутай сайхан. Манайхны зарим нь урдуур нь машин орохоор бөөн уур болоод түрүүнд нь гарч байгаад тоормосоглох зэргээр аягладаг нь үнэхээр муухай. Ямар ч учир шалтгаантай яарч явж байж болно оо доо. Зайлуул, эмнэлэгт хэн нэгэн бие нь муудаад эмч нь “Уулзах учиртай хүн байвал одоо дууд” гэснийг дуулаад хагас ухаантай амьтан яарч явж болно. Зовлон хэнийг ч тойрохгүй шүү дээ.

-Шашны хэрэгт төр оролцохоо больсонд таагүй байдаг гэж дуулаад их гайхсан. Ямар учиртай юм бол?

-Шашныг хянаж цагдаж байсан үеийг мөрөөссөн юм бол биш. Ер нь үндэснийхээ шашин мөргөлийг тэтгэх үүднээс төрийн халамж чухал болохыг хэлсэн юм. Энэ нь дотор нь ороод сүм хийдийг хэргийг хөтлөхдөө биш.

Сүм хийд оршин тогтноход хөрөнгө хэрэгтэй. Өглөг харамжаас бүрдэж буй сан нь сүм дуганаа өөд татахад , зан үйлийн хэрэгцээг хангахад хүрэлцэж байна уу, үгүй юу гэдгийг харах ёстой. Ингэж чадаагүй сүм хийд харамжаа нэмнэ. Харамж нэмэгдээд сүсэгтний боломжоос давбал тэд сүм хийдээс зайгаа барина. Эцсийн дүндээ шашин сүм хийд хүний сэтгэлийг зөөлрүүлж ариусгах үүргээ биелүүлэж чадахгүйд хүрнэ. Тэр хэрээр үндэстний сэтгэл эвдэрч хямрана. Тэгэхээр шашны оршин тогтнол нь яах аргагүй төрийн хэрэг. Тиим учраас Германд гэхэд 10 хувийн татвар авч түүнээ сүм хийдэд зориулдаг байх жишээний.Өнөөдөр хот, ялангуяа нийслэлд байгаа сүм хийд оршин тогнох хэмжээний өргөл, хандивтай байгаа. Харин хөдөө нутгийн сүм хийдүүд цагаан сараар цуглардаг жаахан харамжаас өөр юмгүй. Тэд хамбын цалин дөчөөд мянга, ламынх хорь гучин мянга орчим гэж надад хэлдэг.

-Та Монгол Улсын ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг баталсан депутатуудын нэг. Хуулийг батлаж дуусах ёслолын үеэр яг юу бодогдов?

-Лам хуваргууд ХХ зууны эхний хоёр хувьсгалд оройлж, хамтарч орж тусгаар тогтнолоо сэргээлцсэн. Харин монголд тогтсон улаан засаг тэднийг хамгийн түрүүн цаазалж, хэлмэгдүүлэн, улс төрийн эрх чөлөөг нь хассан.Харин шинэ Үндсэн хуулийг батлалцаад гарахад юуны өмнө монголын лам хуврагууд 1937 онд эрх чөлөөгөө хасуулнаар эхэлсэн харанхуй үе өнгөрснийг мэдэрсэн. Лам хуврага хүн ард түмнийхээ төлөө үг хэлж, улс орныхоо хэрэгт оролцож болдог үе эхэлснийг харж бахадсан даа.

http://tsenddoo.niitlelch.mn/content/6138.shtml

Б.Гандөш: Эдийн засгийг өсөлтөнд хүргэх геологийн салбарт буруу бодлого явуулж байгаа учраас Монгол Улс хүнд нөхцөлд байгаа юм

ce545bafcd6352e1great

2014 оны 6 сарын 11

“Гоби Эксплорэйшн” компанийн ерөнхий захирал Б.Гандөш: Эдийн засгийг өсөлтөнд хүргэх геологийн салбарт буруу бодлого явуулж байгаа учраас Монгол Улс хүнд нөхцөлд байгаа юм

Монголын геологийн салбарт жинтэй хувь нэмэр оруулжбайр суурь, орон зайгаа бэхжүүлж чадсан “Гоби эксплорэйшн” компани 2003 онд гарын таван хуруунд багтах хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдан түүхтэй.Тус компанийн Ерөнхий захирал Б.Гандөш нь нийгмийн шилжилтийн үед Францад боловсрол эзэмшсэн геологич. Тэрээр Монголын геологийн салбарт анх удаа Канадын компани хөрөнгө оруулж, хувийн компаниуд байгуулагдаж эхэлсэн 2000 оны эхэн үеийнсаад бэрхшээл бүрийг даван туулж өнөөгийн амжилтандаа хүрсэн. Тиймээс тухайн цаг үед болж байсан үйл явдал, лицензийн наймаа, үндэсний компаниудийн өмнө тулгардаг хүндрэл, түүнийг даван гарах гарцын талаар ярилцсанаа хүргэе.

-Юуны өмнө та өөрийгөө манай уншигчдад танилцуулна уу?

-Намайг Батмөнхийн Гандөш гэдэг. Говь-Алтай аймгийн Цээл суманд төрсөн. Миний хувьд дунд сургуулийн тавдугаар ангид сурч байхаасаа геологич болохоор шийдсэн. Миний өвөө нутаг орноо алган дээрээ тавьсан мэт сайн мэддэг, ховор сонин тогтоцтой эрдэс, чулуу цуглуулдаг, орон нутгийг судлах музейн идэвхтэн гишүүн, малчин, анчин хүн байсан юм. Өвөөгийн минь тамхины уутанд геологич хүний “нүд” болсон галт шил байдаг байлаа. Би зуны амралтаараа хөдөө өвөөгийндөө очиж мал ахуйд нь туслахдаа галт шилээр нь юм тодруулан харж, гал гаргаж тоглох их дуртай байж билээ. 1957 онд манай нутагт Зөвлөлтийн геодезийн баг газрын зураг зохиох ажлаар ирэхдээ орос хэл мэддэг өвөөгөөр минь газарчлуулсан гэдэг. Тус экспедицийн дарга нь буцахдаа өвөөд минь тэрхүү галт шилийг дурсгасан юм. Хязгаар нутагт амьдарч байсан өвөө минь дэлхийн II дайны төгсгөлд Монголчууд Япончуудтай тулалдсан “Чөлөөлөх дайн”-д оролцсон юм. Улмаар олзны Япончуудыг Зөвлөлтийн цэргүүдийн хамтаар тууж авч ирсэн аж. Ингэж явах үедээ ойр зуурын орос хэл сурсан нь хэрэг болж геодезийн багт хэлмэрч болсон түүхтэй. Бэлэгний галт шил нь надад геологич болох хүсэл мөрөөдлийг төрүүлсэн. Намайг долдугаар ангид байхад “Мэргэжил бүхэн сайхан” сэдэвт зохион бичлэгийн уралдаан болсон юм. 300 гаруй хүүхдээс би ганцаараа геологич болно хэмээн бичсэнийг хараад захирал маань их гайхсан гэдэг.

-Тэгвэл таны хувьд багаасаа л энэ мэргэжилд дурласан юм байна. Геологийн боловсролыг хэрхэн эзэмшиж, ажлынхаа гарааг эхэлж байсан үеэ эргэн дурсвал?

-Миний хувьд сонирхолдоо хөтлөгдөн 1983 онд Политехникийн дээд сургуулийн геологийн ангид элсэн суралцаад 1988 онд төгсөж байлаа. Тэгээд Мөрөнгийн зураглалын экспедицийн харьяа Бүлэгчилсэн зураглалын ангид Монгол Улсын анхны гавьяат геологич Д.Тогтох гуайн удирдлаган доор ажлынхаа гарааг эхэлж байснаа их азтай хувь тавилан гэж боддог юм. Тухайн үедГовь-Алтай аймгийн баруун тал тэр чигээрээ, Ховд аймгийн зүүн захыг хамарсан нэлээд том зураглалын ажилд оролцосон. Тэр үед Монгол, Зөвлөлтийн геологичид хамтарч ажилладаг байсан юм. Харин биднийг сургууль төгссөн жил буюу 1988 онд Монгол геологичдоор дагнасан зураглалын ангиуд шинээр зохион байгуулагдсан. Тиймээс манай төгсөлтийн Энхжин, Ганбаатар, Ганзориг бид дөрөв нэг ангид хуваарилагдан очиж байлаа. Тэнд Баатархуяг, Жанчив, Гансүх гээд олон мундаг геологичдоос их зүйл сурах боломж тохиосон. Геологич гэх бахархмаар сайхан мэргэжлээрээ ажиллаад 25 жил болоход, миний дурлаж байсан зүйл яг л мөн байсан. Сайн геологич агсан Гүрцоо бол миний хамаатны ах л даа. Тэрээр Говь-Алтай, Баянхонгор аймагт ажиллаж байхдаа намайг морь баригчаар ажиллуулж, багаас минь бэлдсэн. Оюутан болоод дадлагын ажилд гарахдаа Гүрцоо ахынхаа алхыг гуйж аваад л явж байлаа.

-Геологич бүр ямар нэг ашигт малтмалын төрлийг дагнан судалдаг. Таны хувьд ямар эрдсийг голчлон судалдаг вэ?

-Миний хувьд хээрийн үйлдвэрлэлээр нэг их удаан ажиллаагүй ч геологиосоо салаагүй. Ажлынхаа гарааг эхэлсэн Бүлэгчилсэн зураглалын ангид 1991 он хүртэл ажилласан. Учир нь 1990-ээд оны эхээр манай улс зах зээлийн нийгэмд шилжин бүх зүйл хөдөлгөөнд орж, мэргэжилтэн бэлтгэхээр барууны орнууд руу залуусыг явуулж эхэлсэн. Тухайн үед хоёр Герман нэгдээгүй байлаа. Гадаад Явдлын Яамаар дамжуулан баруун Германы Академийн солилцооны албанаас хоёр хүнийг тоон зургийн боловсруулалтын чиглэлээр сургах болсон юм. Тиймээс яамны коллеги хуралдаад насны хувьд хөгшин, залуу хоёр хүнийг явуулах шийдвэр гарч талийгаач Баадай гуай бид хоёрыг сонгосон. Гэтэл Боловсролын яамнаас геодезийн багш Гүнчинсүрэн агсаныг хамт явуулж сургая гэсний дагуу ажлаасаа чөлөөлөгдөн герман хэлний курст сураад бичиг баримт бүх зүйлээ бүрдүүлсэн ч системийн ялгааны улмаас бид ганцхан зүйл дээр гацдаг байгаа. Манайд бол яамнаас үүрэг өгөөд л сургадаг байтал барууны орнуудад тухайн улсын их сургуулийн профессор багш сургах хүндээ өөрөө урилга явуулах ёстой байдаг аж. Тийм урилгагүй бол хичнээн мөнгө нь бэлэн, яамны зөвшөөрөлтэй байлаа ч нэмэргүй. Гэтэл манай улсын хувьд зүүн Германтай холбоотой байснаас баруун Германы нэг ч сургуультай холбоо тогтоогоогүй, интернэт бүү хэл факс ч гэж мэдэхгүй байлаа шүү дээ. Ингээд яахаа мэдэхгүй, шийдэж чадахгүй байсаар нэг жил өнгөрөв. Тэгээд нэг өдөр яаман дээр явж байгаад зураглалын Санжаадорж гуайтай таарч түүнд учир байдлаа хэлтэл “Геофизикийн экспедицид Франц руу хүмүүс явуулж сургах төсөл хэрэгжиж байгаа, хэрэв чи франц хэл сураад шалгалт өгөөд эхний гуравт багтвал тэр төсөлд хамруулая” гэсэн юм. Ингээд би гэдэг хүн дахиад л ажлаасаа чөлөөлөгдөөд 1991 оны гуравдугаар сард франц хэлний курст сурав. Шалгалтандаа тэнцээд Франц явах гэж бас их юм болсон. 1990-ээд оны эхээр зоригтой шинэчлэлүүд хийгдэж байсан үе л дээ. Тэр үед Геофизикийн экспедицид Саандар гуай Сансрын тоон зургийг боловсруулах төв байгуулна хэмээн сансрын хиймэл дагуул хөөргөдөг Францын СПОТ Имаж (SPOT Image) байгууллагатай очиж гэрээ байгуулсаны дагуу тус төслийг Парисын үндэсний банк 2.5 сая ам.доллараар санхүүжүүлэх болов. Манай улс тус арилжааны банкнаас зээл авахын тулд баталгаа болгож 145 мянган ам.доллар шилжүүлэх болзол тогтоосон юм билээ. Нэгэнт уг төсөл хэрэгжих нь тодорхой байсанучраас Францын СПОТ Имаж болон БРЖМ (BRGM) гэх уул уурхайн төрийн захиргааны байгууллагаас дөрвөн геологич Монголд ирж Улаанбаатарын эргэн тойронд хийгдэж байсан 1:50 000-ны масштабтай геологийн зураглалын ажилд түшиглэн СПОТ хиймэл дагуулын зургийг ашиглах төслийн ажил эхэлсэн. Одоогийн “Гачуурт” компанийн захирал Л.Чинбат, “Геосан” компанийн захирал Г.Ихбаяр бид гурав уг төсөлд хамрагдахаар болж тэдгээр Франц мэргэжилтнүүдтэй хамт ажилласан юм. Ажил дуусч Франц мэргэжилтнүүд нутаг буцсан ч Францаас урилга ирэхгүй байсаар 10 сар гарлаа. Уг нь хичээл есдүгээр сард эхэлсэн. Тиймээс бид Геофизикийн экспедицийн дарга асан А.Гүррагчаа гуайтай уулзахад манайд Францын Элчин Сайдын Яам байгаагүй учраас бидэнд Москва явах галт тэрэгний билет авч өглөө. Москвад очоод урилгаа хүлээсээр ахин нэг сар өнгөрөв. Тухайн үед электрон шуудан, факс гээч зүйл гараагүй байсан учраас Франц руу телекс явуулна. Тэр нь илгээгч болоод хүлээн авагч хоёр хоёулаа телексийн аппаратын ард сууж байгаад мэдээ явуулдаг зарчимтай багаж юм л даа. Нэг телекс явуулахад таван ам.долларын үнэтэй. Бид гурав олон удаа Франц руу телекс явуулсан даа. Тэгээд ч урилга ирдэггүй ээ. Учир нь тухайн үед манай улсад “алт, диллерийн хэрэг” мандаж Парисын үндэсний банк руу илгээх өнөөх 145 мянган ам.доллараа шилжүүлээгүй байсан юм билээ. Гэсэн ч болох л байлгүй гэж бодсон уу Францаас урилга ирж бидний гурван нөхөр Францын урд зүгт байрлах Тулуз хотыг зорилоо. Тулуз хотод 80 мянга гаруй оюутан суралцдаг, агаар сансрын чиглэлийн бүх сургуулиуд байрладаг олон улсын оюутны хотхон байдаг юм. Тэнд бид Парисын үндэсний их сургуулийн Пьер ба Мари Кюрийн нэрэмжит 6-р салбарын 5-р курсын программаар хичээллэж эхлэв. Тэнд он гартал сураад Парис хот руу шилжин суралцсан. Суралцах хугацаанд хэрэглэх бүх зардлыг цаанаас нь гаргадаг байсан учраас элчин сайдынхаа яаманд орлого оруулж байрладаг байлаа. Гэтэл бидний суралцаж байсан төслийн санхүүжилт зогсож, хичээл эхэлсний дараа хоцорч очсон бид гурав сургуулиа төгсч чадахааргүй болдог юм байна. Тухайн үед Монгол, Францын хооронд жилд цөөн тооны хүнийг хоёр улсын их сургуулиудад соёлын солилцооны шугамаар сургадаг байлаа. Монгол Улсаас Франц Улсад суугаа Элчин сайдаар ажиллаж байсан Мундагбаатар гуай биднийг уг солилцоонд хамруулах гэсэн юм билээ. Яг тэр үед манай улс зах зээлийн нийгэмд шилжиж, дэлгүүрийн лангуун дээр давснаас өөр бараагүй болсон тухай ар гэрийнхнээсээ ирсэн захианаас уншиж мэдсэн. Ингээд Л.Чинбат, Г.Ихбаяр бид гурав одоохондоо манай улсад тандан судалгааны ажил тийм ч чухал биш, бид гурав сургуулиа төссөн ч очоод ажиллах нөхцөл бүрдээгүй. Тиймээс биднийг буцаагаад оронд нь нэг хүнийг нэг жилийн хугацаанд сургасан нь манай улсад илүү ашигтай юм байна гэж ярилцаж тохирсноо Мундагбаатар гуайд хэлсэн юм. Тэрээр биднийг үнэлсэн юм шиг байгаа юм, хөөцөлдөж байгаад өөр хөтөлбөрөөр Францын Засгийн газрын тэтгэлэгт хамруулж сургасан. Ингэж л бид гурав сургуулиа төгсөж 1992 онд нутагтаа ирсэн дээ.

-Их адал явдал туулж Францад боловсрол эзэмшжээ. Нутагтаа ирээд хаана ажилласан бэ?

-Биднийг Монголд ирэхэд манай яам татан буугдаж геологи, уул уурхай хоёрыг салгасан байсан учир би Геологийн төвд ажилласан. Тэр үед Германаас төсөл хэрэгжүүлснийг миний бие хариуцаж ажиллаж байлаа. Удалгүй засаг солигдож бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийснээр Эрдэс Баялгийн Яам байгуулагдсан. Улмаар Геологийн фонд, Эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, Геологийн төв лаборатори гурвыг нэгтгэн “Монголын Геологийн алба”-ыг байгуулж доктор Ж.Бямба гуай даргаар нь ажилласан юм. Мөн мэдээллийн фондын нэр “Гео мэдээлэл, тандан судалгааны үндэсний төв” болон өөрчлөгдөхөд геологич Д.Жаргалсайханы удирдлаган дор ажилласан. Тухайн үед олон шинэчлэл хийгдсэний нэг нь геологийн мэдээллийн санг бүрдүүлэх зорилгоор компьютерт материал шивж оруулах ажлыг эхлүүлсэн явдал юм.

Миний хувьд 1995 оноос “Газар холдинг” компанийн Гадаад харилцаа эрхэлсэн дэд ерөнхийлөгчөөр нэг жил гаруйн хугацаанд ажилласан. Улмаар 1996 оны дөрөвдүгээр сард Монголд хамгийн анх орж ирсэн Канадын “Каскадиа” компанийн анхны Монгол ажилтан болж зургаан жил ажиллаж байлаа. Тэр үеэс л Канадын компаниуд манайд орж ирж, Монголын олон геологичдийг ажилтай болгосон юм шүү дээ. Тухайн үед “Каскадиа” компани олон талбай авснаас гол орд нь Гацууртын алтны үндсэн ордбайсан юм. “Каскадиа” бол одоогийн “Сентерра Гоулд” компани юм. 1997 оны гуравдугаар сард “Каскадиа” компанид ажилладаг 10 Монгол геологич Канад, АНУ-ын алтны ордуудтай очиж танилцаж байлаа. Мөн 1997 оны сүүлээр би ажлаар Чили, Аргентин зэрэг орноор явж хайгуулын ажлын туршлага судлахдаа Андын нуруунд зураглалын маршрут хийж, Аргентиний Пампас, Патагонийн талаар машинаар аялан зэрлэг гуанако буюу лам гөрөөс харж хүүхэд ахуй цагтаа шимтэн уншдаг байсан “Капитан Грантын хүүхдүүд” романы баатруудын мөрөөр явж үзсэн маань мэргэжлийн маань л ач буян юм даа.

1997 онд дэлхий нийтийг доргиосон “Бре-Х” компанийн луйвар дэгдсэнийг та бүхэн санаж байгаа байх. Уг дуулианы уршгаар уул уурхайн салбар уналтанд орж, хөрөнгө оруулалт зогсон, шаардлага нь ч чангарсан. Үүний нөлөөгөөр “Каскадиа” компани олон геологичоо цомхотгосон харамсалтай үйл явдал тохиосон юм. 2002 онд “Каскадиа” компани “Сентерра гоулд” компани болон өөрчлөгдөхөд би хувийн компани байгуулая гэж шийдсэн юм. Нэг жилийн хугацаанд “Геосан” компанид Г.Ихбаяртайгаа хамт ажиллаж байгаад 2003 оны зургадугаар сард найз Ганзоригтой хамтарч “Гоби эксплорэйшн” компаниа байгуулсан. Бид “Каскадиа” компанид хамт ажиллаж байсан найз Дарамбазарыг “Сентерра гоулд” компаниас, “Mine Info” компаниас мэргэжил нэгт дүү Батболдыг компанидаа “урвуулсан” түүхтэй.

-“Гоби эксплорэйшн” компани байгуулагдаад 11 жилийн нүүрийг үзжээ. Өнгөрсөн хугацаанд амжилттай ажиллаж үндэсний шилдэг компаниудийн тоонд зүй ёсоор багтсан. Тэгэхээр үзүүлсэн амжилтаасаа товчхон сонирхуулвал?

-Бид компанийнхаа үйл ажиллагааг анх үйлчилгээгээр эхэлсэн. Тухайн үед одоогийн “Айвенхоу майнз” компанийн охин компани болох “MX Capital” буюу сүүлд нэрээ “Asia gold” хэмээн өөрчилсөн компани Монголд дөнгөж орж ирж байсан юм. Бид тус компанийн үйлчилгээний ажлыг аваад нэг УАЗ фургон, нэг пажеро жийп автомашин, гурван гэртэйгээр ажлаа эхэлж байлаа. Манай нэг салбар компанийн захирал, олон улсын шатрын холбооны мастер, ангийн анд Төвсанаа, Ганзориг хоёр маань геологийн ажлаа хариуцан, жолооч, тогооч, орчуулагч гэсэн зургаан хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр Өмнөговь аймгийн “Зүүн буйлсан” гэдэг газарт “Asia gold” компанийн геологийн ажил болоод үйлчилгээг нь хариуцан ажиллаж эхэлсэн юм. Тухайн үед лиценз авахад хялбар байсан ч газар нутгаа тэр чигт нь хамарчихаагүй байсан юм шүү. Харин сүүлд лицензийн наймаа өргөжиж байна, хээл хахууль их байна гэж зарим хүмүүс шуугисаар байгаад ийм хэмжээнд хүргэсэн.

Тухайн үед манайхан нүүрсийг огт сонирхдоггүй байсан. Ганзориг бид хоёр “Asia gold” компанид хайгуулын лицензийн талбай ялгаж өгөхдөө нүүрснээс өөр юмгүй хоосон газар гээд маш их талбайг ялгаж орхиж байсан юм. Гэтэл өнөөдөр нүүрснээс үнэтэй зүйл үгүй болжээ. Өнөөгийн “МАК” компанийн ашигладаг “Нарийн сухайт” чинь ашиглалтын хоёр жижигхэн талбайтай, одоо ашиглаж буй “SGS” компанийн “Овоотын орд” нээгдээгүй, талбай нь сул байсан. Уг нь тэр үед тус талбайг авах боломж бидэнд бүрэн байсан ч нүүрс сонин биш гээд ялгасан хэрэг. Гэтэл хэдэн сарын дараа “Айвенхоу майнз” компани Өмнөговийг лицензээр битүү бүрхсэн. “Asia gold”, “Айвенхоу майнз” компанитай гэрээ байгуулж салбар нь болоод хөрөнгө оруулалт нь тогтворжиж, манай компани ч “Asia gold” компанитай олон жил хамтарч ажиллах хугацаандаа нэлээд бэхжиж авсан. Улмаар 2004 онд бид геологи, аж ахуйн үйлчилгээгээ салгаж “Гоби Кейтеринг” нэртэй охин компаниа байгуулсан нь одоо ч амжилттай ажиллаж байна. Түүнээс хойш геологийн чиглэлээр дагнан ажиллаж байна. 2005 оноос бид 1:50 000–ны масштабтай геологийн зураглалын тендерт оролцож эхэлсэн. Манай компани зураглалын ажил явуулдаг гурван багтай. Бид зураглалын ажилд оролцож эхэлснээс хойш гурван тайлан хамгаалж дөрөв дэх төсөл дээрээ ажиллаж байна. Мөн “ГОС 200” төслийн нэг ажил хийсэн. Түүнчлэн өөрсдийн хайгуулын талбай дээр ажилладаг геофизикийн багтай болсон. Геодезийн хэмжилт, гидрогеологи, шороон ордын хайгуул болоод бусад ашигт малтмалын хайгуулыг өөрсдөө хийж байна.

