• Categories

  • Traffic

П.Батхуяг: Миний хэдэн ном Бестселлер болбол би маргааш нь бичихээ болино

Нийтэлсэн: 2014-04-09 13:03:06

Урлаг, утга зохиол, шүүмж судлал олон хүний анхаарлыг ихэд татдаг. Яагаад гэвэл өнөөгийн Монголын нийгэмд урлаг, утга зохиолын шүүмж бичдэг эрдэмтэн судлаачид өдөр ирэх тусам ховордож байна. Шүүмжлэлгүйгээр урлаг, утга зохиолын хөгжил доройтдог. Энэ талаар хэл бичгийн ухааны доктор, зохиолч, яруу найрагч, судлаач, шүүмжлэгч П.Батхуягтай сонирхолтой яриа өрнүүллээ.

-Сүүлд хэвлүүлсэн “Эсрэг цаг” номны тань талаар ярилцлагаа эхэлмээр байна. Энэ ном нэрнээсээ эхлээд л уншигчдын анхаарлыг татаж байгаа. Яагаад “Эсрэг цаг” гэж нэрлэх болов, ямар сэдвийг хөндсөн бүтээл вэ?

-Уншигчдын гарт хүрээд удаагүй номондоо эссэ шүүмж, эссэ нийтлэлийн талаар бичсэн. Манай утга зохиол, сэтгүүлзүй, шүүмж судлалд ч эссэ судлалын талаар тэр бүр бичээгүй. Нэг үгээр хэлбэл, Монголд надаас өмнө энэ сэдвээр бичсэн хүн байхгүй. Номын эрэлтээс анзаарахад, манай уншигчид сүүлийн үед шүүмж судлалын талаар гарсан ном, нийтлэл уншдаг болжээ.

Бидний амьдралд шүүмжлэх зүйл олон ч бүхнийг шүүмжилье гэж боддоггүй. Миний харсан өнцгөөс урлаг, утга зохиолд буруу яваад байгаа сэдвийг зөв гэж хардаг олон хүн буйд миний эгдүү хүрдэг. Энэ нь намайг өнөөдөр шүүмж бичихэд хүргэдэг. Бид зөв гэж хараад байна вэ.

Хүний зөв гэж хэлснийг “тиймээ” гээд дагаад байвал бидний амьдрал сонирхолгүй болно. Олны зөв гэсэн бодол дундаас би өөрийнхөө бурууг олж харахыг хүссэн. Тийм учраас зөв явж байгаа урсгалын эсрэг миний цаг цохилж байгаа гэсэн санаагаар номоо “Эсрэг цаг” гэж нэрлэсэн. Бид яагаад хүн бүхнийг дагаж толгой дохих ёстой гэж. Нийгэмд дуу хоолойгоо хүргэх хэрэгтэй гэж үзсэн судлаачийн байр сууринаас номоо хэвлүүлсэн.

-Эссэ гэхээр манайхан тэр бүр ойлгодоггүй. Бичлэгийн энэ төрлийг зохион бичлэг гэж ойлгоод байх шиг. Уншигчдад эссэ гэж юу болохыг тайлбарлана уу?

-Соёл судлаачид судалгаандаа үндэслээд соёлыг 350 гаруй тодорхойлолтоор тайлбарладаг. Миний судалснаар, 70 гаруй үнэт зүйлийн тодорхойлолт байна. Гэхдээ бичлэгийн төрөл зүйлээс тодорхойлоход хамгийн хэцүү нь эссэ. Эссэ бол нууцлаг, бичлэгийн өвөрмөц төрөл учраас нийгмийн аль ч салбарт өргөн хүрээнд тархсан.

Сүүлийн үед “Hibrid” буюу “Эрлийз эссэ” гэсэн шинэ төрөл бий болсон. Наяад оноос утга зохиолд бий болсон “Эрлийзжилт” гэдэг онолын ойлголт эссэнд нөлөөлсөн. Өөрөөр хэлбэл, үгийн урлагийн бүхий л хэлбэр нэг эссэнд багтаж байгаа нь эссэ бичигчээс нэлээд ур чадвар шаардах болсон. Тэгэхээр эссэ шүүмж гэсэн ойлголт гарч ирж байгаа.

-Таны хувьд, шүүмж гэж юу вэ?

-Би шүүмжлэх зүйлээ хатуу шүүмжлэх ёстой гэсэн байр суурьтай. Гэхдээ миний голлон баримталдаг зарчим бол хүний уран бүтээл туурвих урам зоригийг албаар бууруулах, хүний нэр төрийг гутаах зорилгоор бичдэг гэж хэзээ ч ойлгож байгаагүй. Миний бодлоор шүүмж бол нээхүй юм.

Тэгэхдээ хувь уран бүтээлчийг бус уран бүтээлийн дотоод ур, найруулга, хэлэх гэсэн санаа, зөрчлийг судлаач хүн нээж өгдөг. Тухайн судлаачийн бичиж буй шүүмж бол зохиолд өгсөн үнэлгээ биш. Харин тэр зохиолыг нээсэн нээлт болох ёстрй. Яг үнэндээ өнөөдөр би зарим зүйлд эгдүүцдэг. Хорин хэдэн настай залуу өгүүллэгийн түүвэр гаргаад, сонгомол өгүүллэгийн түүвэр гэж бичиж байна.

Бас нэг залуухан хүү яруу найргийн ном хэвлүүлээд “Би Монголын утга зохиолд шинэчлэл хийлээ” гээд лекц уншиж байна. Онцгой тохиолдолд л хорин хэдхэн настай хүүгийн өгүүллэгийн түүвэр сонгодог байдаг. Гэтэл нөгөө “сонгомол” түүврийг нь уншихаар найзууд ердийн эхлэн бичигчийн төвшнөөс ч доогуур хэмжээнд бичсэн байдаг.

Эндээс зохиолч хүний ёс зүй ямар төвшинд хүрээд байгааг харж болно. Зохиолчдод ёс зүйг нь шүүмжлэгчид сануулж байдаг. Нөгөө талаас найзууд хэвлүүлсэн номыг нь заавал магтах ёстой гэж боддог. Шүүмж бол магтаалын ертөнц биш.

Манай үеийнхэн үнэн үгэнд дургүй болсон. Зүгээр л худлаа магтах хэрэгтэй. Энэ сөрөг зүйлийг нийгэмд тараагч нь өнөөгийн төр засаг. Манай засгийг муулах шүүмжлэх эрхгүй болсон цаг. Тэднийг магтаж л байвал магнай нь тэнийж баярладаг, магтсан хүнээ хайрладаг. Шүүмжлэх л юм урдаас загнадаг. Төр засгийн үлгэрээр ард түмэн ч шүүмжлэлд дургүй болсон.

Шулуухан хэлэхэд энэ цаг үеийн шүүмжлэгчид хүлээх ёсгүй зүйлийг нуруундаа үүрсэн жаахан тэнэгдүү хүмүүс болж хувирчээ. Орчлон хорвоо дээр олон дайсантай болохыг хэн ч хүсдэггүй. Тэгэхээр шүүмжлэгч байна гэдэг бол зоригтой аавын хүүгийн хийдэг ажил.

Шүүмжлэл одоо цагт хэрэгтэй байдаг учраас мэргэжлийн шүүмжлэлийн талбарт хүч үзэх гэж байгаа бол өнгөрсөн, өтөлсөн хоёр руу давшлах хэрэггүй гэж би хэлдэг.  Өнөөдөр хувийн үнэлэмж хэтэрхий өндөр болжээ. Энэ цаг үед мэргэжлийн шүүмжлэгчийн шүүмж яах аргагүй хэрэгтэй.

-Хорин настай залуу өгүүллэгийн түүврээ сонгомол гэж нэрлэж байгаа нь манайд нийтийн уран зохиол,сонгодог уран зохиолын ялгааг мэдэхгүй байгаатай холбоотой юу?

-Уншигчид аль ч цаг үед утга зохиолын тэргүүлэх төвшинд хүрч байгаагүй. Уншигчдын төвшинд бичсэн зохиолоо гайхамшигтай зохиол гэж үнэлээд дүгнээд байгаад асуудал оршдог. Номын тавиураар дүүрэн захын хүн бичсэн роман байна. Эдгээрийг уншсан залуу хүн юу гэж бодох вэ. Уран зохиол ийм байдаг юм бол би ч гэсэн бичиж чадна гэж боддог.  Утга зохиолыг ингэж үзвэл хамгийн их хор уршигийг дагуулдаг. Би залуучуудыг хайрлаж бичиж байхад дээрх нөхөд “алж” байгаа юм.

-Таны хувьд Монголын сонгомол уран зохиолоос нэрлэх нь сонирхол татаж байна?

-Монголд сонгомол уран зохиол байсан. Одоо ч байгаа. Ирээдүйд ч байх болно. Яагаад гэвэл, манайд ёс зүйтэй, хүлээн зөвшөөрөгдөх зохиолчид байна.

-Тухайлбал?

-Олон зохиолч байна. Жагсаавал, сонины хуудас хүрэхгүй байх.

-Сайн уран бүтээл төрж байж сайн шүүмж гардаг уу. Эсвэл эсрэгээрээ байдаг уу?

-Сайн уран бүтээл төрөхөд ямар нэгэн байдлаар шүүмжлэгч хийгээд шүүмж судлалтай холбоогүй. Шүүмж бол муулдаг зүйл биш. Үнэхээр сайн уран бүтээл төрвөл магтах л хэрэгтэй. Үнэхээр муу байвал муулах л хэрэгтэй. Шүүмж бол бүтээсний дараах тодорхой үнэлэлт болохоос нэг зохиолчийг бичээгүй романых нь төлөө магтах зөгнөл биш. Магадгүй судлаач арван жилийн дараах бидний нийгэм соёлын амьдралд гарах өөрчлөлтийг тоймлон бичиж болно. Энэ бол судлаачийн ажиглалт, таамаглал юм.

-Шүүмжид хариу шүүмж бичиж болох уу?

-Болно. Монголын уран зохиолд тухайлбал, Д.Урианхай гуайн “Дотоод шаталтын хөдөлгүүр”, Ц.Дамдинсүрэнгийн “Бух Гомбо” зэрэг зохиолуудын талаар олон шүүмж маргаан өрнөж байсан. Энэ маргааны онцлог нь шүүмжийн хариу шүүмж бичиж байсанд л оршдог. Гэтэл одоо манай утга зохиолд хариу шүүмж байхгүй болсон.

Интернэт ертөнцөд амьдардаг нөхөд өөрсдийн бичсэн зүйлээ шүүмж гэж андуурдаг. Үнэндээ тэд шүүмжид хариу өгөх биш зүгээр л сэтгэгдэл бичдэг. Тэдгээр коментчидод хэлэхэд, та нар хол явахгүй. Коментчин байсаар дуусна шүү. Манай цахим ертөнцөд амнаасаа унагаснаа бичдэг ёс суртахуунгүй бүдүүлэг хэсгийнхэн байна.

Тэдгээр шуугиан дэгдээж “шум” таригчидтай мэргэжлийн хүмүүс зууралдаж доошоо ордоггүй. Миний төвшинд хүрэхгүй, надтай зэрэгцэж хуцахгүй, хүмүүсийн эсрэг би хуцаад яах юм. Миний сүүлчийн шүүмжид хүмүүс шуугиж байна. Намайг гүжир шүүмж бичлээ гэж. Ер нь егөөдөх, хоржоонтой бичлэгээр үнэн бодит байдлыг өгүүлдэг шүүмж одоо ч байгаа. Гэтэл боловсролгүй хүмүүс үүнийг доромжлол гэж хардаг.

-Мэргэжлийн шүүмжлэгчийн хувьд та ямар чиг шугам баримталдаг вэ?

-Мэргэжлийн шүүмжлэгчийн баримтлах ёстой гурван зүйл байдаг, Нэгдүгээрт, би хэзээ нэгэн цагт хэн нэгэнд худалдагдаагүй. Хэзээ ч худалдагдахгүй. Хэчнээн алт эрднэс амласан ч би хэн нэгний төлөө биш ард түмний төлөө дуу хоолойгоо хүргэнэ. Хоёрдугаарт, би ёс зүйгээ хатуу баримтлана. Гуравдугаарт, би үнэний дэргэд байх болно. Миний үнэнээс гадна нийтлэг үнэн оршдог.

-Монголд үнэнийг баримталдаг шүүмжлэгч танаас өөр байдаг уу?

-Байна. Дунд насны шүүмжлэгч, залуу үеийнхэн байна. Гэхдээ тэр гээд нэр дурьдах хэрэггүй байх. хамгийн гол нь дуу хоолойгоо хүргэх индэр тэдэнд алга. Өнөөдөр Монголд мэргэжлийн шүүмжлэгчдийн дуу хоолойг сонсоод хариу үзүүлэхгүй байна. Өнөөдрийн төр засаг мартуулах арга хэрэглэж байна.

Бодлогын шинжтэй саналаа хэлэхэд ямар нэгэн байдлаар мартуулдаг. Хүн гэдэг чинь сэтгэлийн амьтан учраас шүүмжлэгчдэд гэсэн шүүмж нь ард олонд хүрэхгүй болохоор бичих сэдэл төрөхгүй. Дэлхийн бусад угсаатантай харьцуулахад монголчууд шүүмж сэтгэлгээ хөгжсөн ард түмэн. Байнга ярьдаг зүйлээ давтаад хэлэхэд бидний бичсэн шүүмжийг үнэлэх үнэлэмж алга. Монголын төрд утга зохиолын үнэлэмж байхгүй болжээ.

-Ингэж мартагнуулж байгаагийн цаад зорилго нь юу юм бол?

-Ард түмэн мунхаг байвал үгэнд амархан орно. Ард түмэн бодлогогүй байх нь улстөрчдөд хэрэгтэй. Тэд “Ард түмэн ажиллах хэрэггүй. Та нарыг жаргаагаад өгнө” гээд л байгаа, Ард түмэн бодлогогүй, боловсролгүй байвал тэдэнд итгэж, үзэл санааг нь дагана. Тэгэхээр энэ төрийн араа хүрдийг эргүүлэгчдэд ард түмэн харанхуй байх хэрэгтэй. Тийм ч учраас өнөөдөр нийгмээс гарч байгаа дуу хоолойг бодлогоор мартагнуулаад байна.

-Дууны шүлгийн яруу найраг өнөөдөр утгаа алдсан гэж ярих болжээ. Та энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Энэ бол замбараагаа алдсан. Энэ тухай ярьснаас Долоон буудлын Долгор эмээгийн үнээний сүүний гарцыг ярьсан нь дээр.

-Өнөөдөр түүхэн сэдэвт роман бичих нь борооны дараах мөөг шиг болжээ. Гэхдээ зохиолчид түүхийг хэт эдүгээчлээд байх шиг санагддаг?

-Хамгийн муу зохиолчид түүхэн сэдвийг сонгож авдаг. Би одоогийн зохиолчдоос ганцхан зүйлийг шаарддаг. Түүхэн роман бичиж болно. Гэхдээ түүхээ сайн судлахаас гадна монгол хэлнийхээ түүхэн хөгжлийг мэдэх хэрэгтэй. XVII зуунд хэрэглэдэггүй байсан үгээр тухайн цаг үеийг харуулсан зохиол бичих хэрэггүй.

Түүхэн үнэнээс зайлсхийх хэрэггүй. Түүхэндээ хүндэтгэлтэй харьцаад өөрийгөө зохиолч гэж нэрлээд, номоо сурталчлаасай. Уран зохиолтой бага ч гэсэн танилцсаны дараа буюу бяр нь тэгширсний дараа ном бичихэд буруу зүйл үгүй.

-Монголчууд унших номоо сургаар сонгох хандлага байдаг. Бестселлер болсон зохиолыг сайн гэж ойлгоод худалдаж авдаг. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Аль ч цаг үед уншигчид номыг сургаар сонгодог байсан. Харин таны ном бестселлер болохоос зохиолч хүн айх хэрэгтэй. Манайхан бол эсрэгээрээ баярлаад байдаг. Би бол айдаг.

-Яагаад?

-Би ямар төвшний утга зохиол бичээд байна вэ гэдэгтээ эргэлзэж айж эхэлнэ. Хэрэв миний бичсэн хэдэн ном зохиол бөстселлер болоод номын тавиурт гарвал би маргаашнаас нь эхлээд бичихээ болино. Би шууд үзгээ орхих болно.

-Нийгмийн хувьсан өөрчлөлтийн үр дүнд уран зохиолд тэсрэлт үүсдэг юм болов уу гэж боддог. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Нийгмийн шилжилт хувьслын үр дүнд шинэ үнэт зүйлтэй хүмүүс төрөн гардаг. Энэ үзэгдэл 1990-ээд онд гарч ирсэн. 2000 онд ч мөн адил шинэ үе гарч ирсэн нь яруу найргийн нэн шинэ үеийнхэн юм. Тэдний үнэт зүйл 1990-ээд оны бидний үеэс өөр.

-Нэн шинэ үеийн яруу найрагчдыг “Батхуягийн сүүдэр” гэж нэрлэх нь бий. Та үнэхээр яруу найрагт өөрийнхөө сүүдрийг бэлдээд байна уу?

-Ганцхан яруу найрагч Монголын яруу найрагт хүч төрөн орж ирсэн бүхэл үеийг баллуурдаж засаад, хайрцаглаад, араасаа дагуулах боломж байхгүй. Гэхдээ надад шинэ үеийнхнийг зөв утга зохиолын ойлголттой болгох үүрэг байгаа. Би.”Та нар надад шар хадаг барьж ирээд шавь ор” гэж гуйгаагүй.

Одоо миний утга зохиолд эзлэх байр суурь шинэ үеийнхнийг татаж байгаа байх, Яагаад гэвэл, би утга зохиолын салбарт тэгш ажиллахыг зорьж байгаа учраас тэднийг татдаг. Энэ байдалд атаархсан нөхөд намайг сүүдрээ бэлдэж байна гэж байгаа. Гэхдээ ингэж ярьж яваа гарууд надтай эн зэрэгцэх болоогүй. Би Монголын уран зохиолд өөрийн цайзыг босгосон. Би өөрийн гэсэн оргилтой. Одоо тэр оргил дээрээ сууж байна.

-Та яруу найргийг хэрхэн үнэлдэг вэ?

-Дээд түвшний дээд мэдрэмжээр өдөөгдсөн хүний дотоод сэтгэлийн уянга гэж би яруу найргийг дүгнэдэг. Магадгүй би залуудаа би өөр бодолтой байсан байх. Харин одоо яруу найргийг үзэх хандлага өөр болсон. Нуулгүй хэлэхэд, манай үеэс яруу найрагт амьд үлдсэн найрагч гарын таван хуруунаас илүүгүй.

-Энэ таван найрагч үгүй болбол Монголын яруу найрагт эзэнгүй орон зай үлдэх нь ээ?

-Монголын уран зохиол хэзээ ч хэн нэгнээр дутахгүй. Яруу найраг бол тасралтгүй үргэлжлэх гинжин холбоо.

-Орчин үед урлагийн олон хэлбэр бий болж уран зохиолын эзлэх нөлөө хумигдаж байх шиг ээ. Ер нь ирээдүйд уран зохиол орших уу?

-Оршино. Гэхдээ одоогийнхоос өөр хэлбэрээр байж болох юм. Уран зохиол бол суурь урлаг. Шүлэг байхгүй бол дуу, үг байхгүй бол кино, жүжиг амьгүйднэ. Тэгэхээр уран зохиол байх үгүй тухай ярина гэдэг бол урлаг орших үгүйн тухай асуудал. Урлаг байхгүй бол хүн төрөлхтөн мөхнө. Соёл иргэншил бий болсон цагаас унших хэрэгцээ бий болсон, Энэ хэрэгцээ бидэнтэй цуг л үгүй болно.

-Та юунд хамгийн их эмзэглэдэг вэ?

-Уран зохиолоор хэлний хэрэгцээ бий болдог. Гэтэл манай дарга нар хэлний хэрэглээнд уран зохиолыг ашиглана гэж муйхарлаж байна. Уран зохиол бол миний үнэт зүйл. Миний амь амьдралыг хэн нэгэн бусниулахыг би зөвшөөрөхгүй. Гэтэл уран зохиолыг үгүй хийж байна.

Би энэ ардчилсан төрд талтай байсан. Одоо бол би эргэлздэг болсон. Бид 1990 онд механик ардчилсан хувьсгал хийсэн. Харин одоо оюун санааны хувьсал хийх болжээ.

-Уран зохиолыг дунд сургуулийг хөтөлбөрөөс хаслаа, ШУА-ийг татан буулгана гэж ярьж байхад бид яаж оюун санааны хувьсгал хийх юм бэ?

-Нуулгүй хэлэхэд, нийгэмд хэнийг оюун санааны идеал болгоод байгааг ойлгохгүй байна. Монголд одоо хуулбарлалтаа зогсоох хэрэгтэй байна. Кембрижийн боловсрол, Японы сургалтын систем гээд хуулахгүй юм алга. Бидний ирээдүй хойч энэ бүхний золиос нь болж дууслаа. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй гээд дагаад байгаа улсуудыг шинжлэх ухааны академигүй байхад бид академитай, мэргэжлийн эрдэмтэдтэй байсан юм шүү.

Шинэчилнэ гэхээр гадаад загвараа өөрчлөхийг хэлдэггүй юм. Шинэчилнэ гэдэг үгэндээ тэд их итгээд байх шиг байна. Юм л бол шинэчилнэ гэх болж. Үндэсний хэл соёл, түүхээ мэдэхгүй шинэчилнэ гэж байдаггүй. Би ч залуудаа Монголын уран зохиолыг орвонгоор нь эргүүлнэ гэж бодож байсан.

Гэхдээ түүн шиг худлаа зүйл байдаггүйг ойлгосон. Учир нь амьдралыг загварчилж болдоггүй юм, Хэрвээ загварчлаад засаад явбал ертөнц төгс болно. Тэгэхээр амьдралын энэ загварыг хэн ч өөрчилж чадахгүй. Норовын Алтанхуяг л лав биш.

Х.Эрдэнэзаяа

Эх сурвалж: “Монголын үнэн” сонин

http://www.sonin.mn/news/easy-page/25650

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн: Хямралын шалтгаан маш гүнзгий

Д.Бямбасүрэн: Хямралын шалтгаан маш гүнзгий

-10 минутын өмнө


Д.Бямбасүрэн: Банзан чиргүүл дээр баяр тэмдэглэх гээд байх юм


Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэнтэй ярилцлаа.

-Монгол Улсын эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг за­рим нь хүндэрсэн, зарим нь хүнд­рээгүй гэж байна. Гэтэл иргэдийн худалдан авах чадвар муудаж, олон компани зардлаа хэмнэхийн тулд цомхотгол хийж байна. Харин та юу гэж харж байна вэ. Эдийн засаг хүндэрсэн, хүндрээгүйг ямар үзүүлэлтүүдээр хэмждэг, тэдгээр нь ямар байна вэ?

-Монгол Улсын эдийн засаг ямар байгааг улстөрийн ямар нэгэн хольцгүйгээр ойлгоё гэвэл өнгөрсөн жилийнхээ эдийн засгийн гол үзүүлэлтийг харах хэрэгтэй. Өнгөрсөн жилийг Монгол Улс түүхэндээ байгаагүй төсвийн, гадаад худалдааны тэнцлийн алдагдалтай, түүхэнд байгаагүй төгрөгийн сул ханштай, түүхэнд байгаагүй гадаад их өртэй давлаа. Үүнийг хараад, эдийн засагт маш том асуудал хуримтлагдсан гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Гэтэл Засгийн газар бид хямраагүй, багахан хүндрэл байна, үүнийг даваад гоё болчихно гэж ярих юм. Заримдаа бүх зүйл сайн байгаа гэж яриад байна. Тэр нь бодит байдалд нийцэхгүй л дээ. Ер нь аль ч орны эдийн засгийг цорын ганц цомхотгосон үзүүлэлтээр харъя гэвэл тухайн орны үндэсний валютын чансааг авч үздэг. Тэгэхээр өнгөрсөн оны эхээр долларын ханш 1400 төгрөгтэй тэнцэж байв. Гэтэл одоо 1800 төгрөгт хүрчихээд байгаа. Төгрөгийн чансаа 20 гаруй хувиар унасан гэсэн үг. Ард иргэдийн амьдрал, аж ахуйн байгууллагуудын үр ашиг энэ хэмжээгээр унаж байна. Ийм байхад эдийн засгийг хямралтай байна гэж хэлэхээс биш өөрөөр харж болохгүй. Манайхан өсөлтийн хэдэн тоо хэлж, тэр нь өсч байгаа болохоор хямралгүй байна гэж хэлэх гээд байдаг. Өнгөрсөн онд нүүрсний экспорт өссөн үү гэвэл тоогоороо өссөн. Гэтэл гадаад худалдааны үнэ хоёр дахин уначихаар нүүрсний салбар бүхлээрээ, орлогынхоо талаас уналттай гарч байгаа юм. Үүнийг хүмүүс нарийн тооцож гаргаж чадахгүй байх шиг байна л даа. Тиймээс л эдийн засаг хүндэрсэн, хүндрээгүй гэж  төөрөлдөөд байна.

-Таныхаар одоогийн нөхцөл байдлыг хямрал гэж үзэж болох юм байна. Тэгвэл хямралын нөлөөлөл нь гадна талаас илүү байна уу, дотоод талдаа илүү байна уу?

-Хямрал, бүр ужгирсан хямрал. Үүнд гадаад хүчин зүйл ч бий, дотоод хүчин зүйл ч нөлөөлсөн. 1998 оноос хойш сүүлийн 15 жилийг авч үзвэл Монгол Улс гурван удаа том хямралтай учирлаа. Сүүлчийн хоёр хямрал нь 2007 оноос эхэлсэн, дараагийнх нь өнгөрсөн жил эхэллээ. Энэ бүхний эхлэл нь манай төр засгийн бодлого нь эдийн засгийнхаа тэнцвэрийг алдагдуулж, тогтворгүй байдалд оруулсантай холбоотой. Үүнийг монголчуудын уламжлалт нэр томьёогоор хэлбэл, манай дотоодын гар үйлдвэрийн хямрал гэж хэлж болно. Харамсалтай нь, энэ хямралын үүсгүүр, генератор нь манай УИХ, Засгийн газар болчихоод байгаа юм. Жишээ нь, 2012 оны сонгуулийн өмнө эдийн засгийн бүх байгаа нөөц бололцоог хуурамч улстөрийн ухуулгад зориулж, халамж болгон тарааснаар эдийн засгийн чадавхийг сулруулчихсан.

Үүний дараа 2012 онд Ардчилсан нам сонгуульд гарч Засгийн газраа авч жаахан засрах нь уу дээ гэтэл нөгөөдүүл маань эдийн засгаа сул тавьж, бүтээн байгуулалт  гэсэн лоозон гаргаж барилгын салбарын руу хамаг мөнгөө хийчихсэн. Барилга бол маш эрсдэлтэй, хэцүү салбар. Дуусаагүй барилга руу хэчнээн ч хөрөнгө хийж зарцуулж болно. Гэтэл тэр ямарч үр ашиг өгөхгүй шүү дээ. Энэ нь эдийн засгийг улам хүндрүүлж байна. Тиймээс дотоод хүчин зүйл нь голлох нөлөөтэй гэж хэлж болно. Үүнээс гадна манай улс 2011 оноос эхлэн нүүрсний экспортыг илүү анхаарч тэрийгээ өөгшүүлэх тал дээр их ажиллалаа. Олон улсын зах зээл, тэр дотроо Азийн зах зээл дотор бүрэлдэж тогтсон эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэрийг өөрчилж байна гэсэн үг л дээ. Зах зээлээ эвдсэн. Хуучин Австралийн нүүрсээр хангагддаг байсан зах зээлд Монгол түрээд ороод ирэхээр манай өрсөлдөгч ямар байдалд орох билээ. Мэдээж өөрийгөө хамгаалах арга хэмжээг авч, үнийн хэлбэлзэл гарна. Үүнээс болж манайхан их будилж байгаа юм. Ер нь хүндрэлтэй байдлын гол үндсийг харъя гэвэл Монголын төр засаг уул уурхайгаар хөгжинө, амьдарна гэдэг бодлого анхнаасаа буруу байсныг харуулж байна. Уул уурхайн салбар овор хэмжээ ихтэй бүтээгдэхүүн гаргадаг, тодорхой зах зээл рүү улс орны эдийн засгийг түрж хүлдэг, хараат байдалд оруулдаг. Зах зээл нь тогтворгүй болохоор эдийн засгийг тогтворгүй байдалд оруулдгийн горыг өнөөдөр бид амсч байна. Тэгэхээр юуны өмнө дотоод хүчин зүйлээ харах нь зөв.

-Бодлогын алдаанаас хям­рал үүссэн гэж хэлж байна уу?

-2006 онд Монголын эдийн засаг анх удаа төсөв, гадаад худалдаа нь тэнцвэржиж эхэлж байхад М.Энхболдын Засгийн газар бүтээн байгуулалтын жил гэж зарлаж барилгын материал, тээврийн хомсдол үүсгэж бүх юмны үнэ нэмэгдэж 2007 оны хямралын эхийг тавьсан. Гэтэл Ардчилсан намынхан төр барьж байгаа энэ үедээ ч үүнийг ойлгосонгүй. Бас барилга, бүтээн байгуулалт, үйлдвэржилт гэж ярьсаар байгаад үйлдвэртэй ч болсон юм байхгүй хямралд орлоо. Энэ бол бодлогын л алдаа.

-Тэгвэл энэ хямралыг зөөл­рүүлэх, даван туулахад бид­нээс, монголчуудаас шалтгаа­лах хамгийн боломжит арга юу вэ?