-Та одоо эзэмшиж буй лицензүүдээ хэрхэн авч байсан бэ?

-1996 онд “Каскадиа” компани 17 талбайд хайгуулын лиценз авч ажилласан юм. Сүүлд гол хөрөнгө оруулагч нь болох “Камеко Гоулд” компани тухайн талбайгаас зөвхөн алттайг нь сонирхоно гээд хойд Хэнтийн бүсийн гурван том лицензийг л авч үлдсэн. Тиймээс бид ирээдүйтэй гэж сонгосон талбайнууддаа лиценз авчөөрсдөө хайгуулын ажил хийхийн тулд 2005 онд нэлээд хэдэн лиценз авсан. Түүний дотор Хөвсгөлийн Цагаан-Уул, Баянхонгорын Хул морьт болон Говь-Алтай аймгийн Балин толгойн талбайнууд багтдаг. Тухайн үед нүүрс ч олны анхаарлыг татаж эхэлсэн учир Говь-Алтай аймгийн Төгрөг, Цээл сумдын заагт оршдог Хүрэн голын нүүрсний сав газарт хайгуулын лиценз авч тус талбайд ажиллаж эхэлсэн. Биднийг ажиллаж байхад “Рио Тинто” компани санал тавьснаар “Рио говь” нэртэй хамтарсан компаниа байгуулж, тус компанийн хөрөнгө оруулалтаар 2006 оноос өнөөг хүртэл хайгуулын ажил явуулж байна. Манай төсөл “Рио Тинто”-д арай жижигдсэн учир тэд 2011 онд өөрсдийнхөө хувийг Австралийн “Хүннү Коул” компанид худалдсан. Уг талбай нэлээд хэцүү тогтоцтой л доо. Одоо “Хүннү Говь-Алтай” нэртэй компанийнхаа нэр дээр хайгуулын ажлаа үргэлжлүүлж байна. Хэзээ нэгэн цагт уурхай болох байх. Энэ бол бидний нэг амжилт. Бидний бас нэг амжилт бол Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул сумын нутагт олж илрүүлэн хайгуул хийсэн “Мандал”-ын молибдений орд юм. 2005 оноос хойш бид санхүүгийн боломжиндоо тулгуурлан зөвхөн гадаргуугийн судалгаа хийж байгаад 2010 онд “Ордгео” компанийн өрмөөр 1000 метр өрөмдөх төсөвтэйгөөр ажиллаж эхэлсэн. Тухайн газар нь нэлээд уулархаг, хазгай, түүний дээр бид санхүүжилт багатайгаас талбай засах техникгүй гарсан учраас анх төлөвлөсөн цэгээсээ 150 метр хазайж дөрөв дэх цооног буюу бидний нэрлэдгээр 22 дугаар цооногийг өрөмдсөн юм. Сарын дараа дээжийн лабораторийн шинжилгээний хариугартал 22 дугаар цооног маань бараг тэр чигээрээ молибдений агуулгатай гарсан байлаа. Бидний хувьд тухайн үед молибдений үйлдвэрлэлийн агуулгын талаар сайн мэдэхгүй байсан учраас интернетээс энэ тухай мэдээллийг хайж үзсэн. Дэлхийн жишгээр молибдений үйлдвэрлэлийн агуулга нь 0.06 хувь байдаг юм байна. Гэтэл бидний олсон молибдений агуулга дунджаар 0.2 хувь байсан нь дэлхийн дундаж жишгээс 3-4 дахин их гэсэн үг л дээ. Уг 22 дугаар цооног өнөөг хүртэл манай хамгийн сайн агуулгатай нь хэвээрээ байгаа. Бид хөрөнгө босгоод долдугаар сараас хайгуулын ажилд гараад анх22 дугаар цооногийг өрөмдөхөөр төлөвлөж байсан цэгтээ 23 дугаар цооногийг өрөмдөхөд юу ч гараагүй. Хэрэв бид 22 дугаар цооногийг анх төлөвлөсөн цэгтээ өрөмдсөн бол бид энд юу ч алга гээд талбайгаа буцааж өгөөд “Мандал”-ыг хэзээ ч олохгүй байсан биз. Бид уг ордын нөөцийг Австралийн JORC стандартаар тогтоогоод тайланг нь Монгол стандартаар бичиж байна. “Каскадиа” компанид байхдаа Ганзориг, Дарамбазар бид гурав Гацууртын ордыг нээсэн багийн бүрэлдэхүүнд ажиллаж байснаа бас л их хувь заяа гэж үздэг. “Каскадиа” компанийн эзэмшиж байсан лиценз болох Эдрэнгийн нурууны ард хоёр ч орд бий. Нэг нь “Хул морьт” юм. Түүн дээр Австралийн “Вояжер Ресурс” компанитай хамтран “Хул морьт майнинг” гэж компани байгуулан ажиллаж байна. Тус ордыг анх “Геосан” компанийн геологичид илрүүлсэн юм. Сүүлд 2004 онд би уг талбайн лицензийг нь авснаар манай мэдэлд шилжиж, анхны есөн цооног өрөмдснөөр зэсийн орд болох ирээдүй нь бодитой харагдаж эхэлсэн. 2013 онд бид уг ордын 100 гаруй мянган тн-ны зэсийн нөөцийн тайланг батлуулсан. Энэ орд маань цаашид үйл ажиллагаа явуулна. Түүнээс 100 гаруй км-ийн цаана байрлах “Балин толгой”-н алтны ордын нөөцийг саяхан хамгаалсан. Мөн Сэлэнгэ аймгийн Баянгол сумын нутаг Нарангийн голд манайхан алтны шороон орд илрүүлэн хайгуул хийж нөөцийг нь хамгаалсан. Түүнчлэн бид барилгын материалын чиглэлээр ажилладаг. Говь-Алтай аймагт тоосгоны шаврын ордын хайгуул хийж, тайланг нь хамгаалаад нутгийн найз Нэргүйтэйгээ хамтран үйлдвэр байгуулж, цементийн түүхий эдийн “Дөрвөлжин”-гийн ордын хайгуулын ажлыг дуусган нөөцийг нь батлуулснаар мөн үйлдвэр барих хэмжээнд яриа хэлэлцээ явагдаж байна. Тэгэхээр бид өнгөрсөн хугацаанд нэлээд хэдэн орд нээж, хайгуул хийн нөөцийг нь улсынхаа эрдэс баялгийн санд бүртгүүлжээ. Бид олсон ордуудынхаа гидрогеологийн нөхцлийг тогтоох болон усан хамгамжийн судалгааг өөрсдөө хийдэг. Мөн багагүй хэмжээний газрын гүний усны нөөц олж илрүүлсэн.

-Геологич бүрийн хүсэл зорилго нь шинэ орд нээх байдаг шүү дээ. Харин таны хувьд энэ мөрөөдлөө хэдийнэ биелүүлсэн юм биш үү?

-Геологич бүр орд нээхийн төлөө явдаг гэж хэлж бас болохгүй л дээ. Учир нь энэ салбар маань барилгын суурийн судалгаанаас эхлээд асар өргөн хүрээтэйгээр эх дэлхийгээ судалдаг. Ашигт малтмалын чиглэл бол геологийн шинжлэх ухааны нэг л салбар. Яг энэ чиглэлээр ажиллаж буй геологичийн зорилго бол мэдээж шинэ орд нээх. Тиймээс миний хувьд ашигт малтмалын геологичийнхоо хувьд хүсэл мөрөөдлөө биелүүлсэн. Олсон ордоо уурхай болохыг харах нь геологичийн эцсийн зорилго. Бидний олсон ордуудаас уурхай болох хэмжээний хэтийн төлөв сайтай нь бий.

-10 жилийн өмнө гарын таван хуруунд багтахаар бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулагдаж байсан “Гоби эксплорэйшн” компани өдгөө 200 гаруй ажилтантай, үзүүлсэн амжилтаараа Монголдоо нэлээд дээгүүрт орох үндэсний компани болж өргөжиж чадсан нь яахын аргагүй таны гавьяа. Олон хүний амьдралыг хариуцахын зэрэгцээ ашигтай ажиллахад менежмент, удирдах ур чадвар шаардлагатай байдаг нь дамжиггүй. Таны хувьд энэ тал дээр ямар зарчим баримталж ажилладаг вэ?

-Би мундаг менежер, бизнесмэн биш ч гэлээчадварлаг хамт олон, сайн баг бүрдүүлэхийн тулд хүний хөгжилд чиглэсэн бодлого баримталж ажилладаг. Мэргэжилтнээ дэмжиж, өсч хөгжих боломжийг нь бүрдүүлсэн байхад тухайн хүнээс үр бүтээл гаргадаг шүү дээ. Манай компанийн ажилчдын дийлэнх нь залуус. Бид жил бүр бүх шатны сургуулийн оюутнуудыг компанидаа дадлага хийлгэдэг. Тухайлбал, Налайхын ТМС-т сурч байгаад манайд дадлага хийгээд одоо ШУТИС-д дэвшин суралцаж буй гурван залуу байна. Бид дадлага хийж буй оюутнууддаа цалин олгохын зэрэгцээ сургалтын төлбөрийг нь төлж урамшуулдаг. Тухайн оюутан өөрөө хичээж ШУТИС-д дэвшин суралцах юм бол бид сургалтын төлбөрийг нь хариуцдаг. Бид боловсон хүчнийхээ мэдлэг боловсролыг ахиулахын тулд сургаж, амьдралд нь чадлынхаа хэрээр тусалж дэмжихийг зорьж байна. Ер нь олсон орлогоо хамт олонтойгоо л хуваалцдаг даа. Хүмүүсийг нэгтгэж, баг бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг нэг хүчин зүйл нь спорт байдаг шүү дээ. Тиймээс манай компани ажлын байрныхаа залгаа спорт заал барьсан. Ажилчид маань зааландаа тоглож тэмцээн уралдаан зохион байгуулдаг. Манайхан их спортлог. Шатар, гар бөмбөг, дартсын багтай. Мөн бид компанийн нийгмийн хариуцлагаа ухамсарлах үүднээс орон нутгийн тамирчдыг дэмжиж тэмцээн уралдаанд оролцоход нь санхүүжүүлдэг. Мөн манай Төвсанаагийн удирддаг “Gobi chess” шатрын клуб Хөвсгөл аймагт жил бүр шатрын тэмцээн зохион байгуулдаг. Таеквондогийн тамирчин Мягмарбаяр байна. Ингээд яриад байвал нэлээн урт яриа болох байх.

-Геологийн ажил бол багийн хөдөлмөрийн үр дүн байдаг. Чадварлаг хамт олонг бүрдүүлэхийн тулд юун дээр илүү анхаарах ёстой вэ?

-Миний бодлоор сайн баг бүрдүүлэхийн тулд залуусын идэвх санаачлагыг дэмжиж тэдэнд ажил даалгаж, үлгэр жишээ болохуйц сайн ахлагч сонгож өгөх юм. Тухайн багийн гишүүд хоорондоо нөхөрсөг, бие биедээ тусалж, мэдлэгээхуваалцдаг байх ёстой юм. Харин багуудыг нэгтгэж хамт олон болгохын тулд ажиллах нөхцөл, ахуй хангамжинд нь ихээхэн анхаардаг. Манай компани шинээр ажилд орсон геологич бүртээ компьютер, GPS, алх, ажлын иж бүрэн хувцас гээд хамгийн сайн чанартай эд зүйлсээр хангадаг. Мөн залуусынхаа хэлний мэдлэгийг нь ахиулахын тулд компани дээрээ англи хэлний багш ажиллуулдаг. Хүссэн хүн нь англи хэлний багшаар хэл заалгаж мэдлэгээ ахиулж болно. Мөн хөдөлмөр хамгаалалт гээд олон төрлийн сургалт явуулж, номын сан байгуулж, сурч боловсрох нөхцлийг нь хангаж өгдөг. Хэдийгээр би өөрөө бүгдийг нь хэрэглэж амждаггүй ч залуустаа ашиглуулах үүднээс олон улсын янз бүрийн мэргэжлийн байгууллагад элсэж, хэвлэл мэдээлэл ашиглах эрхийг нь авч өгдөг.

-Мэргэжлийн компани удирдан авч явахад хүндрэлтэй зүйл байдаг уу?

-Геологийн компанийн хувьд зах зээл, санхүүжилттэй холбоотой хүндрэлүүд үүсч байна. Дэлхийн зах зээл дээр ашигт малтмалын үнэ буурч уруудах цикл рүүгээ орлоо. Гэтэл ийм хямралтай үед өнгөрсөн жилээс эхлэн улстөрчдийн гаргаж буй янз бүрийн шийдвэрүүд нь нэрмээс болж, дотоодын компаниуд ажилгүй болж сөхөрч байна. Үүнээс өөр хүндрэл гээд байх зүйл бол алга.

-Геологийн хувийн компани байгуулан амжилттай ажиллахад хамгийн чухал зүйл нь юу вэ?

-Геологийн компани байгуулан амжилттай ажиллахын үндэс суурь нь ерөөсөө л итгэл даах чадвартай сайн мэргэжилтэнтэй болох явдал. Түүнийг дагаад хөрөнгө оруулагчид орж ирнэ гэсэн үг. Уг нь хувийн бизнес эрхлэх нь зөв л дөө. Гэхдээ манай зах зээл хязгаарлагдмал учраас уг асуудал хүндрэлтэй байдаг. Тиймээс залуус эхний ээлжинд боломжийн компанид ажиллаж туршлага хуримтлуулах хэрэгтэй. Миний хувьд 15 жил мэргэжлээрээ ажилласны дараа хувийн компаниа байгуулсан. Манайд ажиллаж байсан залуусаас ахиухан мөнгө олохын тулд хувийн компани байгуулаад гарсан нь бий. Ажил нь урагштай байгаа нь ч байна, бас амжилтгүй яваа нь ч дуулдах юм. Ер нь мэргэжилдээ үнэн сэтгэлээсээ хандаж ажиллах ёстой. Хүн сонирхож дурласан ажил мэргэжилдээ амжилт гаргадаг. Түүнээс биш ирээдүйд геологи, уул уурхай ашигтай юм байна гээд энэ мэргэжлийг сонгож болохгүй. Манай компани олон орд олж, амжилттай ажиллаж байгаагийн гол түлхүүр нь мэргэжилдээ эзэн болсон сайн геологичдийн хүч хөдөлмөр юм.

-Монголын геологийн хувийн компаниудбайгуулагдаад төдийлөн урт хугацаа туулаагүй байна. Тэгэхээр дотоодын компаниудийн онцлог нь юу байдаг вэ?

-1990-ээд оны эхээр манайд геологийн салбар зогссон. Хүмүүс учраа олтлоо 4,5 жил будилж 1990-ээд оны дунд үеэс л хувийн компаниуд байгуулагдаж эхэлсэн шүү дээ. Дотоодын компаниудийн онцлог нь юутай харьцуулж байгаагаас шалтгаалах байх. Нэг үеэ бодвол үндэсний компаниуд аж ахуй, боловсон хүчний хувьд боломжийн хэмжээнд хүрсэн. Гагцхүү геологийн компани байгуулвал ашигтай юм байна гээд хязгаарлагдмал зах зээл дээр ажилгүй зогсч байгаа нь олон байгаа байх. Тухайлбал, манайд өрмийн маш олон компани байна. Тэднээс өрөмтэй болоод өрөмдөж чаддаг нь хэд байгаа вэ гэдэг нь бас л асуудалтай шүү дээ. Хамаг хөрөнгөөрөө үнэтэй тоног төхөөрөмж худалдан аваад зах зээлийн гадаад дотоод хүчин зүйлийн нөлөөгөөр ажилгүй зогсож байгаа нь олон. Тэднээс шалгарч гарвал цаашаа явна. Миний таньдаг Канад, Австралийн олон геологичид хос мэргэжилтэй байдаг. Тухайлбал, Том Драун гэдэг Канад геологич ажилгүй зогссон үедээ дунд сургуульд математикийн багшаар ажилладаг. Том компанийн ерөнхийлөгчид хүртэл давхар мэргэжилтэй байдаг юм билээ. Нэлээн нэртэй компанийн Австрали захирал байдал хэцүүдээд ажилгүй болох үед үхрийн ферм дээрээ ажилладаг байх жишээтэй. Ер нь геологичид өөр чиглэлийн давхар мэргэжилтэй болох хэрэгтэй, бид ч гэсэн энэ талаар бодох ёстой. Манайд үүнийг ойлгоод өөр салбарт ажиллаж хүнд үеийг давж байгаа хүмүүс бас байна.

-Үндэсний компаниудийн хувьд хоорондоо уялдаа холбоотой ажиллах, бие биедээ итгэж мэргэжлийн хувьд туслалцаа авч хамтран ажиллах тал дээр дутагдалтай байдаг гэж үзэх хүмүүс бий. Үүнтэй та санал нийлэх үү?

-Итгэлийг нэг дор олдог зүйл биш л дээ. Тухайлбал, манай компанийн ерөнхий геологич Нийслэлхүүг энэ салбарт ажилладаг хүн бүрмэднэ. Олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байж бусдад итгэл төрүүлдэг юм. Түүнээс дөнгөж шинээр байгуулагдсан хэний ч мэдэхгүй компанид тэр бүр итгэж ажил даалгахгүй шүү дээ. Тиймээс итгэл олж авахын тулд тухайн хүн өөрөө боломжийн компанид чухал албан тушаалд хүртлээ ажиллавал хүмүүс түүнийг таньж мэддэг болно. Хүний итгэлийг олж автлаа хөдөлмөрлөж зүтгэх хэрэгтэй.

-Үндэсний компаниуд санхүүгийн бүрэн чадамжтай болж хөл дээрээ босоход тулгардаг хамгийн том бэрхшээл юу байдаг вэ?

-Ажилтай л байвал санхүү нь бэхжинэ шүү дээ. Шинэ тулгар байгуулагдаж буй компаниудийн хувьд яаралгүйгээр аажим аажмаар ажиллаж байж санхүүгийн чадамжтай болно. Гэхдээ бас “том” болсон ч санхүүгийн хувьд бүрэн найдвартай болохгүй. Тэр хэрээр л нүсэр зардал гарна. Үндэсний компаниудын өмнө тулгардаг гол бэрхшээл бол хөрөнгө оруулалт. Улсын хөрөнгө оруулалт үнэндээ алга.Тухайлбал, 1:50 000-ны масштабын геологийн зураглалын санхүүжилт нь чанартай ажиллах нөхцлийг бүрдүүлж өгөхөөргүй хэмжээтэй байдаг. Аль болох бага төсвөөр ажиллах төсөл бичсэн нь тендерт ялдаг. Бидний хувьд1:50 000-ны масштабын геологийн зураглалын ажлыг бизнес гэж огт хардаггүй, үүнээс ашиг олдог ч үгүй. Үндэсний компанийн хувьд зураглалын ажилд оролцоё, олонд танигдах ёстой гэсэн үүднээс л уг ажлыг чанартай хийдэг. Тиймээс улсаас төсөвлөсөн мөнгөнөөс илүү зардал гаргаж байж тухайн ажлыг гүйцэтгэдэг. Энэ жилийн /2013 он/ тендерт гэхэд хөл дээрээ тогтсон гэхээсээ илүү жижиг 70 орчим компани оролцсон сураг дуулдсан. Тэгэхээр улсын төсвөөс илүү зарлагатай судалгааны ажлыг ямар хэмжээнд хийх нь тодорхой байх. Ийм үед улс биднийг дэмжихгүй байна гээд гоншгоноод суулгүй өөрсдөө зүтгэх л хэрэгтэй болоод байна. Гэхдээ төрөөс геологийн салбарыг өөд нь татаж, үндэсний компаниудаа босгохын тулд дэмжлэг болохуйц бодлого хэрэгжүүлэх хэрэгтэй юм. Үүний тулд улсын төсвийн үнэлгээг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй ч одоогоор тэр хэмжээний санхүүжилт нь алга. Бид хийсэн ажлынхаа үнэлгээг удаан хүлээж байж арай гэж л авч байна. ЭЭдийн засгийг өсөлтөд хүргэх геологийн салбарт буруу бодлого явуулж байгаа учраас Монгол Улс хүнд нөхцөлд байгаа юм. Үүнтэй зэрэгцээд дэлхийн зах зээл хүнд байна. Манай улсын хувьд түүхий эдээ урд хөрш рүүгээ л гаргадаг. Гэтэл манайд тээвэрлэлтийн асуудал маш муу. Хятадууд манайхаас тээвэрлэлтийн өндөр зардалтай түүхий эд худалдан авч байхын оронд Австрали, Канадаас далайгаар авах нь тэдэнд илүү ашигтай нь ойлгомжтой. Бид нэгэнт л Хятадын цаана байгаа улс орнуудад ашигт малтмалаа хүргэж чадахгүй учраас тээвэрлэлтийнхээ асуудлыг даруйхан шийдэх хэрэгтэй шүү дээ. Гэтэл шалдар булдар зүйл яриад л хоорондоо маргаад байх юм.

-Гадны компаниудийн хувьд тухайн улсынхаа хөрөнгийн биржээр дамжуулан хөрөнгө оруулагт татах бүрэн боломжтой байдаг. Харамсалтай нь манай улсын хувьд одоо хэр нь ийм таатай нөхцөл бүрдээгүй байна. Ямар зүйлийг хэрхэн сайжруулвал энэ асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой гэж та боддог вэ. Ер нь хөрөнгө оруулагч олох, санхүүгийн чадамжтай болох асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх ёстой вэ?

-Уг нь бид Монголын Хөрөнгийн бирж дээр гарч болох л байх. Гэхдээ геологи хайгуулын ажил хийж үйлчилгээ үзүүлэх, орд олоод түүнийгээ уурхай болгох хоёр тусдаа асуудал. Манайхан аль алиныг нь хослуулдаг. Одоогоор лиценз олголтыг зогсоосон учраас төвөгтэй болж. Хайгуул хийж орд нээхгүйгээр зөвхөн үйлчилгээний ажил эрхлээд хөрөнгө оруулагчийн мөнгийг буцааж өгнө гэвэл бэрх. Дэлхий нийт юуч үгүй төслийг “ногооноороо” гэж ярьдаг юм. Тийм төсөлд хөрөнгө оруулагч олно гэвэл хэцүү, бараг л боломжгүй зүйл.

Манайд хайгуулын олон компани хэрэггүй л дээ. Жил бүр ШУТИС, МУИС, Газарчин гэсэн гурван сургууль геологич бэлтгэн гаргаж байна. Ер нь нийлүүлэлт нь эрэлтээсээ давчихсан байдалтай байна шүү дээ.

-Хувийн хэвшлийнхэн гадны хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа арилжиж, компаниа өргөжүүлэх сонирхолтой байдаг. Харин гадаад зах зээлд гарах боломж хэр байдаг вэ?