-Толгойны эм уугаад л өвчнийг эмчилж чадахгүй. Зовлонгоос салъя гэвэл шалтгааныг нь арилгах хэрэгтэй гэж Будда сургадаг биз дээ. Хямралын шалтгаан маш гүнзгий. Нэгд, төрөөс явуулж байгаа эдийн засгийн бодлого зохицуулалт нь өөрөө үндэсний эдийн засаг гэдэг цогц тогтолцооныхоо өөрийгөө нөхөн сэргээх, тэнцвэржүүлэх жам, хуульд тохирсон байх хэрэгтэй. Автомашин жолоодох хүний жолооны үнэмлэхийг шалгаж замын хөдөлгөөнд оруулдаг шүү дээ. Зүгээр нэг компанийн захирал байсан хүн гүйж ирээд улс орны эдийн засгийг ингэж жолоодно гээд ийш, тийш нь мушгиад байж болохгүй. Тэгэхээр төрийн бодлогыг шинэжлэх ухааны үндэстэй, тооцоотой, холч хараатай болгохгүй бол болохгүй. Үүнд нэгд, цаг хугацаа хэрэгтэй.  Хоёрт, улс орны эдийн засаг чинь өөрөө өөрийнхөө дотоод үүсгэвэрээр өөрийгөө өдөөж, дотоод зах зээлээ тэлж, хөгжиж өсдөг жамтай. Гэтэл манай улсын төрийн бодлого Хятадын эдийн засаг гэдэг нэг их том тракторын ар талаас зүүсэн банзан чиргүүл дээр хөгжлийн найр хийх гэж оролдоод байна шүү дээ. Хятадад нүүрс нийлүүлээд нэмэгдэж, өсч байна гэж зарлаж, дээшээ дэвхцээд л, зэс нийлүүлээд эдийн засаг өсч байна гэж баярладаг. Гэтэл нүүрс, зэсээ өөрсдөө болосвруулж чаддаггүй. Худалдан авагч орны зах зээл ямар байгаа, тэдний эдийн засгийн араншинд зайлшгүй захирагдах байдалд ороод байгаа. Хэрэв энэ хямралт байдлаас цаашид гаръя гэвэл Монголын эдийн засгийг өөрийн хөдөлгүүртэй болгох хэрэгтэй. Өөрийгөө чирж явдаг салбаруудтай. Одоогийнх шиг бүх салбар нь тал тал тийшээ салчихсан, хоорондын нягтрал холбоогүй байвал дотоод зах зээл бүрэлдэж, эдийн засаг маань цогц нэгдэл болж чадахгүй. Үүнийг хамгийн түрүүнд анхаарах хэрэгтэй болов уу.

-Жишээ нь хөгжлийн ямар салбар, чиглэлд илүү анхаарах хэрэгтэй вэ?

-Жишээ нь, түүхий эдийнхээ нөөцийг харах хэрэгтэй. Нүүрс гадагш нь гаргаж байна. Урд хөршийн хэрэглээнээс илүү гарсан нүүрсээ Азийн зах зээлд гаргах, улмаар коксоо  борлуулах коксийн үйлдвэртэй болох хэрэгтэй. Ядаж түүхий нүүрс гаргахгүй баяжуулсан нүүрс гаргах хэрэгтэй ш дээ. Төмрийн хүдэр гаргаж байна. Гэтэл өөрсдөө төмөр замын рейльс, арматур авдаг. Тэгэхээр төмрөө хайлуулж төмрийнхөө хэрэгцээг өөрөө хангах хэрэгтэй. Нефть гадагш нь гаргаж байна. Тэгсэн хэрнээ гаднаас нефть гуйж, царай алдаад л гаднын нийлүүлэгчийг элдвээр хэлээд сууж байдаг. Үүний оронд өөрсдөө нефть боловсруулах хэрэгтэй. Мөн зэсийн баяжмалаа дотооддоо боловсруулж зэсийн үйлдвэр байгуулж, зэсээрээ кабель үйлдвэрлэж, кабелиараа цахилгаан хөдөлгүүр ороох хэрэгтэй. Ингэснээр үйлдвэрүүд хоорондоо нягтарч, эдийн засгийг дотроос нь томруулж, түлхэж өгнө. Үүнийг л шийдэх хэрэгтэй. Энэ бүхэн сонгууль ойртоод ирэхээр улс төрийн намуудын хөтөлбөрт ордог л доо. Гэхдээ сонгуулийн дараа мартчихдаг. 2012 оны сонгуульд МАН, АН-ын мөрийн хөтөлбөрт багтсан байгаа. Одоо болтол аль аль нь хийж чадахгүй л яваад байна шүү дээ.

-Ингэж дотооддоо өртөг шингээж өөрсдөө үйлдвэр­лэхээс гадна гадаадын хөрөнгө оруулалтыг эргүүлж татаж, сэргээхийн тулд ямар бодлого хэрэгжүүлэх вэ. Тухайлбал, гадныхан манай хөрөнгө оруу­лалтын орчныг бидний зүгээс Оюутолгойн гэрээнд хандаж байгаа хандлага, хөрөнгө оруулагчдын дунд явж байгаа хэлэлцээртэй их холбож ойлгож байна. Гадаадын хөрөнгө оруулалт ба Оюутолгойг ялгаж салгаж гадна талдаа ойлгуулах хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Ер нь манай улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтыг шүтэх нэг үзэл байдаг. Тэгсэн хэрнээ дотоодын нөөц боломжийг огт ашиглахгүй. Тэрийгээ л үрэн таран хийдэг. Монголын эдийн засгийн одоогийн байдал бол таван хувийн хуримтлал хийж, нэг хувийн өсөлт гаргадаг. Цэвэр ашгаар тооцвол бид нарын оруулсан хөрөнгө оруулалт 12 жилд нөхөгдөх ийм л үр ашигтай эдийн засагтай. Гэтэл багахан хэмжээний орлого орж ирвэл хамгийн түрүүнд хамаагүй цацаж үр ашиггүй зарцуулчихаад гад­нынхны өмнө очиж гараа тосч суудаг. Монголын төр засаг өнгөрсөн жилүүдэд олсон эдийн засгийн боломжоо ашигласан бол маш олон асуудлыг шийдэх бололцоотой байсан. Жишээ нь, нефтийн хэрэгцээгээ бүрэн хангахаар болж, газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулна гэвэл нэг тэрбум ам.доллар л хэрэгтэй. Гэтэл жил тутам 1.2-1.4 тэрбум ам.доллараар гаднаас шатахуун авдаг. Ингэхийн оронд нефть боловсруулах нь яасан бэ. Гаднаас бонд олоод ирлээ. Эрдэнэтийн зэсийг бүрэн боловсруулна гэх юм бол 500-600 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй. Гэтэл бондын мөнгөө аймгуудын төвийг нийслэлтэй холбосон замд зарцуулж, эргээд барьж авахгүй юманд зарцууллаа шүү дээ. Тэгэхээр гаднын хөрөнгө оруулалтыг шүтэх үзэл нь эргээд биднийг гуйлгачин болгох, бусдын эрхшээлд оруулах эдийн засгийн алуурчдын номлол юм л даа. Бид хөрөнгө оруулагч хайна гэсэн лоозон тавихаас өмнө Мон­голтой удаан хугацаанд харилцан ашигтай хамтарч ажиллах түн­шийг л хайх хэрэгтэй. Сая өөрөө Оюутолгойн асуудлыг дурдлаа. Оюутолгойн гэрээг байгуулахад Монголын төр засаг газрын хэвлийн баялгийнхаа эзэн нь ард түмэн, төр өмчлөгч байна гэсэн Үндсэн хуулийнхаа заалтыг хэрэгжүүлээгүйгээс үүссэн асуу­дал. Манай эрх баригчид өөрөө өөрсдийнхөө цаг үеийн эрх ашгийг бодож, улс төрийн намууд худлаа үнэн амлалтаа биелүүлэх сонирхлын үүднээс хөрөнгөтэй хүмүүсийн урдаас нь мөлхөж очоод хөлийг нь тэвэрч, гутлыг нь үнсч байгаад байгуулсан гэрээ шүү дээ. Үүнээс болж Оюутолгойн асуудал замхарч байна. Өнгөрсөн лхагва гаригийн өглөө Оюутолгой нэмж 200 ажилчнаа халсан талаар сонслоо. Энэ бол Монголыг доромжилж байгаа юм. Өмнө нь Оюутолгой төсөл дээр та нар эвгүй хандсан гээд 1500 хүн халсан. Өнөөдөр дахиад л 200 ажилчин халлаа. Ийм хүмүүстэй манай улс хамтарч ажиллах юм уу. Үүнийг олон талаас нь бодох хэрэгтэй байх л даа. Гаднын хөрөнгө оруулалт гэдэг зүйлийг шүтээд, тэндээс аргаа барахаар мөнгө олоод ирдэг гэдэг ойлголтоос салах цаг болсон.

-Нэгэн Оюутолгой ярьсных өнөөдрийн эдийн засгийн хүндрэлийг Оюутолгойн далд уурхайн ажил саатсан, төсөл гацсанаас боллоо гэх юм. Та энэнтэй болон Оюутолгойн төслөө хөдөлгөвөл гадаадын хөрөнгө оруулалт ч, эдийн засаг ч эргээд сэргэнэ гэдэгтэй санал нийлэх үү?

-Оюутолгой одоо ил уурхайгаа ашиглаж байгаа. Гэхдээ нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Оюутол­гойг байхгүй байсан ч Монголын эдийн засаг гэдэг ойлголт байсан, Оюутолгой байхад ч байх л байх. Хоёр өөр байж болох байх.

Гэхдээ бүх зүйлийг Оюутолгой­гоос боллоо гэж байгаа нь дахиад нөгөө Оюутолгойн ноёдын өмнө очиж гуйх тухай асуудал. Ер нь миний итгэл үнэмшлээр Оюутол­гойн гэрээ гэдэг бол манай эрх баригч дээдсүүдийн шуналын нян бүхэн цугласан бохирын сав юм  шүү дээ. Энэ савыг цэвэр­лээ­гүй цагт Оюутолгойгоос үр ашиг хүлээх хэрэг байхгүй. Одоо­гийн гэрээ­гээр үндэснийхээ маш их баялгийг гаднын хөрөнгө оруулагч этгээдэд өгчихөөд сүүлд нь Монгол Улс өртэй үлдэж байгаа. Үүнийг аль талаас нь харж Монголын авралын сүлд гэж ойлгоод бай­гаа юм. Маш хэцүү асуудал л даа.

-Саяхан Оюутолгойн хө­рөн­гө оруу­лагчид Канадад 2013 оны сан­хүүгийн тайлан­гаа танилцууллаа. Бас төс­лийн хоёр дахь шатны  санхүү­жилтийг өгөх гэж  байсан олон улсын санхүүгийн байгуул­лагуудын зээлийн баталгааны хугацаа өнгөрсөн 31-ны  өдөр дууслаа. Эдгээрээс та ямар дүгнэлт хийж байна вэ. Зарим хүн зээлийн нөхцөл өөрчлөгдөх байх. Одоо ордын лицензийг барьцаалахгүй байх, авах зээлээ­сээ анхны хөрөнгө оруу­лалтад гаргасан зардлаа шууд суутгаж авах гээд байсан саналаасаа хөрөнгө оруулагчид татгалзах байх гэж байна. Өмнө нь үнэхээр тийм боломж, аюул байсан юм уу?

-Оюутолгой бол ойлгомжтой. Оюутолгойнхон Монголын зэсийн хүдрийн баялгийг орд газраар нь зээлийн барьцаанд тавих тухай асуудал тавьж байсан. Манай улсын Үндсэн хуулиар газрын хэвлийн баялаг гэдэг ард түмний мэдэлд байдаг төрийн өмч. Үүнийг гаднын нэг этгээд зээлийн барьцаанд тавьж, Монголыг өрөнд оруулах ойлголт байхгүй байх л даа. Гэтэл Оюутолгойн гаднын хөрөнгө оруулагчид монголчуудыг ингэж л дорд үзэж асуудал тавь­сан. Үүнийг шийдэхгүй болохоор далд уурхайн хөрөнгө оруулалтыг зогсооно гэж зарлаж байгаа. Ер нь ганцхан Оюутолгойг шүтнэ гэдэг бол Монголыг тэдний өмнө сөх­рүүлэх гэсэн хувилбар шүү дээ.

-Одоо арай өөр зүйл асууя. Долларын ханшийг тогтоон барихад ямар бодлого хэрэгтэй байна вэ. Доллараар тооцож импортын татвар авдаг нь бас нөлөөлж байна уу, үүнийг больж болох уу?

-Ер нь асуудалд томоор харж хандаж болно. Жижгээр хандаж ч болно. Томоор хандах юм бол төгрөгийн ханш унаж байгаа одоо­гийн үзэгдэл бол нэгэнт шавартай хутгасан эдийн засгийн тэнцвэр чинь өөрөө өөрийгөө нөхөн сэргээх зарчмаараа доод төвшинд бүрэлдэж байна гэсэн үг.  2010 оноос эхлэн төрөөс явуулсан эдийн засгийн бодлого нь өнөөдрийн төгрөгийн ханшийн уналтад зайлшгүй  хүргэнэ. Үүнийг сөрж зогсох арга байхгүй. Банк гадагш нь бонд борлуулж, бондынхоо мөнгөөр интервенц хий­гээд явж байна. Энэ бол нөхөг­дөшгүй гарз хохирол. Одоо­гийн байдлаар доллар 1800 төг­рөг хүрч үүнээсээ цааш явах л байх. Эдийн засгаа эрүүлжүүлэх хэрэгтэй байна. Нэгд, байгаа нөөц бололцоогоо зөв ашиглах хэрэгтэй. Монголчууд бид өөрсдийн амьд­ралдаа хэмнэлтийн горимд орох хэрэгтэй байна. Юм бүхэн дээр үрэлгэн хандахаа болъё л доо. Жишээ нь, улсын төсвийг авч үзье. Албан ёсоор зарласнаар бол улсын төсөв ДНБ-ийхээ 40 хувийг зарцуулж байгаа. Гэтэл төсвийн гадуур хөгжлийн сан, бондын сан гэж байна. Үүнийг харахад төрийн ноёдын гартаа зарцуулж байгаа мөнгө нь ДНБ-ий 70 хувиас давчихсан байна. Үүнийгээ үр ашиг­тай зарцуулах хэрэгтэй. Хоёрт, монголчуудын хэрэглээг авч үзье. Гаднын эрдэмтэд ирж лекц уншихдаа та нарын хэрэглээ чинь дэндэж байна гэж үргэлж хэлдэг. Гар утас, жийп машин унах чинь дэндлээ гэдэг. Аливаа үндэстнийг бүтээх чадвараас илүү хэрэглэх сэтгэхүйтэй болго­но гэдэг бол эдийн засгийн алуурчдын номлолын анхны үсэг нь гэж хэлж болно. Энэ номлол Монголд бүрэн хэрэгжлээ. Одоо монголчуудын хувьд хэрэглэх, хэрэглэх. Харин ганган хувцас өмсөх, тансаглах чиглэл рүү явж байна. Жишээ нь, Солонгосыг авч үзье. Эдийн засгийн хямралын үед алт мөнгөн эдлэлээ аваачиж өгч улс  орноо хямралаас харахад зориулъя гэж өгсөн. Тэгвэл монгол­чууд ингэж өгдөггүй юм аа гэхэд хэрэглээгээ зөв болгож чадвал хэмнэлтийн горимд орж чадна. Нөгөө талд төрийн бодлого. Хамгийн үр ашиггүй, эрсдэлтэй салбаруудыг дэмжих бодлого явуулахаа зогсоох хэрэгтэй. Үүн дээр болгоомжтой хандах. Нэг жишээ хэлье. Өнгөрсөн жил Монголын гадаад худалдаа хоёр тэрбум ам.долларын алдагдалтай гарлаа. Энэ алдагдлыг багасгах боломж байсан. Зөвхөн барилгын салбарыг авч үзье. Гаднаас олон мянган хөлсний ажилчин авчирч, баячуудын барьж байгаа барилгууд дээр ажлууллаа. Гад­нын ажилчдад төлсөн цалин нь 240 сая ам.доллар. Тэднийг ажил­луулахад зориулж авчирсан импортын материал 600-700 сая. Ингээд нэг тэрбум ам.доллараар гаднаас барилгачин авчирж Мон­го­лын баячуудын хөшөө дурсгал барихад зарцуулаад сууж байна. Үүнийгээ төр эргэж харах хэрэгтэй. Ингэснээр эдийн засаг эрүүлжинэ.

-Төгрөгийн ханш бага багаар унасаар байвал монголчууд ямар байдал очих бол?

-Одоо хязгааргүй унаж чадах­гүй. Тэгвэл дотоод зах зээл боогдож хүнд байдалд орно. Одоо­гийн байдлаар манай бан­кууд мөнгөгүй болчихсон байна. Аргагүй шүү дээ. Дуусаагүй барил­гад хөрөнгө оруулж байгаа нь газарт мөнгөө бульж байгаатай адил. 32 давхар барилгыг гурван жил барьж, банкууд хөрөнгөө энэ барилга руу гурван жил хийж газарт царцаалаа. Тэгээд барилгын ажил их хийж, эдийн засаг өссөн тайланд ороод явж бай­гаа. Гэтэл эргээд өгөөж юу юм гэхээр юу ч алга. Өнөөдөр Мон­голын эдийн засгийн алж байгаа зүйл чинь барилгын салбар.

-Барилгын салбар хамгийн их өсөлттэй гарч, эдийн засагч өсч байна гэсэн статистик байнга гардаг шүү дээ?

-Барилгын салбар 20 хувийн өсөлттэй гарлаа гэж баярлаад, зарлаж байгаа. Энэ нь эдийн засгийг амжилттай “алж” байна гэдгийг л зарлаад байгаа юм. Ер нь барилгын салбар бусад салбараас төрүүлж өсч болдоггүй. Маш хүнд салбар. Барилгыг шилжүүлж зах зээлд худалдаж болдоггүй, ачаад гадагш нь экспортолж болдоггүй, маш удаан хугацаанд хөрөнгө оруулалт хийхийг шаарддаг. Үүнд болгоомжтой хандаж чадахгүй байна. 2008 хямралыг эх үүсвэ­рийг харахад, Монгол Улсын эргэлтэд байгаа бүх мөнгөний 30 хувийг дуусаагүй барилгад хөрөнгө оруулсан байсан. Хоёр их наяд 700 сая төгрөгийн мөнгө эргэлдэж байхад түүний 998 тэрбумыг нь дуусаагүй барилгад хийчихсэн сууж байсан шүү дээ. Одоо ч энэ байдал үргэлж байна. Тиймээс эдийн засаг мэдлэгтэй хүмүүс нь жолоогоо бариасай гэж бодох юм. Тэгэхгүй бол манай энэ ах, дүү нар алах нь ээ. Эсвэл хэдэн компанийн захиралуудаар жолоодуулаал.

-“Чингис”, “Самурай” гэж хоёр бонд босголоо. Эдгээрийг хамгийн сайн хөрөнгө оруулалт гээд байх юм. Гэтэл энэ чинь эргээд төлөх өр биз дээ. Энэ талаар та ямар бодолтой байдаг вэ. Тэр дундаа бондыг улсын төсвийн гадуур, бараг танхимын ганц сайд нь мэдэж зарцуулж байгаа нь зөв үү?

-Хэдийгээр бонд гэдэг зүйл улс орны амьдралд байж болох зүйл ч гэлээ гэсэн  үндэсний валют нь бүрэн хөрвөх чадваргүй нөхцөлд гадагш борлуулсан бонд маш их эрсдэлтэй. Бондын төлбөрөө төлөхийн тулд эдийн засгийнхаа хамаг л шүүсийг шав­хах хэрэгтэй болно. Түүнээс биш, манай хэрэглэдэг бүх зүйл гадагшаа валютаар борлохгүй. Тиймээс бондын өрд аль болох болгоомжтой хандах. Чингис бондыг авахдаа улс орны эдийн засгийн амин чухал салбаруудыг үүсгэж, хөгжүүлж дэмжихэд зориулсан бол үүнийг буруутгахын арга байхгүй. Гэтэл тодорхой үр ашиг өгөхгүй салбарууд руу сайд нартаа хуваагаад зарцуулсан нь эргээд харахад хамгийн гунигтай дүр үүсгэж байна. Ер нь манай одоогийн Засгийн газрыг харахад тун л гар султай байгаа даа. “Самурай” бонд авлаа. Гэтэл “Самурай” бондын мөнгөө шилжүүлж авахдаа суутгал хийлгэх ёстой байлгаснаа ойлголоо. Тэгээд үүнээс нь болж бөөн шуугиан дэгдсэн. Ийм хариуцлагагүй хандаж болохгүй.

-Улсын гадаад өрийн ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ 40-өөс хэтрэхгүй байх хуультай. Гэтэл энэ хэмжээ 63, 68 болсон байгааг Олон улсын валютын сангаас анхааруулсан. Ингэж хууль зөрчсөн бол хуулийн хариуцлага хүлээх ёсгүй юу. Ер нь өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ 60-аас давбал улсын эдийн засгийн тусгаар тогтнолд аюултай  болохгүй гэх юм.

-Монголыг үндэсний хэмжээнд нь авч үзвэл 19 тэрбум ам.доллар давсан өртэй. Энд хувийн хэвш­лийнхний авсан өрийг оруулж бодох хэрэгтэй. Тэртээ тэргүй экспортын орлогоосоо л төлнө шүү дээ. Ингэж тооцвол юун ДНБ-ий 40, 50, 60 хувь, 100 хол давсан. Хамгийн сонирхолтой нь өр хуулиар тогтоосон хэмжээ­нээсээ давж байхад үүний төлөө хариуцлага хүлээх этгээд байхгүй байгаа. Засгийн газар УИХ-аа мэхэлж байгаа. Манай УИХ Зас­гийн газартаа мэхлүүлэхдээ сэтгэ­лийн таашаал авдаг гаж өвчинтэй болоод удаж байна. С.Батболдын Засгийн газрын үед төсвөө зохиож чадахгүй УИХ дээр оруулчихаад, УИХ-аа мэхэлж байгаад төсвөө батлуулдаг байсан. Тэр өвчин нь даамжирсаар байгаад өнөөдөртэй золгоод байна.

-Өрийн зохистой хэмжээ харьцаа нь хэд байвал болох вэ?

-Зохистой төвшин байна л даа. Бусад улс орнууд ДНБ-ий 40, 60 хувь гэж экспортын бо­ломжоо харгалзан тогтоодог. Гэтэл одоогийн манай төр зас­гийнхны ярьж байгаагаар өрөө улам л нэмэх сонирхолтой бай­на. Үндэсний валют маань чөлөө­тэй бүрэн хөрвөдөг бол өрийн асуудалд өөрөөр хандаж болно. Гэтэл манайх хагас хөрвөх валюттай байж өрийн асуудалд болгоомжгүй хандаж байгаа нь түүхэн гэмт хэрэг хийж байгаатай адил. Учир нь өртэй хүн өөдлөхгүй, хүний гарт л орно шүү дээ. Ер нь өрөнд орно гэдэг хойч үеийнхээ амьдралыг барьцаанд тавилаа л гэсэн үг. Үүнд болгоомжтой хандах цаг болсон.

-Та хэдийгээр АН-ын гишүүн ч, Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан хүн. Тэр том зургаараа харвал өнөөдрийн Засгийн газар улс орноо удирдаж чадаж байна уу. Зарим нь чадахгүй байна, хөдөлгөнө гэх юм. За­рим нь чадаж байна, эдийн засаг дэлхийгээс хамаарч хям­раад байгаа. Хэрвээ улстөр хөдөл­бөл бүр илүү хямарна зэрэг янз бүрээр л ярьж байна л даа?

-МАН-ынхан АН-ыг унаасай гэж өдөр шөнөгүй л залбирч суугаа байх л даа. Гэхдээ өөрсдөө асуудлыг эргүүлж босгоод, эрүүл үндсийг нь олох чадвар байх­гүйгээ олон дахин нотоллоо ш дээ. Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард МАН-ынхан Засгийн газрыг огцоруулъя гэж асуудал тавилаа. Яагаад огцруулах гээд байгаа юм. Огцруулчихаад дараа нь яах юм гэдэг нь хэнд ч ойлгогдоогүй. Ийм нөхцөлд төр засгийн тухай асуудал ярих ээдрээтэй. Шийдэхэд бэрх. АН ч хүнд байдлаасаа гарах гарц олоогүй, сөрөг хүчин МАН бүр ч олоогүй байна. Ер нь МАН-ынхныг харахад улс орныхоо хувь заяаны асуудлыг дорвитойгоор шийдэх шүдгүй болж дээ л гэж харагдаад байгаа. Ганц нэг сайдын суудлаар оролддог, эсвэл сөрөг хүчин амьд байна гэдгээ харуулах гэж асуу­дал томъёолохоос цаашгүй байна ш дээ. Тэгэхээр монголчууд энэ асуу­дал дээр хамтын оюунаа л дайч­лах л хэрэгтэй болох байх даа.

-Олон фракцуудад яамдыг тэгшитгэн хувааж өгсөн нь Зас­гийн газарт танхимын зармыг алдагдуулж, ажил явуулахад саадтай болгож байна гэдэг дээр та санал нийлэх үү?

-Ер нь фракцууд мөнгө барьж байгаа биш, сайдууд барьж бай­гаа. 2000 оны сонгуулийн дараа­гаас эхлэн Монголын төрд олигархиудын ноёрхол тогтож, хөрөнгөлөг хүмүүсийн засаглал тогтсон шүү дээ. Энэ нь МАН-ын үед үүссэн үр хөврөл нь цэцэглэж соёолсоор байгаад АН-ын үед бүр ч төгс хэлбэрээ олж байх шиг байна. Одоогийн Засгийн газрыг харахад аж ахуйн эрхэлсэн гол яамдын сайд нар нь хэдхэн том компанийн захирлууд байна. Фор­туна Н.Батбаяр, Женко Х.Баттулга, нөгөө л Бодь, Бридж, Ажнай гээд бүгд сайд болсон. Үүнийг харахад, Монголын эдийн засаг олигархиудын гарт оржээ гэж томъёолж болохоор байна. Ганцхан АН ч биш. Яг мөн чанартаа өнгөрсөн чуулганы үед УИХ-аас гаргаж байгаа шийдвэрийг харахад, нам дамжсан олигархиуд нь намаасаа илүү эрх мэдэлтэй болж, өөрсдийн эрх ашгийн төлөө асуудлыг гар нийлж, дуу нийлж байгаад шийдэж чаддаг болсныг харуулж байна.

-Улс орны эрх ашгийг хойш тавьж байна гэж үү?

-Мэдээж. Том хөрөнгөтний эрх ашгийг хамгаалахын төлөө бүхнийг хийж байна шүү дээ. Үнэхээр эдийн засаг хямралтай байна. Энэ бүхнээс гаръя гэвэл саяхан японууд яаж асуудалд хандаж байгааг харлаа шүү дээ. Худалдааны татвараа таван хувь байсныг шууд нэмж найман хувь болголоо. Монголчууд Монгол Улсын хувь заяаг үүрч явахаас биш, Монголын хувь заяаг гаднын хөрөнгө оруулагчид үүрэхгүй. Хүндрэл тохиолдох үед нь хүндрэлийг бүгдээрээ л үүрэх ёстой. Үүн дотроос Монголын буянаар хөрөнгөжсөн, хөл дээрээ боссон хөрөнгөлөг хүмүүсийн бүлэг бол том ачаа үүрэх ёстой. Гэтэл өнгөрсөн чуулганаар том хөрөнгөтнүүдэд 30 жил хүртэл хөрөнгө оруулалтын тогтвортой байдлын гэрчилгээ өгнө гээд хууль гаргачихлаа. Энэ  бол тодорхой. Монголд том хөрөнгөтний ноёрхол тогтоож байна.

-Тантай уулзсаных асуухгүй өнгөрч болохгүй нэг асуулт байна. Крымын асуудалд Мон­гол Улс, монголчууд яаж хан­дах ёстой вэ. Сая НҮБ дээр түтгэлзсэн санал өглөө. Ма­най зарим улстөрчид, нам Оросыг дэмжиж байр сууриа илэрхийлсэн. Ер нь их гүрнүүдийн том улстөрд Монгол Улс яаж хандах ёстой вэ?

-Крымын асуудлыг дэлхийн нийтийн улс төрд үзүүлэх нөлөө­лөл талаас нь манай төрийн мэр­гэжлийн байгууллагуудын төв­шинд эхлээд хариулт өгөх ёстой байх л даа. Түүхэн талаас авч үзвэл 1954 он Хрушев гэдэг хүн Крымыг Оросоос нь  тусгаарлан Укрианд бэлэглэсэн. Үүнийг дэлхийн нийтээрээ мэднэ. Крым бол дээр үеэс Грек, исламуудын хилийн уулзар газар. Бидний хувьд Крым бол Орос үндэстэн өөрийнхөө газар нутгийн бүрэн бүтэн байдалд ул үндэстэй хан­даж, өөрийн улсынхаа нэгдмэл байдлыг бэхжүүлэхийн тулд зүтгэж байгаа нэг илрэл гэж харж болно. Нөгөө талаас өөрөө дээрээ тусгаж харвал, ер нь газар нутгаа гаднынханд бэлэглэж хуваагаад сууж байдаг энэ зам аюултай гэдгийг сануулж байна. Манайхан тэнд ч 100 мянган га, энд ч 100 мянган га газраа гандынханд ху­дал­даж, бэлэглэдэг. Энэ нь сүүл­дээ ямар ч үр дагаварт хүрч болд­гийг харж болохоор байна даа.

-Өөр нэг асуудал бол төмөр замын бүтээн байгуулалтын гацаа. Төмөр замын төслөө яаж урагшлуулах вэ. Гол гацаа нь өргөн, нарийн цариг дээр үүсээд байгаа. Хаврын чуулганаар царигын тухай хууль гаргана гэнэ. Ер нь Царигийг ингэж хуульчлах нь зөв юм уу?

-Төмөр зам дээр хийрхэлийн асуудал л байна гэж боддог. Урд хөршдөө л бид нүүрс нийлүүлнэ. Урд хөрш нарийн царигтай. Тий­мээс бид нарийн царигаар нүүрсээ гарах нь ашигтай гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой асуудал. Гэтэл бүх нүүрсээ урд хөршийн хараат байдал оруулж ганцхан нарийн царигтай төмөр замтай болох уу гэвэл үгүй. Оросын нутгаар дамжуулж зүүн хойд Ази руу бүтээгдэхүүнээ гаргах боломжийг хайх нь бас зөв. Тэгвэл өргөн царигаар гаргана. Гагцхүү зах зээлээ тэлэхийн тулд энэ хоёр царигийг зэрэг шийдэж, зэрэг эхэлж явах ёстой. Түүнээс биш, нарийн царигаар танк ороод ирнэ гэдэг балай юм яриад сууж болохгүй. Дэндүү хоцрогдсон асуудал болно. Цариг дээр хууль гаргана гэж ярихын оронд  бизнесийн хүрээнд эрүүл ухаанаар шийдэх хэрэгтэй ш дээ.

Э.МӨНХЦЭЦЭГ

Эх сурвалж: “ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН” сонин

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, гавьяат эдийн засагч Д.Бямбасүрэн: Эдийн засгийн бодлого барьж байгаа улсууд цагаан толгойн мэдлэгтэй байгаасай

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

MicrosoftInternetExplorer4 Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, гавьяат эдийн засагч Дашийн Бямбасүрэн гуайтай ярилцлаа.

-Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрч байна. Энэ тал дээр та­ны байр суурийг сонсъё. Эдийн засгийн хүндрэлээс гарах гарц нь юу вэ?

-Одоогийн эдийн зас­гийн байдлыг аваад үзэх юм бол сүүлийн 15 жилд тохиолдож байгаа гурав дахь хямрал. Манайхан хямарч байна, хямраагүй байна гээд маргах төлөвтэй юм. Гэтэл аль ч орны эдийн засгийн хамгийн том үзүүлэлт нь үндэсний валютын ханш байдаг л даа. Тэгэхээр нэг жилийн дотор төгрөгийн ханш 20 гаруй хувиар уналаа. Эдийн засгийн чадал чансаа ийм хэмжээгээр буурлаа гэсэн үг. Тэгээд өнгөрсөн жилийн статистикийн тай­лан мэдээг харахад эдийн засаг 12 хувь өслөө гэж зарлаж байгаа. Энэ бол хүний толгой эргүүлэх тоо л доо. Гэтэл нүүрс хичнээн нэмж гаргаад үнэ нь хоёр дахин уначихаад байгаа. Нүүрснийхээ үнийг хоёр дахин нэмээгүй л бол олдог валют чинь буур­сан хэвээрээ л байх нь ойлгомжтой. Гаргасан нүүрснийхээ хэмжээг өс­лөө гэж хэлэх нь ямар утга байх вэ дээ, нэг талдаа ийм байна. Нөгөө талдаа эдийн засаг өслөө гэж байна. Байгаа бүх хөрөнгөө дуусаагүй барилга руу хийчихээд хотоор дүүрэн арзайж, сарзайсан өндөр байшингууд байх юм. Ямар ч үр ашиггүй, хэнд ч өгөөжгүй. Газар руу цутгасан мөнгө шүү дээ. Энүүгээр эдийн засгийн өсөлтөө тооцоод яахав дээ. Гэтэл өнгөрсөн жи­лийн эдийн засгийн хам­гийн хурдацтай өссөн сал­бар нь барилгын сал­бар байгаа. Энэ чинь амьдралд ямар тустай юм бэ гэдэг асуулт гарна. Мөн малын тоо толгой өсөөд байна л гэж байна. Бэлчээрт байгаа малын тоо өсчээ. Махны үнэ 11 мянган төгрөгт хүрчихлээ. Энэ нь хэний амьдралд тустай юм бэ. Эдийн зас­гийн өсөлт гээд яриад бай­гаа зүйл амьдрал дээр наалдацтай, өгөөжтэй, хүн ардынхаа ахуй байдлыг өөд нь татах чадвартай юу гэдэг асуудал гарна л даа. Ер нь эдийн засгийн сүүлийн үед тохиож байгаа хямралуудыг харахад гол үүсгүүр нь манай төр засаг өөрөө болчихоод байна. Төрөөс явуулж байгаа эдийн засгийн бодлого нь эдийн засгийг хямруулаад байна. Жишээлэхэд, улс орны эдийн засаг бол өөрөө өөрийгөө нөхөн сэргээх дотоод чадвартай, тэнцвэржих төлөвтэй бай­даг. Гэтэл 2012 оны сонгуулиас өмнө 2010 оны сүүлч, 2011 оноос эхлээд хавтгайрсан халамжаар эдийн засгийнхаа тэнц­вэрийг алдагдуулсан. Тэр­нийгээ одоо засна гээд хоёр жил худлаа яриад улам гүнзгийрүүлчихсэн. Одоо Монголын эдийн засаг өөрийгөө сэргээн тэнцвэржүүлэхэд асар их хугацаа, хүчин чармайлт шаардах ийм төлөв бай­далд ороод байна. Энэ хямралаас гарах гарц нь хамгийн түрүүнд төр бодлогоо анхаарах хэрэгтэй. Төр эдийн зас­гаа зохицуулахын тулд өөрийн тодорхой зөв үзэл номлолтой байх хэрэгтэй. Бид автомашинаа барихад “Жолооны үнэмлэхтэй юу” гэж асуудаг биз дээ. Тэгвэл эдийн засаг чинь нисэх онгоц барихтай адил нарийн механизм л даа. Гэтэл дугуй унадаг хүүхдийг нисэх онгоц жолоодуулж болохгүйтэй адил.

-УИХ-аас Монгол Ул­сын 2014 оны төсвийг батлахдаа валютын ханшийг 1384 төгрөг бай­хаар тооцсон.  Гэтэл өнөөдөр бодит байдал дээр нэг ам.доллар 1800 руу дөхөж байна. Ингэхэд нэг ам.доллар 1384 төг­рөг болох үндэслэл байгаа болов уу. Та энэ нөхцөл байдлыг хэрхэн харж байна вэ?

-УИХ, Засгийн газрын сүүлийн арваад жилийн түүхийг харахад их сонин. Засгийн газар нь УИХ-аа хуурч мэхлэх гэж оролдоно. УИХ-ынх нь мэхлүүлэх тутмаа тэрнээсээ сэт­гэлийн таашаал аваад, мэдсээр байж өөрийгөө мэхлүүлдэг. Жишээлбэл, Сү.Батболдын Засгийн газар гарч ирээд төсвөө зохиож чадахгүй будилж байгаад бүх хуулиа зөрч­чихөөд эх үүсвэргүй төсөв гаргаад байхад УИХ хүлээж авах ёсгүй. Гэтэл цаадуул нь УИХ-ын гишүүдэд нэг, нэг тэрбум төгрөг өгнө гэсэн чинь долоо хоногийн дотор алдагдалтай төсөв батлаад авчихсан шүү дээ. Одоогийн байдлаар Монголын төсөв түүхэн­дээ байгаагүйгээр хоёр их наяд төгрөгийн алдагдалтайгаар өнгөрсөн жилийг дуусгаж байна. Гэтэл төсөв батлахдаа нэг ам.долларыг 1384 төгрөг болгоно гээд оруулаад ир­дэг. Энэ нь цаанаа их будлиантай л даа. Экс­портод бүтээгдэхүүнээ гаргаж байгаа аж ахуй нэгжүүдийн орлогыг 1700-гаар тооцох байсан уу, 1300-гаар тооцох байсан уу гэдгийг хооронд 400 төгрөгийн зөрүү байгаа. Экспортынхоо нийт хэм­жээгээр бодоод үзэхэд 2-3 их наяд төгрөгийн ашгийн зөрүү байгаа юм. Тэгэхээр Засгийн газар валютын ханшийг чангаруулна гэж экспортын үйлдвэрүүдийн ашгийг багаар тооцоод УИХ-аар хөнгөн төсөв бат­луулдаг сонирхол бай­сан. Гэтэл УИХ-ын гишүүд хэзээ ч валютын ханш хуучин хэвэндээ очихгүй гэдгийг мэдэж байгаад, ярьж байгаад баталчихсан шүү дээ. Ва­лютын хан­шийг эргэж буцааж бо­лохгүй. Валютын хан­шийн өөрчлөлтийг да­гаад, үнэ, эдийн засгийн дотоод механизм, төсвийн орлого, зарлага, татвар гээд бүх юм өөрчлөгдөж байдаг. Төгрөгийн хан­шийг чангаруулъя гэвэл эдийн засгийнхаа тогтсон тэнцвэрийг эвдэх хэрэгтэй болдог. Тийм бол аль ч улс оронд валютын ханшийг нэг хүрсэн түвшинд нь тогтоогоод түүнд нь ба­ри­на уу гэхээс биш бу­цааж чангаруулна гэдэг ойлголт хэцүү байдаг л даа. Валютын ханш чан­гарахад экспортын үйлдвэр хумигддаг гэдэг бол цагаан толгойн асуу­дал шүү дээ. Тиймээс төс­вийг анх зохиохдоо эдийн засгийн бодлогоор тунхаг зарлахдаа төр за­саг маань хуурч мэхлэх байр суурин дээр байсан. Одоо тэр нь улам ил тод болсоор ам.доллар 1800 төгрөг дээрээ тогтож ча­дах уу гэдэг асуудал эргэлзээтэй болоод байна. Нэг талаас “Чалко”-гийн нүүрсний өрийг дараагүй. Нүүрс хичнээн ч гаргаад экспортын орлого нэмэг­дэж, валютын нөөц арвижихгүй  шүү дээ.

-Өнгөрсөн онд Хө­рөнгө оруулалтын ту­хай хууль баталснаар хөрөнгө оруулагчдад эрх зүйн таатай орчинг бүрдүүлж чадсан гэж байгаа. Гэвч өнөөдрийн байдлаар хөрөнгө оруу­лагчид Монголд орж ирээ­гүй байна. Гадаадын хө­рөнгө оруулалтын урсгалыг яавал Монгол руугаа татах вэ?

-Өнгөрсөн жил УИХ хөрөнгө оруулалтыг дэм­жих хууль гэж гаргасан. Их хөрөнгө оруулалт хий­сэн хүн 5-30 жил хүртэл тогтвортой байдлын гэрээ хийх хууль гаргалаа шүү дээ. Тэгвэл бага хөрөнгө оруулалт хийсэн хүн нь яах юм бэ. Ямар ч тогтвортой байдлын нөхцөлийн батал­гаа байхгүй, зах зээлд түрэгдэж, хаягдах байдал руу орлоо. Энэ чинь Мон­голын эдийн засагт том хөрөнгийн ноёрхол тогтлоо гэдгийг тунхаглаж байгаа юм. Нөгөө талдаа хувийн өмчийн нөхцөл дэх том хөрөнгийн ноёрхол гэдэг бол төрийн өмчийн ноёрхлоос арав дахин их аюултай байдаг. Нийгмээ ч, эдийн засгаа ч ална. Одоо Монголын төрийн бодлого тэр байдал руу орчихлоо л доо. Тэрийгээ үйлдвэржилт, бүтээн бай­гуулалт гэсэн нэр томь­ёогоор халхлаад байх шиг байна. Хөрөнгө оруулагч гэ­дэг дээр болгоомжтой хандах байх л даа. Хүн бүхний ойлголт өөр. Ми­ний бодлоор Монголын түүхий эдийн баялаг, зах зээлийн байршлын давуу талд үндэслээд хамтарч ажиллах түншүүдээ л хайх хэрэгтэй юм. Ер нь гадны хөрөнгө оруулагч гэдэг бол буян үйлдэж байгаа хүн биш, олз идэш л хайж яваа юм. Наадуул чинь идэхэд амттай байвал сугалаад ирнэ. Идэх юм хэцүү болох юм бол гадагшаа гараад л алга болно. Үүний төлөө гасалж гангинаад байх хэрэггүй. Ер нь эрүүл са­руулаар өөрсдийгөө бо­дож, өөрийнхөө эрх ашгийг бодохгүйгээр гадны хөрөнгө оруулагчдын эрх ашиг гэж яриад байх юм бол Монгол шууд худалдагдчихсан нь ашигтай шиг байгаа юм л даа. Хатуухан хэлэхэд ийм байна.

-Уг нь “Таван толгой”, “Оюу толгой” гээд томоо­хон төслүүдийг ажиллуулах хэрэгтэй байдаг…

-Таван толгой бол то­дорхой асуудал. Ту­хайн үед Таван толгой гээд нэг л орд байсан. Цогцоор нь ашигласан бол нүүрснийхээ чанарыг тэнцвэржүүлээд, техноло­гийнхоо шийдлийг нэг зарчмаар болгоод, дэд бүтэц нийгмийн асуудлыг нь шийдэж болох байсан. Гэтэл тэр үед төрийн өндөр алба хашиж явсан хүмүүс өөрсдийнхөө давуу байдлыг ашиглаж, Таван толгойг хувааж аваад үндсэндээ түрүүлж эрх авсан “Энержи Ресурс” компани “Эрдэнэс таван толгой”-г гацаасаар байгаад өөрсдөө зах зээл дээр давуу байдал олж авахын төлөө одоогийн хямралт байдалд хүргэлээ шүү дээ. Дээрээс нь муухай дээр улцан нэмэр гэгчээр Ардын намынхан төр барьж байхдаа урьдчилж аваад мөнгийг нь идчихсэн юм чинь яаж босох вэ дээ. Ийм байдалтай байгаа юм. Таван толгой, Оюу толгой хоёр бол Монголын арчаагүй байдлын толь бичиг болж түүхэнд үлдэх байх даа.

-Тусгаар улсын хувьд ямар үйлдвэр байвал хөгжих вэ?

-Улс орны эдийн засаг өсч өндийж хөгжихийн гол үндэс нь дотроо хө­дөлгүүртэй байх хэрэгтэй. Бидэнд өөрийн хөдөлгүүр байхгүй, эдийн засагт нүүрс хэрэгтэй гэвэл нүүрс өгөөд хөгжчихнө гэж яриад байна. Эдийн засагт зэс хэрэгтэй бол зэс өгөөд хөгжчихнө гэж яриад байна. Гэтэл Монголд тэр зэсийг чинь хүдрээ боловсруулаад, баяжмал болгоод, баяжмалынхаа зэсээр кабель гаргаад, кабелиараа цахилгаан хөдөлгүүр ороодог ч юм уу энэ шаталсан технологийн бүл байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, Монголын эдийн засгийн одоогийн бодлогоор Хятад гэдэг том тракторын араас чи­рэгдсэн банзан чиргүүл дээр хөгжлийн найр хийх гээд оролдоод байгаа юм шүү дээ. Монголын эдийн засгийг хэнээс ч хамаарахгүй дотроосоо үүсгэж хөдөлгөж байдаг, өөрийнхөө түүхий эд дээр түшиглээд боловсруулах үйлдвэрүүдээр бүтээг­дэхүүн  гаргадаг чад­вартай бол­бол бид сая хөгжлийн тухай ярьж болно. Тэгээгүй цагт байгаа баялгаа ухаад гадагш гаргавал өсөлт байж болно. Энэ бол хөгжил биш. Төрийн эдийн засгийн бодлого барьж байгаа улсууд цагаан толгойн мэдлэгтэй байгаасай. Тэгвэл энэ хөгжлийн зам мөрийг олж болох байх даа.

-Манай улс эрчим хүч, нефтиэр ОХУ-ын хараат байсаар ирсэн. Энэ байдлаас яаж гарах бол. Улс орны төрийн эрхийг барьж явсан хү­ний хувьд танаас үүнийг асуумаар байна л даа?

-Монгол орны хувьд эрчим хүчний эх үүсвэр гэвэл нефть, нүүрс, сал­­хи, уран, занар гээд аль аль нь байна. Жишээлбэл, цахилгаан станцад Монголын нүүрс хангалттай шүү дээ. Улаан­баатарын Тавдугаар цахилгаан станцын тухай асуудлыг 16 жил ярьсан. Газар олдохгүй байна, чөлөөлөх хэрэгтэй гээд л баахан явсан. Энэ бол төрийн шившиг. Арчаагүй байдлын дээд хэлбэр. Монгол оронд станц барих газар олдохгүй байна гэнэ дээ. Гэтэл нэг солонгос хүн ирээд газар авъя гэ­хээр нь хэдэн арван га-гаар нь гаргаж өгөөд, худалдаад сууж байдаг. Нефтийн бүтээг­дэхүүний хувьд анх 1990 онд хайгуул эхэлсэн. Бидний гол зорилго бол нефтиэрээ өөрийнхөө хэрэгцээг хан­гах асуудал байсан. Гэтэл америкийнхантай 1993 онд хийсэн гэ­рээндээ “Олборлосон неф­тиэ дотоодод боловс­руулахгүй” гээд тусгачихсан байдаг. Тэр гэрээг хийсэн хүмүүсийн толгойд юу шигдсэн байсан юм бэ. Америкчууд Монголоос нефть оллоо гээд баахан хувьцааныхаа ханшийг өсгөж аваад мөнгөтэй болж, нөгөөхөө Хятадад зараад Монголоос яваад өгсөн. Бид Монголын неф­тийн орд газрыг Хятадын компанид зарахад Мон­голын төр мэдээ ч үгүй шүү дээ. Эсвэл мэдсээр байж зориуд  оролцоогүй юм уу. Өөрийнхөө юмыг ингэж хүний гарт хийчихээд араас нь хүний нефтийг боловсруулах эрхийг надад өгөөч гээд явж байдаг. Гэтэл сая шинэ Засгийн газар гарч ирээд төсөл зарлалаа. Монголын газрын тос нь Дорнодод байдаг. Гэтэл нефть боловсруулах үйлд­вэрээ Дарханд барих юм гэнэ. Энэ бол Уул уурхайн сайдын хувийн бизнес гэдэг нь хэнд ч ил болоод явчихлаа. Ийм байдалтай байгаа болохоор Монгол өөрөө түлшний тусгаар тогтнолыг хангаж ча­дахгүй байна. Сая нефть боловсруулах тухай асуудал нэлээд шуугилаа. Гэтэл Хятадтай нэгдээд нүүрс хийжүүлэх асуудал яригдаж байна. Уг нь 1970-аад оны дунд үед Багануурын уурхайг ашиглалтад ороход ОХУ-ын нүүрсний үйлдвэр дээр нэрж туршсан юм байгаа. Тэр үед боломжийн шин­гэн түлшний гарцтай сайн нүүрс гэж байсан. Гэтэл бид одоо болтол нүүрснээсээ шингэн түлш гаргаж чадахгүй байна. Тэр үеийн тооцоогоор нэг баррель нефтийн үнэ 22 ам.доллар хүрэхэд нүүрсийг нэрэхэд ашигтай болно гэж тооцоо хийгээд орхисон юм. Гэтэл одоо нэг баррель нефтийн үнэ 100 ам.доллар давчихлаа. Монголын эрдэмтэн мэр­гэжилтнүүд дунд энэ талаар хөөцөлддөг хүн олон бий. Тэдний үгийг авахгүй байгаа нь харамсалтай. Уг нь монгол нефтиэр өөрсдийгөө хан­гаж чадвал жинхэнэ тусгаар тогтносон хараат бус байдал бэхжинэ. Гэтэл өөрөө нефтиэ Хятадад өгчихөөд, тэрнийгээ Хята­дын нутагт аваачиж нэрээд эргүүлж Монголд авчраад Дорнод явах машинаа цэнэглээд явах юм бол утгагүй юм болж байгаа биз дээ.

-Төмөр замын өргөн, нарийн царигийн асуудал нэлээд маргаан дагууллаа. Урагшаа нарийн цариг тавибал танк оруулаад ирнэ гэх зэргээр олон жил энэ асуудал гацаанд байсаар ирлээ. Ер нь урд хөрштэй холбосон төмөр зам ямар байвал дээр вэ?

-Төмөр замын царигийн тухай зургаан жил ярилаа. Эрүүл саруулаар сэтгэдэг хэнд ч болов Хятад руу зөөж байгаа нүүрсээ нарийн царигаар тээж гаргах нь ашигтай. Хойд далайд гаргах бүтээгдэхүүнээ өргөн царигаар зөөхөөс өөр арга байхгүй гэдэг ойлгомжтой. Өргөн царигийн тухай асуудал бол нэг нь нөгөөд нь  сөргүүлж тавих биш. Зөвхөн зах зээлд хоёр гарцтай байя гэвэл энэ хоёрыг цогцоор шийдэх л асуудал. Гэтэл үүнийг улс төрийн, хувь хүний амбиц болгоод л байх юм. Сүүлдээ бүр цэрэг дайны асуудал болгоод солиорлын дээд түвшинд хүргэлээ. Урагшаа гарах нүүрсээ нарийн царигаар л гаргана. Өнөөдөр Энержи ресурсийнхэн нүүрсээ засмал замаар зөөж байна. Хажуу талаар нь Таван толгойнхон хар замаар шороо манаруулаад тээж байгаа. Ийм бүдүүлэг арчаагүй байдлаа юу гэж тайлбарлах гэж байгаа юм бол. Түүхэнд үлдэнэ шүү дээ.

-Та Чингэс бондын талаар ямар бодолтой байгаа вэ. Засгийн газ­­раас бондын хө­рөнгөөр экспортыг нэмэг­дүүлэх, импортыг орлосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор 888 төслийг санхүүжүүлэхээр боллоо шүү дээ. Таны бодлоор энэ мөнгөөр юу хийвэл дээр байсан бол?

-Монголын төр өр зээл тавихын дон тусаад байгаа. Энэ өнгөн дээр Чингэс бонд гэж гарч ирсэн. Нэрийн хувьд Чингэс хаан амьд байсан бол толгойг нь тас савчаад хаях шүү дээ. Гэтэл Чингэс хааныхаа нэрийг өрийн хүлээс болгоод явж байдаг. За, энийг байя. Гэтэл Чингэс бондын ашиглалт нь юу болов. Үүнийг юунд зарцуулж, юуг санхүүжүүлэхээ шийдэхгүй байж дүлгэнэж шийдвэр гаргасан. Аливаа төслийн 30 хувийг санхүүжүүлнэ гэв үү. Үлдсэн 70 хувийн хөрөнгийг нь төсөл санаачлагч босгоно гэж байна. Ийм л байсан юм бол тэр төслийг санхүүжүүлж яах юм бэ. Нефть боловсруулах үйлдвэр барихад нэг тэрбум ам.доллар хэрэгтэй. 300 саяыг нь өгчихөөд үлдсэнийг нь өөрөө гарга гэвэл бондоос харах хэрэггүй болно.  Харин эсрэгээрээ “70 хувийг чинь санхүүжүүлье, 30 хувийг өөрөө ол” гэвэл боломжтой.

Ийм л байсан юм бол бондын хөрөнгөөр төмөрлөгийн үйлдвэр бариад тэрүүгээрээ төмөр замын рейс, барилгын арматураа хийсэн бол Монгол импортоо хэмнээд босоод ирэх боломж байлаа. Бондын мөнгөөр зэсийн үйлдвэр барих боломжтой байсан. “Оюу толгой” дээр гэхэд Монголын төрийн өмчит гээд байгаа 34 хувийнхаа баяжмалыг өөрснөө аваад тэрнийгээ зэс болгосон бол тэр дайны үйлдвэр барьж болох байв. Даанч манайхан бондын мөнгөө юунд зарцуулчихав. Эрх мэдэлтнүүд өөрийнхөө компанийн төслийг санхүүжүүлэхэд зарцуулсан. Жишээлбэл, зургаан аймгийн төсвийг хатуу хучилттай замаар холбож байна. Тэр засмал замууд эргээд доллар өгөхгүй. Долларын өрийг хуучин ажиллаж байсан бусад салбарууд нь хувааж төлөх хэрэгтэй болно доо. Ингээд эдийн засагтаа ачаалал нэмчихэж байгаа юм. За тэгээд бондын худалдан авагчид нь хэн байсан тухай яриад ч яахав. Бас Самурай бонд гэж гаргалаа. Яг үнэндээ япончуудад хулхидуулчихлаа шүү дээ. Бондын хүүнээс гадна баталгаа гээд 10, 20 хувийг урьдчилгаа болгоод авчихсан. Үнэндээ нэг хувийн хүүтэй бонд авлаа гээд байсан чинь 4-5 хувийн хүүтэй бонд авчих шиг боллоо.

-Та бондын асуудалд тун хариуцлагагүй хандаж байна гэх гээд байна уу?

-Тийм. Цаашид ийм байдлаар явж болохгүй. Ер нь тэгээд УИХ, Засгийн газрын гишүүдийг харахад өнөөх л бизнесмэнүүд ороод ирсэн. “МАК”, “Эм-Си-ЭС”, “Монос”, “Мон-Уран”, “Мон-Рөүд” нь ороод ирлээ. УИХ-ын гишүүдийн талаас илүү нь тэрбумтнууд болчихлоо. Засгийн газрыг аваад үзэхэд нөгөө л компаниудаараа овоглосон Бридж Ганхуяг, Женко Баттулга, Фортуна Батбаяр,  Залуу Монголынхон зэрэг улсууд. Тэдний эрх ашгийг хамгаалах бодлого бий боллоо гэдгийг харуулаад байгаа юм шүү дээ. АН үүнийгээ өөрөө ухаарч засахгүй бол энэ  нь Монголын түүхэнд маш том хар үсгээр бичигдэж үлдэнэ.

Одоогийн төр засгийн байр суурийг харахад сонин зүйл  их ажиглагддаг. 2012 оны  сонгуульд АН оролцохдоо Монголд төмөрлөгийн,  нүүрс боловсруулах, нефть боловсруулах, зэсийн үйлдвэр байгуулна гэх зэрэг баахан зорилтууд дэвшүүлж, мөрийн хөтөлбөртөө тусгасан. Гэтэл хоёр жил өнгөрөхөд юу ч алга. Одоо 2015 оны хоёрдугаар хагасаас сонгуулийн бу­жигнаан эхэлнэ. Энэ хугацаанд юу ч хийж чадахгүй дүр зураг ажиглагдаад байгаа. Үйлдвэржилтийн, бүтээн байгуулалтын гэх нэр томьёо хэрэглэдэг. Ийм нэр томьёог хэрэглэж байгаа нь хүртэл эднийг сэтгэхүйн ядууралд байна гэдгийг харуулаад байна. Үйлдвэржилт гээд ярьж байна. 50 сая малтай хэрнээ махны үнэ 11 мянган төгрөг болчихоод байхад тэд юу хараад сууж байна вэ. Орон нутагт жижиг махны үйлдвэрүүд байгуулаад тэднийгээ дэмжээд, татварын хөнгөлөлт өгдөг ч юм уу, эсвэл бондын мөнгөнөөс хуваадаг ч юм уу, махныхаа зах зээлийг тэнцвэржүүлж болох байсан. Гэтэл ямар ч арга хэмжээ авсангүй. Үйлдвэржилт, бүтээн байгуулалт гэдэг нэрийн дор төр засгийн эрх мэдлийг гартаа атгасан том хөрөнгөтнүүдийн хөрөнгө хуваах бодлого явж байгаа юм. Бодлогын ерөнхий чигийг харахад ерөөсөө том хөрөнгийг дэмжих.

-Төр хувийн хэвшил рүү хэтэрхий дайрч байгаа хандлага ажиглагдах юм. Тухайлбал, “АСА” циркийг төрд буцааж шилжүүлнэ ч гэх шиг. Энэ тал дээр таны бодлыг хуваалцмаар байна л даа?

-Бодит байдлыг харахад гудамжинд байгаа жижиг ТҮЦ, худалдаачид руу дайрч байна. Тэдэн рүү татварын албаныхан зөгий шиг дайрч байна. Төрийн өмч болгоно гэж дайрч байгаа нь жижиг өмчлөгчдийн өмчийг төрийн өмч нэрээр аваад эргүүлээд том хөрөнгөтнүүдэд хуваах тэр ажиллагааны чинь нэг сэжүүр  нь байгаа юм. Тэрнээс төр АСА циркийг эргүүлж аваад сайн цирк болгоно гэвэл бүтэхгүй. Гэхдээ АСА цирк циркээ худалдааны төв болгоод сууж болохгүй. Үүнийгээ аль, аль талдаа бодох л ёстой. Хамгийн гол утга нь төр жижиг өмчлөгчдөө, жижиг аж ахуй эрхлэгчдээ шахах илэрхий бодлого явж байгаа нь тодорхой болчихсон байна.

М.МӨНХЦЭЦЭГ

http://www.dnn.mn/publish/?vid=55405


/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt;
mso-para-margin-top:0in;
mso-para-margin-right:0in;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0in;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;}

“Адмон” компанийн Ерөнхий захирал Р.Энхбат: Эрх баригчдад барьцаалагдаад Монголын хөгжил гацаанд орчихсон

Зууны мэдээ


1 цаг 11 минутын өмнө

“Адмон” компанийн Ерөнхий захирал Р.Энхбатыг Баасан гаригийн зочноор урилаа.

-Би тантай боловсролын салбар, сурах бичиг, мөн хүүхдэд зориулсан номын асуудлаар ярилцахаар төлөвлөж байлаа. Гэтэл та саяхан манай сонинд нийтлэгдсэн “Зөв монгол хүүхдийн буруу эхлэл” нийтлэлийг уншаад хэчнээн ингэж хэлээд цаадуул чинь ер тоохгүй, чи бид хоёр дээрээс нь юу ч гэж ярилцаад бас л тоохгүй бол яах вэ гэсэн асуулт надад тавьж байдаг?

-Нийгэм тэр чигээрээ тийм болчихож. Уулзсан хүн болгон юу ч ярьж хэлээд нэмэргүй болсныг гайхацгааж байна. Та нар уг нь нийгэм рүү хандаж бичиж байгаа биз. Түүнээс бус миний амьдралыг сайжруулаад өгөөч гэсэн хувийнхаа асуудлыг гаргаж бичих гээг үй. Тэгэхээр бид нийгмээ биш хар амиа бодсон амьтад болцгоожээ. Яахав сэтгүүлч хүн бичээд байхаас аргагүй гэж та хэлж байна. Үгүйсгэхгүй, гэхдээ ямар ч ач холбогдолгүй хий дэмий зардал, хайран итгэл сэтгэл талаар өнгөрөөд, ямар ч үр дүн гарахгүй өдөр хоног явсаар байвал юу бодогдох вэ. Өөрөөр хэлбэл ирээдүй харагдахгүй бол гэсэн үг шүү дээ. Түүнээс хүүхдийн хүмүүжил , тэдний төлөө хийх ажил гэвэл зөндөө. Гэхдээ энэ ажил шүүмжлэлээр эхлэх нь гарцаагүй, өөрөөр хэлбэл үнэнийг ярьж эхлэх.

Улстөрчдөд юм хийе гэсэн сэтгэл, хүсэл алга болж. Өнөөдөр Монголын боловсролыг өөд нь татах маш их боломж нөөц бололцоо байгаа. Гэтэл ямар ч хүсэл эрмэлзэл тэдэнд харагдахгүй байна.

- Тийм аминчхан болцгоочихож уу?

-Чиний тухай үнэнийг яривал үнэнээс улбаалж өөрийгөө засч залруулах, хөгжүүлэх сонирхол бий болно. Чамайг худлаа муулаад эхэлвэл дургүй чинь хүрнэ. Магтаад эхэлвэл нөгөө талаараа бодит байдлаас салгасан хорлол болно. Тиймээс шүүмжлэл гэдэг бодит байдлыг олж харах, тэр тухай бодож эргэцүүлэх гэсэн үг. Гэтэл үүнийг сонсох дуртай хүн алга. Үнэнд дургүй болсон учраас хүмүүс ерөнхийдөө гоё юм ярьж өөрсдийгөө хуурцгаахыг л хичээх болсон. Цагийг зугаатай өнгөрөөё, өөрсдийгөө хуурья, амьдралын өнгийг түр ч болов өөрчлөе гэсэн хүсэлтэй болчихсон байна. Үнэн, бодит байдлаас тэд залхаж байна. Яагаад гэвэл нийгэм нь худлаа болчихсон. Энэ худлаа нийгэмд амьдрахад хэцүү учраас түр зуур өөрсдийгөө панаалдах гэх үү, түр зуур өөрсдийгөө сатааруулах арга хэмжээнүүд явагдсаар.

-Тэгэхээр хоёулаа юу ярих вэ?