-Гадаад зах зээлд гарахын тулд хэл маш сайн сурсан байх хэрэгтэй л дээ. Харамсалтай нь сайн геологичид хэлний мэдлэг муутай байдаг бололтой. Арай сэргэлэн, гадаад хэл эзэмшсэн нэг нь геологидоо тийм ч сайн биш байх юм. Ер нь хэл сурна гэдэг өөр төрлийн авьяас бололтой. Хэрэв дэлхийн зах зээл тогтвортой байгаад хэлний зохих мэдлэгтэй, барууны стандартыг ойлгосон байхад гадагшаа гарах боломжтой. Манай компани гадаад зах зээлд хараахан гараагүй байна. Харин “Геосан” компани Австралийн компанитай хамтраад гадаад улс оронд геофизикийн ажил хийж байгаа. “Айвенхоу майнз” компанид ажиллаж байсан геологичид Австралид ажиллаж байна.1996 оны үед Канадын компани орж ирж байх үед өрөмдлөгийн ажлыг Индонез, Филиппиний мэргэжилтнүүд хийдэг байсан. Харин өдгөө Монгол залуус уг ажлыг гардан хийж чадаж байна. Геологичдийн хувьд ч гэсэн гадаад улс орны гэхээсээ илүү Монголчууд ажиллаж байна шүү дээ.

-Ер нь цаашид төр засгаас ямар шинэчлэл хийснээр үндэсний геологийг бүрэн утгаар нь хөгжүүлж, дотоодын компаниудаа чадавхжуулах боломжтой болох вэ?

-Дотоодод хангалттай хөрөнгө байхгүй учраас гадаадын хөрөнгө оруулалтгүйгээр манай уул уурхай хөгжих боломж одоогоор алга. Үндэсний нэлээд хэдэн уул уурхайн томоохон компанитай болох хэрэгтэй байна. Харамсалтай нь манайд ийм нөхцөл алга. Тиймээс гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг хэрэггүй гэж түлхэж болохгүй. Австрали, Канад, АНУ-д хэдэн мянган уурхай байдаг. Тухайлбал, Австралийн “Супер пит” гээд далд уурхайгаас ил уурхай болсон олон жилийн түүхтэй алтны маш том уурхай байна. Тус уурхайн ирмэг нь Калгурли гэдэг хотын захын айлаас 150 метрийн зайтай оршдог. Бид нүүдэлчин соёлтой малчин хүмүүс. Тиймээс газрыг аль болох хөндөхгүй гэсэн сэтгэлгээ маань одоо хэр нь хадгалагдаад уул уурхайтай харшлаад байна. Харин Австрали, АНУ, Канадад анхнаасаа газрын баягийг нь ашиглах гэж газар бүрээс цугласан хүмүүсээс бүрддэг болоод ч тэр үү, арай өөр ханддаг юм шиг ээ. Гадны улс орнуудад олон мянган уурхай үйл ажиллагаа явуулж байлаа гээд газар нутаг, байгаль сүйдэж мөхөөд байгаа зүйл алга. Манайхны хувьд байгаль орчноо хамгаалах шаардлага, технологийг нь хууль эрхзүйн орчноороо тас хийтэл хориглосон. Үүний тод жишээ нь “урт нэртэй” гэх хууль. Ингэснээр байгаль орчныг хамгаалсан гэвэл тэрэн шиг худлаа зүйл байхгүй. Харин ч засаг захиргаагүй, эргээд буух эзэн хариуцагчгүй “нинжа” нарыг хөхүүлэн дэмжиж байна шүү дээ. Үүний оронд хариуцлагатай компаниудад татварын хөнгөлөлт үзүүлэх зэргээр ажиллаж болно. Хайгуулын жижиг компаниуд олборлогч компанийн адил ашгийн татвар төлж байна. Ийм байхад хайгуулын үндэсний компани өсөн дэвжих боломжгүй. Ер нь салбараа бүхэлд нь дэмжсэн бодлого үнэхээр үгүйлэгдэж байна. Уул уурхайн ашиглалтын улмаас байгаль орчин сүйдсэн нь үнэн. Гол нь хариуцлагаа өндөржүүлж, улстөржиж хийрхсэн, шийдвэрүүдээ зогсоох хэрэгтэй байна.Олон нийтээр хэлэлцүүлж буй “Ашигт малтмалын хууль”-ийн шинэчилсэн найруулгын хувьд геологичдоо дэмжсэн гэж ярих л юм. Хар ухаанаар бодоход хуулиар далайлгаж байгаад ажил олгоно гэж байхгүй биз. Уг нь дэлхийн жишгээр явах юм бол аяндаа зах зээл нь бүрдэх учиртай юм. Мэдээж квот тогтоож болно. Гадныхан бүгдээрээ “бурхан” байдаг юм биш. Ялангуяа дэлхий даяар уул уурхай хөгжиж буй энэ үед сайн геологичид үгүй болсон. Манайд чулуугаа ч танихгүй шахам гадны геологичид ирчихсэн явж байх л юм. Харин манай залуус хэлийг нь удаан сурч байгаа ч гадныхнаас сурах зүйлээ маш хурдан сурдаг. Хамгийн гол нь энэ салбарыг дэлхийн стандартын дагуу хөгжүүлэхэд дэмжсэн хууль эрхзүйн орчин хэрэгтэй байна.

-Төр засгаас оновчтой зөв бодлого хэрэгжүүлж чадахгүй байгаагийн улмаас геологи, уул уурхайн үндэсний томоохон компаниуд олноороо төрөн гарч чадахгүй байна гэсэн үг үү?

-“Хайгуулын мэдээ” сэтгүүлээр дамжуулан геологичдийн санаа бодлыг төр засгийнханд хүргэж, ард түмэнд зориулан үнэн мэдээлэл түгээх шаардлагатай байна. Улстөрчид халааснаасаа унагасан зүйлээ буцааж авах гэж байгаа юм шиг хандах болж. Геологичдийн хүч хөдөлмөр, хичээл зүтгэлээр бий болсон зүйлийг авах гээд хэрүүл хийгээд байхаар ард түмэн буруу ойлгоно шүү дээ.

-Цаг зав гаргаж ярилцсан танд баярлалаа.

Д.ОЮУНЖАРГАЛ

http://haiguuliinmedee.niitlelch.mn/content/6150.shtml

“Төрт Ёс, Хаадын Сан”-гийн тэргүүн зохиолч, түүх судлаач Д.Гүн-Үйлс. Түүхийн гашууныг давтах учиргүй

Түүхийн гашууныг давтах учиргүй

58 минутын өмнө

Их хаадын сэдэв агуулга бүхий уран бүтээл туурвиж, монгол түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх эрхэм зорилготой “Төрт Ёс, Хаадын Сан”-гийн тэргүүн зохиолч, түүх судлаач Д.Гүн-Үйлстэй ярилцсанаа толилуулж байна.

А. Байгууллагынхаа тухай товч танилцуулж ярилцлагаа эхлэе.

Х. Баярлалаа. Монгол Улсын СГЗ, түүх судлаач Н.Дугарсүрэн, нэрт соён гэгээрүүлэгч, эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэв, манай түүх судлалын ноён оргил болсон Ч.Далай, Н.Ишжамц тэргүүтэй эрдэмтэн мэргэд, улс төр, бизнесийн төлөөллийнхөний санаачлагаар 17 жилийн өмнө манай Сан анх байгуулагдсан. 17 жилийн өмнө гэхээр монголчууд бид оюун санааны эрх чөлөөгөө олж аваад удаагүй байсан үе. Ямар агуу түүх соёлтой, ёс уламжлалтай, гүн ухаантай үндэстэн юм бэ гэдгээ түүхэн их завсарлагын дараа бид ахин мэдэрч эхэлж байсан үе л дээ. Энэ цаг үеийг сануулдгийн учир нь ардчилал, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол гэсэн үнэт зүйлсийг монгол хүн бүхний сэтгэл санаанд хоногшуулах, үндэсний түүх соёл, уламжлалт гүн ухаан талаас нь таниулж мэдүүлэх талаар манай Сангийн ахмад зүтгэлтнүүд ихийг хийснийг онцолж хэлэх гэснийх юм.

А. Түүх соёл гэдэг тэр үед аргагүй шинэ сэдэв мэт л байсан байх даа.

Х. Яг л шинэ сэдэв мэт байсан. Учир нь Зөвлөлт Улсын нөлөө, социализм коммунизмын үзлээр манай шинэ залуу үеийг хүмүүжүүлж, Монголын түүх соёл бодит судалгаа талаасаа орхигдоод байсныг бидний үеийнхэн байтугай биднээс бага залуу үеийнхэн ч мэднэ шүү дээ. Дэлхий даяараа ардчиллаар амьсгалж эхэлсэн тэр үед улсаа монголчууд өөрсдөө бие даан удирдах болж, түүхэн хөгжлийн  давалгаанд хөл алдах нь холгүй байсан. Чухам тэр үед “Төрт Ёс, Хаадын Сан” түүх соёл, хаадын намтар цадиг, үндэсний уламжлал гээд их зүйлийг хэлж сануулж, олон түмнийхээ оюун санааны хөгжилд нэмэр болж, нийгмийн их эргэлтийн эрэг шураг нь болж явсанд би бахархаж явдаг юм. Ер нь зуун зууны өмнөх үүх түүхээ ч, цөөн хэдэн жилийн өмнөх явдлыг ч санаа бодолдоо хадгалж явах нь бидэнд хэрэгтэй гэж би боддог. Учир нь аль аль нь бидэнд сургамж ч болдог, ирээдүйн төлөв ч болдог.

А. Нээрээ тийм шүү. Ардчилалтай цуг төрсөн хүүхдүүд ээж аав нь ямар амьдрал туулсныг мэдэхгүй, бүх зүйл үргэлж л өнөөдрийнх шиг ийм ил тод, нээлттэй байсан гэж боддог шиг байгаа юм.

Х. Монголчууд бидний түүхээ хүндэтгэх мэдрэмж суларсны нэг шалтгаан нь энэ. Ер нь монголчуудын түүхийн мэдрэмж яагаад суларчихав аа гэдэг өөрөө их сонин асуулт. Олон шалтгааныг хэлж болох боловч түүхийн хувьд харьцангуй богино хугацааны өмнө болж өнгөрсөн Манжийн явуулсан бодлого, түүнээс наашлаад Зөвлөлтийн нөлөө голлох үүрэгтэй. Ер нь яаж ч бодсон аль нэг хүчирхэг гүрэн гадны улс орныг харьяандаа байлгая гэвэл тухайн үндэстний гэсэн юм бүхнийг устгахыг нь устгаж, мартуулахыг нь мартуулж байж л сая санасандаа хүрнэ. Нэг үгээр, та нар өнөөдөр бидний ивээлд байвал маргааш сайхан амьдарна. Маргааш сайхан амьдрахын тулд өнөөдөр бидний үгээр яв, та нарт өнгөрсөн түүх, ёс заншил чинь одоо хэрэг болохгүй гэсэн агуулгаар бусдыг уусгаж устгах бодлогоо хэрэгжүүлсэн байдаг. Тийм улс үндэстнүүдийн гашуун түүхийг бид мэднэ. Зарим нь яахав, өөрсдийн бодлогогүйгээс, хэт цөөн тоо, газар нутгийн буйдхан байршлаас, магадгүй арчаагүйгээсээ болж мөхөж устаж байна. Жишээлэхэд: Индонези, Шинэ Гвинейн Горока, Хули, Калам, Кенийн Карочууд, Маасайчууд, Шинэ Зеландын Маоричууд, Этиопийн Мурсичууд, Америкийн Индианчууд, Оросын Ненец, Энэтхэг, Кашмирын Ладахи гээд олон үндэстэн ястнуудыг дараалуулан жагсааж болно. Хэлээ нэгэнт мартаад, түүх соёлоо үзэхээ болиод уусаад эхэлсэн болохоор манай монгол тулгатны үсэрсэн цус, тасарсан яс буриад, халимагууд ч мөдхөн энэ жагсаалтыг баяжуулах биз.

А. Өвөрмонголчууд яах бол?

Х. Буриадтай адилхан өөр их гүрний бүрэлдэхүүнд байгаа мөртлөө өвөрмонголчуудыг аваад үзвэл харин өөр дүр төрх харагддаг юм. Буриадууд эх хэлээ мартсан, учрыг нь өөрсдөө тайлбарлахдаа бүх ажил хэрэг орос хэл дээр явагддаг учраас бидэнд буриад хэл хэрэггүй гэдэг. Харин өвөрмонголчууд бүх ажил хэрэг хятад хэл дээр явагддаг ч гэсэн бид монгол хэл, босоо бичгээ орхихгүй. Учир нь бид санаачлага гаргаж, монгол хэл, босоо монгол бичгээ өдөр тутам хэрэглэж заншсан гэдэг. Буриадууд түүх соёлоо мартсан, учрыг өөрсдөө тайлбарлахдаа энэ соёлоор бид Орос гэсэн их айлын дотор онцгойрч, мөрдөж чадахгүй гэнэ. Харин өвөрмонголчууд Хятадын олон үндэстэн дотор (Хятадад 56 үндэстэн байдаг) түүх соёлоороо ялгарахыг хичээж явдаг. Хүчирхэг түүхтэй монголчууд агуу түүх соёлоо мартах учиргүй гэсэн үзлээр багаасаа хүмүүжсэн болохоор хэзээд монголоороо үлдэнэ гэсэн эрмэлзлэлтэй. Хятадын удирдлагууд цөөн тоот үндэстнийхээ соёлыг дэмжих тусгай бодлого явуулдаг л даа. Гэсэн ч тухайн үндэстэн өөрсдөө хүсэл эрмэлзлэлтэй, санаачлагатай, мөрөөдөлтэй байхгүй бол ямар ч дэмжлэг талаар өнгөрнө шүү дээ. Тэгэхээр түүх соёл, хэл заншлаа эрхэмлэж, бид хэний үр сад вэ? өвөг дээдэс минь бидэнд юу үлдээсэн бэ? гэдгийг цаг ямагт санаж явбал ямар ч бэрхшээл хэцүү биш. Бэрхшээл бүхэн шинэ амжилтыг бидэнд авчрах болно.

А. Энэ нээрээ сонин юм аа. Бид энэ бүхнийг төсөөлдөг ч гэсэн ерөнхийдөө л төсөөлдөг юм байна. Яг тодорхой жишээ хэлэхээр өөр бодол төрж байна шүү.

Х. Тэгэлгүй яахав. Одоодоо бид тусгаар улс ч гэсэн өөрсдөө хүсэл эрмэлзлэлтэй, мөрөөдөлтэй байхгүй бол болохгүй. Даяаршил гээч юмны сүүдэрт дороо л орно. Угтаа даяаршил гэдэг бол их марзан юм шүү дээ. Бүх хүн ижил юм хэрэглэнэ, ижил юм бодно, ижил юм үзнэ гэдэг гайхуулаад байх юм мөн үү? Би лав тэгэж бодохгүй байна. Дэлхийд ганц хувь зураг шиг уран бүтээлчид, сэтгэгчид, тэргүүний сэхээтнүүд, өвөрмөц улс үндэстнүүд ийм уйтгартай амьдралыг хүсдэггүй юм. Тэр тусмаа Монгол шиг агуу түүхэн замналтай орон тэгэж доошоо орж болох уу. Дэлхийн түүх Монголоос эхтэй гэж Гегель хэлсэн тухай миний мэргэн найз, орчуулагч Д.Болдбаатар саяхны нэг ярилцлагандаа дурьдсан байна лээ. Үнэхээр ч тийм.

Монголыг аль нэгэн Телевизийн суваг, хэн нэгэн олон дагалдагчидтай фэйсийн баатар төлөөлж чадахгүй. Тэр байтугай иргэншлийн нийтлэг сэтгэлгээнд баригдсан сэхээтнүүд ч төлөөлж чадахгүй. Тийм хүмүүс мэдлэг мэдээлэлтэй хүмүүс болохоос биш билгийн мэлмий нь нээгдсэн хүмүүс биш юм. Монголчууд дан ганц шинжлэх ухааныг шүтэхээс гадна түүх соёлоо дээдэлдэг, бэлгэдэл ёс зүйгээ хүндэтгэдэг байж гэмээ нь энэ эринд сайхан амьдарна.

А. Тэгэхээр та бид хоёрын яриа хүссэн хүсээгүй улс орны өнөөгийн амьдрал руу орохнээ. Өнөөгийн амьдралд өнгөрсөн түүх ямар хамааралтай байж болох вэ?

Х. Хамаатай, хамгийн их хамаатай… гэдэг шиг бараг шууд хамааралтай зүйл юм аа. Үүнийг орхигдуулсан нь улс орон хөгжихгүй байгаа нэг шалтгаан гэж би боддог. Цэвэр материаллаг талаас нь аваад үзэхэд хэрэгтэй зүйлийнхээ хангалт хийх замаар сайхан амьдралыг бий болгох нь боломж багатай хувилбар. Мөнгөөр бороо орсон ч хүний хүсэл шунал ханадаггүй. Харин шинжлэх ухаанч хандлага, оюун санааны, энерги мэдээллийн, бэлгэдлийн хандлагыг хамтатгаж, хослуулж ойлгосон хүн аливаа юманд зөв ханддаг болдог.

Бид ийм их стресстэй, харгис хэрцгий ч байгаагүй. Стресстэй хүмүүс хүнийг муулах дуртай, хов зөөх дуртай, бэлгэгүй бодолтой, өөрөөр хэлбэл үргэлж муу түгшүүртэй юм боддог болчихдог. Энгийн иргэнээсээ эхлээд удирдагчид нь хүртэл ийм болчихвол улс орон хөгжих үү. Багадаа хөдөө амарч байхдаа булаг самраад нутгийн хөгшинд зад ороолгуулж билээ. Гэртээ ирээд өрөвдүүлэх санаатай өвөөдөө хэлтэл юу болсныг сонсоод өвөө маань нэмээд ороолгож байсан санагддаг юм. Энэ бол ганц надад биш, ер нь хэн бүхэнд тохиолддог байсан нийтлэг зүйл. Сураар биш, үгээр ороолгуулах бүр хэцүү. Хов зөөж болохгүй, зөөсөн ховыг хүлээж авч болохгүй гэдэг үзлээр бид хүмүүжжээ. Энэ бол жирийн л монгол ухаан.

Стрессийг хэн, эсвэл юу бий болгоод байна гэдгийг бодож үзэх хэрэгтэй. Нэг талаас тааруухан удирдлага, өөрөөр хэлбэл дээд түвшний удирдагчдын хийж байгаа зөв биш байж мэдэх менежмент, нөгөө талаас ачаалал хүлээж авах чадвараа алдсан олон нийтийн хариу үйлдэл хоёр зохицох аргагүй. Монголын түүх соёл өөрөө шинжлэх ухаан, энерги мэдээллийн орон зай хоёрыг хамтатган ойлгуулах увдистай үзэгдэл болохоор түүх соёлоо мэдэж дээдлэх нь өнөөгийн байтугай ер нь аль ч цаг үеийн амьдралын өгсөх үү, уруудах уу гэдгийг шийднэ. Тийм болохоор өнөөгийн амьдрал, өнгөрсөн түүх хоёр хамааралтай байгаа биз?

А. За тэгвэл таны яриад байгаа тэр энерги мэдээлэл, бэлгэдэл зүйн талаар жаахан ойлголт авъя. Бид энэ талаар мэддэг ч юм шиг, үгүй ч юм шиг байдаг. Энэ сэдвээр ярьсан хүн бүхэн үгүйсгэхгүй мөртлөө зуун хувь баталж чадахгүй байх шиг санагддаг.

Х. Хүнд генийн код гэж юм байдаг. Хүү нь эцэг эхтэйгээ, бүр өвөө эмээ, ах дүү нартайгаа адилхан байдгийг бид мэднэ. Тэгвэл түүхийн код гэж юм бас байна. Яг “түүхийн код” гэж хэлэх нь ямар байдаг юм. Гэхдээ би ингэж хэлээд сурчихжээ. Өөрөөр хэлбэл бид өвөг дээдсийнхээ үргэлжлэл учраас тэдний маань туулсан замнал, бодсон бодол, хүсэл мөрөөдөл бидэнд уламжлагдан ирсэн байдаг. Үүнийгээ бид мэддэггүй. Бидний цаад дотоод сэрэл мэдрэхүйд унтаа байна гэсэн үг л дээ. Хэрэв аль нэг зах хязгаар нийлсэн харь улс орноос орж ирсэн хүнтэй нийлээд генийн кодоо төөрүүлчихээгүй бол бидний дотор тэр код байж л байгаа. Гэхдээ би энэ үзэгдлийг буруутгаж байгаа юм биш шүү. Хил залгаа улс үндэстний хүмүүс хайр сэтгэлээр ч юм уу нийлээд нэгэндээ уусч шингэх нь аль ч цаг үед байсан нийтлэг зүйл. Зүгээр тийм зүйл байж болно гэдгийг л хэлж байгаа юм. За тэгээд тэр кодыг унтаа байдлаас нь сэрээх хэрэг бидэнд гарна, мэдээж хүсвэл шүү дээ. Хэрэв хүсвэл алхам хийх хэрэгтэй. Зөвхөн олж мэдэх, сонсох, хүндэтгэх. Бараг тэгээ л болоо. Учир нь бид мэргэжлийн түүхчид биш. Дуучин Жавхлангийн “Хамаг Монгол” төслөөр зохиогдсон дуу байдаг. “Дэлхийг номхруулсан баатруудын мохошгүй домог ясанд минь шархиран байхад…” гэдэг байх аа. Энэ бол гайхамшигтай санаа. Үнэхээр л түүхийн код ясанд минь шархиран байгаа юм. Энэ кодыг уламжлан авах хэрэгтэй. Мэдээж энэ цаг үед хурц мэс агсаж, хурдан моринд мордохгүй. Харин хүн байхын учир, зориг тэвчээр, цээжний ухаан гээд уламжлан авах юм мундахгүй. Ядахнаа байгал дэлхийтэйгээ зохицон амьдрах ухааныг бид өөртөө суулгаж болох юм шүү. Эдгээрт бид мэдээж суралцаж болно. Ийм үзлээр хүмүүжиж болно. Аль ч тохиолдолд бид маш хурдан өөриймшүүлнэ. Түүхийн мэдрэмж маш хурдан сэргэнэ. Учир нь өвөг дээдсийн маань код бидний яс маханд байгаа болохоор үзээд, сонсоод, уншаад байвал дороо сэргэнэ. Өөрөөрөө жишээлье. Би яг түүхийн мэргэжлийн хүн биш. Би хэл утга зохиолын хүн. Уран зохиолоос түүх рүү хальтран ороход амархан. Тэгээд ч би түүхэн сэдвээр бичдэг зохиолч хүн. Эхэндээ сонирхон судалж, сүүлдээ зохиолдоо хэрэг болох баримт сэлт хайсаар байгаад аль нэгэн цаг үеийн түүхийг бараг түүхчдээс дутуугүй мэддэг болчих жишээтэй. Тэгэхлээр их түүхийн маань энэ код миний хувьд маш амархан сэргэж байгаа юм. Энгийн хүн түүхч судлаачид шиг нарийвчлан мэдэх албагүй л дээ. Гэсэн ч түүхэнд, ялангуяа Монголын түүхэнд холбогдох томоохон үйл явдлуудыг цухас боловч мэддэг байх, өвөг дээдсээ хүндэтгэн үздэг байх, “Монголын Нууц Товчоо” зэрэг түүхэн бүтээлийг эрхэмлэдэг байвал хийморь, сүр сүлд аяндаа сэргэдэг болохыг би алдартай хүмүүсийн олон жишээнээс мэднэ.

А. Түүх мэдсэнээр хүн хийморьтой болно гэж үү?