-Өнөөдөр бид нийгэмд хэрэгцээтэй чухал сэдэв хөндөж ярих бололцоогүй болчихоод байна. Улстөрчдөд юм хийе гэсэн сэтгэл, хүсэл алга болж. Өнөөдөр Монголын боловсролыг өөд нь татах маш их боломж нөөц бололцоо байгаа. Гэтэл ямар ч хүсэл эрмэлзэл тэдэнд харагдахгүй байна. Тэгэхээр яах вэ. Тухайн хувь хүн өөрсдийн бодол санаагаа гаргаж төр засагт хэлэхээс цаашгүй шүү дээ. Гүйцэлдүүлэх эрх мэдэл нь алга. Эрх мэдэлтэй хүмүүс нь юу ч хийхгүй. Ямар бичигдээгүй хууль үйлчилж байна гэхээр юм хийснээс хийгээгүй нь дээр гэдэг. Хэл ам гарахгүй санаа амар. Эрх баригчдын хувийн ашиг сонирхолд барьцаалагдаад Монголд хөгжил хөдөлгөөн гацаанд орсон.

-Гэхдээ та нар хэлэхгүй, би асуухгүй, бичихгүй хаячихаж болохгүй байх?

-Тэгвэл бидний ярилцлага үнэн л байгаасай, би нэг их мундаг зүйл ярьсан болж өнгөрөөд яах вэ дээ. Тэр хэнд ч хэрэггүй. Үр дүнтэй болох асуудлыг эхлээд ярьж, болохгүй байгаа зүйлийг өөрчлөх жаахан ч гэсэн хүчийг өгвөл үр дүн тэр. Бүх хүн сайн сайхныг хүсч боддог. Тийм ч учраас бүх юмыг сайн сайхнаар хийнэ гэж эхлүүлдэг. Эцсийн үр дүн нь харин эсрэгээр болж хувирсан байдаг нь гасалмаар.

Танай дээр гарсан нийтлэл дээр Кембриджийн хөтөлбөрийн уг санаа нь зөв гэж бичсэн байсан. Ингэхээр буруу болчихож байгаа юм. Бүх юм угаасаа сайн сайхан л гэж эхэлдэг. Энэ ажлыг унагачихья гэж эхлүүлдэг нэг ч жишээ байхгүй. Бидний аливаа асуудалд хандах хандлага маш гэнэн хонгор. Бид юмны наана цаадахыг бодож сураагүй байна гэсэн үг. Шүүжлэлийг шууд муулах гээд ойлгочихсон.

Тэгвэл бидний ярилцлага үнэн л байгаасай, би нэг их мундаг зүйл ярьсан болж өнгөрөөд яах вэ дээ. Тэр хэнд ч хэрэггүй.

Гэтэл шүүмжлэнэ гэдэг муулах биш үнэнийг илчлэх явдал шүү дээ. Гэтэл сайхан юм эхлүүлж, буянтай хүн юм гэсэн тэнэг яриа яваад эхэлдэг. Гэтэл замын дунд будлианд ороод зайлуул нөгөө ажил нь болохоо байчихаж түүний буруу гэж юу байхав гэсэн эцэс төгсгөлгүй тэнэг яриа хэвлэл мэдээллээр дамжин саад тээг болохоор, бүтээлч уур амьсгалыг нураасан, цаагуураа улс орноо баллах хүчин зүйл болсоор байгаа.

Энэ хэлбэр чинь төр засгийнхныг хайрлан хамгаалж, тэднийг даврах бололцоог нь олгоод байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр улстөрийнхөнтэй хариуцлага тооцох ямар ч механизм алга. Улстөрч хэдэн ч тэрбум төгрөгөөр тоглосон яах ч үгүй өнгөрнө.

Би уул уурхай яриагүй, боловсрол гэж бидний үнэхээр тоглож болохгүй салбарыг ярьж байна. Ийм салбараар тоглоод, тоглоом нь өөрийг нь шагнаж Их хурлын гишүүн болгоод, мөнгө төгрөгтэй болж өөртөө амжилт олоод, дээр нь олон хүний дэмжлэгийг авч чадаад байна. Чадаж байгаа юманд арга байхгүй гэсэн хаа ч байдаггүй нийгэмд бид амьдарцгааж байна.

- Кембриджийн хөтөлбөрийг эхлүүлсэн сайдыг яриад байна уу. Л.Гантөмөр сайд бурууг нь засч залруулах ёстой биз дээ?

-Эхлүүлсэн хүнийг нь ярьж байна. Өмнөх сайдыг ярьж байна. Л.Гантөмөр бол Кембриждийн хөтөлбөр юу болоод байгааг ерөөсөө ярих хүсэлгүй хүн. Яагаад гэвэл муулах ч хэцүү, сайлах ч хэцүү. Сайлах гэхээр өмнөх сайдаа магтчих гээд болдоггүй, муулах гэхээр цаана нь эргэлдэх мөнгө хэцүү. Тэгэхээр энэ хүний амнаас сайн ч үг гарахгүй, муу ч үг гарахгүй. Хоёрын хооронд үг л гарна.

- Тэгэхээр дараа, дараагийн сайд нар ч бас засч залруулж чадахгүй гэсэн үг үү?

-Манайд бичигдээгүй хууль нь байна шүү дээ. Л.Гантөмөрийн дараагийн сайд Гантөмөрийг муу хэлэхгүй. Гантөмөр Отгонбаярын “но”-г цуглуулахаас биш муу үг хэлэхгүй. Сайд сайддаа хайртай. Яагаад гэвэл өөрийгөө бодно. Өнөөдөр бодит байдал ийм байна гээд өөрийн байр сууриа гаргаж ирээд эрс шулуун энэ асуудлыг яриад өөд нь татах эрмэлзэл хэнд ч алга. Зөвхөн Боловсролын сайд ч биш бусад нь ч яг адилхан байж таараа. Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч нь хүртэл. Улс орны хөгжил, төрийн бодлого гэж үгүй ш дээ, ердөө л хувийн эрх ашиг харсан харилцаа л явагдаж байна.

Улстөрч хэдэн ч тэрбум төгрөгөөр тоглосон яах ч үгүй өнгөрнө. Би уул уурхай яриагүй, боловсрол гэж бидний үнэхээр тоглож болохгүй салбарыг ярьж байна.

-Юм хийх боломж уг нь байгаа?

-Маш их байна. Маш гоё боломж байна. Тийм их мөнгө ч хэрэггүй. Жишээлбэл, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч боловсролд хандах хандлагыг өөрчилж, өөд нь татахад юу хийж болох вэ . Энэ хүн долоо хоногт хоёр удаа телевизээр боловсролын салбарын тухай ярихад л болно. Хүмүүсийг нэг зүгт чиглүүлж, нэг юманд тэмүүлэхэд тэр хүн амаараа гаргаж байгаа хийгээрээ тус болж чадна. Гэтэл тэгэхгүй байна. Яагаад энэ хүмүүс эх орныхоо төлөө юм хийдэггүй болчихов. Өнөөдөр ямар ч сайхан санаа, ирээдүйтэй төсөл ярихад улс төрийнхөн надад ямар ашигтай юм бэ гэсэн бодлоор л хандана. Хэрэв өөрт нь ашиггүй бол саад тээг хийж зогсооно.

-Мөнгөний төлөө энэ хандлага доод төвшиндөө ч адилхан байх шиг. Би л болж байвал, мөнгө л олж байвал гэсэн хандлага. Хүүхдийн номыг хүртэл мөнгө олох хэрэгсэл болгож байна. Манай сонин энэ талаар бичиж байна. Та энд олон хүн цалинжуулаад ажиллаж байна. Гэтэл тэнд нэг хүн гэртээ суучихаад интернэтээс хүссэн зүйлээ хуулж тавьж хэвлээд л зарчихаж байна. Номын салбарынхны нэр хүндийг унагаад байна шүү дээ. Тиймээс энэ тал дээр таны бодлыг сонсох зайлшгүй шаардлага байлаа?

-Чи нэг зүйлийг тодруулж ойлго. Компани болгон өөрийн гэсэн бодлого, стратегтэй байх ёстой. Манай компани ном хийхийн тулд ном хийдэггүй. Бид агуулга хийдэг. Энэ нийгэмд ямар агуулга хэрэгтэй вэ гэдэг нь манай компанийн үндсэн бодлого. Өнөөдөр Монголын нийгэмд эрэлт хэрэгцээтэй байгаа ном, Японд эрэлттэй байгаа ном хоёр өөр.

Манайд ямар ном хэрэгтэй байгааг манай хэвлэлийн газар өөрсдийн хэмжээнд олж тогтоодог. Бидний хийж байгаа номын нэр төрөл бодлогын хүрээнд л явдаг. Түүнээс биш энд тэнд олж харсныгаа энэ ямар хөөрхөн юм бэ, үүгээр хэдэн төгрөг олоод цохъчихоё гэж ном хийдэггүй. Нийтлэлийн бодлоготой байж л хэвлэлийн газар гэдэг нэрэндээ тохирч байгаа юм.

Гэтэл өнөөдөр амьдрахын тулд, жижиг сажиг ашиг хонжоо олохын тулд маш олон хүн ном хийж байна. Тэднийг буруутгах аргагүй. Яагаад гэвэл тэд юу олдоно тэрүүгээрээ хоол унд хийхийг эрмэлзэнэ шүү дээ. Хүн хамгийн эхлээд өөрсдийгөө тэжээх ёстой. Тэгж байж дараа нь сайн сайхан хүнлэг юм руу зүтгэх учиртай.

Манайд бичигдээгүй хууль нь байна шүү дээ. Л.Гантөмөрийн дараагийн сайд Гантөмөрийг муу хэлэхгүй. Гантөмөр Отгонбаярын “но”-г цуглуулахаас биш муу үг хэлэхгүй.

Амьтныхаа хэрэгцээг хангахын тулд юу ч хийхээс буцахгүй байгаа хэрэг. Ер нь хэвлэлийн газрын бодлого, төрийн зөв зүйтэй бодлоготой нэг чигт явах ёстой. Гэтэл манай төрд тодорхой бодлого байхгүй болохоор бидэнд ажил хэрэг явуулахад хүндрэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, төр өнөөдөр Монголын хүүдүүдэд ийм агуулга хэрэгтэй байна, Монголын хүүхдүүдийг ингэж хүмүүжүүлнэ гэсэн бодлогоо гаргах ёстой. Тэр нь Боловсролын салбарт байхгүй.

Боловсролын салбарт ямар бодлого хэрэгжиж байна гэхээр хэдэн цэцэрлэг, тэдэн сургууль, тийм дулаан, тийм ширээ авна гэсэн тендер болгоод, тэр тендерээ өөрсдөө шалгаруулаад, дундаас нь идэж уудаг бодлого. Монголын боловсролын салбарын бүх анхаарал тендер дээр л төвлөрч байна. Түүнээс биш тэр сургууль, цэцэрлэг ямар агуулга үзэж байна. Хэнд ч падлийгүй.

Уг боловсролын төрийн бодлого агуулга байх учиртай болохоос ширээ сандал биш. Ямар хичээл үзэж байна. Агуулга нь юугаараа сайн, муу байна. Түүнийг нь нийгэм шүүмжилж, өөр хоорондоо бүтээлч ярилцлага өрнүүлж байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ талаар хэн ч дуугарахгүй нам гүм.

-Та түрүүнд идэж, уух хэрэгцээ гэлээ. Мэдээж энэ хэрэгцээг хангахын тулд, мөнгө олох аргыг хэрэглэж болно. Гэхдээ үүнийг хүүхдүүдийн оюун ухаанд зориулагдаж байгаа зүйлд, тодруулж хэлбэл номонд хутгахыг зөвшөөрч болохгүй байх?

-Өнөөдөр бид зүгээр л амьд байх хэрэгцээгээ хангахын тулд өдөр хоногийг өнгөрөөж байна. Гэтэл олон улс оронд энэ хэрэгцээгээ хэдийнэ хангачихсан, хүмүүс оюун санааны эрэлт хэрэгцээгээ чухалчлах болсон. Хүн гэдэг утгаараа амьдарна гэдэг амьтанлаг амьдралаас дээгүүр ойлголт шүү дээ. Боловсрол бол нэг ёсондоо амьтны төрлөөс хүний төрөл рүү оруулах оруулга.

Байгаллаг чанараас нь дээд төвшинд хүргэх боловсрол явагдахгүй болохоор хүн нөгөө л хэвээр байсаар байна. Тэр байранд нь юу байх вэ гэхээр оюунлаг юманд итгэдэггүй нүдэнд харагдаж, гарт баригддаг хүчин зүйлүүдэд итгэх итгэл байдаг. Гэтэл хүнийг урагшлуулдаг, хүн шиг болгодог гол хүчин зүйл бол нүдэнд харагдахгүй, гарт баригддаггүй тэр зүйл. Боловсролыг чи харж чадахгүй. Хүн чамайг гаднаас хараад мэдэхгүй шүү дээ.

- Төр засаг нь боловсролын салбарт бодлогогүй юм байж. Тэгвэл бид ядаж өөрсдийнхөө хэмжээнд үр хүүхдээ хүмүүжүүлэх хэрэгтэй биз дээ. Хэн ч гэсэн хүүхдэдээ хайртай. Гэхдээ зөвхөн гадна талаас нь таны хэлдгээр гарт баригдаж, нүдэнд харагдахуйц хайрыг л ойлгоод байх шиг. Тэдний оюун санааг хэрхэн хайрлах вэ?

-Би чамд ойлгомжгүй юм яримааргүй байна. Би хэтрүүлээд байвал чи асуугаарай. Бодох, ярих, хийх энэ гурав авцалдаж байж л хөгжил явагдана. Хэрэв өөр юм бодоод, өөр зүйл яриад, өөр зүйл хийгээд байвал хөгжил явагдаж чадахгүй. Их сайхан юм боджээ. Хийхгүй бол яах вэ. Зав алга гээд суугаад байвал яах вэ. Хүн бол нийгмийн амьтан. Нэг талаараа байгалийн, нөгөө талаараа нийгмийн бүтээгдэхүүн.

Чи хэчнээн хүсэвч чамд бололцоо нь олдохгүй бол яах вэ. Тэгэхээр олон талын нөлөөллөөр бидний асуудал шийдэгдэж байгаа биз. Ялангуяа боловсролын асуудал нэг хүний хэрэг огт биш. Дандаа олон тоон дээр яригдах ёстой. Чи өнөөдөр хүүхдээ яаж ч сайн сайхан хүмүүжүүлээд ганцаараа амьдрахгүй юм чинь хүүхэд чинь нийгмийн амьдралд орно, бусадтай хамт ажиллаж л таарна тэгээд л юу болохыг үзнэ. Гацаараа боловсрол олоод хол явахгүй, улс орон хөгжихгүй.

-Нийгэм хэзээ сайхан болохыг хүлээгээд зүгээр суугаад байж болохгүй биз дээ?

-Хүлээхгүй байя. Хэлж байна, ярьж байна тэгээд нэмэргүй бол яах вэ.

-Та бүр цөхөрсөн хүн шиг л ярих юм?

-Би өөрийнхөө байр суурийг яриагүй шүү дээ. Нийтээрээ ийм байна гэж л ярьсан. Миний яриаг нийтийн бодол гэж ойлгоорой. Яагаад гэхээр боловсрол, хүмүүжил нэг хоёр хүний хувийн асуудал биш тухайн нэг хүн дээр яригдах болмжгүй асуудал юм. Тиймээс бүгдээрээ хүсч байж л энэ зүйл өөрчлөгдөнө.

Кембридж гэдэг үг ядарсан хүмүүст гоё санагдана, хэн ч цаашаа гэхгүй. Сайд нь ч өөрөө ойлгоогүй баахан пиардчихаад сүүлдээ байдал бишдээд ирэхээр хүмүүсээс нууцалж ярьдаг сэдэв болсон шүү дээ

-Тэр хүслийг хүмүүст яаж бий болгох вэ?

-Хүмүүс тэсэхийн аргагүй байдалд ороогүй л байна. Өөрөөр хэлбэл, аливаа асуудал хүндрээд байж чадахгүй, тэсэхийн аргагүй хэмжээндээ хүрч байж өөрчлөгдөх юм шиг байна. Өнөөдрийнх шиг бие биеэ харцгаасан гиеүрцгээсэн хүмүүс байгаад байвал энэ байдал эцэс төгсгөлгүй үргэлжлэх байх. Бас хүчээр тэсэхийн аргагүй болгоно гэж байхгүй л дээ. Бүгдээрээ үнэн зүйл л хөгжил авчирна гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Сайн муугаар худлаа яриад байвал юу ч бүтэхгүй.

-Одоо үзэл бодлоо илэрхийлэх суваг нь харьцангуй чөлөөтэй болчихсон юм биш үү?

-Телевизийн нэвтрүүлэгт орохоор бас ингэж асууна. Ийм яриа чинь энэ хүмүүсийг алаад байна.

-Яаж?

-Бүх сонингууд ардаа эзэнтэй, гарч ирсэн Засгийн газар болгон тэдэнтэй найрамдлын гэрээ байгуулдаг болсон. Бүх сайтуудыг хянаж байна. Энэ тэгээд эрх чөлөө юу. Чи үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлдэг юм байж, энэ ярилцлага гардаг юм байж, хэн тоох юм. Хэвлэл мэдээллээр дамжсан ойлголт бүхий масс тэр чигээрээ нөгөө талд ажиллаж байна шүү дээ.

-Хэрэв миний бичсэн зүйлийг хэн ч тоохгүй, нэг ч хүнд үнэн болж хүрэхгүй гэвэл надад бичих ямар хэрэг байна. Урам зориг, итгэл үнэмшил минь яах болж байна?

-Одоо хоёулаа хувь хүн талаасаа энэ асуудлыг харж буйгаа ярья. Би багахан ч гэсэн орон зайд гэрэл асаая гэж энэ ажлыг хийгээд явж байгаа. Харанхуйд тэр жаахан гэрлийг хүмүүс олж хараасай. Нөхцөл байдал муудах тусам тэр гэрлийг улам их хүсэх болов уу. Ийм зарчмаар ажиллая л гэж боддог.

-Та бид хоёр адилхан бодолтой байх шиг. Тэр гэрэл, итгэл үнэмшлээ л алдаж болохгүй биз дээ?

-Гэхдээ тийм гэрэл бариад зогсож байгаа нэгэнд ма ш хүн . Гэр орноо тэжээнэ, амьдралаа авч явна. Тэгсэн хэрнээ өөрөөсөө илүү гарсан зүйл хүсээд зогсох амаргүй. Тиймээс олон гэрэл асаасай, тэр г э рлүүд нийлээсэй гэсэн хүсэл надад байна. Даанч ийм гэрэл цөөрч байна. Гэхдээ надад чиний урам зориг, итгэл үнэмшлийг хугалах хүсэл алга. Харин ч эсрэгээрээ чи хийж байгаа ажилдаа итгэж, хурцлагдаасай гэж итгэсэндээ үүнийг ярьж байгаа юм шүү. Яг чам шиг олон хүн тэгээсэй. Хийх тусам улам их эсэргүүцэл учирна гэдгийг тооцоорой. Юм хийх тусам олон дайсантай болдгийг би өөрийнхөө жишээн дээр ярьсан ч болно. Зүгээр суугаад байвал харин чамд ямар ч дайсан байхгүй.

- Гэхдээ хүмүүс дуугарахгүй л байгаа болохоос бүгд л хүсч байгаа байх, адилхан бодож байгаа байх?

-Мэдээж хүсч байгаа. Хүн дандаа сайн сайхныг хүсдэг. Гэхдээ чухам юу хүсээд байгаагаа тодорхой хараач. Хүүхдээ үнсэх, эрхлүүлэх гэх мэт ээж, аавын хайрыг бид өдөр тутам хардаг. Гэтэл хүүхдэд ийм хайр, дээр нь идэж уух, өмсөх хэрэгцээнээс гадна өөр хайр хэрэгтэй. Бид наад талын хэрэгцээг нь бодчихоод цаашаа юу хэрэгтэйг мэдэхгүй байна. Оюун санаанд нь юу хэрэгтэйг мэдэхгүй, мэдэхийг хичээдэггүй. Орчлонгийн хамгийн үнэ цэнэтэй энэ амьдралыг эдлэхэд нь санаа тавибал хүүхдэд зориулж хийх юм зөндөө. Энэ бол явсаар бас л нөгөө төрийн бодлоготой холбогдоно.

Тэгж яривал Кембриджээс хямдхан байгалийн ухааны сургалтын хөтөлбөр хаанаас ч олдоно. Заавал тэр нэр хэрэггүй.

 - Монгол хүүхдийн онцлогт тохирсон хөтөлбөрийг бид гаднаас эрэх нь зөв үү?

-Сургалтын аргазүйтэй хөтөлбөр хэрэгтэй байна. Энэ цаг агаар, түүх, ёс заншил, хэл соёл бүгд энэ нутаг дэвсгэрт байгаа. Өөрсдийн хөрснөөс л үр ашигтай зүйл ургуулж цааш сайн сайхан амьдрах бололцоотой. Английн хөрсөнд бэлтгэгдсэн, Англид зориулагдсан хүмүүсийг бэлтгэдэг хөтөлбөр монгол хүүхдүүдийг англи руу явуулах бэлтгэл ажил гэж ойлговол болно. Үүнийг ойлгооч.

Кембридж гэдэг үг ядарсан хүмүүст гоё санагдана, хэн ч цаашаа гэхгүй. Сайд нь ч өөрөө ойлгоогүй баахан пиардчихаад сүүлдээ байдал бишдээд ирэхээр хүмүүсээс нууцалж ярьдаг сэдэв болсон шүү дээ. Маш олон удаа бид асууж сурагласан боловч олигтой хариу авдаггүй юм. Чи ч энэ талаар дорвитой зүйл олж сонсохгүй.

Анх их л сайхнаар төсөөлсөн юм шиг байгаа юм. Гэтэл тэр нь болохоо байгаад өнөөдөр зөвхөн байгалийн ухааны хичээл дээр л тунаж үлдлээ. Математик, физик, хими. Нөгөө монгол хүнийг бэлдэх, хэл, түүх, соёл, уран зохиол чимээгүй. Тэгж яривал Кембриджээс хямдхан байгалийн ухааны сургалтын хөтөлбөр хаанаас ч олдоно. Заавал тэр нэр хэрэггүй. Хажууд нь боломжийн өмд байсаар байтал зүтгэсээр байгаад Louis Vuitton өмд аваад өмсчихсөн гэсэн үг.

- Сурах бичгийг хүртэл мөнгө гэж хардаг болчихлоо?

- Сургалтын хөтөлбөрийн дагуу сурах бичгүүд хийгддэг. Бусад оронд хэвлэийн газрууд нь тийм сургалтын хөтөлбөрийн дагуу сурах бичиг хийдэг. Төрөөс батлагдсан агуулгын дагуу хэн чадах нь сурах бичиг хийнэ гэсэн үг. Тэрийг нь сургуулиуд үзэж байгаад таалагдсанаа сонгож хэрэглээд явдаг. Олон улсын жишиг энэ.

Өөрөөр хэлбэл, сургалтын агуулга хөтөлбөрт тохирсон хамгийн сайн сурах бичгийг хэн хийх вэ гэсэн уралдаанд байгууллага хүмүүс оролцох зөв зүйтэй арга зам. Харин манайд хэнээр бичүүлэхээ яам шийдэж, юу ч бичсэнийг нь сургуулиуд үг дуугуй хэрэглэх зарчимтай. Ингэж сурах бичгээ бичүүлж байгаа хүмүүс Кембридж ярихаар би гайхдаг.

Тэнд яам нь сургалтын хөтөлбөр батлахаас биш манайх шиг тендер зарлаж байхын тулд сурах бичгийн хэвлэлийг бүхэлд нь тэврээд суудаггүй. Энэ бүхэн зах зээлийнхээ харилцаагаар л зохицуулагддаг. Зөвхөн сурах бичиг гаргахад гурван янзын тендер зарлаж байна. Агуулгадаа биш тендертээ хамаг учир байгаа юм. Хэзээ ч Их Британийн боловсролын системд яаман дээрээ хүмүүс авчраад ном бичүүлэх хуваарь гаргаад бичсэнийг нь тендер зарлаад шалгаруулах гээд сууж байдаггүй.

Б.Солонго

http://news.gogo.mn/r/137760

 

Монгол Улсын гавьяат багш цол, тэмдгээр саяхан энгэрээ мялаасан А.БААСАНХҮҮ: “ЛУСЫН ЭЗНИЙ ЗУРСАН ЗУРАГ” ДЭЭР ДОРЖ+ЦЭЦЭГЭЭ ГЭЭД БИЧЧИХСЭН БАЙХ ЮМ

2014-04-04 13:10:00

Монгол Улсын гавьяат багш цол, тэмдгээр саяхан энгэрээ мялаасан А.Баасанхүүтэй ярилцлаа. Тэрбээр 1969 онд Улсын багшийн дээд сургуулийг шугам зургийн багш мэргэжлээр төгссөнөөс хойш өнөөг хүртэл төрөлх нутаг Ховд аймагтаа ажиллаж буй. Ховд аймгийн Багшийн сургууль, Манхан сумын дунд сургууль, “Цаст-Алтай” цогцолбор сургуулийн багш, хичээлийн эрхлэгч, аймгийн Боловсрол соёлын газарт аргазүйч гээд боловсролын салбарт 40 гаруй жил ажиллахын зэрэгцээ баруун монгол түмний өв соёлыг өргөн хүрээнд судалж иржээ. Тэрбээр гавьяаныхаа амралтад суусан ч судалгааныхаа ажлыг үргэлжлүүлж, “Монгол костюмс” төвийн зөвлөхөөр ажиллаж буй. Баруун монголчуудын өв соёл, ёс заншлын талаар түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Шугам зургийн багш хэрнээ яагаад баруун монголчуудын өв соёлыг судлах болов?

-Түүх, угсаатны зүйг багаасаа сонирхдог байсан. Тиймээс хөгшчүүдийн яриаг их сонирхож сонсдог байлаа. Өссөн орчин минь надад их нөлөөлсөн байх. Түүнээс гадна судалгааны ажил хийхэд миний мэргэжил дөхөм болсон. Судалгааг зөвхөн цаасан дээр бичээд үлдээх нь учир дутагдалтай тул зурагтай хавсаргах хэрэгтэй. Дээлний тухай бичихээс гадна зургийг нь зурвал илүү ойлгомжтой. Энэ нь надад их сонирхолтой байсан. Баруун монголчуудын соёлыг судлахын тулд тэдний ёс заншил, урлаг, бичиг үсэг, хувцас, эдлэл хэрэглэл, хоол хүнс, тоглоом наадгай, баяр ёслол гээд бүгдийг судлах нь зөв. Энэ ард түмний мартагдах дөхсөн өв соёлыг олон нийтэд таниулж, хойч үедээ өвлүүлэх нь миний зорилго. Би өнгөрсөн хугацаанд хийсэн судалгааныхаа ажлыг эмхтгэж “Монгол, Алтайн бүс нутгийн ард түмний эдийн соёл”, “Монголын ойрадуудын соёл 1, 2” гэсэн ном гаргасан. Одоо “Монголын үсэг бичгийн урлаг” болон “Монголын казахуудын хээ угалз” гэсэн хоёр судалгааны бүтээлээ эмхтгэж хэвлүүлэхээр ажиллаж байна. Миний ажлыг “Монгол костюмс” төвийнхөн их дэмждэг. Энэ хамт олон монгол үндэсний хувцасны түүх соёлыг олон нийтэд таниулж, хойч үедээ өвлүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж байгааг онцолмоор байна. Соёлын өв тээгчидтэй уулзаж, тэдний үг яриаг чих тавин сонсож, бор авдрыг нь уудлуулах гэж өдөр, шөнөгүй хөдөлмөрлөж байгааг минь Төр үнэлсэнд гүнээ талархаж байна.

-Ястан бүрийн хувцас өөрийн онцлогтой. Таны сонирхлыг хамгийн их татдаг нь ямар ястны хувцас вэ?

-Сонирхол татсан олон хувцас байна. Тухайлбал, Алтайн урианхай эмэгтэйн тоорцог бол дахин давтагдашгүй өвөрмөц нарийн хийцтэй. Тоорцогны оройг гоёмсог хээ угалзаар чимэглэж, хоёр хажууд нь хөхүүр хээ оёдог. Энэ хээ бусад ястны малгайн чимэглэлд огт байдаггүй. Эмэгтэй хүн бол цай, сүүний эзэн гэдгийг бэлгэдэж хөхүүр хээг урладаг уламжлалтай. Ер нь ойрад эмэгтэйчүүд малгайгаа ихэнхдээ эрвээхэй, могой хээгээр чимэглэдэг нь өсөж үржих болон гоо сайхны бэлгэдэл юм.

-Ер нь хувцасны өнгө, хээ угалз, гоёл чимэглэл нь ихэнхдээ бэлгэдлийн утгатай байдаг байх?

-Манай өвөг дээдэс чинь суут ухаантнууд байсан болохоор аливаа зүйлийг бодохгүй хийсэн нь үгүй. Бүх зүйл нь өөрийн утга агуулга, бэлгэдэл, дэг жаягтай. Дөрвөд эмэгтэйн тоорцгийг ярья л даа. Тоорцог нь шар хоргой хавчаар, хөх өнгийн зургаан тал, шар өнгийн өргөн хүрээтэй бөгөөд магнайн хэсэгтээ гал могой болон улаан өнгийн утсаар хатгасан бадам хээтэй. Оройдоо улаан өнгийн сүмбэ, мөн өнгийн мяндсан цацагтай байдаг. Энэ бүгд бэлгэдлийн утгатай. Хөх өнгөөр тэнгэр, хавчаараар зүг чиг болоод нарны цацраг, сүмбээр мандан бадрах, гал могой хээгээр хан хурмаст, мяндсан улаан цацгаар амь нас, бадам хээгээр цэвэр ариуныг бэлгэдсэн. Захчин эмэгтэйчүүдийн дээлний товч, шилбэ долоо байдгийн учир нь үр хүүхдээ долоон муу ёроос хамгаалж буйн илрэл гэдэг. Алтайн урианхай, торгууд, захчин зэрэг ястны эхнэрүүд үсэндээ токиг гэж нэрлэдэг гэр зүүдэг. Эдгээрээс Алтайн урианхай эхнэрийн токиг нь хорол хэлбэртэй, гурван гогцоо, гурван салаатай. Гогцоонуудаас нь гурван цацаг зүүдэг. Цацагны голынх нь урт, хоёр захынх нь богино байдгийн учир гэвэл даагаа дагуулан явж буй гүүг төлөөлүүлсэн хэрэг. Үүгээрээ эмэгтэй хүн олон хүүхэд төрүүлэхийг бэлгэджээ. Мөн мянгад эхнэрийн дээл байна. Ерөнхий хийц нь халх эмэгтэйн дээлтэй төстэй боловч хэвлий орчимд нь дөрвөлжин даавуу зүүж оёдог. Үүнийгээ олон өнгийн даавуугаар шатрын хөлөг адил алаглуулан урладаг нь эмэгтэй хүний цэцэн ухааныг бэлгэдсэнээс гадна биеийн дулааныг хадгалах зориулалттай. Хүний биеийн дулааны цэг хүйсэнд байдаг гэж үзжээ. Үүнийг дэнхэв гэж нэрлэдэг. Мөн эрчүүдийн дээлний захыг улаан, шар өнгийн даавуугаар оёдог нь мандан бадрахын бэлгэдэл юм.

-Тухайн ард түмний эрхэлж буй аж ахуй, ёс заншил, орчин нөхцөл, байгаль цаг уурын байдал зэрэг нь хувцас хэрэглэлд нэлээд нөлөөлдөг. Баруун монголчуудын дунд ийм онцлогтой хувцас нэлээд бий биз?

-Тухайлбал, өөлд эрэгтэй хүний гутал байна. Энэ гутал гурван давхар ширэн ултай. Энэ нь өөлдийн ард түмэн гурван их дайны цусан далайг туулан гарсан гэсэн утгатай. Мөн гутлын улны урд, хойд үзүүрийг ижил хошуу хэлбэртэй хийдэг байсан учир нь дайн байлдааны үед мөрөө буруулах зорилготой байжээ. Өөрөөр хэлбэл хаанаас ирж, аль зүг рүү явсан нь тодорхойгүй гэсэн үг. Мөн Алтайн урианхай эрчүүдийн маага гос гутал бий. Хоёр шагай нь онгорхой бөгөөд хоншоор нь өндөр. Өндөр уул хадтай газраар их явдаг учраас хөлийн хурууг гэмтэж бэртэхээс хамгаалж хоншоорыг өндөр хийснээс гадна энэ нь уулын уруу буухад өндрийг 5-10 градусаар бууруулдаг аж. Шагайны онгорхой нь зуны улиралд хөлийг сэрүүцүүлэх зориулалттай. Захчин эмэгтэйчүүдийн дээлний ханцуй ташаан толгойноосоо бугуй хүртэл өргөн байдаг нь дайн байлдааны үед ханцуйдаа үр хүүхдээ хийж, нуудаг байсан гэх яриа бий. Торгуудад хэвнэг гэж нэрлэдэг хүүхдийн өвөрмөц хийцтэй хувцас байдаг. Хавар, зуны цагт ноостойгоо зуссан хонины ноосыг намар хайчилж, зунгагийг нь усанд чанаж арилган, зөөлрүүлдэг байна. Ингэж боловсруулсан эсгий галд шатдаггүй тул нялх хүүхдэд хувцас оёж, галаас хамгаалдаг байж.

-Монгол, тэр дундаа баруун монгол эмэгтэйчүүдийн гоёл чимэглэл, эдлэл хэрэгсэл их өвөрмөц чамин юм шиг санагддаг.

-Дархан хүний мэргэн ухаанаар бүтсэн эдлэл хэрэглэл цөөнгүй байна. Жилийн дөрвөн улирал, өдөр тутам, баяр ёслол, хурим найрны үед өмсөж хэрэглэх хувцас нь өөр байсан. Өдөр тутмын эдлэл хэрэглэлийг нь ярихад ихэнх ойрад эмэгтэйчүүд үснийхээ бэлнээс гурав, эсвэл таван өнгийн алчуур зүүдэг байжээ. Тэдгээр нь өөх тос, нүүр гар, хөлс, нус, сүү саалиа арчих зориулалттай. Мөн захчин, дөрвөд зэрэг эмэгтэйчүүд хэрэглэдэг чихний ухуур, хөмсөг зулгаагч, хумсны хир авагч, чимхүүр, хэлний хусуур гээд “таван саваагүй”-г хүмүүс сайн мэднэ. Мянгад сэвгэрүүдийн үсний боодог их өвөрмөц бөгөөд энэ ястны эмэгтэйчүүд хээ угалзаар чимэглэсэн, уран нарийн хийцтэй, жижгэвтэр хутга зүүдэг ёстой. Мянгад ястан бие даасан хошуу болоход цэргийн тоо хүрэлцэхгүй болохоор нь эмэгтэйчүүдэд эрэгтэй хүний хувцас өмсгөж, хутга зүүлгээд тоогоо гүйцээснээс хойш тэд хутгаар гангардаг болсон гэж ярьдаг юм билээ. Энэ мэтчилэн ястан бүрийн эмэгтэйчүүдийн толгойн чимэглэл, эдлэл хэрэглэл нь маш өвөрмөц. Эндээс харахад монгол эмэгтэйчүүдийг соёлгүй гэж хэлэхийн аргагүй байгаа биз. Гэтэл өнөөдөр манай эмэгтэйчүүд хоол унд идсэн ч, сүү саалиа саасан ч нэг л алчуураар гараа арчиж байна. Намайг бага байхад Ховдын гудамж алаг цэцэгсээр дүүрсэн юм шиг л үндэснийхээ хувцсаар хүмүүс гангардаг байлаа. Орчин үед энэ олон давхар, янз бүрийн гоёл чимэглэлтэй хувцсыг өдөр тутамд өмсөхөд хэцүү л дээ. Гэсэн ч өв соёлоо хадгалж, баяр ёслолын үеэр ч болов өмсөх хэрэгтэй.

-Баруун монголчуудын хувцаст хөрш орнуудын хувцасны хэв маяг хэр шингэсэн байдаг вэ?

-Бараг байхгүй. Харин ойролцоо оршин суудаг өөр ястны хувцасны хэлбэр загвар бага зэрэг шингэсэн байдаг. Эрт үед уламжлал, өв соёлоо бодохоос одооных шиг хэлбэр загвар хөөдөггүй байж. Хувцас нь ямар байх ёстой түүгээр нь л урладаг байсан. Тэгэхээр язгуур соёл, уламжлалаа сайн хадгалдаг байсан байгаа биз. -Зөвхөн эдийн соёл нь ийм баялаг байхад оюуны соёл нь асар өргөн хүрээнд яригдах байх даа? -Дуу, бүжиг, тоглоом наадгай, баяр ёслол, бичиг үсэг гээд бүгдийг нь судлахыг оролдож байна. Зөвхөн хуримлах ёсны тухай ярихад л өнөөдөр дуусахгүй. Ёс заншил, дэг журам гэж ямар хатуу, нарийн байсан юм бэ. Ястан дотроо нэг голын хоёр эрэгт нутагладаг хүмүүсийн хуримлах ёс нь өөр байна.

Баруун монголын ихэнх айлд удам дамжсан тамгатай дашмаг бий. Бэр гуйхаар очихдоо тэрхүү дашмагт цагаан идээ хийгээд барьж ордог байна. Дашмаг дээрх тамга тухайн айлынхтай адилхан бол тэд сүү хадаг солилцохгүй. Учир нь нэг удмын хүмүүс гэсэн үг. Тухайлбал, дэгрээ тамга дотроо олон янз байдаг. Өөр өөр дэгрээ тамгатай байсан ч нэг л удмынх болдог. Тамга бол тухайн овгийн бэлгэ тэмдэг нь. Нүүдлийн соёл иргэншилтэй ард түмэн цус ойртохоос ингэж сэргийлдэг байжээ. Харамсалтай нь орчин үед энэ ёс алдагдаж.

Хүмүүс удам судраа мэдэхгүй, ургийн бичиг хөтөлдөг айл тун цөөн байна. Үүнээс гадна зохиомол овог их бий болгож байна. Дунд гол гэдэг газар нутагладаг байсан юм гэнэ лээ гээд Дунд голынхон овогтой болох жишээтэй. 1910-аад онд Оросын судлаачдын тэмдэглэснээр баруун монголчуудын дунд 400 гаруй овог бий гэсэн. Гэтэл одоо 280-аад овог байна.

-Таныг бас археологийн судалгаа хийдэг гэж сонссон?

-“Саваагүй нохой саранд хуцна” гэгчээр олон зүйлд санаархдаг хүн дээ, би. Археологи дундаа хадны сүг зургийг голлон судалдаг. 12- 40 мянган жилээс нааш үеийн монголчуудын түүхийг номон дээр бичсэн юм шиг тод харуулдаг зүйл бол хадны сүг зураг. Хэзээ мал гаршуулж, ямар багаж зэвсэг ашиглаж, ан агнуур хэрхэн хийдэг, ямар аж ахуй эрхэлж байсан гээд бүгдийг хадны сүг зургаас мэдэж болно. Багадаа хурга хариулаад явж байхад хадны сүг зурагтай нэлээд таардаг байсан. Их л сонирхол татдаг байсан даа. Аав, ээжээс юу гэдгийг нь асуухаар “Лусын эзний зурсан зураг. Дээр нь юм сараачиж болохгүй шүү” гэдэг байсан. Манай өвгөд өв соёлоо тэгж л хамгаалдаг байж. Гэтэл өнөөдөр манай залуучууд “Лусын эзний зурсан зураг” дээр минь Дорж+Цэцэгээ гэхчлэн элдэв юм биччихсэн байх юм. Ямар харласан дотортой хүмүүс вэ, тэд.

 

 П.ТУНГАЛАГ

http://www.mongolnews.mn/w/51130

Ш.Сүхбаатар: Монголын төрд Самбуулаг хүнийг олон болгох хэрэгтэй

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE Юм бүрт урагш давшилттай байваас юуг ч бүтээж чадна. Монгол төрийн жо­лоог ухаалгаар удир­дан залж явсан Жамс­рангийн Самбуу гуай ингэж хэлсэн бай­даг билээ. Түүний амьд­ралын хуудсууд хий­гээд төрийн албыг ямар сайхан төвшин нуруулаг хашиж яв­сан тухай түүхийг “Мон­гол төрийн мэргэн өвөө” ном  өгүүлдэг. Номын зохиогч, Хууль зүйн ухааны док­тор  Ширчингийн Сүх­баатар­тай ярилцлаа.

-Ардын их хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга агсан Жамсрангийн Сам­буу гуайн талаар бичсэн “Монгол төрийн мэргэн өвөө” ном тань хоёр дахиа хэвлэгджээ. Ингэхэд та Ж.Самбуу гуайн талаар хэдийнээс сонирхож эхлэв?

-Би 1982 оноос энэ мундаг хүний талаар су­далж эхэлсэн гэхэд болно. Миний багад манай нутгийн хөгшчүүл Ж.Самбуу гуайн талаар маш сайхан үлгэр домог шиг яриа өрнүүлдэг байлаа. Энэ бүх дуулж сонссон аман түүхээ “Мон­гол төрийн мэргэн өвөө” нэртэй ном болгож 2003 онд хэвлүүлсэн л дээ. Өнгөрсөн арван жил Ж.Самбуу гуайн түүхийг нарийвчлан судлаад нэмж тодотгосон хоёр дахь хэв­лэлээ одоо гаргаж бай­на. Ж.Самбуу гуай на­сан туршдаа тавин жил тасралтгүй төрдөө алба хашиж ирсэн хүн. Анх хо­шуу тамгын хавсраа бичээчээс, Сангийн яамны тэргүүн зэргийн нягтлан бодогч, Төв аймгийг Богд хан уулын аймаг байхад нь анхны дарга, бас Өмнөговь аймгийн анхны дарга бай­лаа. Орон нутагт төр төвхнүүлэх ажлыг хийгээд зогсоогүй Хөдөө аж ахуйн яам, Гадаад яаманд хэлт­сийн дарга, дараа нь Гадаад яамны орлогч сайдаар ажиллаж, ОХУ-д есөн жил, хойд Солонгост хоёр жил Элчин сайдаар суусан дипломат хүн. Мон­гол төрийн тэргүүнээр 18 жил ажилласан. Ийм хүний амьдралыг со­нир­хон судлах бүх ухаад барш­гүй уурхай шиг арвин баримтууд олддог юм даа. Энэ бүхний сэжүүрээс энэ ном бүтсэн.

-Ж.Самбуу гуай өөрөө мал аж ахуйн талаар олон ном бичсэн байх аа?  

-Тиймээ. Ж.Самбуу гуай малчин, мал сүрэг хоёртоо амиа тавьдаг хүн байсан юм билээ. Тэр чанар нь олон ч ном бүтээлээс нь харагддаг. “Ардын нүүд­лийн мал аж ахуйг сайжруулан хөгжүүлэх арч­лалт арга маягийн сэ­дэв” гэдэг номоо анх 1935 онд хэвлүүлж байсан. Түүнээс хойш 1937 онд “Малчны туршлага”, 1945 онд “Мал аж ахуй дээр яаж ажиллах тухай ардуудад өгөх сануулга, сургааль” зэрэг номуудыг нь нэр­лэж болно. Ж.Самбуу гуай эдгээр номоо бичи­хийн тулд хуучнаар Д.На­цагдоржийн хөшөө байсан саруулхан дэнж дээр олон цагаан эсгий гэр бариулаад Монгол орны  бүх бүсээс шалгарсан сайн малчид цуглуулж, тэдний ярьсан яриа болгоныг тэмдэглэж авсан байдаг юм. Ингэхдээ уйгаржин монгол бичгээр 108 хуудас хөтөлсөн тэмдэглэл ч бий. Ийм хашир малчдын мал маллах арга ухааныг өөрийн төрөлхийн ухаан­тайгаа нийлүүлэн сайн сайн номуудаа бүтээсэн. Эдгээр номууд бол мал маллах ухааны ёстой л шижир тунгаамал гэсэн үг. Ж.Самбуу гуай мал аж ахуйн талаар томоохон эрдмийн зэрэг цолгүй ч цолтой юм шиг юм бү­тээсэн хүн. Энэ тухай Академич Б.Ширэндэв гуай дурссан байдаг юм. “Танд академич цол өгье” гэж эрдэмтэд санал тавихад  Ж.Самбуу гуай “Би төрийн том алба тушаалтай хүн. Ард олон муу хэлнэ” гээд халгаагаагүй юм билээ.

-Түүний талаар хү­мүүс ер нь юу ярьдаг юм бол?

-Ж.Самбуу гуайн тө­рийн хүний төвч ухаан, ноён нуруу, зангаргийг дандаа сайн сайхнаар хүмүүс дурсдаг. Ю.Цэдэнбал дар­га гэхэд “Монгол төрийн гарамгай зүтгэлтэн, хашир туршлагатай мэргэн өвөө” гэж онож хэлсэн. Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн Оуэн Латимор “Ж.Самбуугийн хүмүүнлэг чанарыг хүндэтгэдэг” гэсэн байхад манай улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат “Ж.Самбуу даргын ард түмнээ хайрладаг хайр, хүнлэг, энгийн өөриймсөг сэтгэл, мал аж ахуйг эрхлэх ухаан, төлөв төвшин, онч мэргэн үгс түмэн олны хүндэтгэлийг өөрийн эрх­гүй татаж чадсан билээ” гэж хэлсэн байх жишээтэй. Энэ мэтчилэн Ж.Самбуу гуайн хэлж байсан сэтгэлд хоногшим үгнүүд энэ номд орсон. Тэрбээр монгол эр хүний жудагтай, хүнтэй нөхөрлөвөл нөхөрлөсөн шиг нөхөрлөчихдөг эр байж. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед гадаадын Элчин сайд нар Москвагаас хол­дож, зарим нь нутаг буцаж байхад Ж.Самбуу гуай “Үхэвч сэхэвч хамт” гэж хэлээд үлдсэн. Тухайн үед Оросын ард түмэн түүний энэ чанарыг ихэд үнэлж дайны дараа Монголын Элчин сайдын яамыг Москвагийн төвд байгуул гэсэн шийдвэр гаргаж байсан түүхтэй. Бас Хойд солонгосчууд Самбуу гуайг маш их хүндэтгэдэг байж. Ким Ир Сен Монголд ирэхдээ “Ж.Самбуу даргын хүүхдүүд хаана байна” гэж сураглаж байсан удаатай.

2006 онд Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө гэрийг босгоход Ж.Самбуу гуайн нэр төрөөр зарим зүйл нь бүтсэн гэдэг. Монгол төрийн уламжлалыг шингээсэн ёслол хүндэтгэлийн гэрийн хөшгийг 26.8 метр урттай магнаг торгоор хийхээр анх тооцоолж. Энэ дагуу Энэтхэгт суугаа Элчин сайдын яаманд хэлтэл төсөвлөсөн мөнгөнөөс нь 30 дахин өндөр үнэ хэлж, ингээд зээгт наамлаар хийх гэ­тэл бас өндөр үнэ сонсож. Тэгэхээр нь ардчилсан Солонгосын Элчин сайдад хандсан юм билээ. Элчин сайд нь “Самбуу гуай бол бөмбөгдөлтийн үед биднийг орхиогүй. Жаргал зовлонгоо хуваалцсан хүн. Бид та бүхэнд Самбуу гуайг бодоод тусалъя” гэсэн. Энэ дагуу 150 хатгамалч бүсгүй Монгол төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөний гэрийн хөшгийг хатгаж өгсөн байгаа юм. Тус улсын ханшаар анх төлөвлөснөөс 10 дахин өндөр зардал гарах байсан ч хамгийн хямд үнээр нь хийж өгсөн гэдэг юм. Ингэж Ж.Самбуу гуай өнөө байхгүй ч үлдсэндээ хэрэг болсоор байгаа хүн.

-Монгол төрийг 20-иод жил удирдаж явсан энэ эрхмийн талаар судалсан таны хувьд “Ж.Самбуу гуайн жишгээс хара­хад төрийн хүн ийм л байх ёстой” гэх бодол байгаа байх…?

-Монголын төрд Сам­буулаг хүнийг олон болгох хэрэгтэй гэж сэтгүүлч Жамбалын Мягмарсүрэн надад хэлж байсан юм. Би түүнтэй санал нэг байна. Төрийн албыг төвшин, ноён нуруутай, буурь суурьтай яаж хашдагийн үлгэр жишээ бол Ж.Самбуу гуай юм. Москвад олон жил Элчингээр суугаад ирэхдээ барьж явсан хоёр чемодантайгаа  буцаж ирж. Тэгэхэд Х.Чойбалсан “Төрийн хэрэг залгуулж байгаа та нар эдийн та­лаар Элчин Самбуу шиг бай” гэж нам улсын хариуцлагатнуудад хэлж байсан юм билээ. Ерөөсөө тийм шуналгүй хүн байсан хэрэг л дээ. Тэрбээр Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга байхдаа Улаанбаатар хотын захиргаанд орон сууц хүссэн өргөдөлдөө  “Нэг өрөө байр олгоно уу” гээд Ард Самбуу гээд гарын үсгээ зурчихсан байсан гэдэг. Ж.Самбуу гуай шиг албан тушаалтай хүмүүс тухайн үед бариг­даж буй барилгаас дураа­раа авдаг байсан цаг шүү дээ. Харин Ж.Самбуу гуай бол асуудалд ийм л хүндэтгэлтэй ханддаг байж. Нэг удаа Цэндийн Дамдинсүрэн гуай түүнд гадагшаа цагаачлах хү­сэлт тавьж л дээ. Тэг­сэн Ж.Самбуу гуай “Дам­динсүрээн наадах чинь хороон даргын чинь шийдэх асуудал байна” гэж. Хороон дарга нь шийдээгүй байхад дээрээс Их хурлын дарга оролцож аливаа асуудлыг шийдэж болохгүй юм гэдгийн жишээ энэ. Ж.Самбуу гуай хүний үгийг тэвчээр­тэй сонсдог. Тэгээд бодож байгаад цөөн үг хэлдэг хүн байжээ. Төрийн албаны зангаргаараа улс орноо, ард түмнээ бодсон шийдвэр гаргадаг байв.

Аливаа асуудалд Монголоо, монгол хүнээ юун түрүүн боддог байж. Жамбалдоржийн “хар тогтоол” гэж нэрлэгдэж байсан Социалист өмч үрэгдүүлж, хулгайлсан хүнийг цаазаар авах тухай асуудал Их хурал дээр орж ирэхэд Ж.Самбуу гуай “Хүнийг айлгах цаасан буу хэрэгтэй ч, монголчууд угаас цөөхөн хүнээ л гамнах юмсан” хэмээн хэлсэн байна. Мөн ЗХУ-ын сансрын нисгэгч эмэгтэйд улсын баатар цол олгох тухай асуудал зохих шатанд яригдаад Их хурлын түвшинд шийдэгдэхээр орж ирэхэд Ж.Самбуу гуай “Монголд баатар эмэгтэй төрсөн билүү” гэж байсан. Үнэхээр Монголд улсын баатар цол өмнө нь эмэгтэй хүнд олгож байгаагүй аж. Ингээд анх Түвдэнгийн Борыг 1971 онд Монгол Улсын баатар цолоор нөхөн шагнаж, анхны эмэгтэй баатар болгож байжээ. Ж.Самбуу гуай бол аливаад ингэж л ханддаг хүн байлаа. Түүний шинж чанарыг харахад төрийн хүн яг түүн шиг байх ёстой. Төрийн хүн гэдэг бол аливаа юмны дүн нуруу, голыг нь олоод шийдчихдэг юм байна. Иргэн хүндээ энэрэлтэй, зөөлөн сэтгэлээр хандаж, тавьж байгаа асуудлыг нь аль болохоор шийдэж өгөхийн төлөө төр ажилладаг юм байна. Төрийн ажил бол ихэмсэглэл, бардамналын ажил биш гэдэг нь харагддаг. Харамсалтай нь өнөөгийн манай зарим төрийн албан хаагчид иргэддээ үйлчилж, тэдний төлөө ажиллана гэхээсээ илүү өөрийгөө боддог нь нууц биш. Ж.Самбуу гуайн нэг ийм сургаал байдаг юм. “Төрийн алба хаагч хүн амнаас гарах хийгээ бодож хэл, эхлээд хүний үгийг сайн сонс. Үг хэлэх амархан. Засахад хэцүү. Төрийн хүн сууж сурах хэрэгтэй. Төвшин сайхнаар хүн рүү харж ярь, үгийг нь сонсохын тулд нүд рүү нь хар гээд дандаа мэргэн үг хэлдэг байсан юм билээ. Хүрз зээтүү барьж, малын шивтэр бууц үнэрлэж байж төрийг удирдах хүн болно. Тиймээс төрийн том албанд хэнийг ч оюутны ширээнээс шууд тавьж болохгүй. Төрд хүнийг бэлтгэхдээ ийм зарчим барьж бай” гэдэг байсан юм билээ.

-Ж.Самбуу гуайн гэр бүлийнх­нийх нь талаар сонирхуулахгүй юу. Одоо үлдэж хоцорсон ямар хүмүүс байна?

-Ж.Самбуу гуай түүний гэргий Нямаа гуай нар төрүүлсэн үр хүүхэдгүй ч тэд олон хүүхэд өргөн авч, гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэж өгсөн ачтай буянтай хүмүүс. Хэдий тийм боловч Ж.Самбуу гуайд төрсөн хүүхэд нь байсан юм билээ. Ж.Самбуу гуайг амьд сэрүүн байхад нь тэр хүүхэд нь уулздаг, өргөмөл  хүүхдүүдтэй нь ойр дотно байсан тухай шинэ баримтыг энэ номондоо оруулсан. Ж.Самбуу гуай 1923 онд Төв аймгийн Бүрэн, Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын зааг Булгуудын хэцийн Цэвэгжав гэдэг эмэгтэйтэй үерхэж байсан юм билээ. Ингээд тэдний дундаас Цэнд охин нь төрж л дээ. Тэрээр 1982 он хүртэл амьдарсан. Тэр аавтайгаа ойр дотно холбоотой байсныг О.Гомбосүрэн, С.Сүрэнжав, С.Сосорбарам, түүний зээ хүү С.Ганбаатар нар нотолдог.

-Та охиных нь хүүхдүүдийг сураглаж үзэв үү?

-Ж.Самбуу гуайн зээ хүү С.Ган­баатар, С.Баярсайхан гэж байсан. Харин С.Баярсайхан нь өөд бол­чихсон юм билээ. С.Баярсайханы хүү Б.Батсайхан  гэж залуу бий. Одоо Төмөр замын холбоонд ажиллаж байгаа. Ер нь Ж.Самбуу гуай төрсөн үр хүүхэдтэйгээ уулзаж, холбоо тогтооход гэргий Нямаа гуай их уужуу ухаанаар ханддаг байсан гэнэ лээ. Тэдний өргөмөл хүү С.Сүрэнжав “Аавыг нас барахад Цэнд эгч хамт байсан, түүний тухай ярихгүй бол алдас болно” гэж хэлж байна билээ.

-Ж.Самбуу гуай Төв аймгийн Бүрэн сумын хүн. Нутгийнхан түүнийг Элчин Самба гэж дууддаг байсан гэдэг. Та ч бас энэ сумын уугуул. Түүний тухай танд ямар дурсамж үлдсэн бэ?

-Миний багад Ж.Самбуу гуайн төрсөн дүү, ах дүүс манайхтай нэг дор нутаглацгаана. Ж.Самбуу гуай төрийн том хүн гэхэд хөдөө нутагтаа очихоороо эгэл жирийн. Мал хариулж, усалж, ан ав хийж ард олонтойгоо адил хүн байсан. Хүүхдүүдэд ховор нандин чихэр боов тарааж өгдөг байлаа. Түүнээс чихэр авч байсан хүүхдүүдийн нэг нь би. Ж.Самбуу гуайн дүү Ж.Гаажид гэж байсан. Түүний охин Осоржамаагийн бага хүү А.Одхүү бид хоёр нэг ангид сурдаг байв. Нэг хотноос сургуульдаа явна. 1967 оны үед санагдаж байна. Самбуу гуай намайг сургуульд орохоос хэдэн жилийн өмнө Бүрэндээ ирэхдээ надад шар сүүлт янжуур тамхи шиг бал өгч билээ. Ээж маань тэр балыг хадгалж байгаад намайг сургуульд ороход өгсөн юм. Ж.Самбуу гуайн бэлэглэсэн балаар би анхны А үсгээ бичиж байсандаа ихэд бэлгэшээдэг. Ер нь Самба гуай нутагтаа ирэхээрээ хүүхэд хөгшид гэж ялгахгүй бүгдэд нь юм өгдөг байв. Тэр үед ховор байсан хулсан сам, толь зэргийг эмэгтэйчүүдэд өгнө. Эрчүүдэд морь сарлаг буюу коньяк зэрэг ховор нандин архи авчирч өгдөгсөн. Тухайн үед хөдөө байшин савны хүрэлцээ ч тааруу байж. Гадаа эсгий дэвсч нутгийн олноо суулгаж байгаад хурал хийдэг байсан.  Ан ав хийлээ гэхэд агнасан ангийнхаа арьс үсийг хоршоонд тушаагаад хамт явсан хүмүүстээ хувь тараагаад өгдөг  хүн байсан юм билээ.

-Та ч бас төрд олон жил ажил­лаж байгаа хүн. Ж.Самбуу гуайгаас үлгэр дуурайлал авдаг болов уу?

-Би төрдөө зүтгэж л явна. Ийм хүний тухай ном бичихээр өөрийн эрхгүй бодогдох юм байлгүй яахав.

-Төрд Самбуулаг хүнийг олон болгох хэрэгтэй гэж та дээр хэллээ. Яавал төрд түүн шиг хүн олноор төрөх вэ?

-Төрийн албаны зөвлөл өөрийн­хөө хууль эрх зүйн баримт бичгээ шинэчилж байгаа юм билээ. Тус зөвлөлийн гишүүн, доктор Д.Даваа-Очир “Ж.Самбуу гуайн нэрэмжит шагнал бий болгоё” гээд судалгаа хийлгэж байгаа. Энэ нь төрд Сам­буулаг хүн олноор бий болгохын бодит санал санаачилга, эхлэл гэж бодож байна.

-Энэ шагналыг ямар хүмүүст өгөх юм бол?

-Төрийн албаны хуулиар хүлээ­сэн үүрэг, төрийн албан хаагч гэж ямар байх ёстой юм, тэр жишигт хүрсэн хүнд өгөх байх. Яг үнэндээ өнөөдөр төрийн албан хаагчийг шагнадаг тухайлсан шагнал алга. Тиймээс Ж.Самуу гуайн нэрэмжит шагнал бий болох байх.

М.МӨНХЦЭЦЭГ

http://www.dnn.mn/publish/?vid=55166

ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич Л.БОЛД: Тавантолгойн нүүрснээс хоёр шанагыг нь өгөөч гэж гуйя, эх хэлээ аваръя

2014-04-01 11:06:00

Эх хэлний дархлаа, түүнийг тойрсон асуудлаар ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич Л.Болдтой ярилцлаа.

-Сүүлийн үед хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, олон нийтийн анхаарлын төвд эх хэлний аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал хөндөгдөж, ихээхэн шүүмжлэлд өрт өх боллоо. Эрдэмтэд ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Би өөрийнхөө байр суурийг л хэлье. Монгол хэлний нийгмийн үнэлэмж суларч байгаа тухай Их хурлын танхимаас жирийн малчны хот хүртэл, улсын Ерөнхийл өгч өөс эхлээд хувь иргэн хүртэл ярьж байна. Энэ тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ч бичих боллоо. Өнөөдөр бид цоо шинэ орчинд амьдарч, амьдралын хэв маяг маань илүү хурдтай болж байна. Үүнээсээ болоод юманд хайнга хандах нь түгээмэл болоо юу даа. Энэ нь эх хэлээрээ аливааг илэрхийлэх явцад бүр ч тод мэдрэгддэг. Тухайлбал, хурдтай байх гэж улайраад нягталж боловсруулааг үй зүйл гаргах, сэтгэгдэл бичиж байна гээд хүн доромжлох зэрэг зохисг үй хэрэглээ давамгай болжээ. Монгол хэлээр бүрэн төгс илэрхийлэх бололцоотой зүйлийг харь үгээр халтар хултар оноох ч юм уу. Энэ бүх байдал нь эх хэлнийхээ нийгмийн үүргийг сулруулахад зохих нөлөө үзүүлж байгаа юм. Хэлний дархлаа гэж сүүлийн үед их ярьдаг боллоо. Дэлхийд байсан олон жижиг үндэстний хэл мөхөж байгаа талаар янз бүрийн юм дуулчихаад “Аюулын харанга дэлдэж байна” гээд баахан бичих юм. Тийм юм одоохондоо болоогүй. Монгол Улс гэж байгаад, төрийн хэл гэж байгаа бол энэ нь дархлаа. Эх хэлний дархлааны тухай асуудал төр, засгийн бодлогоос эхлээд хувь хүний эх хэлний мэдлэг хүртэл өргөн хүрээнд байх ёстой юм.

-Олон арваараа “нутагших” болсон харь үгсийг цэгцлэх боломж бий юү?