Х. Энэ үнэмшилгүй санагдаж магадгүй, гэвч үнэндээ бол тийм юм. Өөрийнхөө олж мэдсэн, том хүмүүсийн ойлгуулахыг хүсдэг нарийн учруудыг цэгцтэй хэлж чадахгүй байж магадгүй. Гэхдээ энгийнээр, урд хойно нь оруулаад ч болов ойлгуулахыг оролдъё. Юуны өмнө түүхэн мэдрэмж сэргэвэл өвөг дээдсийн ёс бэлгэдэлд аяндаа татагдаж, байгал дэлхийгээ хайрлах ухаанд хүн суралцана. Байгал дэлхийгээ хайрласан хүнд байгал дэлхий маань асар их эрчимээ харамгүй өгдөг юм. Хүн бол байгал дэлхийн салшгүй нэг хэсэг, үр хүүхэд нь учраас тэр шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр мэдлэг бол хүч байдаг. Түүхийн мэдлэг аливаа асуудлыг өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн гурван цагийн хэлхээнд авч үзэх чадварыг суулгана. Өөрөөр хэлбэл тэр хүний сэтгэх далайц их өргөн болдог. Шинжлэх ухаан, энерги мэдээллийн орон зайг хосоор ойлгох суурийг бас тавьж өгнө. Өөрөөр хэлбэл материализм, идеализм хоёрыг тэгш ойлгож хүндэтгэх болно гэмээр юм уу. Энэ хоёр зарим талаар биесээ үгүйсгэх хандлагатай гэдэг. Гэвч хослуулж ойлгох хэмжээнд бид өөрсдийгөө бэлтгэхгүй байна.

Энерги эрчим гэдэг юм байхгүй бол хүн амьд явж чадахгүй. Энергийг хүн юунаас авдаг вэ гэхээр нойр, хоол, агаараас авдаг. Бас мэдлэгээс авдаг. Монгол түүх соёл “ясанд минь шархиран байхад” түүнээ үл тоовол аяндаа оргилоод байгаа сүр сүлдээ хүчээр дарж байгаагаас ялгаагүй. Үүнийг монголчууд тэнгэр таалахгүй байна гэж сэтгэж иржээ. Тэнгэр таална таалахгүй гэж ямар юм байдаг юм гэж гайхах хүн гарна. Гэсэн ч тийм зүйл үнэхээр байдгийг манай төдийгүй гадны эрдэмтэн судлаачид өөр өөрийн өнцгөөс нээсээр байна. Миний хэлэх дуртай үг байдгийм. Монголчууд хэдэн зуун жил мунхаг харанхуй явснаа сүүлийн хэдхэн жилд л ухаан орчихоогүй юм шүү…

А. Сэтгэл сэргээсэн үг байна. Үнэхээр сүүлийн арав хорин жилд л ухаан орчихсон юм бол энэ их баялаг, мал сүрэг, сайхан байгал, цөөн хүн амыг амьдруулсан шиг амьдруулах боломжтой баймаар юм…

Х. Эдийн ядуурал бол түр зуурынх. Оюуны ядуурал бол үүрдийнх. Оюунаар ядуурвал хичнээн их баялаг байгаад ч гуйлгачин болно. Дээр нь хаанаас ирсэн юм, хэнээс гарсан юм, яах гээд байгаа юм гэдгээ ч мэдэхээ болих байлгүй. Брунейн Султан хүртэл “Чингис хааны түүх бол зөвхөн Монгол орны түүх биш. Энэ бол Ази тивийн болон орчин цагийн соёл иргэншлийн түүх юм” гээд хэлчихсэн байхад бид дуугүй суугаад байх нь зөв үү? Үгүй тэгээд мэдэхгүй, түүхээ мартчихсан улс чинь дуугүй суухаас ч өөр яах билээ. Монголчууд бидний өвөг дээдсийн харьяанд байсан Монголын Эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр дээр өнөөдөр 30 орон, 3 тэрбум хүн амьдарч байна. Энэ бахархалтай биш гэж үү.

“Их хурилдайг зарлан хуралдуулж байхдаа Чингис хаан Монголын ард түмэнд найман зууныг дамнан үргэлжилсэн үндэсний эв нэгдлийн ухамсрыг суулгаж өгсөн” Ирландын ерөнхийлөгч асан Мэри Маккалийз дүгнэчихсэн байхад үнэн байдалд бидэнд үндэсний эв нэгдлийн ухамсар алдагдчихаагүй байгаа? гэж заримдаа бодогддог. Түүх биднийг оюун санааны хувьд нэгтгэнэ. Энэ бол харин үнэн шүү. Өөр өнцгөөс нь аваад үзэхэд энэ сайхан нутаг орныг өвлөж авчихаад өвөг дээдэстээ хүндлэл өргөхгүй бол бидний үйлс бүтэх үү. Энгийнээр харьцуулбал аав ээж хоёр чинь чамайг бий болгож, алтан дэлхийг харж, таньж ухаарах бололцоо өгсөн. Гэтэл чи аав ээжээ танихгүй, таньсан ч тоохгүй бол тэд чамд гомдох нь лавтай. Аав ээжээ гомдоосон хүний ажил үйлс бүтдэггүй юм. Энийг батлаад байх ч шаардлагагүй. Амьдралаар түм бумантаа батлагдчихсан юм шүү дээ. Гэтэл энийг шинжлэх ухаанаар яаж тайлах вэ? Материаллаг онолоор бол хэнийг яаж гомдоосон байх нь тэр хүний амьдралд огт хамаагүй, тэр хүний худалдааны ч юм уу менежмент сайн бол ажил үйлс нь бүтнэ гэж үзнэ биз дээ. Гэвч харамсалтай нь тийм зүйл хэзээ ч болохгүй. Болдог юм аа гэхэд түр зуурын амжилт л ирнэ. Амжилт, нэр хүнд хүнийг хүмүүжүүлэх нь бий. Хэрэв зөвөөр хүмүүжиж, сэхээрч чадвал муу зүйлийнхээ төлөө гэмшиж, тэгснээрээ амжилтаа бататгах боломжтой гэж би боддог. Тэгэхээр шинжлэх ухаан, энерги мэдээллийн ухаан хоёрыг хослуулж ойлговол болгохгүй бүтээхгүй юм гэж энэ орчлон дээр байхгүй.

А. Ийм ойлголт монгол хүний сэтгэхүйд их ойр юм даа. Ер нь ухааныг монголчууд яаж ойлгодог байсан юм бэ?

Х. Хоёулаа нэлээн өргөн яриад эхэллээ. Энэ удаан яриа болох байлгүй. Юутай ч ухаан бол хайраас л төрдөг. Хүнийг хайрлахгүй бол ухаан төрөхгүй. Жишээ нь ээж аавын үг бидэнд их ухаан өгдөг. Үнэндээ аав ээж маань хүн хүнээс илүү ухаантайдаа биш юм. Ердөө л тэд биднийг сэтгэл зүрхнээсээ хайрладаг учраас энэ их хайр нь бидэнд хэзээ ч мартахааргүй ухаарлыг өгдөг юм. Энэ үг удирдагчдад их хамаатай даа. Ажилтнуудаа, ард олноо хайрладаг хүнээс тэдэнд хандсан ухаан төрнө. Товчдоо ийм.

А. Таны ярианаас ахмад буурлуудын ярьдаг монгол ухаан мэдрэгдэж байна. Одоо танай Сангийн хийж байгаа ажилтай танилцая. Сүүлд ямар бүтээл гаргав, ямар төсөл хэрэгжүүлэв?

Х. Баярлалаа. Сан маань маш олон жил тогтвортой ажиллажээ. Ардчиллаас хойшхи хугацаанд бараг хамгийн олон жил идэвхтэй ажилласан ТББ-ын тоонд орох байх. Энэ бол манай Сангийн ахмад зүтгэлтнүүдийн ач буян юм. Би энэ Санг удирдах болоод 3 дахь жилдээ орж байна. Ахмадуудынхаа бий болгосон баялаг их материал дээр бид суурилан “Монгол Хаад” 13 боть түүхийн их шастирыг бүтээлээ. Уншигч, судлаачдын зүгээс байнга талархал хүлээж, энэ цаг үеийн хамгийн сүр жавхлант бүтээл гэж олонтаа нэрлэгдсэн түүхийн энэ шастир бидний гаргасан хамгийн том бүтээл юм. Энэ бүтээл манай улс төрчид, бизнесмэнүүд, алдартай хүмүүсийн номын санд үргэлж залаастай харагддаг нь бидэнд сайхан санагддагийг энэ ярилцлагаар уламжилмаар байна. Нийт уран бүтээлчдийн дунд уралдаан зарлаж, хаадын сэдэв агуулгаар “Хаан Цадиг”, хатдын тухай “Хатан Цадиг” түүхэн туужсын эмхэтгэл гаргалаа. Энэ жил “Жанжин Цадиг” уралдаанаа зарлана. Бид ном хэвлэмэл бүтээгдэхүүнээс гадна түүхэн сэдэвт уран зураг, баримал шуумал бас нэлээдийг бүтээлгэсэн. Яг одоо Алтан ургийн 37 хааны хөргийг Монголын Урчуудын Эвлэлийн шагналт зураачдаар бүтээлгэж байгаа. Хамгийн сүүлийн бүтээл гэвэл монгол тулгатны түүх соёлын амьд бичвэр болсон “Монголын Нууц Товчоо” хөлгөн судрыг Монголд анх удаа нэгэн дэлгэмэл их хуудаснаа сийрүүлэн хааны тамганы дардас тавьж олон түмэндээ толилууллаа. Энэ бол анхдагч бүтээл учраас бид бүтээлдээ зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ авсан.

А. Бидний уншаад байдаг олон хуудас Нууц Товчоог нэг л хуудсанд багтаасан гэсэн үг үү?

Х. Тэгэж ойлгож болно. Бид өргөө гэрээ сайхан харагдуулах гэж ханандаа зураг, плакат, гоёлын унжлага гээд янз янзын юм өлгөдөг. Харин энэ дэлгэмэл “Монголын Нууц Товчоо” бол өргөө гэрийг сайхан харагдуулахаас гадна сүр жавхлант энергийг цацрааж, өглөө босох бүрийд танд түүхийн үнэ цэнийг мэдрүүлж байх юм. Саяхан энэ бүтээлийн нээлтийн өдөрлөг болох үеэр үзсэн хүн болгон дуу алдан хүндэтгэн авч байхыг харахад сайхан байлаа. Монголчуудын нэн эртний бэлгэдэл нар, сар, галыг голд нь гэрэлтүүлж, мөнх оршихуйн тэмдэг хасыг олон хэв агуулгаар хүрээлж, дэлхийд тэргүүлэх хүчирхэг хааны маань намтар оршсон болохоор сөрөг муу зүйлээс ч хамгаалах нь эргэлзээгүй. Ер нь ч хүн сүр хүчний бэлгэдлээ өөрөө л бий болгодог шүү дээ.

А. Танд баярлалаа. Түүх соёлоо эрхэмлэн дээдэлж, бүтээж туурвиж яваа танд болон танай хамт олонд амжилт хүсье.

Х. Баярлалаа. Та бүхнийг Их хаадын сүр сүлд ивээг.

http://art.news.mn/content/180977.shtml

Ярилцсан С.БОЛОР

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

С.Молор-Эрдэнэ: Хөрөнгө оруулагчид чинь итгэлтэй улстай ажилладаг юм ш дээ. Итгэлгүй, барьцгүй ийм нөхдүүдтэй яаж ярих юм бэ?

С.Молор-Эрдэнэ: Хөрөнгө оруулагчид чинь итгэлтэй улстай ажилладаг юм ш дээ. Итгэлгүй, барьцгүй ийм нөхдүүдтэй яаж ярих юм бэ?
 

14

Өнөөдөр 9 цаг 56 минут [Уншсан тоо: 16821]
Манай “Open door “ сонины VIPerson зочноор доктор С.Молор-Эрдэнэ уригдлаа. Бидний ярилцлага илэн далангүй, ямар нэгэн хаалт халхавчгүй болсон гэж найднам. Ингээд уншигч таныг зочинтойгоо үлдээе.

-Ноён, Молор-Эрдэнэ. Та яагаад ахиад бөөн шуугиан дэгдээж орхив оо. Р.Чойномыг үгүйсгэлээ гээд тань руу бүгд л дайрч байх шиг байна.
-Би бол Германд физикээр ч ажиллаж байсан, философиор ч ажиллаж байсан хүн. Сүүлийн жилүүдэд олон ном бичлээ. Одоо Их сургуульд, Соёл Урлагийн Их Сургуульд лекц уншаад явж байна. Мэдээж би монголын урлагийн салбар, тэр дундаа уран зохиол, яруу найрагтай танилцсан. Театр, урлагийн хөгжлийн талаар нухацтай судалсан. Түүн дээрээ үндэслэж л дүгнэлт хийнэ. Би чинь одоо МУИС-ын хоёрдугаар байранд лекц орж байгаа шүү дээ. Тэгээд тэнд байгаа Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен нарын үлдсэн үлдэгдлүүдийн хийж байгаа ажлууд, энэ яруу найраг гэж нэрлээд явуулаад байгаа зүйлст дүн шинжилгээ хийж үзэхэд үнэхээр янз бүрийн л дүгнэлтэд хүрч байна. Үнэнийг хэлэхэд би үнэхээр оюуны өндөр чадавхиар, ёс суртахууны өндөр төвшинд, философийн өндөрлөг төвшинд монгол хүний бичсэн яруу найргийг маш их хайдаг байхгүй юу. Тэгээд нөгөө манайхны шагшдаг, магтдаг Р.Чойномын шүлгүүдийг судлаад үзсэн чинь ерөөсөө  философийн, оюуны, яруу тансаг агууламж, тэр хэлбэр, хэл огт байгаагүй. Тэр хүн өөрийнхөө санаануудыг л энгийн, хар ярианы хэлээр биччихсэн. Тухайн үеийн өөрийнхөө санаа сэтгэлийн төлөв байдлыг л биччихсэн. Тэр нийгмээ өөрийнхөө л нүдээр харсан, яруу найргийн бүтээл гэж хэлэх бололцоогүй тийм л зүйлс байсан. Яруу найраг гэж хэлэхэд хэцүү. Зүгээр л жаахан мэдэмхийрсэн, цэцэрхсэн, хувийн итгэл үнэмшлээ тулгасан үг холболтууд. Юун гоо сайханы таашаал авах вэ.

-Улс төрийн цаг үе талаас нь та харж үзсэн үү. Социализмын мөн чанарыг сөрж байсан гэж бас зарим нь үздэг шүү дээ.
-Тэр нийгэм чинь өөрөө өөрийн гэсэн тоглоомын дүрэмтэй. Нийгэм болгон өөрийн тоглоомын дүрэмтэй. Тэр тоглоомын дүрмийг зөрчих асуудал хаана ч байдаг. Зөрчиж байгаагаа ч өөрөө мэдэж байгаа шүү дээ. Яахав, өндөр чадавхи, эрдэм мэдлэг хэрэгтэй байсан тэр нийгэмд Р.Чойном гологдсон. Тэр нийгэмдээ орхигдсон. Тэр хувь зохиолоо эсэргүүцсэн. Өөрт нь таалагдаагүй. Тэр нь ч өөрийнх нь бичсэн юмнуудаас их харагддаг. Жишээ нь, сэхээтэн хүмүүсийг их доромжилсон, үгүйсгэсэн, нулмисан байдал их илэрдэг. Тэр нь надад их харамсалтай санагддаг. Яагаад гэвэл нийгэмд сэхээтэн хүн маш их хэрэгтэй. Ерөөсөө өнөөдрийн манай нийгмийн гол асуудал чинь сэхээтэнгүй болчихсонд байна шүү дээ. Бид хамгийн хэрэгтэй хүмүүсээ устгачихсан. Тэднийг энэ мэтээр гутааж, үгүйсгэсээр байгаад үгүй хийсэн л байхгүй юу.

-Яахав дээ, сархад, хөлчүүрэл, зугаа цэнгэл, янаг амрагийн явдлыг бүх л цаг үеийн найрагчид бичсэн.

-Тэр классикууд чинь эрдэм боловсролтой хүмүүс байсан байхгүй юу даа. Ли Бай хэн хэн байдаг юм. Хэдэн зуун дамжиж амьдарч байгаа хүмүүс. Боловсролын төвшин өндөртэй, философийн мэдлэгтэй хүмүүс байхгүй юу даа. Хоосон мэдэмхийрэл тэдний бүтээлд байхгүй. Ер нь нэлээн болгоомжтой, хүн төрөлхтөнд асуулт тавьсан, зөв бурууг хайсан, уншигчдад өөрсдөд нь орхисон, тэдний сэтгэлийнх нь утсыг хөндсөн байдаг болохоос биш өөрийнхөө согтуурал, мэдэмхийрэл, хардлага сэрдлэгээ тулгасан яруу найрагт хаа ч байдаггүй байхгүй юу. Чойном бол үргэлж тулгасан, ялархсан, ул суурьгүй хэрүүлийн чанартай. Харааж загнасан, агсамнасан. Яахав, оновчтой хэлц үг маягийн юмнууд бол байдаг л даа. Яруу найраг гэхэд бол хэцүү. Би философийн үүднээс харж байна шүү дээ. Нөгөө талаас манайд шүүмжлэгчид байхгүй болчихсон. Цөөхөн хэдийг нь янз бүрээр хавчсаар байгаад нугалаад, дуу хоолойг нь боогоод хаячихсан. Би бол философич хүн. Нийгмийн шүүмжлэгч хүн. Үүргээ л биелүүлж байна. Манай бүх салбарууд шүүмж судлалгүй болчихоод байна. Бүгд хараалгахаас айдаг. Эр зориг нь устсан. Тэгээд тэдний өмнөөс хэн нэг нь энэ бүхнийг хийх, хэлэх ярих ёстой юм байгаа биз дээ.

-Уран зохиол танд ямар хамаа байна вэ?

-Тэгвэл тэр уран зохиолын шүүмжлэгчид чинь хаана байгаа юм бэ. Энэ хойч үе чинь энэ холион бантанг яруу найраг гэж ойлгож хүмүүжих юм уу. Жишээ нь, “Гамлет” тавигдахад театрын шүүмжлэгч гарч ирээд шүүмжилж чадахгүй байгаа байхгүй юу. Телевизийнхэн очоод хаалгаар гарч ирж байгаа үзэгчдээс сэтгэгдлийг нь л асууж байгаа юм. Үзэгчид шүүмжлэгч биш шүү дээ. Тэдний амнаас гарч байгаа” сайхан жүжиг байна” гэсэн үг хэмжүүр юм уу. Манай бүх юм ийм байдалтай л явж байна шүү дээ. Тавилт нь ийм байлаа. Жүжигчдийн уран чадвар ийм байлаа. Найруулга нь ийм байлаа гэдгийг театрын шүүмжлэгч л хэлэх ёстой. Гэтэл тэд хаа байна вэ.

- Аливаа шүүмж судлал бол нөгөө талаасаа эр зориг дээр тогтож байдаг зүйл. Гэтэл мэргэжлийн ажлаа хийснийхээ төлөө тухайн шүүмжлэгч хараалгуулдаг, хавчигддаг. Тэгээд аажимдаа мохдог.
-Шүүмж гэдэг бол эсэргүүцэл, буруутгал, хар ярианы хэлээр бол доошоо хийж байгаа зүйл биш шүү дээ. Тэр хүмүүс мэргэжлийн ажлаа л хийж байна. Түүнийхээ төлөө хараалгуулж, доромжлуулж явна гэдэг бол гунигтай л тавилан. Жинхэнэ шүүмжлэгч, судлаач хүн бол цаг үеийнхээ ийм бурангуй зүйлд нугардаггүй л байх ёстой. Уран бүтээлийн чанарт л үнэлгээ дүгнэлт өгдөг ажил. Тэр ажлыг хийх ёстой. Үүрэг нь. Манайхан нэг нэгнийхээ үндсэн ажлыг ерөөсөө хийлгэдэггүй. Энэ харалган зан байдлаас нь болоод тэр хүмүүс замхарч алга болдог. Уг нь соёлтой нийгэмд тэгдэггүй.

-Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен нарыг хатуу зөөлний тэмдгээр хөөцөлдсөн нөхдүүд байсан. Монгол хэлний хөгжилд гай түйтгэр бологсод гэж та хэлсэн юм уу?

-Ер нь хатуу, зөөлний тэмдэг, эгшиг гээх эсэх мэтийн асуудлуудаар л хөөцөлдөж байна шүү дээ. Гэтэл энэ зуун чинь асар их мэдээлэл, мэдлэгийн зуун. Шинэ мэдлэг, шинэ хөгжил гэдэг юм чинь далайн түрлэг шиг л орж ирлээ шүү дээ. Энэ их хүн төрөлхтний мэдлэг нэгэн зэрэг цутгаад орж ирлээ шүү дээ. Үүнийг чинь угтаад, хүлээж аваад, орчуулаад буулгахад монгол хэл өнөөдөр чадахгүй байна шүү дээ. Монгол хэлний чадвар хүрэхгүй байна, үнэндээ. Монгол хэлний үг цөөхөн байна. Үгсийн сан нь баялаг биш байна. Тэнр болгоныг бид орчуулж чадахгүй байна. Одоо жишээ нь, та бид хоёрын ууж байгаа энэ кофег бид эх хэл дээрээ орчуулж чадахгүй байна. Тэгэхээр бидэнд эх хэлний сангаа шинэчлэх, орчин үежүүлэх, үгийн сангаа тэлэх шаардлага тулгарч байна. Гадаад үгнүүдийг монгол хэлэндээ уусгаж, хувиргаж, хүлээн зөвшөөрч үгийн аймагтаа шингээж чадахгүй байна.Одоо жишээ нь, кофег кофэ гээд л хувиргаад авчих хэрэгтэй шүү дээ. Радиог араажав гэдэг шиг. Араажав гээд л оруулаад ирэх ёстой ш дээ. Тэгтэл ямар ч утгагүй “хүлээн авагч” ч гэх шиг. Энэ одоо ямар авцалдаатай үг вэ. Эмнэлэг ч хүлээн аваад л, бүгд л хүлээн аваад л. Юун яасан “хүлээн авагч” араажав л гээд явчихна биз дээ. Театрыг чаатар гэдэг ч  юм уу. Болно ш дээ. Гадаад үгийг гадаадаар нь эх хэлэн дээрээ чихээд л. Тэгсээр байгаад үндсэн хэлээ юу ч биш болгочихлоо ш дээ. Энэ нөхдүүд чинь монгол хэлээ аварна биш бүр алсан байна шүү дээ. Тэр утгаар нь л би хэлсэн юм. Монгол хэлний өсч хөгжих тэр боломжуудыг хаачихсан байна шүү дээ, тэд. Хий худлаа манай монгол хэл бол утга яруу сайхан хэл гэж магтаад л. Мэдээж бидэнд төрөхөөс эхлээд авсан хэл маань юм чинь дотно сайхан. Бүх улс үндэстэнд л хэл нь тийм байдаг байх. Гэхдээ бүр хөгжүүлэх ч үгүй, баяжуулах ч үгүй байж болохгүй биз дээ. Тэр хүмүүс манай эх хэлний эцэг биш шүү дээ. Өмчлөгч бүр биш. Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай нар тэгж хэлсээн гээд л энэ хэлээ дарж хэвтчихээд ямар ч өөрчлөлт хийлгэхгүй байгаа байхгүй юу. Я.Цэдэв тэгсээн. Цэдэвийн зааснаар л явна шүү гээд л. Шүүмжлэхээр та тэр агуу хүмүүсийг ингэлээ тэглээ гээд байдаг. Шүүмжлэлгүй яах юм. Хэдий болтол Р.Чойном гэж явах юм. Чойномын сүүдрээс гараад шинэ шинэ яруу найрагчдыг төрүүлмээр байна шүү дээ. Яагаад бид үр хойчоо ийм нэг сүүдрээр боох ёстой юм. Энэ залуучууд тэр нобель руу зүглэг л дээ. Оролдлогуудаа хийг. Монгол хэлний шинэ шинэ номууд, онолууд бичээч. Аль хэзээний Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен бэ. Тэдний хийсэн зүйлс одоо хоцрогдчихлоо шүү дээ. Тэр хүмүүсийнхээ музьег байгуул. Хөшөөг нь барь. Тэгээд л үлдээ л дээ. Хойч үе нь аан, ийм хүмүүс байсан юм байна. Тухайн цаг үедээ ийм ийм үзэл баримтлал нэвтрүүлж байсан юм байна гээд л явах ёстой биз дээ. Тэгтэл бид буцаагаад музьегээс нь гаргаж ирээд, тоос шороотой хамт энэ цаг үед хутгаад байна. Бүр амьдралдаа буцааж оруулах гээд. Уг нь тэр хүмүүс чинь өнгөрсөн үеийн хүмүүс байхгүй юу. Одоо тэгсэн чинь Р.Чойном бид нарын урдаа барих туг гэж байна шүү дээ. Энэ чинь юу болж байна вэ. Ингэж бид хуучиндаа, өнөөдөр бидэнд хэрэг болохгүй зүйлсдээ хорогдоно гэдэг чинь буруу шүү дээ. Энэ бол эндүүрэл. Сохор байна гэсэн үг.