-Боломжтой. Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуульд “Монголоор орчуул, эсвэл утгын тайлбартай хэрэглэ” гэсэн заалт бий. ШУА-ийн түүхээс үзвэл 1924 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн дэргэд Нэр томъёоны тасгийг 10 салбартай, Жамсрангийн Цэвээн даргатайгаар байгуулсан байдаг. Энэ хэлтэс 1970-аад оныг дуустал Хэл зохиолын хүрээлэнгийн харьяанд байж, нэр томъёо тогтоох, жигдлэх, залруулах бүх ажлыг хариуцдаг байсан. Дашрамд дурдахад өвөг дээдсийн маань өв их эрдэм болсон эх хэлээ цэвэр ариун байлгахад манай нэр томьёочдын гүйцэтгэсэн үүрэг асар их шүү. 1990 оны эхээр бүх газар хөл толгойгоо алдсан шүү дээ. Нэр томъёоны комисс ч үүнд өртсөн. Тэгээд сүүлд хуулиар Төрийн хэлний зөвлөлийн дэргэд байна гэж заасан юм. Тийм учраас хэлний мэргэжилтнээс их хол хөндий болж, хяналтаас жаахан гарчихсан талтай. Үүнийг эзэнтэй болгох талаар анхаарах хэрэгтэй. Ц.Оюунгэрэл сайд нэг удаа төрийн хэлний үйл ажиллагааг жижигхэн тасалгаанаас нь гаргана гэж хэлсэн. Төрийн хэлний зөвлөлийн дарга нь соёл хариуцсан сайд байдаг юм. Гэхдээ жижигхэн тасалгаанаасаа одоо бүрэн гарч чадаагүй байна л даа. Бидний үед уламжлан ирсэн энэ эрхэм өвөө улам баяжуулан хөгжүүлж, хойч үедээ уламжлуулах ёстой.

-Эх хэлний дархлааг сайжруулах, хөгжүүлэх талаар эрдэмтэд юу хийж байна вэ. Академич Төмөртогоо гуай ъ, ь тэргүүтэй дөрвөн үсгийг байхгүй болгох талаар ярьсан нь хүмүүсийн дүргүйцлийг төрүүлсэн. Больё, болъё гэдгийг яаж ялгах юм бэ.

-Больё, болъё хоёрын зөөлөн, хатуугийн тэмдгийг нь хасаад биччих амархан л даа. Болиё, болоё гээд биччихнэ. Асуудлын гол тэндээ биш. Хятадууд ханз үсгийг төдийгөөс өдий хүртэл хэрэглэсэн. Япон ч ялгаагүй. Монгол хэл хэзээ үүссэнийг ямар ч ухаантан хэлж чадахгүй. Харин монгол хэлний тухай, монголчуудын тухай түүхэнд хэзээ тэмдэглэгдэв гэвэл асуудал өөр. Саяхан Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2220 жилийн ойг тэмдэглэлээ. Түүний гол цөм нь монголчууд байсан гэдгийг ч баталлаа, олон улсад хүлээн зөвшөөрч байх шиг байна. Энэ үед монголчуудын дээд өвөг бичиг үсэгтэй байсан юм шүү. Үүнийг нь хятад сурвалжид “кэмо” гэж тэмдэглэсэн байдаг. Энэ үгийг “Мод хэрчих” гэсэн утгатай гэж судлаачид тайлбарладаг. Гэхдээ Робинзон Крузо малынхаа тоо толгойг модон дээр хэрчиж тэмдэглэдэг шиг байсан юм биш ээ. Энэ нь бидний судалгаагаар бол тогтолцоотой, авианы үсэг байжээ. Үүний баталгаа нь бичиг гэдэг үг өөрөө юм. Бичиг гэдэг үгийн анхны утга нь “хээлэх, сийлэх” юм. Модон дээр тодорхой авиаг сийлж бичдэг байсан. Үүнийг баталсан түүхч, хэл шинжээчдийн судалгаа түгээмэл байдаг л даа. Харин түрэг хэлнүүдэд бичиг гэсэн утгыг “yazi” буюу монгол хэлний “зур” гэсэн үгээр илэрхийлдэг. Үүнээс үзвэл, Хүннүгийн үеэс монголчууд авианы бичигтэй байжээ гэж дүгнэж болох юм. Барагцаалбал V-VI зууны үеэс монголчууд уйгаржин монгол бичигтэй болсон нь бас л авианы бичиг юм.

Уйгаржин монгол бичгийг бидэнд мэдэгдэх үеэс хойш солих гэсэн эрмэлзэл Монголын түүхэнд маш олон гарсан байдаг. Улс төрийн зорилготой ч юм шиг. Тухайлбал, Кидан гүрэн байгуулагдахад кидан үсэг, Монгол гүрэн бий болоход уйгаржин үсэг, Юань гүрний үед дөрвөлжин үсэг, Зүүн гарын улсын үед тод үсэг гэдэг ч юм уу. Анхааралтай үзвэл цаад талд нь авианыхаа өөрчлөлтийг бичигт тусгах гэсэн эрмэлзэл маш тод харагддаг. Энэ үүднээс авч үзвэл зөөлний тэмдэг, хатуугийн тэмдгийг авах хэл шинжлэлийн үндэс нь тийм ч их биш. 1950-иад оны үед энэ асуудлыг бас ярьж байсан байдаг. Хэвлэлээр өргөн санал асуулга явсан. Гэвч олон түмэн ъ, ь-ийг хэвээр байлгах гэсэн санал давамгай илэрхийлж, Дамдинсүрэн гуай хэвээр нь үлдээсэн шүү дээ. Саяын шуугиан ч бас тийм юм боллоо. Монгол шиг утга зохиол, бичиг үсгийн баялаг түүхтэй үндэстэнд зөв бичих дүрмийн асуудал хэзээ ч тавигдсаар ирсэн түүхтэй. Түүний нэгэн адил шинэ үсгээр бичээд одоо ч 100 хувь цэгцэрчихэж чадаагүй байна шүү дээ, бид. Үүнийг давж гэтлэх арга ямар байна вэ гэдгийг эрдэмтэд олон талаас нь дотооддоо ярьдаг. Харин таны асуултад дурдсан маргаан ч уламжлалт үг зүйн зарчмаа баримталъя л гэсэн санал шүү дээ.

-Жил гаруйн өмнө хэсэг эрдэмтэн хамтраад Ерөнхий сайдтай уулзаж санал дэвшүүлж, үр дүнд нь тогтоол батлагдсан санагдаж байна?

-2012 оны сүүлчээр МУИС-ийн Монгол хэл, соёлын сургууль, МУБИС-ийн Монгол судлалын сургууль, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн бидний эрдэмтэд хамтраад Ерөнхий сайдтай уулзсан юм. Бид “Үсгийн дүрмийн нэгдсэн нэг тольтой болъё. Мөн их, дээд сургуульд элсэх залуус болон төрийн албанд орж байгаа хүмүүсээс эх хэлний тухай мэдлэгээр нь шалгалт авъя. Сонин хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийн хэл найруулгыг сайжруулах талаар тодорхой арга хэмжээ авмаар байна” гэж хэд хэдэн санал тавьсан. Засгийн газрын тэргүүн бидний саналыг маш уриалгахан хүлээн авч, Монгол хэл бичгийн боловсролыг сайжруулах 37 дугаар тогтоол баталсан. Ерөнхий сайдад ингэж хэлэх үндэслэл бидэнд байсан. Би өөрийн хэдэн нөхрийн хамт 2012 онд МХЕГ-т хандан Монголын ерөнхий боловсролын дунд сургуулийн монгол хэлний хичээлийн хөтөлбөр, дунд сургууль, дээд сургуулийн багшийн эх хэлний мэдлэгийг шалгаж, орон даяар маш өргөн хүрээнд судалгаа хийсэн юм. Түүвэр маягийн судалгаа л даа. Эндээс харахад ерөнхий боловсролын дунд сургуулийн тавдугаар ангийн сурагчдаас авсан шалгалтанд улсын хэмжээнд 172 сургуулийн 13423 сурагч шалгагдсанаас 7169 сурагч буюу 53.4 хувь нь стандарт хангаагүй. Нийт сурагчийн 65.7 хувь нь өгөгдсөн даалгаврын 50 хувиаг гүйцэтгэж чадаагүй. Энэ бол монголчуудын эх хэлний мэдлэг ямар түвшинд байгааг харуулах үнэхээр хангалтгүй, харамсмаар тоо баримт. Үүний зэрэгцээ ямарваа асуудалд төр засгийн зөв бодлого, хуулийн зөв зохицуулалт дутагдаж буй, бид ч хууль, дүрэм гэдэг зүйлээс гадуур л яваад байна уу даа гэсэн эмзэглэл төрснийг нуух юун.

-Сонинд ажилладаг бидэнд маргаантай үг өдөр тутам маш олон гардаг л даа. “Манай сонин энэ үгийг ингэж бичээд хэвшчихсэн, түүгээрээ явъя” гэдэг. Ингээд сонин болгон нэг үгийг өөр өөрөөр бичдэг болсон байх жишээтэй. Үүнийг яагаад цэгцэлж болдоггүй юм бол оо?

-Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн толь аль 1983 онд гарсан. Түүнээс хойш 2002 онд уг дүрмийн тольд ороогүй, орсон ч амьдрал дээр тэр бичлэг нь хэвшээгүй үгсийг хамарсан нэг толь гаргасан боловч санхүүгийн бэрхшээлээс болоод тун цөөн хувь хэвлэгдсэн. Энэ нь өнөөдрийн манай харьцааг зохицуулахад үнэхээр цөөдөөд байгаа юм аа. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн хөгжлийг дагаад монгол хэлний үгийн сан ихээр хөгжиж байна. Монгол хэл ер нь хэдэн үгийн сантай юм бэ гэдэг асуулт тавигддаг. Монгол үгээ бид мэддэггүй. Хэн ч хариу хэлж чадахгүй. Хэл зохиолын хүрээлэн энэ асуултад хариу өгөхийг эртнээс эрмэлзсэн юм байна лээ. 1921-1960-аад он хүртэл гаргасан бүх утга зохиолын номын үгийг карт болгосон байдаг юм. Таван сая карт цуглуулсан. Тэр таван сая үгийн картанд тулгуурлаад Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь бичгийг миний редакторласнаар гаргасан. Боломжийн л толь болсон шиг байсан. Гэтэл нийгмийн хөгжил маш өргөн хүрээнд явагдаад ирсэн учраас уг толийг дахин засмаар, ялангуяа үгийн багтаамжийг нь нэммээр зүйл их байгаа юм. Энэ нь зүй ёсны хэрэг шүү дээ.

Хэл зохиолын хүрээлэн саяхан Монголын уран зохиолын дээж 108 ботийн бүх үгийг компьютерт оруулсан. 108 ботид давхардсан тоогоор 7.880.161 үг, давхардаагүй тоогоор 255.617 үг болоод 839.843 өгүүлбэр байна. Бидний санаанд ороогүй үг хүртэл тэнд явж л байна. Энэ нь баримт мөн боловч хангалттай биш. Учир нь орчин цагийн утга зохиолын хэл нь найруулга зүйн ухааны үүднээс үзвэл уран зохиол, шинжлэх ухаан, албан бичиг, сонин нийтлэл, ярианы гэсэн гол хэдэн төрөл зүйлтэй. Үүнээс одоогоор зөвхөн уран зохиолын хэлний үгийн санг хамарч байна. Иймд дараа нь бид сонин хэвлэл, хууль, албан бичиг, шинжлэх ухааны хүрээнд хэрэглэгддэг бүх үгийг, бас дунд сургуулийн сурах бичгийн үгийн санг оруулмаар байна. Үүнийг хурдан хугацаанд түргэн хэрэгжүүлэх боломж бий. Төр засаг бодлогоор дэмжих хэрэгтэй. Бодлогоор дэмжинэ гэдэг зөвхөн тунхаглах биш. Үүнд шаардлагатай төсөв мөнгийг нь өгөх хэрэгтэй л гэж санаж байна. Гэхдээ зөв бичих дүрмийн толийг ганц нэг хүн юм уу, эсвэл дан ганц байгууллага хийх нь яг одоо цагт утгагүй. Олон байгууллагын төлөөлөлтэй, олон эрдэмтний (гэхдээ уг асуудалд мэргэшсэн) оролцоотой зохиох шаардлагатай.

-Эрдэмтэд өөрсдөө энэ асуудалд нэгдсэн ойлголтод хүрч чадахгүй, зөрчилдөөнтэй байдаг юм биш үү?

-Шинжлэх ухааны алтан зарчим бол тухайн хүний академик эрх чөлөө буюу сэтгэн бодох эрх чөлөө юм. Чи “Зөөлний тэмдгийг хасаад бичье” гэдэг, би “Хасахгүй” гэдэг. Чиний байр сууринаас харсан ч, миний зүгээс ч аль аль нь зөв байдаг. Харин хэрэглээнд алийг нь оруулах вэ гэдэг бодлого дээрээ харин тогтож нэгдэж бид чадна аа. Тийм туршлага ч бидэнд бий шүү дээ.

-Яам гэтэл мэргэжлийн эрдэмтэн судлаач та бүхний амыг хараад байдаг. Эрдэмтэд миний зөв, чиний буруу гээд тал тал тийшээ хараад суучихвал энэ бүхнийг цэгцэлж чадах уу?

-Энэ тухай сая тодорхой ярилаа шүү дээ. Бид өв соёл, эх хэлээ эрхэмлэж, утга зохиолынхоо хэлний нийгмийн хэрэглээг цэгцэлж, үнэлэмжийг нь дээшлүүлэх юм уу, яах юм. Монголд талцаж маргах зүйл дэндүү их болжээ. Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих үү, үгүй юү, Тавантолгойгоо ашиглах уу, яах вэ, төмөр замаа өргөн царигтай байгуулах уу, нарийнаар тавих уу гэх мэт. Ийм цуваа цаашдаа ч их хөврөх биз. Харин дээрх асуултын талаар ийм талцсан хариу хэлж таарахгүй, бүгд санал нэгдэж чадна гэж найдаж байна. Төр засгийнхаа шийдвэрийг хэрэгжүүлэхэд ялих шалихгүй зүйлээр арга саам тоочиж, хойш тавих эрх хэнд ч байхгүй. Нэгэнт зорилго тодорхой учир үүнийг хэрэгжүүлэх л шаардлагатай. Манай БШУЯ-ны нөхөд нэгийг бодож, хоёрыг эргэцүүлж суугаа гэж би хувьдаа найдаж байна.

-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хэл найруулгыг хэрхэн цэгцлэх вэ?

-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл сүүлийн үед дэндүү олширчээ. Манай улсын хэмжээнд одоогоор 100 гаруй сонин, 50-иад телевиз, үүн дээр бас FM радио зэргийг нэмбэл миний дээр хэлсэн үг батлагдах биз ээ. Ийм олон сувгаар иргэд мэдээлэл авч байгаа нь нэг талаас сайн хэрэг. Гэхдээ эдгээр мэдээллийн хэрэгсэл эх хэлний дархлааг бэхжүүлэх үүргээ хэр сайн биелүүлж байна вэ гэдэг өөр асуудал шүү. Бидэнд ийм олон хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэлтэй байсан туршлага байсангүй. Олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй газруудын туршлагыг авах хэрэгтэй. Тухайлбал, Өвөрмонгол, Хятадад жилийн эцсээр эрдэмтдийг оролцуулсан ажил зохиож, тэр онд гарсан бүх хэвлэлээ уншуулдаг юм байна. Гэхдээ зөвхөн үсгийн дүрмийн талаас нь биш, нэр томъёо, учир шалтгаан, хэл найруулга гээд хэл шинжлэлийн үүднээс үзэж болох бүх зүйлд нь дүн шинжилгээ хийлгэдэг. Тэгээд алдаатай бичсэн болон хэлний хэм хэмжээ зөрчсөн, гажуудал гаргасанд нь арга хэмжээ авдаг. Бүр тэр хэвлэлийг нь хаах хүртэл шүү. Японд хэлний талаарх төрийн бодлогыг хэрэгжүүлдэг Эх хэлний хүрээлэн гэж байдаг. Энэ хүрээлэн жил бүр үүсч бий болсон шинэ үгийн толь гаргадгийн зэрэгцээ ямар ямар сонин буруу ташаа ойлголт өгөхүйц үг хэллэг хэрэглэсэн, таарч дүйх япон үг байсаар байтал харь үг аль нь хэрэглэсэн тухай нийтэд мэдээлдэг байна. Ийм мэдээлэлд өртсөн хэвлэлийн нэр хүнд унаж, магтуулсан сониных нь өсдөг. Хятад шиг кампаничлаад, хууль дүрэмдээ оруулаад явбал болохгүй юм байхгүй. Хоёрт, Түдэв гуайн хэлсэн аргыг дурдах гээд байна л даа. Хэдэн үгэнд багтааж тухайн мэдээг бичив, аль сонин хамгийн оновчтой, хялбараар хүргэж байгааг шалгаруулдаг болъё. Энэ мэт өөрчлөлтүүдийг хийвэл энэ бол дааж давшгүй ажил биш. Гагцхүү эхлүүлэх хэрэгтэй. -Монголчууд маш баялаг үгийн сантай хэрнээ цөөхөн хэдэн үгэнд эргэлдэж ярьдаг гэдэг. Хүхдүүдийг багаас нь утга, уран зохиолд дур сонирхолтой болгох, үүн рүү хандуулсан ажил дутмаг явуулж байгаатай холбоотой гэж би ойлгодог. -Холбоотой. Засгийн газрын хөтөлбөрт монгол хүүхдээр монгол хүн хийх тухай асуудлыг нэлээд тод тусгасан. Манай мэргэжлийн үүднээс бол үүнийг нь монголоороо сайхан ярьдаг, бичдэг, Монголоороо бахархдаг хүн байна л гэж төсөөлж байгаа шүү дээ. Монголчууд “Ухаанд үгүй бол уруулд үгүй” гэдэг байсан. Ухааны савыг нь сайн дүүргэх хэрэгтэй. Дунд сургуулийн сурах бичигт ямар үгийг сонгож оруулах вэ, хэр баялаг үгийн сантай байлгах вэ гэдэг нь гадаадын эрдэмтдийн хувьд бөөн асуудал байдаг юм байна лээ. Манайд тийм юм байхгүй. Жишээлбэл, сурагчдад “За үүнийг заая” гээд хар ухаанаар зааж байна. Гэтэл хүүхдэд зориулсан бүх номын үгийг түүж байгаад хийчих ажил. Шат шатаар өргөжсөн, шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр монгол хэлнийхээ сургалтыг явуулах ёстой л гэж хэлэх гээд байна.

-Эх хэлний хууль батлахаар УИХаар ярьж байгаа. Шинэ хуулийн төсөлд эрдэмтэд та бүхний санаа оноо хангалттай тусаж чадсан уу?

-Чадаж байгаа. Би Эх хэлний хуулийг боловсруулах Ажлын хэсэгт орж ажилласан. Хууль эрх зүйн баримтлал их зөв гарах ёстой. Энэ хууль яаж үйлчлэх вэ, сонин хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийг яаж барих юм бэ, зөв бичих дүрмийг хэн, яаж, ямар түвшинд ярих вэ гэхчлэн олон асуудал орсон. Өмнөхөөсөө нэлээд өөр, ахисан хууль болно гэж бодож байгаа. Хууль санаачилсан гишүүд маань хуулийнхаа үзэл санааг олон удаа ярьж иргэдэд ойлгуулсан. Иймд энэ талаар дэлгэрүүлж ярих юм алга даа. Харин ойрын үед батлагдаж гараасай гэж хүсэж байна.

-Эх хэл, соёлын үндэсний зөвлөлгөөнийг хийж, асуудлыг олон талаас нь авч үзэж, нэгдсэн шийдэлд хүрэх хүсэлтэй байгаа гэж та хэлж байсан. Яамнаас энэ санаачилгыг тань дэмжиж байгаа юу?

-Өмнө бидний ярьсан зүйлээс үзэхэд өвгөдөөсөө уламжилсан эх хэл – эрхэм өвөө цаашид цэвэр ариунаар нь хөгжүүлэх асуудал хэлбичгийн эрдэмтэн нэр зүүсэн хэдхэн хүний асуудал биш болжээ. Үүнд биднээс гадна багш сурган хүмүүжүүлэгчид, хэвлэл мэдээллийн ажилтнууд, төрийн албан хаагчид, уран үгийн мастер болсон зохиолчид манай нийгмийн бүхий л хүмүүст хамааралтай нь ойлгомжтой байна. Манайд тулгамдсан асуудлаа олуулаа, бүр олуулаа хэлэлцээд шийдчихдэг сайхан жишиг тогтож байна. Энэ дагуу үндэсний зөвлөлгөөн хийе гэж байгаа юм. Эсрэг тэсрэг байр суурьтай байгаа асуудлыг хүртэл зөвлөлгөөн хийгээд шийдэж болж байхад манай нийгмийн бүх салбарынхныг нэгтгэж, хөгжлийг хурдасгадаг эх хэлнийхээ талаар ярилцаж яагаад болохгүй гэж. Ц.Оюунгэрэл сайд ухаалаг, дайчин хүн. Үүн дээр тодорхой шийд гаргана гэж бодож байгаа. Санхүүгийн асуудал л байгаа юм шиг байна лээ. Сүртэй ч мөнгө биш шүү дээ. 100-гаад сая төгрөг төлөвлөсөн гэж дуулсан. Тавантолгойн нүүрсний нэг шанага нь ямар үнэтэй бол. Тэрнээс нэг юм уу, хоёр шанагыг нь өгчихөөсэй гэж л гуйж байгаа юм шүү дээ. Болмоор л юм шиг санагддаг.

-Дээхнэ үед “Ангууч” гэдэг программ гарч, сонин хэвлэлийн газрууд ашигладаг байсан. Түүнтэй адил зүйл нэвтрүүлж болдоггүй юм болов уу?

-Эхлээд бид олон янзын бичлэгтэй үгнүүдээ тогтох хэрэгтэй. Жишээ нь, гариг уу, гараг уу. Нэг үг өч төчнөөн янзын утгатай. Утга нь тэр үгийнхээ дотор байх юм уу, гараад явчих юм уу. Тийм учраас тэрийгээ эхэлж цэгцэлчихээд компьютерт хийх ёстой. “Ангууч” программ хийхэд би оролцож, хувиараа зөвлөсөн. Гэхдээ эхнийх нь байсан учраас бүрэн төгс болоогүй. Харамсалтай нь тэр программаа сайжруулахын тулд хэд хэдэн удаа тендерт орсон боловч ялагдсан. Одоо хэн нь аваад хийж байгаа юм, мэдэхгүй. Тэр программыг хийх гэж хэдэн залуучууд хувиараа их шатсан даа. Адаглаад л хайрцгийг нь урагшаа захиалахаас өгсүүлээд баахан мөнгө зарцуулсан.

 

 Г.ОЮУНГЭРЭЛ

http://www.mongolnews.mn/w/51033

наян насыг давсан хоёр буурай Д.Бүндэн, Эхнэр нь болох Л.Дуламжав .Хүн ер нь шуналгүй амьдарвал зовлонгүй байдаг. Юманд шунаад ирэхээрээ л зовлонгоо дууддаг.

Уржигдар /2014-03-18 08:10 GMT+8/

105                                                   2                                                   126                                                  41

“Шуналгүй амьдрал зовлонгүй байдаг”


                     О.Ариунбилэг                          |         GoGo.mn
-17032014-1395050121-1912685287-family_pic
Д.Бүндэн, Л.Дуламжав нар долоон хүүхдийн хамт

“Манай аав намайг хот руу сургуульд явуулахгүй гэсэндээ хүнтэй суулгах гэсэн байгаа юм. Тэгэхээр нь би зугтаачихсан. Өнөөхтэй нь уулзаа ч үгүй. Тэгээд би энүүнд “чам руу л очих гэж тэгсэн байна ш дээ” гэж хэлээд байгаа юм” гэж яриад л Д.Бүндэн гуай учиргүй инээнэ. Эхнэр нь болох Л.Дуламжав гуай инээмсэглэж “шал хамаагүй юм яриад” хэмээн ичингүйрнэ.

Энэ бол тоонот гэрт толгой холбож, тостой тогоонд хошуу холбосноор 61 жилийг ардаа үдсэн Монгол Улсын нэгэн өрх айлын эзэн, эзэгтэй хоёр.

Д.Бүндэн гуайг “сурах бичгийн Бүндэн” гэвэл боловсролын салбарынхан андахгүй. Бага ангийн тооны сурах бичгийг энэ хүн 40 гаруй жил зохиосон гэж үзвэл бидний үеийнхэн бүхэлдээ энэ хүний “ухаанаас” суралцсан гэж хэлэхэд буруудахгүй.

Харин эхнэр Л.Дуламжавын хувьд гэвэл хамгийн залуу буюу 32 насандаа Алдарт эхийн I одонгийн эзэн болсон, анх удаа Монгол дээлний эсгэлт загварыг гаргасан, анхны хувцас загварыг үзүүлсэн гээд олон зүйл бий. Тэрээр 18-р сургуульд насаараа хөдөлмөрийн багш хийж, 1985 онд тэтгэвэрт гарчээ.

Ингээд наян насыг давсан хоёр буурайтай хийсэн ярилцлагаа хүргэе.

АМЬДРАЛЫГ УУРААР ШИЙДДЭГГҮЙ

-Өнөөдрийг хүртэл 61 жилийг хамтдаа өнгөрүүлээд байгаа та хоёр минь анх хэдэн онд, хэрхэн гэр бүл болсон талаараа сонирхуулахгүй юу?

Д.Бүндэн:

-Би Өвөрхангайн, манай энэ Говь-Алтайн хүн. Багшийн сургуульд гурван жил сурахдаа сүүлийн хоёр жилд нь энэ хүнтэй танилцаж, үерхсэн юм. Сургуулиа төгсөөд л би нутаг руугаа аваад явсан даа.

Л.Дуламжав:

-Манай Бүндэн Багшийн сургуулиа улаан дипломтой төгсөөд Их сургуулийн тооны ангид шалгалтгүйгээр орох эрхтэй болсон юм. Тэр үед бид хоёр хамт байхаар болсон байсан ч Улаанбаатар хотод орон сууцгүй болохоор хоёулаа хөдөө явахаар шийдсэн. Багшийн сургуулийн захирал маань “Их сургуульд орох эрх авчихаад сургуульд орохгүй гэлээ” гэж уурлаад улаан дипломыг нь шидэж өгч байсан юм. Би ч бас Орос хэлний дээдэд орох боломжтой байсан ч хоёулаа хөдөө амьдрахаар явсан даа. Энэ 20 настай би 18 настай сууж, Өвөрхангай аймагт очиж анхныхаа хүүхдийг Бүрд суманд төрүүлж байлаа.

-Тэгэхээр та хоёр чинь хамтдаа амьдрахын тулд улаан дипломоо хүртэл “золиослоод” хөдөө явчихсан хүмүүс юм аа?

Д.Б -Хэхэ тэгэлгүй яахав. Аймгийн төвд очиход аав гэр барьж өгөөд ханхай гэрт амьдралаа эхэлж билээ. Дуламжавыг аав ээж нь сургуулиа төгсөөд хүрч ирнэ гэж бодсон байх. Тэгсэн охиныг нь өөр хүн аваад Өвөрхангай явчихсан.

-Өө бүр гэртээ харилгүй шууд явчихсан хэрэг үү?

Д.Б -Тэгсэн, их хөгийн юм болсон хэхэ. Хөөрхий аав нь Говь-Алтайгаас Баянхонгороор дамжиж манайд ирдэг юм байна. Охиныгоо ямар хүнтэй сууж, ямаршуу амьдарч байна гэж бодохгүй юу, зайлуул. Манайд хэд хоног байж миний шинж байдлыг үзэж гайгүйхэн сэтгэгдэлтэй болоод “Ингээд амьдар” гэсэн янзтай буцаад явсан. Тэрнээс жилийн дараа ээж нь бас хүрээд ирж байгаа юм. Бид хоёр аймгийн төв дээр нэг жил багшилчихаад Бүрд суманд би бага сургуулийн эрхлэгчээр, Дуламжав багшаар томилогдож очсон байсан. Тэгсэн ээж нь замын унаанд дайгдаад олоод ирж байгаа юм. Хүний ээж, аав гэж тийм л байдаг. Бас л хэд хонож намайг шинжиж шалгаж байгаад буцсан даа.

-Та чинь ерөөсөө бэр гуйгаагүй “том толгойтой” хүргэн байна шүү дээ. Шууд охиныг нь аваад явчихдаг?

Д.Б-Харин тийм. Тэгээд хойноос нь аав, ээж нь цувж ирж байхгүй юу. Бид хоёр аймгийн төвд нэг жил, Бүрд суманд хоёр жил болсон. Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын ард түмэн их сайхан хүмүүс. Бид хоёрыг тун сайхан хүлээж авч, их тусалж дэмжсэн.

-Хэдэн он юм бэ?

Д.Б -1953 онд төгсөөд 1956 он хүртэлх хугацаа юм. Хамгийн том охин маань Бүрд суманд төрсөн. Бид хоёр Багшийн сургуулийг төгссөн дунд мэргэжлийн хүмүүс учраас алсдаа дээд сургуульд орох гэж хот бараадлаа. Ар өврийн хаалга хэрэглэж байж 1956 онд хотод орж ирсэн. Хот орж ирээд Дуламжав 18-р сургуульд ажилд орж, би Багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх институтэд орсон юм. Тэгээд удалгүй Москва руу Сурган хүмүүжүүлэх ухааны дээд сургуульд дөрвөн жил сурахаар явсан. Дуламжав энд ганцаараа олон хүүхэдтэй үлдсэн дээ.

-Хэдэн хүүхэдтэй?

Д.Б -Өө, ерөөсөө Бүрдээс эхлээд л гараад байсан. Юу билээ, Дуламжав аа? Бүрд суманд үндсэндээ хоёр хүүхэд байх аа?

-Ммхм.

Д.Б -Тэгээд бусад нь жил өнжөөд шахуу төрсөн. Тэр үед манайх “бараанк”-ын байшинд байлаа. Нүүрс түлнэ, модоо зөөнө. Тэр олон хүүхдийг цэцэрлэгт өгнө, авна гээд л ажил нь мундахгүй. Энэ бүхэнд Дуламжавын төрсөн дүү нар, манай дүү нар их тус болсон.

-Та олон хүүхэдтэй үлдсэн эхнэртээ их санаа зовж байсан байх даа?

Д.Б -Би өвлийн болон зуны амралтаараа ирж очоод л учир нь олдоно. Тэр хол гадагшаа явж сурдаг нь үнэндээ ирээдүйгээ л харсан хэрэг. Тэгээд ард талд дүү нарын их том найдвар байсан болохоор зоригтой явж байгаа юм.

-Дуламжав эгч ээ, та олон хүүхдээ ганцаараа харж байсан гэлээ. Хэдэн хүүхэдтэй байсан юм бол?

Л.Д:-Бүндэнг сургуульд явахад би дөрвөн хүүхэдтэй үлдсэн. Том нь найм, есөн настай байсан байх. Бага нь ой л өнгөрч байсан. Бүндэнг ирж очин суралцах хугацаанд бас гурав дөрвөн хүүхэд төрүүлсэн. Би 19-тэй анхныхаа хүүхдээ гаргаад 32 насандаа найм дахь хүүхдээ төрүүлсэн. Тэр үед Бүндэн сургууль төгсөж байсан юм. Найм дахь хүүхдээ төрүүлэхэд хамгийн залуу найм дахь хүүхдээ төрүүлж байна гээд радио, телевизээр сурталчлаад, раойны намын хороо дуудаж намайг үг хэл гэж загнаад. Тэгсэн манай ажлынхан “дахиад олон хүүхэд гаргана гэдэг үүрэг амлалт ав” гээд шоолохоор нь би ичиж уйлаад, өнөө намын хорооны даргадаа “би ер нь үг хэлж чадахгүй” гэсэн чинь дарга нар “чамайг хамгийн залуу нэгдүгээр одон авч байна гэж үг хэлэх бололцоо олгоод байхад чи юундаа дургүйлхээд байгаа юм. Чи заавал хэлэх ёстой. Монгол улс даяараа чи хамгийн залуу нэгдүгээр одон авч байна” гээд л хөглөж байлаа. Тэр үед хүүхдээ төрүүлээд 45 хоноод ажилдаа ордог байсан. Ажилдаа орчихоод хүүхдүүдээ хоёр цаг болоод л цэцэрлэгт нь очиж хөхүүлнэ.

-Санаанд багтамгүй юм. Та их ядардаг байсан уу?

Л.Д:-Ядрах зав байгаагүй. Миний гавьяа хүүхдүүддээ ханиад ч хүргэж үзэлгүй өсгөсөн дөө.

-Нууц нь юу байна?

Л.Д:-Цагаан цуу ямбуу тэр үед хямдхан байсан. Тэгээд би олон метр цуу ямбуу авчихаад тэрэн дээрээ мөлхүүлдэг байлаа. Ариун цэвэр сайн сахидаг л гэсэн үг.

Өдгөө 80 настай Л.Дуламжав гуай энэ жилийн цагаан сараар зочиддоо барьсан шаахай болон хүүхдүүддээ оёсон хувцасТэгээд шөнө нь конспектоо бичнэ, дэвтэр засна, үзүүлэнгээ хийнэ. Хүүхдээ хөхүүлж арчилна ёстой л зогсоо зайгүй ажилладаг байлаа. Хүүхдүүдийнхээ хувцас, куртикийг ч бас өөрөө л оёчихно. Гэсэн ч ажлаа ерөөсөө тасалдаггүй, чөлөө авдаггүй.

-Та Бүндэн ахыг “ийм олон хүүхэдтэй байхад заавал гадаадад сураад байхдаа яахав” ч гэдэг юм уу, ер нь дэргэд чинь байхгүй болохоор уурлаж бухимдаж байсан уу?

Л.Д:-Үгүй ээ, манай ээж их тайван хүн байсан. Ээж маань “амьдралыг уураар шийддэггүй. Ууртай хүн хэзээ ч зөвддөггүй” гэж хэлдэг. Бухимдах юм гаралгүй яахав. Гэхдээ тэгээд уураа бусдад гаргаад байна гэдэг буруу. Бид хоёр хүүхдүүдээ ч харааж загнаж үзээгүй. Хөгшиндөө ч гэсэн уурлаад бухимдаад байдаггүй. Хуралтай оройтоод ирэхэд нь ч хоолыг нь манаж сууж байгаад л өгдөг байсан.

-Таныг сургуулиа төгсгөж ирэхэд дахиад нэг хүүхэд төрж, есөн хүүхэдтэй болж. Та найман хүүхдээ өсгөлцөхөд тийм ч их хувь нэмэр болж чадаагүй юм чинь ес дөх хүүхэд дээрээ ёстой сайн тусалсан байх даа, яасан бол?

Д.Б -Би ирээд Сурган хүмүүжүүлэх ухааны хүрээлэндээ ажилласан. Миний ажил бас хөдөө явдаг ажил байлаа. Хөдөө явж багш нарт туслалцаа үзүүлнэ. Нэг явахдаа 45 хоногоор жилд хоёр удаа явна. Тэгээд хүүхдүүдийнхээ дэргэд байж чаддаггүй. Намайг хүүхдүүд маань их санана. Намайг хамгийн их санадаг чинь хэд дэх нь билээ?

Л.Д:-Найм дахь нь…

-Хэн юм бол оо найм дахь хүүхэд нь?

Д.Б -Отгонцэцэг байхгүй юу. Тэр санахаараа халуурдаг. Манай хүн албан газарт очиж “хүүхэд маань аавыгаа санаад халуураад байна яах вэ” гэж хандсан байгаа юм. Тэгэхээр албан газраас гэрт очиж шалгана. Тэгээд манай охин намайг очихоор л халуун нь буугаад зүв зүгээр болчихдог байсан юм.

ХАМТЫН АМЬДРАЛАА ЭХЛҮҮЛЖ, ГЭР БҮЛЭЭ БОСГОСОН ХҮМҮҮСТ ЭД МӨНГӨНИЙ АСУУДАЛ БОЛ ЮУ Ч БИШ

Москвад суралцах үеэрээ эхнэр Л.Дуламжав болон найзын хамт-Энэ 61 жилийн хугацаанд та эхнэртээ өгсөн хамгийн том бэлэг нь юу вэ? Яаж баярлуулж байв?

Д.Б -/инээв/ Мэдэхгүй… одоо санахгүй байна.

Л.Д:-Яагаав өнөө хойно байхдаа чулуун шигтгээтэй ээмэг, бөгж, зүүлт өгсөн ш дээ. Одоо хүртэл надад байдаг.

Д.Б -Хойно байхдаа би хятадын том улаан алчуур аваачиж зардаг байлаа. Тэгээд тэрнийхээ мөнгөөр авчирсан байх л даа. Түүнээс 60-хан рублийн стипенд авдаг байсан юм чинь. Тэгээд энэ хүнд гутал гэх мэтийг авчирнаа авчирна.

Л.Д:-Гэхдээ л хамгийн үнэтэй нь тэр ээмэг зүүлт байсан.

-Та нөхөртөө ямар бэлэг өгч байсан бэ?

Л.Д:-Би харин тэр алчууруудыг нь авч өгнө.

Д.Б -Өө надад бүр шарсан гуя хүртэл өгч явуулдаг байлаа шд.

-Хойно байснаасаа хойш амьдралынхаа хугацаанд тэгвэл юу бэлэглэсэн юм бэ?

Д.Б -Өө тэр яахав… Тэрэн дээр бид хоёр тэгж сүйд болоод байдаггүй. Ярьж хөөрч байгаад л гэртээ хэрэгтэй юмсаа авчихдаг. Тэр тийм сүйдтэй асуудал биш.

-Гэр бүлийн төлвлөгөө гэж байдаг. Хоёулаа амьдралынхаа тэдэн жилд тийм болно шүү, тийм юм авна шүү гэж төлөвлөж байсан уу?

Д.Б:-Үгүй тийм юм төлөвлөөгүй. Ер нь нэг орон сууцтай больё гэж л хоёулаа ярьдаг байсан. Тэгээд ажлаас орон сууц өгсөн. Мөнгө хураасан бол хурааж болохоор л байсан. Гэхдээ бид хоёр хүүхдүүддээ сайхан хоол унд авч өгч байгаагаараа л амьдардаг байсан. Хүн ер нь шуналгүй амьдарвал зовлонгүй байдаг. Юманд шунаад ирэхээрээ л зовлонгоо дууддаг.

-Эд материалын бэрхшээлийг даван туулж чадахгүй салж байгаа гэр бүлүүд бас байна. Ийм тохиолдолд гэр бүлүүд яаж хамтдаа даван туулах ёстой юм бэ?

Д.Б -Ухаалгаар хандах хэрэгтэй шүү дээ. Хоёулаа амьдрах гэж үнэн бодож л байгаа юм бол эцсээ хүртэл үзээд алдах хэрэгтэй. Тэмцэх хэрэгтэй. Хамтын амьдралаа эхлүүлсэн, гэр бүл босгосон хүмүүст эд мөнгөний асуудал бол юу ч биш юм шүү дээ.

 

ААВ ЭЭЖ НЬ ЭВТЭЙ БАЙХ ГЭДЭГ ГЭР БҮЛИЙН НЭН ТЭРГҮҮНИЙ АСУУДАЛ

bunden_dulangaa-181106-443954691

-Танай гэр бүлийн эрхэм нандин зүйл нь юу вэ?

Д.Б -Аав ээж нь хоорондоо эвтэй байх гэдэг нэн тэргүүний асуудал. Гэр бүлийн хоёр хүн хоорондоо эв дүйтэй, үлгэр жишээч байх ёстой. Ялангуяа манай хүн хоол унд хийх, хувцас оёх, цэвэрч нямбай байх гээд хүүхдүүддээ сайн үлгэр жишээ үзүүлэгч. Энэ талаар нь би их үнэлдэг. Би бол хичээл ном давтахад нь үлгэр үзүүлэхийг боддог.

-Дуламжав эгч ээ, Та 32 настайдаа найман хүүхэдтэй болсон гэхээр их залуухан байж. Залуу хүмүүс чинь болзох, хамтдаа зугаалах, кино ший үзэх гээд л “асуудлууд” бий. Зав гардаг байсан болов уу?

Л.Д:-Завгүй байсан ч гэсэн хүүхдүүдээ харуулчихаад л концерт үзнэ, театрт юм үздэг л байсан.

-Хүүхдүүд нь одоо бага нь хэд, том нь хэдтэй вэ?

Л.Д:-Том нь 56-тай, нас бардаг нь 58 хүрсэн байх байсан. Бага нь 48-тай одоо Солонгост байгаа. 12 ач, зээтэй. 6 гуч, дөчтэй.

-Бүндэн ахаа, хүүхдүүд нь хэдий дөч, тавь гарсан ч гэсэн хүүхдүүдээ санана биз?

Д.Б -Би охин хүүхдүүдээ л санадаг. Эрэгтэй хүүхдүүдийг нэг их тоодоггүй. Охин хүүхэд гэдэг чинь их хэцүү, өрөвдмөөр байдаг. Энд тэнд яваа охидуудаа л их бодно.

-Монгол хүүхдүүдэд суран бүсний амт хэрэгтэй, чангалж байхгүй бол болохгүй гэдэг дээ. Сурган хүмүүжүүлэгч хүн таны хувьд та юу бодож байна?

Л.Д:-Тийм юм байхгүй. Манай хүүхдүүд зодуулах нь бүү хэл загнуулж ч үзээгүй. Тийм байлаа гээд хүмүүжилгүй болно гэж байхгүй.

-Залуус бол 61 жил суусан гэхээр “нэг нэгнээсээ уйдахгүй юм байх даа” гэж л асуух байх шүү?

Д.Б: -Харин ч нэгэндээ улам дасчихдаг юм. Улам л биенийгээ бодно.

Л.Д:-Нүднийхээ харцаар л ойлголцчихдог болно. Уурлалаа гэхэд л дуугүй болчихно.

-Л.Дуламжав эгчийг уурлачихаар та яаж аргаддаг вэ?

Д.Б: -Аяндаа зүгээр болчихно хэхэ. Тэгээд маяглаад байдаггүй. Нэгнээсээ хол байж чадахгүй болчихдог. Хөгшний маань хийсэн гурилтай шөл л надад хэрэгтэй. Өөр хүний хийсэн хоолонд хоолшихгүй. Ийм л жишээтэй.

-Сүүлийн үед хүмүүс бие биедээ хайртай гэж их хэлж байх хэрэгтэй гэж ярих болж. Та хоёр бие биедээ энэ үгийг хэр их хэлдэг байв?

Д.Б: -Бид хоёр тийм юм ерөөсөө ярьдаггүй. Тийм налиганасан юм байхгүй.

-Та 18-хан настай сайхан охинтой танилцаж үерхэж байхдаа хэлдэг л байсан байх даа?

Д.Б: -Тэр үедээ яасан л биз… Одоо яаж ч байсан юм бүү мэд ээ. Санах юм байхгүй хэхэ.

-Жаран жилийнхээ амьдралыг эргээд харахад хамгийн дурсгалтай зүйл нь юу вэ?

Д.Б: -Москвад сурч байхдаа төгсөх жилээ урьсан юм. Тэр л их дурсгалтай. Москвагийн талбайгаар явж олон юм үзэж, хэд хоног хамтдаа байсан.

1972 онд мода үзүүлж буй зураг, сонины хайчилбар. Л.Дуламжав зүүн гар талаас эхнийх нь

Л.Д:-Ази африкийн эмэгтэйчүүдийн бага хурал гэж болсон. Хотын хэмжээгээр уралдаан зарлаж тэрэнд нэгдүгээр байр эзлээд тэр хуралд урилгаар суусан. 1972 онд анхны мода өөрөө өмсөж үзүүлсэн ухааны юм уу даа. Бас далан хэдэн онд 1, 18-р сургуулиудын гэр ахуйн кабинетийг Филатова дарга шалгасан. Намайг хүүхдүүдэд заах арга, үзүүлэн сайн байна гээд “улс даяар энэ хүний туршлагыг нэвтрүүл” гэж үүрэг өгсөн. Хөдөөнөөс зөндөө багш нар захиа бичнэ. Хотын гэр ахуйн бүх багш нар ирж манай кабинетыг үзэж туршлага судална. Анхны монгол дээлний эсгүүрийг бас гаргаж байлаа. Их ажил хийсээн.

Хоёр бууралтай ийнхүү ярилцлаа. Гэр бүл гэдэг энгийн атлаа агуу нэгжээс эх орон эхэлнэ. Гэр бүлээс олсон зөв хүмүүжил эх орноо гэсэн нэгнийг бий болгоно. Сүүлийн үед гэр бүл гэх ойлголт дэндүү хэврэгхэн болсон учир бид энэхүү ярилцлагыг залуустаа онцгойлон хүргэж байна. Хамгийн эрхэм нандин, юу юунаас ч илүү үнэ цэнэтэй гэр бүлээ хайрлан хамгаалж яваарай.

Хоёр бууралдаа эрүүл энх, урт удаан наслахыг хүсэн ерөөе.

http://news.gogo.mn/r/136796

зохиолч, судлаач, багш П.БАТХУЯГ: ХИЙЖ БАЙГАА ҮЙЛДЭЛ МИНЬ БУСДЫН ХАРЖ БАЙГААТАЙ ЗӨРЧИЛДӨХӨД БИ БУХИМДДАГ

2014-03-12 12:00:00

 “Өнөөдөр” сонины “Уншигч сурвалжлагч”- аар зохиолч, яруу найрагч Д.Энхболдбаатар ажиллалаа. Тэрбээр уран зохиолын судлал шүүмж болон Монголын утга зохиолын үнэлэмжийн тухай зохиолч, судлаач, багш П.Батхуягтай ярилцсан юм.

Д.Энхболдбаатар -Монголын уран зохиол хөгжиж байгаа эсэх тухай ярихын тулд утга зохиолын хэмжүүрийн тухай ярих хэрэгтэй болно. Утга зохиолд хэмжүүр бий юү. Тухайн бүтээл чанартай болсон эсэхийг яаж мэдэх вэ?

П.Батхуяг -Уран зохиолд тоон хэмжигдэхүүн байхгүй. Ертөнцийн хүмүүсийн бүтээсэн энэ олон урлагийн үүтгэл нь уран зохиол мөн. Тиймээс энэ салбар тодорхой нэг хэмжигдэхүүн, оюун санааны загварчлалд автах, эсвэл үзэл санааны баригдмал байдалд орохоороо урлагийнхаа язгуур мөн чанарыг алдчихдаг юм болов уу. Одоо Монголын уран зохиол ямар байгаад дээд, дунд, доод гэсэн үнэлгээ өгөх гээд байх шиг байна. Тоотой холбон тайлбарлах боломжгүй ч зүй тогтлынхоо дагуу хөгжиж байгааг нь л мэдэж байна. Мэдээж гажуудал ч бий, ололттой зүйлүүд ч байгаа. Бидний бүтээж байгаа цаг үе, нийгэм, түүн дотроо уран зохиол сонирхох хүрээ явцуу болж байна. Энэ бол уран зохиолын ч, зохиолчийн ч буруу биш. Нийгэм, цаг үе, хүний хувьслын чиг хандлагын дагуу ийм юм болж байгаа юм.

Д.Э -Барууны орнуудад ч уншигчийн хүрээ хумигдмал байгаа. Тэгэхээр Монголын уншигчдын хүрээ явцуу болж байгаа нь зөв чиг хандлага юм биш үү?

П.Б -Өөдрөгөөр харвал уншигчид сонгомол болж байна. Манайхан элит гэж тодорхойлдог байх аа. Уншигчид харьцангуй мэргэжлийн төвшин рүү ойртож байгаа учраас тэдний өгч байгаа шүүмжүүд мэргэжлийн шүүмжлэгчийнхээс илүү сонгомол шинжтэй болж байна.

Д.Э -Номыг борлуулалтаар нь хэмжиж “best seller” хэмээн тодорхойлж байна. Хэр олон хувь зарагдсанаар нь тухайн номыг онцолж, энэ нь чанарын үзүүлэлт юм шиг ярьдаг. Гэтэл таны ярьж байгаа уран зохиолын сонгомол уншигчидтай болж байгаа зүй тогтлыг худалдааны энэ хэмж үүрээр хэмжиж болохгүй юм байна гэж ойлголоо. Олон нийтэд уран зохиолыг түгээх шаардлага байгаа. Энэ бол оюун санааны гэхээс илүүтэй сэтгэлийн боловсрол олгох чухал зүйл. Гэтэл манайх Төрийн бодлогоор уран зохиолын хичээлийг хумиад байх шиг ээ. Мэргэжлийн хүний хувьд хэрхэн дүгнэж байна вэ?

П.Б -Сүүлийн үед найзынх нь амнаас улиг болтол гараад байгаа хэдэн зүйлээ л давтах нь. Номыг ямар хэмжүүрээр хэмжих юм бэ. Номын туйлын зорилго нь ашиг мөн үү. Эдийн засгийн бодит орлого нь номын зах зээл дээрх чухал хэмжүүр гэж үү. Дэлхий даяараа бодит үр дүн ашиг л бодоод байгаа. Гэтэл механикаар бүтээгдэж байгаа хэмжүүр нь оюун санааны ертөнцтэй зөрчилдөөд байгаа биз. Энэ зөрчил утга зохиолд хамгийн тод илэрч байгаа юм. Сайн ном гарч байгаа. Тэр сайн ном нь аль ч цаг үедээ нийгмийнхээ оюун санаанаас тэргүүлэх шинжтэй байсан, байх ч болно. Урлаг нийгмээ тэргүүлэх чигтэй байдаг нь энэ. Түүнтэй ижил ямар ч цаг үед нийгмийн оюун санааны төвшинд тохирсон бүтээл ч бий болдог. Тийм ном нь олон хувиар борлуулагддаг. Гэхдээ тэмүүлэгч оюун санааны хэсэг нь тэр тэргүүлэгч хэсэг рүүгээ чиглэх ёстой байтал нийтийн утга зохиолын байгаа төвшинд нь үйлчлэх болсон. Номын дэлгүүрийн хамгийн их борлуулалттай номын жагсаалт гэдэг бол нийтэд зориулсан номын гүйлгээний хэмжүүр болохоос биш утга зохиолыг тэр чигт нь дүгнэхгүй. Тийм болохоор мэргэжлийн шүүмж зайлшг үй хэрэгтэй. Аль бүтээл ямар хэмжээнд бүтээгдэж, түүнээс юу олж авахыг өгүүлсэн энэ шүүмжүүд оюун санааны дээд төвшинд бүтээгдсэн номонд хүргэх хөтөч нь болох юм. Мэргэжлийн шүүмжийг бид 20 жил хаясан биз дээ, одоо хангалттай шүү дээ. Шүүмж орхигдсон ухвар шалтгааныг би ерөнхий боловсролын тогтолцоотой холбон ойлгож байгаа.

Хүүхдэд байгалийн шинжлэл болон нийгмийн ухааны хичээлүүд заах ёстой. Түүнээс гадна энэ чөлөөт ертөнцөд шүүмжлэх сэтгэлгээ гэдэг хичээлийг ЕБС-ийн дунд ангиас эхлээд их сургуульд ч заах хэрэгтэй юм шиг ээ. Шүүмжлэгч сэтгэлгээ гэхээр бүх юмыг буруу талаас нь харж, шүүмжилдэг хүнийг төрүүлэх гэсэн санаа биш юм. Харин амьдарч байгаа цаг үе, ажиллаж байгаа салбартаа өөрийн гэсэн байр суурьтай байж, түүнийхээ болох, болохгүй байгааг нь хардаг, аналитик сэтгэлгээтэй байж шүүмжилдэг болохыг хэлж байгаа юм. Ийм л чадвартай шинэ үеийг бий болгохын тулд бусад улсын боловсролын механизм чиглэж байна. Манайд шүүмжлэгч цөөн байгаа нэг шалтгаан нь энэ. Одоо манай боловсролын тогтолцоонд хуулуулан цээжлүүлэх хуучны арга барил л байгаад байна. Энэ ухвар тал нь. Нөгөөтэйгүүр өнгөрсөн түүхийн ойлголт шүүмж судлал үгүй болоход нөлөөлөөд байгаа юм. Шүүмжлэхийн тулд шүүмжилдэг гэсэн ойлголт хаа сайгүй тарчихсан. Уран бүтээлийг шүүмжлээд алдаатай талаас нь харж, муу л хэлж байвал мэргэжлийн шүүмж гэж ойлгодог. Гэтэл шүүмжлэх сэтгэлгээ зүй тогтлоороо бий болоод суурь нь боломжтой хэмжээнд тавигдсан нийгэмд бол уран сайхны талаас нь шүүмжилдэг. Хэвлэлийн тоймчид бол мэргэжлийн шүүмжлэгчид. Тэд театр, урлаг, киноны гээд бүх төрлийн шүүмж бичиж байна. Тэдэнд зах зээл, үнэлдэг тогтолцоо нь байна. Рестораны хоолны шүүмжлэгч нар гэхэд хамгийн өндөр цалинтай байна шүү дээ. Урлаг болон эдийн засгийн шүүмжлэгч, тоймчид тогтсон үнэтэй болсон байна. Манайд тийм харилцаа байхгүй. Шүүмж бичлээ гээд бидэнд юуг өгөх вэ. Мэргэжлийн хүрээндээ нэр олохоос цааш юу ч тодорхой биш. Бас нэг юм байна. Давхар ажил дандаа л дайвар бүтээгдэхүүн болдог.

Д.Э -Мэргэжлийн зохиолчид зөвхөн уран зохиолын ажлаараа амьдралаа залгуулж чадахгүй учраас заавал өөр нэг ажил хийх ёстой болж байна.

П.Б -Хоёр дахь ажил бол дандаа дайвар бүтээгдэхүүн. Үндсэн ажилдаа зарцуулах цаг хугацаа, эрчим хүч, оюун санаа, төвлөрлийг хоёр хуваана. Дунд сургуулийн багш нарыг хичээлдээ бэлддэггүй гэж шүүмжилдэг. Гэтэл тэдний заримд нь өглөөдөө хичээлээ заагаад үдээс хойш нь Эрээнээс авчирсан бараагаа зарах шаардлага байна шүү дээ. Манайд соёлын харилцаа тогтоогүй учраас бүтээлээ туурвиад түүгээрээ дараагийн ажлаа үргэлжлүүлэх боломжгүй байна. Түүнээс биш авьяаслаг залуу зохиолч олон л байна. Сүүлийн үед зарим алдартай кино найруулагч нар массыг хамарсан арилжааны кино хийж шуугиулаад цаана нь “Шиндлерийн бүртгэл” зэрэг чухал киногоо давхар хийгээд явдаг болж. Манайд ийм харилцаа бий болоогүй учраас зохиолч нар дандаа л дайвар ажил хийж байгаа. Өнөөдөр чи сэтгүүлчийн ширээн дээр, би багшийн ширээн дээр сууж, шохойтой өдөржин зууралдчихаад орой нь нэлээд ядарсан хойноо “Нөгөө юмаа хийнэ ээ” гэхээр цаг, эрч хүч үгүй болж байгаа юм. Оюуны хөдөлмөрийн харилцаа тогтоогүй нь утга зохиолын хөгжилд хамгийн том саад болж байгаа.

Д.Э -Яаж тэр харилцааг бий болгох юм бол?

П.Б -Ямар нэгэн арга зам байгаа л байх. Яваандаа төрийн оролцоогүй бий болох байх. Бас бид өөрсдийгөө өөрчлөх ёстой.

Д.Э -Бүх нийтээрээ шүүмжлэгч сэтгэлгээтэй болох ёстой юм уу?

П.Б -Хүн бүхэн гэртээ хоол хийдэг ч мэргэжлийн тогооч цөөхөн байдагтай л ижил юм.

Д.Э -Энэ харилцааны суурийг бий болгохын тулд боловсролын системээсээ эхлүүлэх болох нь.

П.Б -Хүн төрөлхтөн материаллаг баялаг хангалттай бүтээсэн. Ажиглаад байхад, хамгийн том зөрчил тухайн үндэстний оюун санаанд үүсдэг юм байна. Түүний дараа механик үйлдл үүд нь бий болдог зүй тогтолтой юм шиг ээ. Би зарим дарга нарын гаргаж байгаа гажиг гэмээр шийдвэрүүдийн цаанаас нэг гоё юм олж хараад байгаа. Монголчууд Насанбаяр шиг хүмүүсийн хачин шийдвэрийн эсрэг нэгдэж, дуу хоолойгоо Төрийн хэмжээнд хүргэх сэтгэлтэй болжээ. Одоо бидний язгуур эрхийг хөндсөн асуудлаар тэр дундаа залуус их нэгддэг болсон байна. Үүнийг би оюун санааны хоёр дахь хувьсгал бий болох урьдач нөхцөл гэж таамаглаж байгаа. Тэр үйл явцыг зөв тавихын тулд өөрчл өлтийг зөв ойлгуулж, дамжуулах нь чухал. Боловсролын салбарт ажиллаж байгаа хүмүүс ч ийм үүрэг хүлээнэ. Одоогийн залуусын хувьсан өөрчлөгдөж байгаа хэдий ч ядуурч байгаа сэтгэлгээг бид шууд харж байгаа. Бүх зүйл бэлэн болсон учраас хүч зориулж хийдэг оюуны үйлдлүүд хялбар болж, оюун санаа ядуурч байна. Тэд өөр цаг үеийн хүмүүс учраас шинэ юм хайж байна. Өөр юм хүсэж байна. Энэ хоёр зүйлийн уулзвар дээр шинэ ба хуучны харилцаа төлөвшиж байгаа.

Д.Э -Нийгмийн ухамсрын урсгал голдирол нь зөв яваа юм байна гэж таны ярианаас ойлголоо.

П.Б -Тийм. Энэ нь эргээд уран зохиолын харилцаанд ч эергээр нөлөөлж байна. 1990-ээд оны эхэн үед манай зохиолч нар хоёр хэсэг болсон нь сандал, суудалтай холбоотой байсан юм билээ. Түүнээс биш бид үндэсний утга зохиолын төлөө хоёр хэсэг хуваагдаагүй. Одоо бид тийм өчүүхэн эрх ашгийн төлөө маргалдах хэрэг байхгүй. Энэ улс үндэстэн байх нь үнэн юм бол утга зохиолын тухай ямар бодлоготой байх нь чухал. Зохиолчид ямар байхаас эхлээд ямар тогтолцоотой байхыг илүү нухацтай ярих цаг нь болсон. Би клубийн системийг байж болох зүйл гэж хардаг. Жишээ нь “Хүрээ хөвгүүд” бид өөрсдөө ч мэдээгүй нэг алхам хийж, клубийн системээр ажиллажээ. Ингээд харвал утга зохиолд нааштай юм ажиглагдаад байгаа юм шүү.

Д.Э -1990-ээд оны эхэн үед зохиолчдын байгууллагаасаа салчихлаа. Тэгэхээр тэр үед сандал суудлаас болж салах хэрэггүй байсан гэж хэлж байна уу. Тэгсэн хэрнээ фэн клубийн систем зөв байна гэж хэлэхээр эсрэгээрээ сонсогдоод байна. Клубийн систем хэдийнэ шалгагдаж, батлагдаад байгаа. Тэгвэл ийм олон фэн клубийг хэрхэн нэгтгэдэг юм бэ?

П.Б -Төлөөлөл сонгох замаар л нэгтгэнэ. Монголын утга зохиолын 10 фэн клуб байлаа гэхэд төлөөллүүд дараагийн түвшиндээ хамтран ярилцаж, гишүүдийнхээ саналыг сонсож дамжуулна. Төлөөллийн ардчилал бол сонгодог хэлбэр. Манай утга зохиолын харилцаанд ардчилал байхгүй шүү дээ. Хүн өнөөдөр дуу хоолойгоо чөлөөтэй илэрхийлээд утга зохиолынхоо болж бүтэхгүй байгааг ярьсныхаа төл өө гадуурхагддаг. Сайн бүтээлээр нь тухайн зохиолчийг үнэлнэ. Түүнээс өөрөөр үнэлэх нь утгагүй. Эдийн засгийн өгөө аваа байх ёсгүй.

Д.Э -Мэргэжлийн судлал шүүмжийг хөхиүлдэг бодлого алга. Уран зохиолын мэргэжлийн байгууллага болон бүлгэмийнхэн үүнд хэрхэн анхаарлаа хандуулах ёстой юм бол. Ялангуяа төлбөртэй магтаал биччихээд түүнийгээ шүүмж гээд байх боллоо. Тийм сөрөг нөлөөллөөс яаж хамгаалах юм бэ?

П.Б -Тодорхой арга зам хайхаас илүүтэй хүнтэй нь холбож ойлгож болно. Яруу найрагч, зохиолч хүн авьяастай төрдөг шиг шүүмжлэгч хүн ч байгалийн өгөгдөхүүнтэй. Манайхан шүүмжлэгч гэсэн нэрийг боловсролын дипломоор олоод авчих юм шиг эндүүрдэг. Яруу найраг, утга зохиолыг зүрх сэтгэлээсээ бичдэг шиг шүүмж ч гэсэн зүрх сэтгэлийн ажил.

Д.Э -Хөндлөнгөөс харж байгаа хүмүүс зохиолч, яруу найрагчдыг хоорондоо эв түнжингүй хуваагдмал хүмүүс гэж хардаг. Яагаад ийм болчихов?

П.Б -Монголын нийгмийн аль ч салбарт хуваагдал бий болчихсон. Спорт, урлаг гээд бүгдэд нь бий. “Хагалан бутаргах бөмбөг хаях” юм уу “бялуу өгөх” төрийн арга хэрэглүүр яваад л байгаа учраас нэгдэхгүй байна. Хамгийн харамсмаар нь хэн нэгний хагарал эвдрэлцэл нь өөр нэг хүнд ашигтай байгаа юм. Би Монголын зохиолчдод муу биш, хайртай шүү дээ.