-Таны хүндэтгэдэг ямар яруу найрагч байна.
-Хүн болгон хүүхэд ахуй, идэр залуу насандаа яруу найрагт дурлаж, таашааж, уншиж явдаг. Надад ч тийм үеүд байсан.  Жишээ нь, Назим Хикмет. Назим Хикметийг унших сайхан л байдаг байсан, тэр үед. Уншаад оюуны таашаал авдаг байсан. Аймаар шүү дээ. Мэдээж Шекспир байна. Шекспирийн сонётууд маш гоё. Би ямар юу ч уншаагүй, мэдэрдэггүй зэрлэг биш шүү дээ. Дэлхий ертөнцөөр явчихсан, юм үзэж, нүд тайлсан хүн. Англи хэл дээр уншина. Герман хэл дээр уншина. 1995 нд яруу найргаар нобель авсан шүү дээ.  Исландын яруу найрагч Seamus Heaney гэж. Тэрний шүлгүүд ямар гоё вэ. Гудамжны нэг тийм жижигхэн бүрхүүрт гэрэлнүүд байдаг даа. Тэрийг жишээ нь, нохойн хошуутай зүйрлэж дүрсэлсэн байдаг. Мэдээж агуулга нь гэрэл гэгээний тухай. Зүгээр л харагдаж байгаа биз дээ. Ишин дээрээ тонгойсон нохойн хошуу шиг гэрэлнүүд. Зүгээр дүрслэл нь гэхэд зурагтайгаа байгаа биз дээ. Ийм юм уншаад сэтгэл ямар их хөдөлдөг гэж санана. Яахав, Чойномын хар ярианы хэлээр хэлсэн шүлгүүдийг сонирхдог хүмүүс байсан байх. Гэхдээ Д.Нацагдорж, Б.Явуухулангийн өндөр дээд яруу найргуудын хажуугаар юу л бол. Хүмүүс тэр гайхамшигтай яруу найргаар оюун санаагаа баясгаад явж байсан чинь хажуугаар нь нэг нөхөр замбараагүй хэлээр, замбараагүй юм бичээд хашгираад байхаар сонирхож гайхацгаасан байх. Чойномд би яагаад дургүй хүрээд байдаг вэ гэхээр хэр хэмжээгээ мэдэхгүй тухайн үеийнхээ сэхээтнүүдтэй өрсөлдөөд, дийлэхгүй болохоороо харааж зүхэж доромжилж бичиж гарч ирсэн байхгүй юу даа. Энэ нь нийгэмд эргээд ямар их балаг тарьсан гэж санана. Одоо ч сүнс нь шигдчихээд сэхээтэн хүний идеал харагдах бараагүй нийгэм болгочихсон байж байна. Энэ юутай харуусал вэ. Энэ муу сэхээтэн, энэ муу сэхээтний үр үндэс гээд бараг хараал шиг сонсогддог болчихсон. Ингэж болдог юм уу. Сэхээтэн гэдэг сүр хүч алга болонгуут хүн болгон роман гэхэд биш, яруу найраг гэхэд биш, түүх гэхэд биш ном бичээд л, хүүхэд болгон Чингис хааны тухай юу нь үл мэдэгдэх ном бичээд л. Ном гэдэг ойлголтыг, ном гэдэг соёлыг үгүй хийж байна. Юу ч гэж солиорсон яадаг юм. Би өөрийнхөөрөө юу гэж ч бичсэн яадаг юм гэсэн аймаар ичмээр буруу соёл тогтчихож байгаа байхгүй юу. Зүгээр нэг хорин хэдтэй хүүхэд Чингисийн бага нас гээд түүхийн ном биччихэж байна шүү дээ. Нэг жоохон охин Чингис хааны түүхээр гурав дөрвөн боть ном биччихсэн байна лээ. Чингисийн халил, Чингисийн гэгээрэл гээд нэрнүүд өгөөд ингээд гаргачихаж байна. Роман юм уу, түүх юм уу бүү мэд. Тэр охины толгойд л эргэлдсэн юмнууд ингээд гарчихаж байгаа байхгүй юу.

-Та саяхан телевизийн нэг сувгаар “Энэ Баабар бол нийгэмд маш их балаг тарьсан хүн. Одоо тэрийгээ цайруулах гэж баахан номын ажил хийж байна” гэж шүүмжилж байсан. Яагаад тэгж хэлсэн бэ?
-Хүн өөрөө ил хэлэхгүй ч гэсэн дотроо гэмшил тээдэг шүү дээ. Би ном мэдэхгүй, юм сайн сураагүй байж хэтэрхий их мэдэмхийрч, дутуу гуцуу сураг, хагас мэдлэгээр хамаа намаагүй ярьж нийгэмд тодорхой хэмжээнд балаг тарьсан байна. Худлаа зүйл би их ярьсан байна гэсэн тийм эргэцүүлэл, шаналал явж байгаа байх. Тэгээд одоо мань хүн яаж байна гэхээр “Баабар бол  номын хүн” гэдэг нэртэйгээр төгсгөл болох гэж байна шүү дээ. Дараагийн үе Баабарыг номын хүн, соён гэгээрүүлэгч гэж дурсаж явах нь байна ш дээ. Ийм нэр лүү энэ хүн чинь одоо явж байнаа даа. Яагаад гэвэл энэ хүн уг нь үндсэн юмаа хийх ёстой байсан. Тэр ардчилсан нийгмээ гүйцээж цогцлоогоод, тэр ардчиллын хүрээлэнгээ байгуулаад, товчхондоо эхлүүлсэн ажлаа дуусгах ёстой байсан байхгүй юу. Одоо энэ эрх барих гээд хөглөөд баллаад байгаа нөхдүүддээ улс төрийн зөвлөгөө өгөөд явах ёстой биз дээ. Одоо хамгийн хэрэгтэй үе нь байна шүү дээ. Эд нар ардчиллалаа байгуулсан уу. Анх ерэн онд талбай дээр гарч ирсэн тэр зорилгодоо хүрсэн үү. Хүрээгүй бол энийгээ одоо гүйцээгээч. Эхлүүлсэн юмаа дуусгах хэрэгтэй биз дээ. Яагаад одоо нөгөө хэдийгээ балчигт нь орхиод өөрөө сугараад аятай, алдартай төгсгөл хайгаад явчихаж байгаа юм бэ.

-Таны “100 ухаарал” номыг уншсан. Их өөр, ямар ч бухимдалгүй, шүүмжлэлгүй Молор-Эрдэнийн ажлыг үзэх сонин л байсан.
-Би гэдэг хүн чинь энэ нийгэмд бас хэрэгтэй зүйл л хийх гэж зүтгэж байна шүү дээ. Энэ замбараагүй, энэ хүмүүжилгүй, энэ гоо зүйгүй нийгэмд гэрэл гэгээ өгөх юм хийх ёстой. Энэ улс оронд бид чинь буцааж өгөх юм ихтэй хүмүүс шүү дээ. Би бас социализмын үеийн хүүхэд. Энэ улс намайг сургаж боловсрол эзэмшүүлсэн. Тэгэхээр авсан зүйлээ буцааж өгөлгүй яахав.

-Би тантай гурав дахь удаагаа ярилцаж байна. Өмнө нь асуугаагүй үлдсэн зүйл байна. Та Германы Дрезден хотын Техникийн Их Сургуулийг дулааны конструктор инженео мэргэжлээр төгссөн юм билээ. Тэгээд ирээд ХАА-н Барилгын зургийн институтэд ажилласан. Дараа нь ШУА-ын Газар зүй, цэвдэг судлалын хүрээлэнд, физик технологийн хүрээлэнд ажиллаж байжээ. Тэгээд эргэж төрд ерөөсөө ажиллаагүй. Яагаад?
-Үнэхээр сайхан үе байсан. Дандаа улс орны технологийн хөгжилтэй холбоотой ажлууд хийж байсан. Хөдөө аж ахуйн бүх техник, тоног төхөөрөмжүүдийг бид зураглаж, төсөвлөж, тэр нь ЗХУ-аас, европын орнуудаас захиалгаар ирж, түүнийг нь орон нутагт аваачиж суурилуулдаг байсан. Жишээ нь, хөдөө орон нутгуудад том том махны зооринууд, том том сүү цөцгийн үйлдвэрүүд гээд бүгд сууриа тавьж байсан. Ер нь ерээд оны өмнөх тэр он жилүүдэд монгол оронд хөгжлийн асар том стратеги тактикийн бодлогууд явж байсан юм шүү дээ. Сум болгонд сүү тосны цехүүд барихаар төлөвлөчихсөн байсан. Махны зоориуд маш ихээр барьж байсан. Модны цехүүд барьж байсан. Гэрийн мод, тавилгаа хийж байсан. Гахай, тахианы фермүүдийг маш их барьж байсан. Сүүний чиглэлийн үнээний фермүүд их барьж байлаа. Би чинь мөсөн зоорины технологи дээр ажиллаж байлаа. Монгол улсын 320 суманд мөсөн зоорь барихаар тухайн үед Төлөвлөгөөний комиссоор батлуулаад ажилдаа орж байлаа. Хөдөө сумдаар явж төслөө танилцуулаад явж байгаад Улаанбаатарт ороод ирсэн чинь Сүхбаатарын талбай дээр янз бүрийн юм болж байна гээд. Тэр үед чинь би ажилтай, завгүй явж байсан залуу юм чинь нэг их тоогоогүй. Юу болж байгаа юм гэсэн ардчилал болж байгаа юм гэсэн. Ер нь бол ажил алба байхгүй, тухайн нийгэмдээ тоогдоогүй, орон гэр, байр савгүй, байр сууриа олоогүй нөхдүүд л бөөнөөрөө талбай дээр гарсан шүү дээ. Үнэндээ. Ихэнх нь л тийм нөхдүүд байсан. Нэг тийм хулигаандуу юмнууд л гол хөдөлгөгч хүч нь байсан. Дотор нь сайн хүмүүс байсан байх л даа. Гэхдээ дийлэнх нь тиймэрхүү л нөхдүүд байсан. Ингээд л улс орны явж байсан бүх ажил зогсоод, бүх төлөвлөгөө нурсан. Бүх үйлдвэрүүд байхгүй болсон. Конструктор инженерт хийх ажил ч гарсангүй. Дулааны цахилгаан станц ч барьсангүй. Намайг уг нь улс энэ мэргэжлээр сургасан юм. Гэтэл дулааны станц нэгийг ч энэ хооронд барьсангүй. Нөгөө сум болгонд барих гэж байсан мөсөн зоорь ч байхгүй. Одоо мөсөн зоорь баръя гэхэд бүгд л миний араас хуйлрах байх л даа. Ямар хэрэгтэй Молор-Эрдэнэ вэ л гээд гүйнэ ш дээ. Яагаад гэвэл тэдэнд бүгдээрэнд нь одоо мөсөн зоорь хэрэгтэй байгаа байхгүй юу. Энэ сумууд чинь одоо сөнөж байна. Сумд маань амьдралгүй болж байна. Нөгөө үнээний фермүүд яасан. Тэр үед бид чинь сум дундын гаражуудын зураг төслийг хүртэл хийж байлаа. Энэ улс орны бүх юмыг хийж байсан. Би барилгын зургийн иститутэд үнэхээр их юм сурсан. Гадаад оронд сурч боловсроод ирчихсэн. Улс орондоо хийж бүтээхийн хүсэл эрмэлзэл дүүрэн. Гэвч энэ бүхнийг нурааж хаясан. Тэр үед би нэг тийм сүнсгүй болчихсон. Олон залуус тийм болсон. За, за энэ улс орон намайг ашиглахгүй юм байна. Би хэрэггүй юм байна гээд л Герман явж байгаа байхгүй юу. Тэгээд л би чинь философич болж байгаа юм. Сурлаа, судаллаа. Энэ нөхдүүдийн зөвхөн гаднаас нь хуулж авч байгаа юмны цаад үнэнийг тэгвэл олж мэдэе гээд л явсан. Суралцаад, тэнд нь хамгаалаад хүрээд иртэл бүр дампууруулчихсан байж байсан. Бүр долоон дордчихсон, хүмүүс нь зэрлэгшээд бүр аймшиг болгоод хаячихсан байсан. Нөгөө сайхан үеийн сайхан хүмүүс бүгд алга болчихсон байсан. Ихэнх сорууд нь бүгд өвгөнтийн хөндийд очоод үхчихсэн. Би хэрвээ эргэж Герман яваагүй бол өвгөнтийн хөндийд архи ууж байгаад л үхэх байсан байх. Яагаад гэвэл миний сурч ирсэн тэр мэдлэг боловсрол үнэгүй болоод,  хийж явсан ажлууд нураад ингэчихээр тэрийг дааж гарах маш хэцүү шүү дээ. Олон хүн дааж гарч чадаагүй. Ер нь социализм бол монгол хүний хувьд бол үүлэн чөлөөний нар байсан л даа. Ганцхан л удаа бидэнд нэг тийм сайхан үе заяасан юм. Монгол хүний заяа бас их л дээ. Социализм гэхээр одоо баахан өвчигнөдөг. Тэр чинь нэр нь л социализм болохоос философийн онол шүү дээ. Тэр онол дээр нийгмийн байгууламж бий болгохыг л хэлж байгаа юм. Ер нь социализм гэдгээ монголчууд мэдэхгүй шүү дээ. Бид бол яг социализмыг байгуулж чадаагүй. Ардчиллаа ч чадсангүй. Ардчилал ч гэсэн философийн нэг онол шүү дээ.

-Та бид хоёр МАН, АН хоёр хамтраад төр барьж байхад ярилцаж байсан. Одоо АН арай олон суудал авч гарч ирээд МАХН-ын хэсэг нөхдүүдтэй нийлээд засаг байгуулаад явж байна л даа. Байдал дээрдэв үү?

-Юу ч дээрдсэнгүй. Одоо монголчуудад нэг асуулт гараад ирлээ. Бидэнд ер нь Төр байна уу гэсэн. Төр хаачив. Лав л бидэнд үйлчилдэг Төр алга. Хаана байгаа юм бүү мэд. Төртэй гэж хэлэхэд маш хэцүү болчихлоо. Ахиад л орилж хашгираад над руу дайрах байх л даа. Монгол оронд өнөөдөр Төр байна уу гэдэг асар том асуулт надад жишээ нь бий болчихоод байгаа байхгүй юу.

-Арай илүү л гэж найдаж ард түмэн саналаа өгсөн. Гэвч тэр арай илүү маань хаана байна вэ?
-Хариулах боломжгүй болчихсон. Аливаа нэг ард түмэн үнэхээр ухаардаг бол тэр нь одоо л ирж байна. Социализм бол монгол хүнд хэтэрхий ахадсан зүйл байсан. Богинохон хугацаанд тэр мэдлэг боловсролыг авахад маш хэцүү байсан. Хөөрхий хөдөөнөөс орж ирсэн сүрэг чадлаараа л тэмүүлсэн. Ёстой заяанаасаа жаахан овсгоотой тулдаа л тодорхой хэсэг нь сурч боловсорч чадсан. Бидэнд тийм аймаар оюуны түүх байхгүй шүү дээ. Феодализмаас л орж ирсэн. Яг феодализм ч яг байгаагүй ш дээ. Яагаад гэвэл феодализм чинь өөрөө гар үйлдвэр хөгжчихсөн, фабрик хөгжчихсөн, өөртөө таарсан зах зээлийн суурьтай нийгэм байхгүй юу. Бидэнд гар үйлдвэр ч байгаагүй, фабрик ч байгаагүй.

-Яг өнөөдөр хөрөнгө оруулагчид дайжчихсан, засаг нь мөнгө олж чадахгүй, мөнгө олох үндсэн үүргээ хаячихаад буруугаа хандсан зүг болгон руугаа чихээд сууж байна. Ийм нөхцөлд яах ёстой вэ?
-Хөрөнгө оруулагчид бүгд зугтчихсан. Одоо ирээч гэж хий дуудаад яах юм бэ. Хөрөнгө оруулагчид гэдэг чинь итгэлтэй улстай ажилладаг юм ш дээ. Итгэлгүй, бүх юм нь задаг замбараагаа алдчихсан, туйлын найдваргүй, барьцгүй, хууран мэхлэгч ийм нөхдүүдтэй хөрөнгө оруулагчид яаж ярих юм. Ямар хэлээр ярих юм. Бүх юм учир утгагүй, бүх юм нууц, бүх юм нь гэнэтийн ийм аюултай орноос зугтана шүү дээ. Бүх юм хуйвалдаанаар, бүх юм ерөхийдөө л нэг худлаа явж байна шүү дээ. Нэг тийм осолтой. Яг бага насны хүүхдүүд шиг. Хүний үг сонсдоггүй. Хүүхдүүд нэг анги дотроо хашгииралдаад л үймүүлээд л хөл толгойгүй юм болж байдаг даа. Тэгээд л багш нь ороод ирэхээр нэг юм ухаан ороод л ширээ ширээ рүүгээ гүйж очоод сууцгаадаг. Манай төр яг ийм байгаа байхгүй юу. Дуугүй суу, юу болж байгаа юм гэх тийм хүн ч байхгүй. Яг ийм байдалтай. Өөр хэлэх зүйрлэх юм байхгүй байна л даа. Одоо хөрөнгө оруулагчдыг эргэж татахад бид насанд хүрэх л ёстй л доо. Ухамсартай болох ёстой. Хүмүүжилтэй болох ёстой. Оюуны чадавхитай болох ёстой. Өөрөө өөрийнхөө эзэн болох ёстой. Хөрөнгө оруулагч нар ямар хүмүүстэй уулздаг вэ гэхээр мөнгөтэй хүмүүстэй уулзахгүй шүү дээ. Хөрөнгө оруулагч нар найдвартай хүмүүстэй л уулзана. Итгэж болох хүмүүстэй л уулзана. Эд нарт чинь итгэхгүй байна шүү дээ. Итгэлцэл үүсэхгүй байна. Бид нар хүний итгэл хүлээж сурахгүй байна шүү дээ. Итгэл гэдэг зүйлийг мэдэхгүй байна. Тэгээд тэр нөхдүүд чинь яваад өгч байна шүү дээ. Монгол хүнд итгэж болохгүй. Хэлсэн үг нь үг биш. Тамга дарсан тушаал нь ч тушаал биш. Гаргасан хууль нь ч хууль биш. Дүрм журм нь биш. Гэрээ нь ч гэрээ биш. Яаж ч мэднэ, наадуул чинь. Ийм имижийг энэ нөхдүүд сайхан бүрдүүлж өглөө. Монгол гэхээр зальтай, хоосон, чадалгүй, худлаа хүмүүс болчихлоо. Мэдэхгүй байж худлаа мэдэмхийрдэг. Чадахгүй байж чадна гэдэг. Хамгийн осолтой ийм л нөхдүүд гээд зурчихлаа. Ерөөсөө нэгдүгээр ангийн хүүхэд 10 дугаар ангид орж ирээд суучихаад байна. Хүүшээ, энэ чинь 10 анги шүү дээ. Чи нэгдүгээр анги. Явж хичээлдээ суу, өөрийнхөө ангид оч гэхээр үгүй би 10 анги. Яагаад гэвэл надад энэ гэрчилгээ байна гээд дайраад байдаг. Үгүй ээ, 10 ангид суухын тулд чи ийм ийм хичээл үзсэн мэдсэн байх ёстой, ийм ийм программуудыг судалсан байх ёстой гээд тайлбарлахаар, чи 10 анги байхад би яагаад болдоггүй юм. Би 10 ангид сууна гээд дайраад байгаатай агаар нэгэн ёс журамгүй амьдрал ноёрхож байна. Би 10 анги юм чинь нэгдүгээр ангийн хүүхэдтэй юм ярих гэхээр болохгүй. Урдаас учиргүй уурлаад дайраад байдаг. Чи жоохон хүүхэд шүү дээ. Чи юм мэдэхгүй байна. Тийм учраас чи тэр ангидаа очиж сур гэхээр “Намайг та дандаа юм мэдэхгүй, чадахгүй гэдэг. Би яачихсан юм” гээд уурлаад байдаг. Ийм л байна шүү дээ. Тэгээд яах юм, нөгөө хүүхдүүд чинь долоо наймуулаа нийлээд над руу чулуу нүүлгэчихээр би яах юм. Нүүрээ дараад доошоо сууна биз дээ. Нүд амаа сохлулалтай биш. Миний дүү нар битгий гэж хэлж болохгүй. Бүр толгой тархи хага цохичих нь. Зүгээр нүүрээ дараад л сууна. Нэг ийм сонин байдал үүсчихээд байна шүү дээ. Зүгээр зураглаж ярихад. Эх захгүй, баахан онгироо пацаанууд. Бүгдээрээ чулуу халаасалчихсан. Нүүлгэхэд бэлэн. Хэн рүү ч шүү. Энэ бол аймшигтай зэрлэгшил шүү дээ. Одоо тэр твиттер энэ тэрийг хар. Дүүрэн байгаа биз дээ.

-Ерөнхийлөгч хэлэхдээ ёс суртахууны цагдаа гэсэн.
-Юуны чинь ёс суртахууны цагдаа вэ. Ёс суртахууныг уландаа гишгэж байгаа л газар.  Хамгийн ёс суртахуунгүй юм энэ цахим ертөнцөд явагдаж байна шүү дээ. Зүв зүгээр ажлаа хийж яваа, зүв зүгээр монгол орныхоо хөгжил дэвшлийн төлөө оюун бодлоо чилээж яваа улсуудыг олуулаа нийлж доромжилж, дуугүй болгож, шантрааж, дахиж тэр орон зайд орж ирэхгүй болтол чулуугаар нүдэж байна шүү дээ. Нүд амыг нь сохлоод хаячихаж байна. Facebook бас аймаар.

– Facebook аймаар уу?

-Аймаар. Бас бөөн доромжлол явагддаг. Бүр хүн рүү шууд ханддаг. Тэнд хэрэглэж байгаа үгнүүд нь ямар гээч. Чамд салаавч өгье. Муу п…минь гээд л. Дандаа гудамны хараал. Ер нь гадныхан монголын моралийг мэдье гэвэл цахим руу нь ороод үз. Тэнд нэг нэгнээ яаж бүүрэлхэж байна. Яаж сэтгэлээр нь алж дэвсэлж байна. Бүгд толинд туссан сүүдэр шиг харагдана. Тэгээд л гадаадынхан нүүр амаа дараад  л зугтана. Ямар аймаар юм бэ л гэнэ.

-Та твиттерт нэг ч хүн дагадаггүй юм билээ.
-Тийм. Эрүүл саруул уханаар мэдлэг солилцдог бол болж байна. Гэтэл тийм бололцоо байдаггүй. Тэгэхээр тэнд цагаа үрж яах юм бэ. Юун ёс суртахууны цагдаа вэ. Хамгийн ёс суртахуунгүй газар хоёулаа уулзалдах уу гэвэл твиттерт л уулзалдах байх. Тэр сайдууд энэ тэр нь орж ирээд л хараал ерөөл болоод л. Би гайхдаг. Өөрийн удирддаг салбараа муулаад л. Зарим нь маазраад л. Төрийн хүмүүсийг үнэхээр гайхдаг. Ойлгох арга байдаггүй. Тэртээ тэргүй сайдуудад яам гэж ажлын алба нь байна шүү дээ. Тэрүүгээрээ дамжуулж ажил төрлөө явуул л даа. Иргэдтэйгээ харьц л даа.

-Улс төрийн орчинд нь ажиллаж үзье гэж та бас оролдсон. Одоо Ц.Шинэбаяр та хоёрыг МАХН-тай эргэж хэлэлцээрт орох гэж байна гэсэн яриа бас гарч байна. Энэ талаар та юу хэлэх бол?
-МАХН гэх тэр хүмүүстэй уулзаагүй би гурав дөрвөн жил болж байна. Тэр үед л би “Одоо та нар цаашаа хийх ажлаа хий. Би явлаа. Баяртай. Би арай өөр бодолтой, өөр зорилготой хүн юмаа ” гээд явчихсан шүү дээ. Тэгээд л явсан. Би хийх ёстой юмаа хийж өгөөд, өгөх ёстой зөвөлгөөгөө өгөөд тэгээд л явсан. Цаашаа хамт явах бололцоогүй, ерөнхийдөө их тийм мухар сүсэгтэй нөхдүүд байсан л даа. Би өөрөө оюунлаг бус хүнтэй байж чаддаггүй. Тийм хүн байхгүй бол би тэгээд ганцаараа л өөрөө яваад өгдөг. Хамуг Монгол намын хувьд бол та мэдэж байгаа. Бид УИХ-д суудалгүй. Тэгээд бидэнд ямар илүү дутуу лиценз байх биш. Түрээсэлж барьдаг намын байр энэ тэр гэж байх биш. Мөнгөний эх үүсвэр гэж байх биш. Тийм болохоор тус тусын амьдралаа аваад л явж байгаа шүү дээ

-Та өөрийгөө боловсролоор ханасан хүн гэж мэдэгдсэн. Гэтэл таныг “тэнэг”-үүдийн дансанд аль хэдийнэ оруулчихсан шүү дээ. Ухаан солиотой, шизотой гэх мэтээр нэрлэдэг ?
-Ардчилал нэрийн дор сүүлийн хорин хэдэн жил хийсэн гол юм бол мэдлэг боловсролыг үнэгүй болгох, дороо хийж дэвслэх ажил л байсан. Тэр нь зогсоогүй байна. Одоо бүр галзуу солиотой гэх нэр хоч зүүж хэлмэгдүүлэх, зовоон тарчлаах хэлбэр лүү орчихсон. Би тоохгүй. Юу дуртайгаагаа дайраг. Доромжлог. Ер нь бол мухар сүсгийн орон болчихлоо л доо. Тэр дотроос хамгийн их мухар сүсэгжиж байгаа газар Төр. Хөрөнгө оруулагчдыг дуудаж байгаа нь гээд гал тахиж байна шүү дээ. Энэ бол монголын эмгэнэл. Төр өөрөө бүр мухар сүсэгт уриалан дуудаж байна. Хаанаас явуулж байгаа бодлого юм бүү мэд. Сайдууд нь тэнгэртэй яриад л, гал шатаагаад л яваад. Тэр улсуудаа Төр яах гэж байгаа юм. Тэднийгээ л бод. Би яахав. Би эрдэм мэдлэгт суурилсан нийгмийн тухай, хөгжлийн тухай, оюуны хувьсгалын тухай л ярьдаг. Би гал асааж барьж давхидаггүй шүү дээ. Миний ой тойнд тийм мухар сүсгийн сүнс ч байхгүй. Би боловсролтой хүний хувьд өөрийгөө зөв авч явах ёстойгоо мэднэ. Надад ид шид, гал, тэнгэр, ер бусын юмыг хайх хэрэг ч байхгүй. Ямартай ч гал тахиж хөрөнгө оруулагчдыг дуудах тухай миний ойд багтахгүй. Яахав ээ, энэ орон ийм болж байгаа нь шалтгаантай. Энэ улсыг хөгжүүлэх хүсэлгүй, харанхуй бүдүүлэг, мэдлэг чадваргүй байдалд байлгах зорилго, тийм хүсэл хаа нэгтэй байна. Тэр хүмүүсээс даалгавартай хүмүүс нь одоо ажиллаж байна шүү дээ. Асуудал бол надад байхгүй. Асуудал бол гадаа л байгаа биз дээ. Би ажлаа хийгээд л, хичээлээ заагаад, номоо бичээд л явна. Одоо Германд очиж нэг илтгэл тавих гээд ажиллаж байна. Надад дэлхийн хэмжээний боловсролтой хүмүүстэй уулзаж учраад, санаа сэтгэлээ хуваалцаад явж байх сайхан л байдаг юм.

- “Playboy” сэтгүүлийн cover болсон анхны монгол залуу та болж. Дажгүй зураг авалтууд болсон байна билээ.

10320443_1438695969721482_4160279634170190925_n
-Дэлхийн хэмжээний сэтгүүл л дээ. Намайг урьсан. Би бас эр хүний хувьд эмэгтэйчүүддээ хүндэтгэл үзүүлэх ёстой. Бас монгол эр хүн гэхээрээ л харанхуй бүдүүлэг. Шороотой дээл өмсчихсөн, морь мал болсон, үс толгой нь ширэлдчихсэн нөхдүүд байдаг юм шиг гадны зарим улсууд төсөөлдөг байхыг үгүйсгэхгүй шүү дээ. Нөгөө талаараа эр хүн гэдэг чинь эсвэл хүүхэн гээд л ухаанаа алдаад гүйчихдэг биш. Аль алиныг нь л чаддаг. Эрдэм боловсролтой бол эрлэм боловсролтой. Зүс царайтай бол зүс царайтай. Бусдын адил олон талтай. Тийм үү. Би ч мөн адил. Тэр олон талуудынхаа нэгээр л гарсан байх. “Playboy”-д дэлхийн олон сэтгэгчид, улстөчид, зохиолчид, урлагийнхан ярилцлага өгдөг. Шууд л секс сэтгүүл гэж хүлээж авч болохгүй ш дээ. Би өөрөө ч буланд шахуулсан, зожиг, хавчигдсан тэр дүр төрхөөсөө гаръя гэж бодсон.

-Эхнэр тань яаж хүлээж авсан бэ?

-Сайхан л хүлээж авсан. Би чинь бас давгүй царай зүстэй, сайхан нөхөртэй юм байна шүү. Тэрийгээ сэтгүүлээс л харж мэдэрлээ гэх маягаар шоглож хэлж байсан.(инээв) Тэгээд ч тэр чинь муухайгаар гарсан, муу имиж агуулсан зүйл биш шүү дээ. Эр бас заримдаа янз бүр байж болно ш дээ. Хүн мэдээж сэтгэлийн амьтан. Эр хүн бол иж бүрэн л байх ёстой. Надад бүсгүйчүүд бас их сайн ханддаг. Би тэрийг хөөцөлдөж, асуудал болгож явдаггүй болохоос. Надад их урам өгдөг. Дэмжсэн сэтгэгдлүүдээ их ирүүлдэг. Бас гоё ш дээ. Тэгэхээр тэдэнд би хүндэтгэлтэй хандах ёстой биз дээ. Тэд нарт ч бас зориулж тэр сэтгүүлийн урилгыг хүлээж авсан юм. Манай нийгэм нэлэхүйдээ соёлгүй болчихсон. Бүр энгийн жишээн дээр аваад үзэхэд би намайг хайрласан бүх бүсгүйтэй хуримаа хийж, гэрлэж чадахгүй шүү дээ. Харамсалтай нь ганцхантай нь гэрлэж, хуримаа хийсэн. Тэгэхээр надтай учирч, хорвоог туулаагүй ч гэсэн дотроо намайг хүндэтгэж, дурсаж, хайрлаж явдаг бүсгүйчүүдэд би таатай сэтгэгдэл үлдээх ёстой биз дээ.

-Гоё сюрприз болсон байх гэж найдаж байна.
-Баярлалаа. Би ч бас тэгж л бодож орсон ш дээ.

Б.Номинчимэд: Дэлхийн хүүхдийн зайлшгүй унших ёстой номуудыг 108 ботьдоо багтаасан…

  • 2014-05-28 10:16:15

 

Энэ сарын 29, 30 буюу Пүрэв, Баасан гаригуудад Их дэлгүүрийн өмнөх Битлзийн талбайд Хүүхдийн номын өдөрлөг болно. Олон улсын хүүхдийн эрхийн өдөр болон эл өдөрлөгийг  тохиолдуулан дэлхийн хүүхдийн сонгодог уран зохиолын 108 цуврал номыг уншигч багачууддаа хүргээд буй сэтгүүлч Б.Номинчимэдтэй уулзаж ярилцлаа.

-Та бүхний эрхлэн гаргадаг дэлхийн хүүхдийн сонгодог зохиолын 108 цуврал хүүхэд залууст сайн хүрч байна. Зохиолуудаа ямар шалгуураар шилж сонгов?

-Дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, АНУ, Англи, Франц, Герман, ОХУ, Япон зэрэг хөгжингүй орнууд сургалтынхаа хөтөлбөрт зайлшгүй оруулдаг номын жагсаалтаас шилж сонгосон. Мөн хүүхдийн шилдэг зохиолд олгодог Андерсений алтан медальт зохиол бүтээлүүд болон Нобелийн шагналтнуудаас ч орууллаа. Сүүлийн 100  жилд хүүхдийн шилдэг зохиолын тэргүүний сэнтийгээс шилрээгүй үлдэж чадсан Ф.Бөрнэт, С.Легарлёф, Л.Алкотт, Монтгомери зэрэг цөөн хэдэн аваргуудын зохиолуудаас оруулахыг хичээсэн. Дорноос бол Энэтхэг, Япон, Араб зэрэг эртний уран зохиолын их өв сан бүхий улс орнуудаас сонголоо.

Шалгуурын тухайд хүний сайн сайхан, ирээдүйд итгэх итгэлийг хөгжөөсөн, хүний хүчин чадлыг бахдан дуулсан, эерэг энергитэй тийм л зохиол бүтээлүүдийг аль болох түлхүү орууллаа. Хөгжингүй орнуудын хүүхдийн сурах бичигт орсон зохиол бүтээлийн олонх нь ийм утга агуулгатай байдаг.
-
Өнөөдөр хүүхдүүд цахим орчинд ихээхэн автаж ном уншихын ач холбогдлыг мэдрэхгүй байх шиг. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Улс орон хөгжихийн гол үндэс хүний сэтгэл оюуны хөгжил юм. Сэтгэл оюуныг хөгжүүллэг зүйлсийн нэг нь уран зохиол. Хүнийг амьтнаас ялгадаг  гол зүйл нь урлаг, гоо сайхны мэдрэмж, түүнээ илэрхийлэх. Бидний амьдарч буй энэ үе бол адгуус эсвэл робот машины нийгэм биш шүү дээ, хүний нийгэм юм. Дэлхийн хөгжингүй орнууд үүнийг маш сайн ойлгож хүүхэд багачуудынхаа унших уран зохиолын номонд маш анхаарч, ихээхэн цаг, хүч хаядаг зарцуулдаг. Тухайлбал, АНУ-ын ЕБС-ийн хүүхдийн зайлшгүй унших ёстой номын жагсаалтад 250, ОХУ 133, Хятад 50 боть ном байна.

Кембрижийн стандартын ЕБС-ийн уран зохиолынх нь жагсаалтад 2500 гаруй ном бий. Ерөөсөө улс үндэстний хүчирхэг хөгжлийн нэг толь нь уран зохиол юм. Дэлхий дээр Англи хэлтнүүдийн уран зохиол өнөөдрийг хүртэл бараг 300 гаруй жил ноёрхлоо. Энэ цаг хугацаа бол Английн эзэнт гүрний болоод Америкийн ноёрхлын үе шүү дээ. Мөн Герман, Францын утга зохиолыг хүчирхэг гэж хэлж болно. Япон ч мөн адил. Энэ орнуудын хөгжил ямар байгаа билээ. Сүүлийн үед Хятадын утга зохиол, ялангуяа кино урлаг санаанд оромгүй хүчтэй гарч ирж байна. Цаана нь хөгжил байгаа гэсэн үг.

Тэгэхээр бид ч гэсэн хүүхэд багачуудынхаа уншдаг, сэтгэдэг орон зайг нь өргөн дэлгэр, баялаг болгох талаар анхаарах цаг хэдийн иржээ. Өөрөөр хэлбэл монголын хүүхэд багачууд дэлхийн үе тэнгийнхнийхээ уншиж буй тэр уншлагын түвшинд л уншиж, бодож, сэтгэж байх учиртай. Тэгж байж л бид дэлхийн хөгжилтэй хөл нийлүүлнэ.  PC тоглоом тоглосноор, интернетээр эрх дураараа хэссэнээрээ дэлхийн хөгжилтэй зэрэгцээд оччихож байгаа юм биш шүү дээ.

-Дэлхийн хүүхдийн уран зохиолын уншлагын түвшингийн талаар тодруулахад.. ?
-Англи, Америкийн хүүхдүүд дунд сургуулиа төгсөхдөө дунджаар 250 орчим дэлхийн сонгодог түвшний ном уншчихсан байна. Хөгжингүй орны хүүхэд залуус дунд сургуульдаа л Ф.Достоевский, Л.Толстой, Ж.Жойс за тэгээд Библи, Коран судар, Төвдийн Үхлийн тухай ном зэрэг шашны суурь номуудтай ч танилцаад төгсөж байна. Уншлагын түвшин нь оюуны царааг илтгэдэг. Хүүхэд залуусынхаа сэтгэлгээг нь задлах, хөгжүүлэх, араасаа чирэх үүднээс заавал ч үгүй сонгодог лут зохиолуудтай ямар нэгэн хэмжээгээр танилцуулдаг. Цаашдаа харин 30, 40 нас хүрэхээрээ бүрэн эхээр нь дахин уншаад бүрэн дүүрэн ойлгох эсэх нь тэр хүний хувийнх нь сонирхол сонголтын асуудал юм. Хүүхдийн ном л гэхээр дандаа үлгэр зохиол байх ёсгүй шүү дээ.

-
Танай 108 номонд таны дурдсан томоохон зохиолуудаас орсон уу?

-Орсон. Бага насныхан унших үлгэрийн сэдэвтэй зохиолуудаас эхлээд нэлээд хүндхэн зохиолууд ч бий.  Вашингтон Ирвинг, Ричард Киплинг, Акутагава, Диккинс гээд аваргууд орсон. Ихэвчлэн дунд, ахлах ангийнхан болон залуу үеийнхэн унших номууд. Ерөөс бага залуу гэлтгүй аль ч үеийнхэн уншихаар сонгодог зохиолууд олонхи нь.

-
Олон улсын хүүхдтйн эрхийн өдрийг угтаад номын үзэсгэлэн худалдаа болно гэлээ. Танайх эдгээр өдрүүдэд хэрхэн бэлтгэж байна вэ?

-Энэ номууд манай хүүхдийн уран зохиолын санд багагүй ундарга болно гэдэгт итгэлтэй ажилладаг. Хүн төрөлхтний олсон тэр оюун сэтгэлгээ, гоо зүйн нарийн нандин ололттой бид танилцахгүйгээр жалгандаа мянгантаа цовхчоод нэмэргүй. Эцэстээ хоцрогдоод л дуусна. Харин ч энэ оюуны ололттой аль болох өргөн дэлгэр танилцсанаар бид дэлхийн түвшинд танин мэдэж, сэрж мэдэрч, сэтгэх болно. Түүнээ үндэстнийхээ уламжлал, түүх, онцлогоор баяжуулж чадвал бид сая дэлхийн түвшинд гарч чадна шүү дээ. Бидний хөгжлийн нэг гарц бол яах аргагүй энэ. Харамсалтай нь сүүлийн жилүүдэд технократ сэтгэлгээ ноёлсноор энэ талаа бүхий л түвшинд гээж, хаяж байна. Тийм ч учраас “Хүүхдийн шилдэг зохиолын эрдэнэсийн сан” цуврал номоо хүүхэд багачууддаа хүргэхээр чармайн ажилладаг.   Олон улсын хүүхдийн эрхийн өдрийг тохиолдуулан бүх номондоо 20-30 хямдрал зарлаж байна. Мөн нэг зүйлийг хэлэхэд манай аав, ээжүүд 108 ботийг маань цуврал гэж ойлгодог, заавал бүгдийг нь авч унших ёстой юм байнга гэдэг ч юмуу. Бид энэ 108 ботид бидний хүүхдийн заавал унших, мэдрэх ёстой дэлхийн сонгодог зохиолуудыг багтаан хэвлэсэн юм шүү.

-Хүүхдийн баярын сайхан бэлэг байна. Хаанаас авч болох вэ?
-Хямдралтай үнээр  98989959 утсаар авч болно. Мөн Пүрэв, Баасан гарагт Битлзийн талбайд болох номын үзэсгэлэн худалдаанд оролцоно. Мөн Улаанбаатар хотын номын дэлгүүрүүдээр худалдаалж байна. 
-Ярилцсанд баярлалаа. 

Монгол улсын гавьяат багш, зохиолч В.Суранхүү: Уран зохиолыг бодлогоор устгачихвал энэ үндэстэн үгүй болно гэдгийг төрд шургалсан хүний цустнууд сайн мэдэрч байгаа

Нийтэлсэн: 2014-05-16 07:37:51

МЗЭ-ийн гишүүн, ахмад зохиолч Алаг морьт Ванчингийн Суранхүү нь Дөрвөд Далай хан аймаг /одоогийн Увс, Бөхмөрөн сум/-ийн харьяат. Баян-Өлгий аймгийн Цагааннуур сумын бага сургууль, Өлгий хотын 10 жилийн 2-р дунд сургууль /1969/, МУИС-ийн Монгол хэл, утга зохиолын анги /1974/-ийг тус тус төгссөн. Монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжилтэй. Бугат сумын найман жилийн сургууль, Өлгий хотын 1-р сургуульд багшилж байгаад 1977 онд өөрийн төрөлх 2-р сургуульдаа очжээ. 2009 оноос гавьяаныхаа амралтанд гарсан ч Өлгий хот дахь турк сургуульд урилгаар багшилж буй. Ардын үрст эрдмийн үрийг түгээхийн сацуу утгын ертөнцөд авьяас билгээ сорьж 2007 оны Улаангомд болсон Баруун бүсийн яруу найргийн наадамд тусгай байр, Ховд хотод зохиогдсон “Алтайн дуулал-2008″ яруу найргийн наадмын гутгаар байрын шагналыг хүртэж явсан нэгэн. Шүлэг зохиол нь төв, орон нутгийн сонин, сэтгүүл дээр нийтлэгдэж байснаж гадна яруу найргийн “Босоо заяа” /2008/ түүврээ хэвлүүлжээ. Монгол хэлний улсын олимпиадын багш нарын зэрэглэлд алт, хүрэл медалийн эзэн тэрбээр 2012 оны казак түмний Наурызын баярын үеэр Монгол улсын “Гавьяат багш” хэмээх эрхэм дээд цолыг хүртсэн билээ. Бид энэ удаагийн “Утгын их хоймор” буландаа В.Суранхүү зохиолчийг урин залж, баруун Монголын сонин сайхныг лавшруулан ийн хөөрөлдсөн болой. Таалал ай хотлоор орших болтугай!
Авгаржин Жа.Баяраа

-Монгол улсын Гавьяат багш хэмээх эрхэм дээд цолыг та хүртсэн. Чухам ямар гавьяат үйл хэргийг тань засаг төр үнэлсэн юм бол оо?

-Мэргэжлийн ур чадварын хувьд энэ 40 жилийн хугацаанд аймагтаа урдаа ер нь хүн гишгүүлээгүй явсан шүү. Монгол хэл, сэтгүүлч мэргэжлээр гэхэд миний алган дээрээс 130 шахам хүүхэд ниссэн байна. Энэ бол том амжилт, том тоо юм. 2-р сургуулийн миний шавь нар тэнд очсон монгол хэлний ангийн бүх хуваарийг авч байсан жилүүд цөөнгүй. Монгол бичгийг шавь нартаа заахаас гадна Баян Өлгий аймгийн хэл уран зохиолын бүх багш нарт хоёр ч удаа шаталсан сургалт зохион байгуулж үр дүнд хүргэсэн. 1990-ээд оны эхээр ЕБС-иуд монгол бичгээр хичээллэж эхлэхэд багш нарыг нь бэлтгэж өгч байлаа. Аймгийн төвийн бүх байгууллага, хамт олонд миний бие засаг төрийн даалгавраар монгол бичиг заалаа шүү дээ. Мэдээж уран зохиолын дугуйлан байгуулж, залуу авьяастныг тодруулж, дэмжих чиглэлээр ажилладаг. Тэр бүгдийг төрөөс үнэлсэн юм байлгүй дээ.

-Мартсанаас, Баян-Өлгий аймгийн зарим суманд дунд сургуулийн хичээлийн программаас монгол хэлийг хассан гэх дэл сул яриа чих дэлссэн. Тийм юм болсон уу?

-Яг хасчихсан юм байхгүй шүү. Монгол хэлний цаг угаасаа цөөхөн. Монгол сургуулиуддаа ч цөөхөн. Төрөөс ийм сонин бодлого яваад байдаг юм. Зарим сумын сургуульд монгол хэлний хичээлийг жаахан гурилддаг тал бий. Ухаандаа огт монгол хүнгүй дөрвөн сум байна. Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн, Толбо, Улаанхус, Баяннуур дөрөв. Элсэлтийн шалгалтанд хүүхдүүд их унах, их дээд сургуульд Баян-Өлгийгөөс элссэн оюутнууд I, II дамжаанаасаа хасагдах тохиолдол элбэг. Яг үнэндээ энэ нь монгол хэл муу мэддэгтэй холбоотой. Энэ тухай би олон жил ярьж байгаа ч хүмүүс янз янз л ханддаг.

-Та ер нь ингэхэд хаана төрж, мэргэшиж, хаагуур ажиллаж яваа сурган хүмүүжүүлэгч вэ?

-Баян-Өлгий аймгийг 1940 онд байгуулахад Бөхмөрөн сумын нутаг, Ховд голын хойд биеэр нутаглагч гурав, дөрөвдүгээр багийг газар нутгийн ойролцоо байдлаар нь шинэ аймагт татаж оруулсан байдаг. Тэгээд л Баян-Өлгий аймгийн Цагааннуур суманд төрж, өссөн дөө. 1926 онд байгуулагдсан баруун монголын соёлын уурхай Өлгий хотын 10 жилийн 2-р сургуулийг төгссөндөө бахархаж явдаг. Нутагтаа хэл уран зохиолын багшаар очиж, өдгөө 40 дэх жилдээ багшилж байна.

-Одоо хүртэл төрөлх сургуульдаа багшилсаар л байгаа юм уу?

-Үгүй ээ, хэдэн жилийн өмнө тэтгэвэртээ гарч, сэтгэл санааны хувьд тулгамдаад байж байтал турк сургуулиас санал ирж, тэнд мэргэжлээрээ одоо хүртэл багшилж байна. Туркийн хөрөнгө оруулалттай, их сайн ахлах сургууль. Мөдхөн 20 жилийн ойгоо хийнэ.

-Та нийслэлд хөл тавих нь ховор хүн. Ямар нэг зорилгоор л ирсэн байж таараа.

-Монгол хэл бичгийн улсын олимпиадад нэг сурагчтайгаа цуг ирлээ. Энэ уралдаанд миний бие 13 дахь удаагаа оролцож байна. Миний нэг шавь аймагтаа дэд байрт шалгарсан. Монгол бичигт оролцоод буцаж байгаа. Одоо шалгалтаа өгч байгаа охин бол манай 2-р сургуулийн хүүхэд. Багш нарынх өчигдөр боллоо.

-Та мэдээж оролцсон байх. Ямар амжилт үзүүлэв?

-Нэг их сүйдтэй давхисангүй дээ. Монгол улсын шилдгийн шилдэг 31 багшаас 11-т орлоо. Яахав, урьд нь би 2012 онд алт, 2011 онд хүрэл медаль хүртэж байлаа. Энэ жил Улаанбаатарын багш түрүүлсэн шүү. Сансартуяа тэргүүлж, Орхон аймгийн Нямсүрэн дэд тэргүүн байрт шалгарсан.

-Түрүүлэхээр яадаг юм. Томоохон мөнгөн шагнал өгч, дэв зэрэг, цалин хөлс нэмэгдэнэ биз дээ?

-Тийм юм байхгүй ээ.

-Эх хэлний тухай таны бичсэн цуврал томоохон нийтлэлүүд “Утга зохиол, урлаг” сонин дээр гарсан. Хүмүүс хэр уншсан байх юм?

-Сонингоо захиалдаг улс нэлээн уншсан байна. Хүмүүс баяр хүргэж, санаа бодлоо хэлж байна билээ. Өчигдөр гэхэд л багш нарын олимпиад дээр МУИС, БИС-ийн багш нар ярьж л байна билээ.

-За тийм байдаг байж. Сониноос, хилийн цэргийн удирдлагад байдаг найзууд намайг Баян-Өлгий аймгийн Арал толгойн заставт хөл гишгүүлж үзүүлэхсэн гэж ярьдаг юм. Тэнд үнэхээр газрын диваажин цогцолсон хэрэг үү?

-Очиж байсан, сайхан газар. Ер нь манай аймагт говь, хээрийн бүс зонхилдог. Баруун талын Цэнгэл, Улаанхус, Булган сум руугаа жаахан ойтой. Таван Богд бол хамгийн цэвэр агаартай, дэлхийд гайхамшиг нь түгсэн уул. Арал толгой, Сыргалын заставын орчим ан амьтан, ховор сонин ургамал цөм байна. Хил орчмоор хүрэн баавгай, халиун буга данхайж явах нь нүднээ содон. Вансэмбэрүү жинхэнээрээ тэнд л ургана шүү дээ.

-Ахуунаг би ганцхан Баян-Өлгийд байдаг дархан цаазтай шувуу гэж сонссон.

-Бугат, Цагааннуурын Хуйлагийн амны эхээр ахууна тогтмол байна шүү. Хав хар нүдтэй, чандаган цагаан, их ганган шувуу бий. Алтайн хойлогтой зэрэгцэж амьдардаг жигүүртэн.

-Хэр том шувуу юм. Хотон шиг үү, халбаган хошуут шиг үү?

-Үгүй ээ, ятууны дайны л шувуу. Махыг нь ардын эмчилгээнд хэрэглэдэг болохоор олноор агнаад ховордсон хэрэг.

-Казакийн ард түмэнд .тухайн үед Чойбалсан ч юм уу, Монголын Засгийн газраас тавьсан нэг болзол байдаг юм гэсэн. Энэ нь уул усны нэрийг өөрчлөхгүй байх. Гэтэл Сыргалын нуруу гээд л аймгийн гэрэл зургийн цомог дээр гарсан байна билээ.

-Монгол нэртэй л байж таараа. Би сайн мэдэхгүй байна. Нэлээн дээхнээс л Сыргал гэдэг байсан. Цагийн аясаа дагаад газар усны нэр хаа сайгүй л өөрчлөгддөг юм байна. Дандаа казакууд нутагладаг газар Улаан толгой, Хөх толгой гэдгийг казакаар махчилаад орчуулчихсан л байдаг. Уул усанд янз бүрийн нэр өгсөн явдал нэлээн бий.

-Миний бие түүх их сонирхоно. Ухаандаа Монголд казакууд хэзээ, яаж орж ирсэн юм. Хүмүүс хоорондоо зөрүүтэй гурван цаг үеийг онцолж, барин тавин тайлбарладаг. Энэ тухай танаас их сонин зүйл сонсоно гэж найдаж байна.

-Анхны казакууд Алтай, Шинжаанаар давж ирээд хичнээн жил ч болж байгаа юм. Хилийн зааг нутгаар байж байгаад л наашаа ороод ирсэн юм билээ. Ойролцоогоор анхны казак хүн хөл тавьснаас хойш 150 шахам жил улирч буй гэх. Казакийн овог айлууд Богд хаант Монгол улсад 1912 онд анх дагаар орсон байдаг. Алтай Шинжааны казак, Алтайн урианхай, Далай ханы дөрвөдүүд бараг нэг дор шахуу ийм хүсэлт гаргасан байдаг. Богд хаан түүнийг болгоосон хэрэг.

-Тэгэхээр Шалгарсан хошой баатар Х.Чойбалсан маань анх тэдэнд зөвшөөрөл өгч, аймаг байгуулж өгсөн гэж ярьдаг юм. Энд бас учир байна аа?

-Баруун сумдаар нэлээд казакууд нутагшаад эхэлчихэж. Тэгээд маршал аймаг байгуулахыг зөвшөөрсөн байдаг. Анх тэд тусгай аймаг байгуулж өгөх саналаа Засгийн газарт хүргүүлсэн юм билээ. БНМАУ-ын Засгийн газрын онц эрхт төлөөлөгч Сүрэнжав хязгаар нутагт тусгай томилолтоор нэлээд хэдэн cap ажилласны эцэст Сайд нарын Зөвлөлөөс “Казак-Урианхайн аймаг байгуулах” тогтоолыг баталсан байдаг. 1930-аад оны дунд үеэс яригдсан асуудал ийн 1940 онд шийдэгдсэн.

-Маршал Чойбалсан Оспантай Алаг толгойд уулзаж зэр зэвсгээр хангасан хачин сонин үйл явдал өрнөдөг.

-Сая хилийн тухай “Босго тотго” кинон дээр энэ тухай их тодорхой гаргасан байна билээ. Зүүн Туркестаны улс байгуулах үйл хэрэгт дэмжлэг үзүүлсэн гэдэг. Цаанаа Гоминданы намын эсрэг авсан арга хэмжээ байх. Нөгөө Оспан нь улам хүчирхэгжиж, дээрэм тонуул нь хэтрээд, эргээд манай нутаг руу халдсан байдаг. Хэлэлцээр хийсэн газар нь би очиж үзсэн. Тэнд одоо застав байна. Нуурын хойно модоор хүрээлэгдсэн нэг жижиг толгойн өвөр бэлд гэр барьж уулзсан юм билээ. Цагаан голын рашаан орох зам тэрүүгээр дайрч гардаг юм.

-Түүхт Толбо нуурын халдашгүй дархан байдал ямаршуухан байна даа?

-Нуурын эргэн тойрон Урианхайн Саруул гүний хошууны нутагт харьяалагддаг. Хасбаатар, Байкалов нарын хориглолт хийж байсан хүрээ өнөөдөр туурь төдий юм байгаа байх. Ардын хувьсгалын ялалтанд зориулсан нэг дурсгалын самбар нуурын хөвөөнд бий. Сүүлийн үед тордлого аваагүй. Толбо нуур цэв цэнхэр харагддаг уулын нуур. Нөгөө С.Баярын ээж доктор Дулмаа гуай загас аваачиж үржүүлсэн газар. Харьцангуй зэлүүд болохоор бохирдол байхгүй. За тэгээд, Даян, Хар, Сыргал, Ачит, Цагаан нуур гэж олон сайхан нуурууд бий.

-Таны нэг шүлэгт “… Их дөрвөдийн нутаг Ихэр гурван цагаан нуур” гэсэн мөр бий. Төрсөн нутаг чинь уу?

-Тийм.Холбоо гурван нуур бий.

-Онгон зэлүүд баруун хязгаар тийш хужаа нарын мөр гарч эхэлж байна уу?

-Тэд Баян-Өлгийд харьцангуй бага гишгэсэн. Гэхдээ Ногооннуур сумын нутаг, Дулаан хар гэж уул бий. Казакаар Гурван хар ч гэдэг. Зарим нь Таван хар ч гэдэг. Нарийн тоолбол долоон хар уул бий. Тэр нь сунжраад Дулаан хар ч болсон байж мэднэ. Тэнд Хятадын хөрөнгө оруулалттай хар тугалга, цайрын баяжуулах үйлдвэр гэв гэнэт байгуулагдсан байна. Саяхан би хажуугаар нь өнгөрлөө. Асар том үйлдвэр ашиглалтанд орчихсон оволзож байна. Хятад хотхон боссон байх магадлалтай. Ховд голоос төмөр хоолойгоор ус татсан байгаа юм. Хүмүүст хар тугалга, цайр гэж яриад байгаа ч эцсийн дамжлага дээр нь Монголоос хүн байдаг нь юу л бол. Ихэнх ажилчид нь газрын гүнд амьдардаг гэдэг нь их ноцтой. Урд газрын бүртгэлд ороогүй хүмүүс ч ажилладаг байж болох. Хар тугалга, цайрыг их хэмжээний цагаан алт, гөлтгөнүүр дагаж явдгийг манай Аюулгүйн зөвлөлийнхөн мэддэг байлгүй дээ.

-Танай тийшээ байгаль хамгаалах ажлын эрч хүч ямар түвшинд байдаг юм бэ дээ?

-Байгаль хамгаалах тал дээрээ их тааруу. Ховд голын сав, Өлгий хотын эргэн тойрон хогоор дүүрчихсэн шүү дээ. Энд тэнд байдаг цөөн тооны ойн төглүүд үндсэндээ огтлогдоод дууссан. Харин ард түмний амьдрал Баян-Өлгийд дажгүй байгаа. Манай казакууд аминдаа арчаатай, суусан газраасаа шороо атгаж босдог хөдөлмөрч ард түмэн. Өлгий хот өндөр хөгжсөн. Маш олон машин, тансаг хаус цөм байна.

-Тэдний өвөрмөц сонин зан заншил хэвээрээ биз дээ. Бүргэдийн ав, тулам булаалдах… гээд л.

-Бүргэд бол гайхамшигтай. Цэвэр бэлгэдэл. Тэд хөх ямааны тулам булаалддаг. Тулам авсан нэг нь гүйцэгдэхгүй явсаар нэг айлын тооноор ч юм уу, гэр дээр нь шидээд л. Тэр айл нь найр хийдэг уламжлалт наадгай. Бас нэг өвөрмөц тоглоом бий. “Хүүхэн.хөөх” гэдэг энэ наадгай эрэгтэй нь зугтаж, эмэгтэй нь араас нь элдэж очоод ташуурддаг. Мөн мөнгө, ташуур сэлтийг морин дээрээс шүүрдэг уулынхны олон янзын тоглоом бий. Сүүлийн жилүүдэд казакууд “Курбан баяар” гэдэг наадмыг өргөн тэмдэглэх болсон. Түрэгээс үүдэлтэй шашны баяр. Энэ нь хаврын баярын дараа орох том баяр шүү. Мөн “Рамазан” хэмээх мацаг барих ёслол бий.

-Cap шинийн баяраа та бүхэн ер нь тэмдэглэдэг үү?

-Бид халхчуудаас илүү хүчтэй, өргөн дэлгэр, ёс төртэй тэмдэглэдэг. Өлгий хотод 100 шахам дөрвөд айл байна. Ер нь бүгд надад ирж золгоно шүү. Тэгэхээр би нэлээн ахмад настай болсон хэрэг.

-Казак үндэстний утга зохиолын хөгжил дэвшил ямар түвшинд байна вэ. Сүүлийн үед Сураганаас бусад нь нэг л тийм нам гүмхэн.

-Хуучнаа бодвол утга зохиол сонирхдог залуус эрс цөөрсөн. Ахтаан, Хурманхан зэрэг суут зохиолчид бурхны оронд явчихсан. Ерээд оны үед казакаар овоглосон олон авьяаслаг зохиолч Казакстан гараад явчихсан. Өлгийд өнөөдөр МЗЭ-ийн гишүүн дөрөвхөн хүн байна. Саяхан нэг хүн сонсогдож ирлээ. Түүх, нийгмийн багш мэргэжилтэй Жанат гэдэг залуу бий. Өөрийгөө ялж чадвал их сайн яруу найрагч болно. “Ховд гол” гэдэг шүлгийг нь уншаад эрхгүй бахдах сэтгэл төрсөн. Саяхан Казакстанд зохиогдсон олон улсын яруу найргийн наадамд амжилттай оролцлоо. Энэ жилийн хүүхдийн яруу найргийн “Хүрэл тулга” наадамд урьд урьдаас илүү олон хүүхэд шүлгээ уншсан.

-Таны нэрэмжит томоохон яруу найргийн наадам Өлгий хотод боллоо. Энэ тухай яриач.

-Аймгийн Нийгмийн бодлогын хэлтсээс 2-р сургуулийн захиргаанд албан бичиг явуулсан байна. Тэндэхийн утга зохиолын дугуйланг миний шавь ажиллуулдаг. Тэр утгаараа хоёр ч удаа тус сургууль дээр миний бие “Ном” хөтөлбөрийн хүрээнд уран зохиолын уулзалт хийсэн. Эцэст нь утга зохиолын сэдвийг нэг сургуулиар хязгаарлаж болохгүй гэдгийг санаж, илүү олныг хамарсан уран зохиолын ажил сэдсэн хэрэг. Яахав, би тийм том яруу найрагч биш, гэхдээ утга зохиолын тухайд унтаа байгаа олныг нэг удаа сэрээе хэмээн санаж нэрэмжит наадамдаа сэтгэл гаргаж оролцсон. Энэ жил миний нэрэмжит наадам сайхан боллоо. Дараа дараагийн наадмууд Ардын уран зохиолч Б.Бааст, С.Магауия, Гавьяат уран зохиолч Б.Ахтаан… гээд л хүн бүрийн нэрэмжит болж явагдах учиртай.

-В.Суранхүүгийн нэрэмжит “Өлгийн цом-2014″ яруу найргийн наадам ямаршуу болов доо?

-Сайхан боллоо. Сум, орон нутгийн 25 яруу найрагч эцсийн даваанд шүлгээ казак нь казак, монгол нь монголоор уншлаа. 2-р сургуулийн монгол хэлний багш Хандсүрэн сэтгэлгээний чиглэлээр их сайн шүлэг бичсэн байна билээ. Алтанцөгц сумын Пагвадорж ч сүрхий шүлэг уншсан.

-Ингэхэд таныг уран бүтээлийн онгод хэр ивээж байна вэ?

-Хоёр яруу найргийн түүвэр үндсэндээ бэлэн болгочихоод байна. Хүүрнэл зохиол бичих сэдэв байгаа ч би үгүүллэг бичихгүй байна. Найруулах авьяас дутаад байх шиг байна.

-Таны хүүхдүүд мэргэжлийг тань өвлөж байгаа юу?

-Би дөрвөн хүүхэдтэй. Бүгд бараг гуч гарчихлаа. Том охин маань сэтгүүлч мэргэжилтэй. Аймгийн Спорт цогцолборт бичиг хэргийн ажилтан. Удаах охин маань Өлгий хотын 10 жилийн 2-р сургуульд 10 гаруй жил багшилж байна. Дараагийн хүү Дархан-Уул аймагт Энхийг сахиулах тусгай батальонд офицер. Энхийг сахиулах үйлст хэд хэдэн удаа оролцсон. Отгон хүү маань эдийн засагч мэргэжилтэй. Гашуун сухайтын боомтонд эрэлч нохой хариуцсан гаалийн байцаагчаар ажилладаг. Хөгшин маань гавьяаныхаа амралтанд гарснаас хойш хоол хийгээд л, намайг бөөцийлөөд л байж байна.

-Хааяа ханьтайгаа байгалийн үзэсгэлэнд зорчих уу?

-Бид хоёр нэг их тэнэхгүй байгаа. Жил бүр нутаг руугаа очно. Хуйлагийн голын хөвөөндөө очиж, гэрээ барьж, аргалаа түүгээд л явнадаа. Манай нутагт Ногооннуурын оргил гэж мөнх цаст уул бий. Ёроолдоо цэл ногоон нууртай. Хамгийн сонирхолтой нь тэр нов ногоон нуураас хав хар гол нь өгсөж урсан гардаг. Бураатын эх рүү орохоор дахиад л хоёр нов ногоон нуур бий. Нэг нь хуурай, нөгөө нь устай. Мөн эцэг өвгөдөөс хэдэн зуун жилээр тахигдаж ирсэн Бөхөн шар толгойн овоо гэсэн хайрхан байна. 1940-өөд он хүртэл тахигдаж байсан Дөрвөн Далай ханы том овоо. Нэг хэсэг тасраад 1990-ээд оны эхээр Х.Гаадан хамбыг урин залж, тахилга юуг нь сэргээсэн. Их сургуульд намайг оюутан байхад төвд хэлний багш маань байлаа. Царцаа шаргиж, хярвас ханхалсан цагаар өвгөн хамба заларч, мөн ч их ном уншсан даа. Ном ч өндөрлөсөн, цагаан мөндөр асгасан. Тэгээд л манай нутагт 1991 оноос хойш 1995 он хүртэл түүхэнд байхгүй сайхан зун болсон доо. Бүр элсэн дундуур 18 км ус жирэлзэн урсдаг байлаа.

-Тахилга гэснээс Алтай Таван Богдын төрийн их тахилга энэ жил тохиож байгаа гэсэн байх аа?

-Ерөнхийлөгчийн зарлиг гараад дөрвөн жил болж. Шил дарсан сонгууль болж, нэг л тахиж завдахгүй байсан. Тэгээд л энэ жил наадмын өмнөхөн төрийн тахилга болно доо. Хаа газраас олон хүн амьтан зорьж очих байх.

-Сая Таван Богдын салбар ууланд нэг Гавьяат уулчин амь алдлаа. Улс амьтан энэ тухай юу гэж байх юм. Ер нь их догшин хайрхан байх аа?

-Ер нь зургаадугаар cap хүртэл тэнд тэнгэр догшрон эргэж байдаг. Мань хүн туршлагандаа эрдсэн юм уу яасан юм, хоёрдугаар сард дайралт хийсэн юм билээ. Тэгж болдоггүй юм. Яахав, аархуу, ясны уулчин байсан биз дээ. Манайхны хамаатан Агваанданзан гэж залуу бий. Түүнтэй уулзаж, цуг авиръя гэж санал тавьсан юм билээ. Хариуд нь мань хүн “Дүү нь ажил их байна. Та одоо авиралт хийж болох юм уу. Энэ чинь хоёрдугаар cap шүү дээ” гэж зөндөө учирлатал “гайгүй байлгүй дээ” гээд яваад өгсөн байгаа юм. Тэр нөхөр бас болоогүй, оюутан охиноо дагуулж явсан юм билээ. Хар бараан талыг нь барилгүй уулчны авирдаг саадтай хэсгээр нь Малчины оргилд гараад, бууж явтал хав харанхуй болсон байгаа юм. Гэнэт нэг юм шуугиад л охин ухаан балартаад унасан. Сэргэсэн, аав нь байхгүй. Цасан нурлага уу, салхины эргүүлэгүү, нэг л юм болохгүй юу. Охин шөнөжин явж нэг айлд очиж, цааш аймагт мэдээ дуулгасан байна билээ.

-Та тэр ууланд саваагүйтэж асч байв уу?

-Үгүй чиш. Одоо л очиж барааг нь харах санаатай.

“Тэнгэрийн уул Таван богд эцэгтэй
Тэлмэн цэнхэр Ховд гол ижийтэй” гэж шүлэглэдэг хэрнээ хүн гэдэг чинь их арчаагүй амьтан байдаг юм байна. Дэргэд нь байгаа Малчины оргилд гаръя гэж мөрөөддөг мөртлөө барааг нь харалгүй өдий хүрчээ. Уул нь тийшээ томчуулын эхнэрүүд хүртэл гараад л байдаг юм билээ. Мань мэт одоо даралт өөрчлөгдөж мэдэх тул доод овоонд нь очиж мөргөөд л эргэх байх даа.

-Баян-Өлгийд Таван-Богдоос өөр мөнх цаст уул байна уу?

-Цэнгэл хайрхан, Цаст хайрхан гэдэг хоёр ихэр уул бий. Нөгөө агуу их Цамбагарав байна. Баян-Өлгийн Алтанцөгц, Баяннуур, Ховдын Эрдэнэбүрэн гэдэг гурван сумын голд оршдог хайрхан.

-Хүслийн диваажин гэвэл аймгийнхаа аль газрыг нэрлэхсэн бол?

-Мэдээж миний төрсөн нутаг. Нөгөө нэг нь Цагаан голын рашаан. Гол хүрхрээ, ан амьтан, өвс ургамал ёстой цогцлол гэдэг тэр л нутагт байна. Уулын тагтан дээр мөнх цас, цэнгэг нуур хоёр нь зэрэгцэн оршино шүү дээ. Мөн Дэлүүний Чихэртийн рашааныг хэлэх байна. Хүрмэн чулуун дундаас вансэмбэрүү сагсайтал ургана шүү дээ. Өөр олон гоё цэцэгс бий. Нэрийг нь мэдэхгүй ээ. Мэддэг маань тарваган шийр, эрээн гомбо.

-За тийм байдаг байж. Ингэхэд өөрөө хөрш Казакстан руу хэр зочилж байв даа?

-Үгүй ээ, үгүй. Ер гардаггүй. Миний сонирхол тийм байна уу, хувь заяа минь тийм юм уу, ажил маань тийм юм болов уу, уяатай тугал шиг гэрээ эргээд л байж байдаг. Хятад руу нэг очсон. Орос руу албан ажлаар Тошкентээр гарах гэсэн чинь хил дээрээс буцаачихсан.

-Нөгөө цул мөнгөөр бүтсэн хэмээгдэж аль социализмын үеэс домогшуулан яригдаж байсан Асгат хайрханы хувь заяа юу болж байна. Оросууд хусчихсан гэл үү?

-Мөнгөн уул гэж л ярьдаг юм. Би нэг очиж байсан. Уулын өвөр тал нь Монгол, ар нь Оросынх. Хуучин замаар голоо дагаад явахад хоёр гурван ч удаа Оросын нутгаар орж байж очдог. Олдворлолт эхэлсэн эсэх нь бүү мэд. Одоо лав цэргийн нэг жижиг застав байгаа.

-Оросын үйлдвэр хэдийнэ босоо биз?

-Асгатын асуудал шийдэгдэж байна. Барилгын цэргийн анги наанаас нь зам зассан. Ургаа чулуутай, явах нөхцөлгүй бэрх. Ноднин зун янзалж аятайхан болгосон. Цахилгаан очсон, дэд бүтэц талаасаа оросуудыг түшихээс өөр арга байхгүй. Хил дээр оршдог стратегийн ач холбогдолтой бүхий цорын ганц уул.

-Уул уснаас гадна улс амьтны тухай санаа оноо юу хэлмээр байна даа. Та бидэн хоёрын яриа ингээд өндөрлөх тийшээ даяллаа шүү.

-Би 40 жил дэлхийн болон нүүдэлчдийн уран зохиолыг шавь нартаа ойлгуулах гэж зүтгэснийг бурхан харсан шүү. Тэр жил Олон улсын монгол хэлтнийн яруу найргийн наадамд гурван шүлгээ явуулсан. Монголоос 15 яруу найрагч шалгарахад би багтсан. Тэгээд л жаахан урам орсон шүү. Шагналын тухай нэг зүйл хэлье. Шагнал бол эзнээ олох, эсвэл эвгүй байдалд оруулах хоёр талтай. Манай зохиолчид чамгүй шагнал хүртжээ.  Би зарим хүнд харамсдаг. Д.Содномдоржид яагаад төрийн шагнал өгөөгүй юм бол. Хүүхдийн уран зохиолын загалмайлсан эцэг Хүүхдийн жүжиг, дуурийн цомнол, шүлэг, найраглал    цөмийг нь төгс туурвисан. Д.Нацагдоржийн шагнал том ч төрийн шагнал өлхөн хүртчих хүн. Яасан юм бол гэж одоо хэр нь харамсаж явдаг. Д.Гармаа, Ж.Дашдондог гээд шавь нар нь зөндөө бий. Орчин үеийн уран зохиолд одоо хоёр хүн байна. Ч.Галсан. Нүүдэлчний өв соёл, зан заншил, сэтгэлгээг    дэлхийд таниулсан хүн.. Саяхан би түүний хоёр номыг уншлаа. Үнэхээр монгол үнэр, монгол сэтгэлгээ, үг, үгүүлбэр байна шүү. Нөгөө нь Санжийн Пүрэв. “Хар” Пүрэвийн шилмэл үгүүлэгийн түүвэр ширээн дээр минь хоёр cap байлаа. Яаж тэгж сэтгэж, бичиж байна аа. Социализмын үед ёс суртахууныг нь үнэлж шагнадаг байж. Хар Пүрэв бол царай муутай, гүндүүгүй байж болно. Ноомой ч байж болно. Галсан омогтой, зөрүүд, аархуу байж болно. Төрийн шагналыг зан чанарт нь биш туурвилд нь олгодог юм бол энэ хоёр зохиолчид өгөх хэрэгтэй. “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” тэдэнд хэрэггүй. Энэ цолыг уран бүтээл хийдэггүй, Монголын радиод юм уу, Монгол телевизэд 20 жил ажилласан хүн ч авчихдаг.

-Тийм ч байж мэднэ. Гэхдээ бүтээл туурвилын эцсийн шалгуур нь шагнал биш юм даа. Ямар ч алдар цол хүртэвч эцэс хойно нь яруу найрагчаас ганц хоёр шүлэг нь л үлддэг гэж П.Бадарч найрагч үгүүлсэн нь буй. Та сониныхоо уншигчдад хандаж юу хэлэх сэн бол. Таны үгээр эл дуусаагүй хөөрөлдөөнөө өндөрлөе дөө.

-За, би “Утга зохиол, урлаг” сониноо 1969 оноос хойш захиалж байгаа. Монгол түмнийг соён гэгээрүүлэх тал дээр асар их үүрэг гүйцэтгэдэг сонин. Ер нь монгол хэл, уран зохиолын багш хүн “Утга зохиол, урлаг”, “Хүмүүн бичиг” сонин, “Цог” сэтгүүлээ захиалахгүй бол түүнийг ямар багш гэхэв дээ. Миний бичсэн үгүүллүүдийг уншсан дунд сургуулийн уран зохиолын багш саяын олимпиад дээр тааралдаагүй шүү. Их эмгэнэлтэй байгаа биз. Гэтэл уран зохиол гэдэг сэрдэг мэдэрдэг, гэгээлэг, сэтгэлийн эд эрхтэнтэй хүмүүсийн мэдрэхүйн “талх”. Мэдээллийн өндөр хурдны эрин үед өөр өөр юм хөөцөлдөөд, зохиол уншиж суудаг хүн ховордсон гэж бодвол их эндүүрэл, их эмгэнэл. Ардчилсан төр бага ангиас уран зохиолын хичээлийг хассан. Дунд ангийн сургалтын хөтөлбөрөөс мөн л хасагдахын даваан дээр баахан хэл ам болж байж тогтоосон. Үнэндээ монгол хэл, нүүдэлчдийн уран зохиолыг бодлогоор устгачихвал энэ үндэстэн үгүй болно гэдгийг төрд шургалсан хүний цустнууд сайн мэдэрч байгаа. Уран зохиол гэдэг юмны шидэт чанар нь хүнийг хүн болгохдоо байдаг. Их гүрний биднийг уусгах хөтөлбөр шатлан хэрэгжиж байгаа юм биш биз. Хэдэн жилийн өмнө Д.Урианхай зохиолч “Монгол хятаджиж дууслаа. Энд 300 мянган хужаа байна” гэсэн чинь нэг өвөр монгол залуу “Тийм биш ээ, ах минь. Наадах чинь зуны тоо. Энэ 11-р сарын байдлаар 700 мянган хужаа Монголд байна” гэж мэдэгдээ биз дээ. Хэтрүүлсэн ч байж болно. Гэхдээ энэ төрд шургалсан эрлийз, хурлийзууд замаа алдлаа. Тусгаар тогтнолын төлөө өвдөг нь чичирч, цусаар уйлах эр хүн ховордож байна. Монголын бизнесменүүд өнөөдрийн хэдэн халтар төгрөгөөс эх орон, тусгаар тогтнолоо худалдаж байна. Ингэж болохгүй шүү дээ.

-Сонин маань энэ тухайд ариун үнэний дуу хоолой болох үүргээ гүйцэтгэж байгаа. Цаашид ч бид та бүхний сэтгэл зүрхний үгийг хүргэсээр л байх болно.

Эх сурвалж: “Утга зохиол урлаг” сонин

http://sonin.mn/news/easy-page/26951

 

5 сэтгэгдэл харуулж байна

    1. Gantai nutagt ta nariin ter uzen yaddag lam nar nom unshihaar yagaad boroo ordog yum be? Lam nariig uzen yadagchidaa ta nar hariulj chadahuu?

      Зочин, 2014-05-16 09:28:44, 65.49.14.163Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

    1. Цөс ихт дөрвөд, МоАХ-ын нутгийн хараацай, шудрага шулуун үгтэй, Галдан бошгитын дүрд тохирхуйц, сахал араншин хоёр нь цавхийтэл нийлсэн хатуу самар ах нутгийнхаа буйрыг сахиж, бургасан хант гэрийнхээ буйраар алтайн хоймрыг тамгалж, 13 оргилын амыг сахиж, нумаа эвшээлгэж, сумаа шившиж суугаарай даа. Яагаад энэ МоАХ ийм хүмүүсээ мартаж байна. Женко нохой тэр байрнаасаа нэгийг УБ-т өгчихөөч гэж хааяа хашгирмаар санагддаг. Даанч МоАХ-ыг олз олох, өндөр албанд очих хэрэгсэл болгож, цагаан ордон, тамга, ядарсан гишүүдтэй нь эхнэрээ ч худалдахаас буцахгүй С. Эрдэнэгээс мөнгөөр худалдаж авсан нь харамсалтай. Ц.Энхтүвшин, Сүхбаатар, Амарсанаа, Түвдэндорж, сахал Төмөрөө, Билэгт, Билэгсайхан, Дорлигжав, Энхбаатар байсаар байхад хар захын наймаачинд өгчих ч гэж. Учир нь тэр Суран ахыг таних ч үгүй, хараа ч үгүй биз, муу тэмбүү. дүү соц.со

      Зочин, 2014-05-16 09:58:48, 103.26.194.12Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

    1. цөст их ах мину танд буриад халх 2 дүүгээс чинь мэнд хүргэж байна таны зангараг биднийг омогшууолдаг шүү.

      болдбаатар дархан, 2014-05-16 12:39:44, 202.72.247.249Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

    1. Боловсролын шинэчлэлийг буруу хүмүүс буруу явуулаад байгаа гэдгийг олон түмэн мөн их хэлж байна даа. Яам, сайд үүнийг огт тоохгүй л байна

      Иргэн, 2014-05-16 12:58:49, 202.5.196.86Хариу бичих

Таны нэр:

Тайлбар:

  1. сурвалжлагч ер нь эсэргуу маягийн казахуудыг соргуулэх маягиин асуултууд тавьсан хэдий ч, Олгий нутгийн багш – иргэн маань, ах дуу нараа муулсангуй бодитойгоор сайн хариулт огсон нь энэ хуний хун чанар, мэдлэг боловсрол ондор байгааг харууллаа. Эртний анд багш таньд урт удаан наслахыг хусьэ!

    Болдоо, 2014-05-16 13:15:16, 95.141.137.37

 

урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Х.ДАМДИН: КИНО БОЛ ЦАГ НӨХЦӨӨХ ЗУГАА ЦЭНГЭЛ БИШ

 “Улаан дарцаг”, “Зуслангийн найзууд”,  “Мартагдашгүй намар” тэргүүтэй олон  киног найруулсан урлагийн гавьяат  зүтгэлтэн, найруулагч Х.Дамдинтай  ярилцлаа.

-Та багшлаад хэдэн жил болж  байна вэ. Үе, үеийн оюутнуудын  сэтгэлгээ, чанар өөр биз?

-Би 1994 оноос багшилсан. Радио  телевизийн дээд сургуульд ажиллаад  найман жил болж байна. 1990-ээд оны  оюутнууд түүх соёл, уран зохиолоо  сонирхох нь цөөн, сурна гэдгийг цаг  нөхцөөх ажил гэж боддог байсан. Сүүлийн  үеийнхэн их идэвх санаачилгатай,  ном  их уншдаг болжээ. Гэхдээ боловсролын  салбарт явуулж буй төрийн бодлого  оновчтой биш юм.

-Таны бодлоор төрийн бодлого  ямар байх ёстой вэ?

-Сурах бичиг, сургалтын хөтөлбөр  байнга солигдож, энэ, тэр улсын жишгээр  явна гэсээр хүүхдүүдээр тоглочихлоо.   Дээл ямар учиртай, тараг яаж бүрдгээс  эхлээд монгол ёс заншлын тухай нэгдүгээр  ангиас нь эхэлж зааж, төлөвшүүлэх  хэрэгтэй.

-Хүүхдүүдийг хүмүүжүүлэхэд кино  ч бас чухал үүрэгтэй. Гэтэл манай  найруулагчид яагаад хүүхдийн кино  хийдэггүй юм бэ?

-Ийм төрлийн киноноос ашиг олно гэж  байдаггүй. Хүүхдийн кино мөнгө олдог  хэрэгсэл биш, гэгээрүүлэх, хүмүүжүүлэх  үүрэгтэй. Зах зээлийн үед ашиггүй бизнес  хөөцөлдөх ивээн тэтгэгч байхгүй шүү дээ.  Хэн дуртай найруулагч нь хийж чадахгүй,  их эмзэг, онцлогтой төрөл. Дотор нь 6-8,  8-13, 14-16 гээд  насаар нь ангилж, онцлогт  нь тааруулан, тэд яаж ойлгох вэ гэдэг  талаас бодож хийх хэрэгтэй. “Та яагаад  хүүхдийн кино хийдэг болсон бэ” гэж  асууж магадгүй. Би өөрийгөө хүүхдийн  кинонд зориулж хөгжүүлсэн. Сурган  хүмүүжүүлэгчдийн ном, хүүхдийн зохиол  уншиж тэднийг ямар сэтгэхүйтэй байдгийг  судалдаг байлаа. Найруулагчид хүүхдийн  кинонд өөрийгөө зориулбал их буян болно  доо.

-Тэгвэл хүүхдийн киногоор дамжуулж энэ цаг үеийнхэнд ямар сур-гамж өгөөсэй гэж хүсэж байна вэ?

-Хүн чанар. Манай хүүхэд залуучуудад  өгөөмөр, тусархаг зан, ахмадаа хүндлэх  ёс, хүн хүнээ хайрлах сэтгэл дутаж байна.  Орчин үед хүний мөс муудаж, элдэв янзын  муухай хэрэг их гарах болж.   Монгол  Улсаа гэж хий бахархаж сагсууралгүй,  үнэн сэтгэлээсээ түүх, соёлоо хайрлаж,  хамгаалж, мэддэг болмоор байна.Соёлын  хуулийг нарийн чанд гаргах хэрэгтэй.  Телевиз, кино театруудаар Солонгос,  Америкийн киног хэдэн хувьтай гарга-хыг хуульчилмаар юм. Алаан хядаан,  садар самуунтай кино их гаргах нь улс  үндэстний сэтгэхүй, ёс суртахуунд сайнаар  нөлөөлөхгүй. Хүн их алдаг кино үзсээр  байгаад цочирдохоо больж, өөрөө ч хийж  үзмээр санагдаж болох талтай.

-Гаднын хүүхдийн бүтээлүүдийг  ажиглаад байхад уран зөгнөлт, үлгэр  домгоос сэдэвлэсэн нь элбэг юм.  Манайх шиг үлгэр домог ихтэй улс  түүнээсээ  сэдэвлээд хийж болдоггүй  юм уу?

-Яг үнэн. Дандаа гэгээлэг, амьдралын  төлөө тэмцсэн, үргэлж сайн нь ялдаг  сайхан сургаальтай үлгэр олонтой. Даанч  үлгэрийн орчин бий болгох, хувцас  хэрэгслээс эхлээд өндөр өртөгтэй. Гэхдээ  шантраад сууж болохгүй л дээ. Төрийн  бодлого л дутагдаад байна. Соёл урлагийг  ингэж хөгжүүлье гэсэн зохицуулалт  байхгүй, хүн бүр хүссэнээ хийх нь буруу.  ССАЖЯ археологийн шинжлэх ухааны  хөгжилд  ач холбогдолтой ажил их хийлээ.  Гэхдээ урлаг, түүний дотор кино чухал  учир анхаараасай. Урлагийн бүх төрөл  кинонд багтаж, хүний таван мэдрэхүйд  хүртдэг учраас.

-Найруулагч төрдөг гэдэг. Хичээл  зүтгэлтэй ч авьяасгүй оюутнууддаа  үнэнийг нь хэлдэг үү?

-Энэ цаг үед тэгэх хэцүү. Суръя гэж  байхад нь зааж л байхгүй бол авьяасгүй  гээд хасчихвал хүний эрхэд халдлаа гээд  заргалдаж, би буруутан болно. Гэхдээ  авьяас гэдэг учиртай. Хүнд төгс авьяас  заяана гэж үгүй. Нуугдмал авьяастай хүн  олон бий. Авьяасаа илрүүлж, хөдөлмөрлөж  байж мөрөөдөлдөө хүрнэ. Цухалзаад  байгаа авьяасыг  тордож чадахгүй бол  дуусна.

-Та ямар кино үздэг вэ?

-Би телевиз үзэх дургүй. Хүсэх юм бол  кинотеатрт зорьж очоод үздэг. Кино бол  цаг нөхцөөх зугаа цэнгэлийн зүйл биш.   Сэтгэлээрээ мэдэрч, оюундаа нэгийг бодож  хоёрыг тунгааж, ариусан гэгээрэх учиртай.  Гэтэл телевизээр кино үзэхдээ “дотор нь  орж”, бодол ухаанаа төвлөрүүлээд байж  байтал гэнэтхэн реклам гараад ирдэг.  Ингээд кино гарахыг нь хүлээж байх зуур  өнөө сайхан мэдрэмж оргүй арилчихна.  Саяхан “Зэрлэг цэцэгсийн хүлэмж” үзсэн.  Сайн кино байна билээ. Тухайн үеийн  нийгмийн байдал, бүсгүйчүүдийн зан  ааль, өмссөн зүүсэн гээд дутуу гаргасан  зүйл байсан.  Гэхдээ алдаагүй кино гэж  байхгүй. Алдаанаасаа сайн тал нь олон бол  тэр чанартай бүтээл. Сайн, муу холилдсон  байвал саарал кино гэдэг.

-Мэргэжлийн гэхээсээ илүү үзэгчдийн сэтгэгдэл маягийн шүүмж их  байх юм. Та кино шүүмж бичдэг үү?

-Дээхнэ үед бичдэг байлаа. Кино  шүүмж, судалгаа уран бүтээлчдийг  хөгжүүлэхэд нэн чухал. Гэхдээ манайхан  алдаа дутагдлыг нь хэлэхээр мууллаа  гэж боддог. Сонин хэвлэлд шүүмж  нийтлүүлчихвэл үзэгчид “Муу кино гэсэн,  дэмий” гээд үзэхгүй. Тэгэхээр өнөө уран  бүтээлчид орлого олж, зарлагаа нөхөж  чадахгүй. Манай үзэгчид шүүмжийг  зөвөөр ойлгож, харин ч энэ хүн үнэн хэлж  үү, худлаа байна уу гэдгийг мэдэх гэж  үзээд дүгнэлтээ хийх хэрэгтэй. Судлаачид  санаанд орсноо бичилгүй, олон талаас  харж, шүүмжээ зөвтгөж, баталж чаддаг  байх учиртай. Киночдын бүтээлд анализ  дүгнэлт хийдэг хүн ховор болохоор бид  зөв замаар яваад байна уу, үгүй юу гэдгээ  мэдэхгүй.

-Дээр үеийн кинонуудыг олон да-хин үзсэн ч уйддаггүйн нууц нь юу вэ?

-Монгол аяг, төрх байдал  “үнэртээд”  байгаад л учир бий.  Мөн сэдэв, хэлэх гэсэн  санаа нь одоо ч хуучраагүй.

-Хальсны кино, камераар авсан  бүтээлийн хооронд хэр их ялгаа  байгаа вэ ?

-Орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр  авах нь бага сургуулийн хүүхдүүд хийж  байгаатай адил. Хэдий чинээ хүнд ажил  хийнэ, төдий чинээ ухаан суудаг гэдэг дээ.  Одоо бол нэг товчлуур дарж зургаа аваад  ямар болсныг нь тэр дор нь харчихна.  Тархиа ажиллуулах юм багатай. Дээр үед  хальсныхаа хэмжээнд тааруулна, ямар  зураг авснаа арав  хоног, сарын дараа харж  байж мэднэ. Тэр хүртэл болсон болов уу  гэж үргэлж сэтгэл зовнино, зүүдэлнэ.  Одоо үед “Киногоо компьютерт хадгалсан  нь баттай” гэдэг. Ганц вирустээд л өнгөрөх  учир осолтой.  Хальсаар авбал чанартайгаас  гадна өнө удаан жилийн настай. Ах, дүү  Люмерийн 1895 онд хийсэн дэлхийн анхны  киног бид одоо ч үзэх боломжтой байна.

-Та Доржпалам, Бунтар найруулагчтай ажиллаж байсан. Тэднээс юу  сурсан бэ?

-Би тэр үед зураглаач нь байсан  болохоор “Найруулагч болох гэж байгаа  юм аа. Найруулгын талаар хэлж өгөөч” гэж  асуултай биш,зүгээр л тэднийг  ажигладаг  байлаа. Найруулагчийн сургууль төгсөөгүй,  тэднээс л их зүйл сурсан даа. Нэг л жишээ  хэлье. “Энэ хүүхнүүд үү” киноны төгсгөлд  Гомбосүрэн гуай “Ээ дээ, энэ хүүхнүүд үү”  гэж хэлдэг дээ. Доржпалам найруулагч  “Таны наад хэлж байгаа нэг л биш ээ” гэж  Гомбосүрэн гуайд хэлж байна. Надад бол  зүгээр л санагдаад, бүр гайхсан. Гэтэл хоёр  удаа сургуулилсны дараа найруулагч “Та  занаж хэлээд байна. Бахархаж, өрөвдөж  хэлэх ёстой” гэсэн. Үгийг хүртэл яаж  хэлэхээс их зүйл шалтгаалдгийг тэгэхэд  ойлгосон.

-Театрын найруулагч болохсон гэж  бодож байсан үе бий юү?

-Театрт оръё гэж бодож байгаагүй.  Намайг бага байхад “Чапаев”, “Чингисийн  удам”, “Уулан дахь застав” зэрэг орос кино  их гардаг байлаа. Кино театрын тасалбар  тавин мөнгө, нэг төгрөг. Мөнгөгүй үедээ  сандал доогуур нуугдаж байгаад дараагийн кино эхлэх үед гарч ирнэ. Нэг удаа  “Ард” кино театрт кино үзчихээд Улсын  их дэлгүүрийн ойролцоо явж байтал шөнө  болсон хэрнээ олон хүн бужигнаад баяр  наадам аятай юм болж байсан.  Би бүр  гайхаад, аппарат техник байрлуулсан  газар очоод хартал цайвар цагаан залуу  нэг бор царайтай ахтай оросоор яриад  л хүмүүсийг ингэ, тэг гээд зааварчилж  байсан. Тэр үеэс л кино урлаг гайхалтай  санагдаж найруулагч болохоор шийдсэн.  Сүүлд мэдэх нь ээ, Доржпалам найруулагч  Ганжуур зураглаачтай “Бидэнд юу саад  болж байна” киноны зургаа авч байсан юм  билээ.

-Таны охин Отгонзаяа “Мартаг -дашгүй намар” киноны хоёрдугаар  ангийг найруулсан. Мэргэжлийн хүний  нүдээр дүгнэхгүй юу?

-Орчин үедээ таарсан, мюзикл маягийн,  давгүй кино байна билээ.  Анх удаагийнх  гэхэд жүжигчид нь сайн тоглосон. Гэхдээ  хумсаа урт ургуулж, гоё будсан, загварлаг  хувцастай охид тариан талбайд ажиллана  гэж байхгүй.

-Амьдралдаа тохиолдсон зүйлээс  кинондоо оруулж байв уу?

-Намайг багад манай гудамжны  хүүхдүүд дугуй их унадаг, Чингэлтэй уул  руу зугаалдаг байлаа. Банзан дээр дугуйгаар  явж, өгсүүр газраар үсэрч, шонгийн модны  ацаг дундуур харайж өрсөлддөг байсан. Тэр  нөхөрлөлөө санаад “Зуслангийн найзууд”  кинонд дурсамжаасаа оруулсан.

-Хаана ч ярьж байгаагүй, кино  бүтээх үеийн гэгээн дурсамжаасаа  хуваалцахгүй юу?

-Нэгэн үе авьяаслаг, оюунлаг залуус  архичин болох нь олширсон.  Амжилт  гаргахаар нөхөд нь баяр хүргэж байна  гээд дайлдаг. Тэгсээр байгаад архинд  дурлуулчихдаг. Тэднийг хараад би их  харамсдаг байсан учир “Амьдралын  нахиа” киногоо хийсэн.  Тэр кинонд мод  хөрөөддөг хэсэг байдаг даа. Дээр үед  заавал зөвшөөрөл авч мод огтолдог,  хэн дуртай нь мод тайрдаггүй байсан.   Эрдэнэтэд зургаа авч байсан юм. Дарханд  очоод мод хэрэгтэй байгаагаа хэлтэл  “Захиргааны байраа сольж, барилга барих  гэж байгаа, тэднээс хоёр мод ав” гэсэн. Бид  сүрлэг томыг сонготол “Зил 130” машинд  багтаагүй. Тэгээд шөнө нууцаар дахин  хоёрыг тайраад Эрдэнэтэд тарьчихсан.

-Амьдралаа эргэн харахад хийгээгүй үлдсэн юм хэр их байна вэ?

-Өө, маш их. Хүний нас богино юм. 100  насалсан ч багадахаар гээч. Хүн болох гэж  явсаар 20 жилийг нь үрчихнэ. Одоо бодох нь  ээ, өөрийгөө бүрэн дайчилж чадалгүй, идэр  залуу насаа мөн ч дэмий өнгөрөөжээ. Би 40  гарсан хойноо л ухаарлаа. Гэм нь урдаа,  гэмшил нь хойноо юм даа. Гэхдээ муу ч  сайн ч, хийсэн юмтай болохоор өөрөөрөө  бахархдаг. Бид мөнх биш. Хэзээ нэгэн  цагт шороонд булагдана. Хийсэн бүтээл  сайн байж чадсан бол 10, 20 магадгүй 100  жил амьдарна. Муу байсан ч түүх  болж  үлдэнэ. Амьдрах хугацаа бага үлдлээ гээд  өөрийгөө бөөцийлөөд байж болохгүй.  Хийж дуусаагүй  зүйлээ заавал хийх  учиртай. Гэхдээ залуугийнх  шигээ кино  хийнэ гэж худлаа. Бодсон, хэлэх гэснээ  номоор, сонин сэтгүүлээр үлдээхсэн гэж  бодож байна. Ядаж ганц сайн уран бүтээлч   гаргачихсан гэж бодож багшилж байна

http://www.mongolnews.mn/i/52066

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.