Манай утга зохиолын нэг үеийн хүчтэй төлөөллүүд бие биетэйгээ уулзаад байдаггүй хэрнээ өмнөө нэг нэг хана босгочихжээ. Хүссэн хүсээгүй Г.Аюурзана бид хоёрын хооронд нэг хана үүсчихсэн байгаа. Хэн үүсгэснийг бүү мэд. Би л лав үүсгээгүй. Ц.Буянзаяа бид хоёрын дунд нэг хана бий, бас л би босгоогүй.

Д.Э -Өөрсдөө л босгоод байгаа юм биш үү?

П.Б - Хоёр ч шалтгаан бий. Холбогч хүчний хаясан өгөөш нөлөөлдөг. Манай Төр засаг бүх зүйлд оролцох дуртай. Энэ хэдэн зохиолчийг хаячихгүй, зууралдаад л, савраасаа тавихгүй болохоор нөгөөдүүл нь ч байгаад л байгаа юм. Өнгөрсөн зуунд нам төрийн үзэл санааг утга зохиолоор дамжуулж олон нийтэд хүргэж байсан. Ардчилал бий болсон ч оюун сэтгэлгээнд нь өөрчлөлт ороогүй л байна. Хоёр дахь шалтгаан нь тухайн зохиолчидтой хамаатай. Хэрэв хүн авьяастай төрсөн л бол заавал атаархагч шинж түүнд байдаг. Атаархагч чанар давамгайлж байгаа учраас хана бий болоод байна. Тэгэхдээ ийм зүйл үеийн үед байсан. Урлагийн харилцааг би өрсөлдөөн л гэж хардаг. Утга зохиол бол авьяастай хүмүүсийн өрсөлдөж байгаа талбар. Эцэст Монголын зохиолчид зам гортигоороо явж байгаатай ижил би ч замаараа л явж байна. Тэгтэл намайг олон зүйлээр буруутгадгийн хамгийн эмзэглэмээр нь “Энэ утга зохиолд орж ирж байгаа хэдэн сайхан залууг Батхуяг баллаад хаячихлаа” гэдэг үг. Би бол өөрийгөө багшлаад л, мэддэг чаддагаа заагаад, аль болох аятайхан хүмүүс болоосой гэж цаг заваа зориулж байна гэж бодоод байдаг. Гэтэл нөхдүүд эднийг хамгийн ёс суртахуунгүй болгож байгаа гол хүн нь Батхуяг гэдэг. Хийж байгаа үйлдэл минь бусдын харж байгаа өнцөгтэй зөрчилдөхөд би хамгийн ихээр бухимддаг. Би ганцаараа тэгж нэг бүтэн үеийнхний тархийг угааж, буруу зам руу хөтөлж чадах уу. Энэ бол нэг хүний боломж хязгаараас давсан зүйл шүү дээ.

Д.Э -Шүүмж байх хэрэгтэй. Гэтэл шүүмжл үүлж байгаа хүмүүс нь билэг танхай. Тэгэхээр хөрсөнд буух амаргүй ч чиглүүлэх үүрэг нь чухал байдаг. Яах вэ?

П.Б -Шүүмж бол юуг унших ёстой юм бэ гэсэн оюун санааны хэмжүүрийг тогтоож өгдөг. Тэгэхээр шүүмжлэгч хүн утга зохиолын хэт хувийн харилцаанаас салах хэрэгтэй. Би сүүлийн хэдэн жил ийм зарчим баримталж байгаа. Тэгэхгүй болохоор миний шүүмжүүд “нөхөрсөг мөр алгадалт” болчихоод байсан. Хувийн харилцаа хэтийдсэн үед чамайг усан роман бичсэн ч би магтах болоод байна. Би хөвгүүдээсээ ч зай авч байгаа. Тэдэнтэй өдөр тутам хамт байгаад байхаар хэт ойр дотно болж, сул талыг нь хэлж чадахаа больсон. Хөндлөнгийн хэн нэгэн Цэрмааг бол би бодитоор шүүмжилж чадна.

Д.Э -Зай бариад эхлэхээр тэр хүмүүс яаж байх юм.

П.Б -Балмагддаг юм билээ. Ялангуяа утга зохиолын ертөнцөд орж ирж байгаа залуус хэсэг балмагдаад дараа нь ойлгож, илүү өсдөг. Миний дэргэд баахан яруу найрагчид байсан бол зай бариад эхлэхээр жүжиг, киноны зохиол бичдэг болж байна. Хэт нэг хүний хамааралд байх сайн зүйл биш юм байна. Гэхдээ мэргэжлийн шавь сургалт нарийн мэргэжлийн урлагийн салбарт байх ёстой.

Д.Э -Боловсролын тогтолцоогоо сайжруулах янз бүрийн туршилт хийгээд л байна. Бас утга зохиолын ертөнц ч голдирлоороо явж байгаа бол алдаагаа залруулаад үргэлжлэх нь зүйтэй байх. Танд баярлалаа.

 

Тэмдэглэсэн Ж.СОЛОНГО

http://www.mongolnews.mn/w/50515

Д.ӨЛЗИЙБААТАР: ЭЗЭНТ ГҮРНЭЭ ХАГАЛАН БУТАРГАСАН МОНГОЛЧУУД БИД ОДОО Ч ЭВ ЭЕЭ ОЛООГҮЙ БАЙНА

2014-03-07 10:00:00

 Түүхийн ухааны доктор Д.Өлзийбаатартай Монголын түүхэн дэх цагаан толбо, ололт, эмгэнэл, түүхийн сургалтын өнөөгийн байдлын талаар ярилцлаа.

-Монголын түүхийн бүхий л үеийг хамаруулсан “Монголчууд” хэмээх CD хэвлүүлсэн байна лээ. Хүүхэд, залуучууд ном унших нь багассан өнөө үед компьютерээр эсвэл машиндаа сонсоод явж байхад тохиромжтой юм. Та өөрөө ярьж бичүүлсэн байсан.

-Сонсдог буюу Цахим түүхийг хийсний зорилго нь залуучуудыг түүхээ мэддэг, түүхдээ анхаарал хандуулдаг, түүхийн ном зохиол уншдаг, судалдаг болгох гэсэн хэрэг. Бид мэдээллийн технологи хөгжсөн цаг үед амьдарч байна. Хүмүүс бага уншиж, бичдэг болсон. Амьдралынх нь хэв маяг ч өөрчлөгдсөн. Машин унаанд, орон нутгийн замд, гадаад, дотоодод алба, амины ажлаар явахдаа онгоцонд олон цагийг өнгөрөөж байна. Ийм үедээ түүхээ сонсоод явах боломжтой. Бид 30-аас доош насныханд зориулж хийсэн. Энэ насныхан эх түүхээсээ нэлээд хол өсчээ. Тэдний буруу ч бас биш юм. Ардчиллын давалгаа, шилжилтийн үеийн бэрхшээл, сургалтын хөтөлбөр энэ тэр нь өөрчлөгдөж, нэг хэсэг гадаад хэл, математик чухал юм байна гэсээр түүхийн хичээлийн сургалт хаягдсан гэхэд болно. Ганц түүх биш л дээ. Монгол хэл, уран зохиол ч бага үзсэн. 1980-аад оныхон одоо нас биед хүрлээ. Гадаадад сурч, өндөр боловсрол, мэдлэгтэй болсон. Тэдэнд эх түүхээ мэдэх зайлшгүй шаардлага тулгарсан.

1990-ээд оны сүүлч 2000-аад оны эхнээс түүхийг үзэх монголчуудын үзэл их өөрчлөгдсөн шүү дээ. Түүхээ өөрөөр харж, ойлгоё, мэдье гэдэг болж байна. Түүхийн хүрээлэнгээс маш олон ном зохиол гаргаж, сүүлийн дөрвөн жилд гэхэд 110 гаруй ном хэвлүүлсэн байх жишээтэй. Түүхийн хүрээлэнгийн захирал С.Чулуун залуу хүн, маш эрчтэй ажиллаж байгаа. Энэ 110 гаруй номноос залуучууд хэрэгтэйгээ олж авна гэдэг хэцүү, тэр тусмаа түүхийн мэдлэгийн дэсгэр байхгүй залууст бэрхшээлтэй. Тиймээс түүхийн дэсгэр өгье гэдэг үүднээс энэ CD-г хэвлүүлсэн. Чулуун зэвсгийн үеэс эхлээд 1990 оны ардчилсан хувьсгал хүртэлх үеийг хамруулсан байгаа. Түүхийн мэдлэгийн дэвсгэртэй, эх түүхийнхээ гол гол үеийг мэддэг болсон тохиолдолд цаашаа мэдлэгээ баяжуулж судлах боломжтой. Наад зах нь Монголын нууц товчоогоо өөр өөр хардаг болно. Монголын нууц товчоо бол түүх, философи, хэл, зан заншил, уран зохиолын маш том судлагдахуун. Бид одоо болтол судалж дуусаагүй байна. Энэ CD-г сонссоноор түүхээ зөв өнцг өөс хардаг, мэддэг болох байх л гэж бодож хийсэн юм.

-Богино долгионы радиогоор явж байхыг нь сонссон. Хүүхэд, залуус ойлгоход их дөхөмтэй, хялбаршуулсан юм билээ.

-Түүхийн лекц биш юм. Мэргэжлийн түүхчийнхээ хувьд эх түүхээ залуучуудад ойлгомжтой болгох үүднээс мэдлэгээ хуваалцаж, харилцан ярилцаж буй хэлбэрийг сонгосон.

-Эх түүхээсээ үзвэл Монгол Улсад мандан бадарсан, уруудаж доройтсон олон цаг үе байсан. Энэ бүгдийн учир шалтгаан юу байсан юм бэ?

-Түүх бол сургамж юм. Үлгэр бол бүр биш. Үлгэр ч гэсэн сургамж агуулж байдаг. Туулж ирсэн замынхаа аль хэсэгт нь онож, хаана нь алдаж ирсэн юм бэ гэдгээ мэдэж байж хойшдынхоо зам мөрийг тодорхойлдог учиртай. Монголчууд бидний өнөөгийн нэг дутагдал нь түүхээсээ сургамж авдаггүйд байна. Монголын баялаг түүхээс дэлхий нийт сургамж авч ирсэн, авч ч байна. Наад зах нь Монголын эзэнт гүрний түүхийг дэлхий судалж байна шүү дээ. Яагаад гэхээр нүүдэлчин монголчууд Ази, Европын хүчирхэг гүрнүүдийг байлдан дагуулж, хүчирхэг гүрэн яаж байгуулав гэдэг нь тэдний сонирхолыг татахгүй байхын аргагүй. Чингис хаан дэлхийн дайдыг эзэлсэн гол зэвсэг нь сахилга бат, түүн дээр суурилсан дэг журам, эв нэгдэл байж гэдгийг тэд биднээс түрүүлээд судалж, сургамж авч байна. Дээрээс нь тухайн үеийн дэвшил болж байсан мэдээллийн хурд. Яагаад монголчууд тийм их хурдтай байв гэхээр амьдралынх нь хэв маяг буюу нүүдлийн мал аж ахуйтай нь холбоотой гэдгийг судлаад тогтоочихлоо.

-Бидний түүхийг дэлхий судлаад байдаг. Гэтэл бид түүхээ судлахгүй байна гэдгийг та хэллээ. Энэ юутай холбоотой вэ. Төр, засгийн буруу юу, эсвэл монголчууд бид өөрсд өө сонирхохгүй байна уу?

-Төр, засгийн бодлоготой холбоотой гээд хэлчихэд буруудахг үй. Манай хоёр их хөршөөс гадна Монголын түүхийг үгүйсгэх, арчих сонирхол ялангуяа бидэнд эзлэгдэж байсан улс орнуудад их байдаг юм шүү дээ. Гэсэн ч түүх бол түүх. Тэд түүхэн үнэнийг яаж ч чадахгүй. Хамгийн харамсалтай нь Монголын түүхийг үгүйсгэх үзэлд бид өөрсдөө их автдаг. 1990 оныг хүртэл бид өөрсдөө өөрсдийнх өө түүхийг үгүйсгэж ирсэн. Монголчуудыг түүхэндээ сонирхолгүй ханддаг, түүхийг уйтгартай гэж үздэг болгосон нь социализмын үеийн Марксист, Ленинист түүх судлалын арга зүйтэй холбоотой. Энэ бол ганц манайд ч бус социалист системийн бусад оронд ч байсан асуудал. Социалист үзэл суртлын сурталчилгааны явцад түүх эзэнгүйдсэн. Түүхэн гол гол үйл явдлуудаас тойрч өнгөрсөн. Нууж, дарагдуулж, гуйвуулж бичдэг болсон. Монголын түүхийг үгүйсгэгчдийн бичдэг Чингис хаан, Их эзэнт гүрний үеийн түүхийг байлдан дагуулал, харгислал, дэлхийн түүхийг хойш нь татсан үйл явдал гэж бичиж ирсэн. Энэ нь Зөвлөлтийн түүхчдийн оролцоотой хийсэн үйл ажиллагаа байсан юм. Үүнийг даван туулах, сургамж авахын оронд 1990-ээд оноос бид эргээд түүхээ гуйвуулж эхэлсэн.

Социализм муу, түүх нь худал гэдэг үзэлтэй хамт Ардын хувьсгал, Д.Сүхбаатарыг муулах, түүхийг гуйвуулах явдал үзэл суртал болж хувирлаа. Миний найз, зохиолч, сэтгүүлч Төрмөнх саяхан “Айдсан дундах арал дээр бид амьдарч байна” гэсэн нийтлэл бичсэн байна лээ. “Айдсан дундах амьдрал буюу бид эргээд үзэл суртал руугаа орчихлоо. Үзэл суртал ганцхан социализмд байдаггүй юм байна, ардчиллын өнөө үед ч оршсоор байна” гэж бичсэнтэй нь би санал нийлнэ. Ардчилсан үзэл суртал гэдэгтээ ч байгаа юм биш. Энэ бүхэн чинь түүхэнд үл итгэх, сургамж үл авах, бүгд худлаа, бүгд гуйвсан гэж үнэ цэнийг нь буруулаад байгаа юм. Хүмүүс одоо юу гэдэг болсон бэ гэхээр “За энэ ч яахав, Чингис хаан дэлхийг байлдан дагуулж байсан л юм байгаа биз. Одоо түүгээр цээжээ дэлдээд яах юм. Монголчууд бутарч жижгэрээ л биз. Одоо байж л байна. Өнөөдөр мөнгө олж, маргааш сайхан амьдарч байвал л болоо” гэх үзэл нийгэмд хавтгайрлаа. Гэтэл үгүй юм аа. Цаашдаа бид оршин тогтноё, монгол хэлээрээ ярьж, монголоороо үлдэе гэвэл түүхээ нухацтай судалж, түүхээсээ сургамж авч байх учиртай. Түүх давтагддаг, тиймээс түүхийн сургамж гэж ярьдаг. Түүх хэзээ, ямар түвшинд, ямархуу байдлаар давтагдах вэ гэдэг нь эмзэг асуудал. Эв нэгдэл, сахилга бат, түүн дээр суурилсан дэг журам алдагдсан тохиолдол бүрт Монгол Улс бууран доройтож ирсэн гэдгийг бидний буурал түүх харуулдаг.

Монголчуудын хүчирхэг байдал удаан үргэлжилсэнгүй, үндсэндээ 200 жил тогтжээ. Хэзээнээс хагарч бутарч, бууран доройтож ирэв гэхээр Их эзэн Чингис хааны дөрвөн хүү эцгийгээ өнгөрс өний дараа хоёр хуваагдсанаас л эхтэй аж. Их эзэнт гүрнээ хагалан бутаргасан монголчууд өнөө хүртэл эв эеэ олоогүй байна. Хагарч бутарсаны үр дүн нь өнөөгийн жижиг Монгол. Их хаан “Улсыг авч явъя гэвэл эв нэгдэл, эцгийн гэрээсийг зөрчихгүй байх явдал” гэж сургасан. Харамсалтай нь, их хааны хөвгүүд, үр ач нар нь дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн байгуулсан ч гэлээ эвдэрэлцэл нь дийлсэн юм. Хамгийн том зөрчил Аригбөх, Хубилай нарын хооронд гарч тэд улсаа мөхөөхөд хүрсэн. Чингис хааны алтан ургийн тогтсон ёсоор бол Аригбөх Их Монгол Улсын хаан болох ёстой байсан гэдгийг бид түүхээсээ мэднэ. Гэтэл Хубилай эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хийж, ялсан. Түүний эрх мэдэл 108 жил оршин тогтносон. Ийм хугацааны дараа нанхиадуудаас хөөгдөж, байгуулсан улс нь бутарсан энэ үйл явдлыг харах юм бол эцсийн дүндээ тэд хожиж бид хожигдсон. Яагаад тэд хожив гэхээр монголчууд Цагаан хэрмээс хойш хөөгдөж ирэх үед Эзэнт гүрний төв болж байсан уугуул улс орон нь хоцрогдсон ар хязгаар болсон байж.

Монголын их эзэнт гүрний нийслэл, дэлхийн худалдаа, хөгжил, соёлын төв болж байсан Хархорины бүх зүйл Хубилай хааны байгуулсан шинэ улсын нийслэл Бээжинд төвлөрсөн. Тэд монголчуудын үлдээсэн бүх шилдэг өвийг чадварлагаар өөриймсүүлж авсан. Тэнд хөгжлийн эх үүсвэр тавигдсан. Суурин иргэншлийн нэг давуу тал нь хөгжлийг маш хурдан шингээж, хөгжүүлж чаддагт байдаг. Юань гүрний дараа оршин тогтносон Мин гүрэн 300 жил засагласнаар үүнийг тайлбарлаж болно. Энэ үед л тархай бутархай байсан нанхиадууд нэгдэж өнөөгийн Хятад улсын үндэс тавигдсан. Хятад улсын хүчирхэгжилтийн үндэс нь Монгол эзэнт гүрний байлдан дагуулалтын үеэс эхтэй гэдгийг дэлхийн түүхчид хүлээн зөвшөөрөөд байна.

-Энэ их бутарлыг ойлгоод, их гүрнээ эргэж байгуулах гэсэн оролдого ч бас байсан. Зарим талаар амжилт олсон нь ч бий шүү дээ.

-1410 онд Мин улсын цэрэг орж ирээд Хархориныг дахиж сэргэхгүй болтол нь сүйтгэсэн. Түүнээс хойш монголчууд дахиж хот байгуулаагүй. Төвлөрсөн хот суурин байгуулах нь бидний оршин амьдрахад аюултай юм байна гэдгийг ойлгосон юм шиг байгаа юм. Эрхэлдэг аж ахуй, амьдралын хэв маяг нь ч таараагүй байх. Энэ үеэс хойш их нүүдэл ч зогссон. “Монголчуудын нүүдэл их хот нүүж байгаа юм шиг” гэж түүхэн сурвалжид бичсэн байдаг шүү дээ. Түүнээс хойш хэсэг бүлгээрээ, хот айлаараа, ганц хоёр өрхөөрөө нүүх болжээ. Лигдэн хаанаас эхлээд их гүрнээ эргэж байгуулах гэсэн оролдлого байсан. Очирт цагаан гэдэг хот хүртэл байгуулсан. Гэвч түүнд Чингис хааных шиг ухаан дутсан, хүчээр нэгтгэх гэж дайрсан нь алдаа байжээ. Батмөнх даян хаан, Мандухай цэцэн хатан, Галдан хаан нар Их Монгол Улсаа эргэж байгуулах гэжээ. Гэсэн ч Монголын хагарал эргэлт буцалтгүй болсон байж. Эвлэрэлийн сүүлчийн жишээ бол 1921 он.

Барон Унгерн Өргөөг чөлөөлж, Богд хааныг ширээнд нь залж, Засгийн газрыг нь байгуулсан. Үүнтэй зэрэгцээд Хиагт хотод Зөвлөлт Орос улсын дэмжлэгтэй Ардын төр, Засгийн газар байгуулагдсан. Энэ хоёр Засгийн газар 1921 оны гуравдугаар сараас мөн оныхоо долдугаар сар хүртэл дайсагналцсан. Эцэст нь ойлголцож, Ардын Засгийн газар гэхээсээ илүү эвлэрэлийн гэж нэрлүүштэй Засгийн газар байгуулжээ. Энэ Засгийн газарт Ардын намын, Ноёдын намын, Түшмэдийн намын төлөөлөл бүгд орсон. Эвдэрэлцэх нь Монголын эрх ашиг биш гэдгийг тэд олж харсан юм. Үр дүнд нь 1921 оны хувьсгал. Урд хөршийнхөө эрхшээлээс салсан. 1990 оны ардчилсан хувьсгалын дүнд хойд хөршийнхөө гараас мултарч, мөрөөдөж байсан тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө олж авсан. ХХ зууны Монголын гурван хувьсгал ач холбогдлын хувьд яг адил юм шүү дээ.

-Манай хоёр хөршийн геополитикийн бодлого Монголын тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшилд нөлөөлсөн нь мэдээж. Энэ дундаас бид алдахаа алдаж, олохоо ч олсон байх.

-ХХ зууны түүхэн үйл явц дунд өргөн утга, үр дүнгээр нь авч үзвэл хамгийн их хожсон нь Монгол Улс. Социалист систем бүрэлдсэний дараа дэлхий үндсэндээ хоёр туйлд хуваагдсан. Гүзээнд наалдсан дэлүү гэдэг шиг Монгол Улс Зөвлөлтийн нөлөөнд 1940-өөд оны сүүлч хүртэл ганцаараа явсан нь үнэн. Учир нь Монголоо тусгаар улс байлгах нь бидэнд чухал байсан юм. Энэ зуунд Монгол Улс тусгаар улс байж л чадвал чөтгөр ч байсан, бурхан ч байсан нийлэхэд бэлэн явсан. Бидний мөрөөдөл бол Цагаан хэрмээс хойш, Буриад, Тува, Халимаг, Барга, Шинжааны монголчуудаа нэгтгэх. 1911, 1921 оны хувьсгалын дараа үүнийг л тавьсан байдаг. Энэ мөрөөдлийг дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах дэлхийн шинэ дэг журам тасалсан юм. Энэ хүртэл Монгол Улс газар зүйн байршлынхаа ачаар тусгаар улсын нэр зүүж иржээ. Зөвлөлт Оросын Ази руу гарах геополитикийнх нь орон зай зөвхөн Монгол. Монголыг алдвал Азийг тэр чигээр нь алдлаа гэсэн үг. Дээрээс нь Сибирь алдагдана. Тийм ч учраас 1928 онд манайд ирсэн Коминтерний төлөөлөгч Б.Шмераль “Энэ улсын хүн амаас нь илүү газар нутаг нь чухал” гэж хэлсэн байдаг. Геополитикийн энэ ач холбогдол өнөө ч ач холбогдлоо алдаагүй, хойшид ч хэвээр нь байх нь гарцаагүй. 1949 онд манай өмнөд хөрш социалист улс болсон. Ингээд бид хоёр том социалист улсаар хүрээлүүлсэн. Ази, Европын олон орон социалист лагерт харьяалагдав. Эндээс эхэлж Монгол хожлын нүүдлээ хийсэн. Үр дүнд нь 1980-аад он гэхэд Монгол Улс хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр хөгжсөн, хүн ам нь 100 хувь бичиг үсэгтэй, боловсролтой, гадаад, дотоодод мэргэжил эзэмшсэн үндэсний сэхээтэн, мэргэжилтнүүдтэй, эрүүл саруул залуусын орон болж хувирсан. Мөн гадаад нэр хүнд нь өссөн ийм улс болсон.

1961 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн нь Монгол Улсыг гаднаас хэн ч эвдэн сүйтгэхгүй гэсэн баталгаа болсон. Социализмын гэгдэх тэр 60-70 жилд энэ лагерт харьяалагдаж байсан зүүн Европын голдуу улсууд улс төр, эдийн засгийн хувьд ялагдал, хохирол, хоцрогдол хүлээсэн гэж ярьдаг. Хөгжлийн хувьд хамгийн их хожсон нь монголчууд бид. Гэтэл манайд социализмын үеийн ололтуудыг түүхийн хувьд үгүйсгэх хандлагатай боллоо. Ардчилсан хувьсгал, ардчилагчид энэ үеийн бүтээгдэх үүн. Харь гаригаас ч юм уу, Америкаас ирээд ардчилсан хувьсгал хийчихсэн юм биш. Ардчиллын үр хөврөл социализм дотор бүрэлдсэн нэг үйл явц юм. Удахгүй 1990 оны оноос хойших буюу ардчиллын түүхийг бичиж, дүгнэж эхэлнэ. Хүний амьдралын нэг үе солигдлоо. 1990 онд төрсөн хүүхэд өнөөдөр 25 настай залуу, тэр үед 25-тай байсан хүн 50 хүрлээ. Энэ үеийг ирж буй цаг үеийн залуу түүхчид дүгнэх нь гарцаагүй. Ямар үнэлгээ гарах, түүх хэрхэн бичигдэх нь сонин.

-Та телевизийн сэтгүүлчид өгсөн ярилцлагынхаа үеэр Оросын дипломатч И.Коростовецийн хөшөөг босгох ССАЖЯ-ны шийдвэрийг ихэд шүүмшилж, эсэрг үүцэж байсан. Монголын түүхэнд энэ хүний гүйцэтгэсэн үүрэг, алдаа, оноо юу байдаг юм бэ?

-Энэ хүнээр дамжиж Хаант Оросын эрх ашиг Монголд орж ирсэн. Оросын эрх ашгийг 100 гаруй жилийн өмнө Монголд тавьсан дипломатчийнхаа дурсгалыг мөнхж үүлэх гэж оросууд санал тавьсан байх л даа. Тэр санааг нь манайхан хүлээж авч огт болохгүй л байхгүй юу. И.Я.Коростовецийн хөшөөг Монголд босгоно гэдэг нь эх оронч да лам Г.Цэрэнчимидийг бид өөрсдөө доромжилсон хэрэг болно. Да лам Г.Цэрэнчимид тэргүүтэй манай төлөөлөгчид И.Коростовецтэй хэлэлцээ хийхдээ түүний тулган шаардлагыг ерөөсөө хүлээж авдагг үй байсан юм. “Монголын тусгаар тогтнол гэдэг бол Өвөрмонгол, Тува, Барга, Буриад. Үүнийг та бүхэн хэлэлцээрийн хаана нь тавиад байгаа юм бэ” гэдэг асуудлыг да лам тавьсан. Гэтэл И.Коростовец “Бид Японтой хэлэлцээ хийхдээ Өвөрмонголыг тус улсын мэдэлд өгсөн. Ар Монгол бол манай эрх ашгийн бүс. Тиймээс энд Өвөрмонголын асуудал ямар ч хамаагүй. Бид Японтой сөргөлдмөөргүй байна” гэжээ. Энэ асуудал да лам Г.Цэрэнчимидийг ихэд хилэгнүүлсэн гэдэг. Асуудлыг дахин тавьж ороход И.Коростовец гэрээг шалан дээр хаяж, “Монголын эрх ашиг гэж юу байдаг юм бэ” хэмээн дээр нь дэвсэлж байсан хүн.

Оросуудын тавьсан санал, дөрвөн зүйл бүхий гэрээний хавсралтад “Оросууд Монголд чөлөөтэй нэвтэрнэ, гаальгүй байна, Монголын алт эрдэнэсийг нутаг руугаа чөлөөтэй авч явна” гэх мэт олон зүйл заалт бий л дээ.Үндсэндээ шууд колонио болгосон. Зөвлөлт Оросын саналыг да лам хүлээж аваагүй. Хариуд нь И.Коростовец “Ховдын хязгаарыг чиглэн хятад цэрэг ирж яваа. Тэр цэргийг бид зогсоохг үй, та нар хятадуудтай байлдаад дуусдаг юм байгаа биз” гэж хэлсэн. Үнэхээр Ховдын Шар сүмийн чиглэлд Хятадын цэрэг хөдөлсөн гэдэг мэдээг манайхан авчихсан, тосож байлдах бэлтгэлээ хийж байжээ. Түүний шахалт, шаардлага, сүрдүүлгээр манай төлөөлөгчид арга буюу гарын үсэг зурсан. Энэ гэрээ байгуулсны дараахан Хятад, Оросын хамтарсан Бээжингийн тунхаглал гэгч гарч “Монгол бол Хятадын нэг хэсэг, харин Ар Монголд Оросын нөлөө байна” гэж заасан. И.Коростовец хүнийхээ хувьд ч ээдрээтэй намтартай хүн. Сүүлд Октябрийн хувьсгалаасаа зугтан Иранд амьдарч байгаад нас барсан гэдэг. Ийм хүний хөшөөг Монголд босгох юм гэнэ, манай эрх баригчид. Тэгвэл улс орныхоо тусгаар тогтнол, нутаг дэсгэрийнхээ бүрэн бүтэн байдлын төлөө тэмцсэн да лам Г.Цэрэнчимид хэн болж хувирах вэ. Энэ эх орончийг бид дорд үзэж, доромжилсон хэрэг болно. Түүхийн ёжтой тоглоом гэгч ёстой энэ болох байх.

-Та тэр үеэр “Монголд орос хүний хөшөө заавал хэрэгтэй юм бол И.Сталины хөшөөг босгохгүй юу” гэж хэлсэн. Гэтэл бид 1990 онд И.Сталины хөшөөг сүр дуулиантай буулгасан шүү дээ. Та ямар яагаад тэгж хэлсэн юм бэ?

-Өнгөрсөн зуунд Монгол Улсыг тусгаар тогтноход Оросын хоёр иргэн маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. Сонирхолтой нь, хоёулаа орос биш үндэстэн л дээ. Нэг нь герман гаралтай Барон Унгерн, нөгөөх нь гүрж үндэстэн Иосиф Сталин. Богд хаанаас баатар цол хүртэж байсан Барон Унгерны тухай бид мэдэж байгаа. И.Сталин Монгол Улсыг өнөөгийн хил хязгаараар нь дэлхийн том гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан гавьяатай. Тэгээд л би ингэж хэлсэн юм. Ер нь Монголын тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил манай хоёр хөршөөс их хамаатай. Монголтой холбоотой ямар ч асуудлыг хоёр хөрш маань түрүүлж шийдэж ирсэн гэдгийг бид хэзээ ч мартаж болохгүй.

-Түүхээс уншиж байхад манай олон эх оронч тухайлбал, Богд хаант Засгийн газрын сайд нар ойрхон ойрхон, цаг бусаар амь үрэгдсэн байдаг. Энэ явдал Монголын төрд маш том хохирол авчирсан нь ойлгомжтой. Энэ мэт бусармаг явдлын шалтгааныг бид дотоод зөрчлөөсөө хайх уу, эсвэл хөрш үүдийгээ хардах уу?

-Аль аль нь л бий. Бидний дотоод зөрчлөөс үүдсэн хэрэг явдал ч байгаа, хоёр хөршийн улс төрийн бодлогын золиос болсон нь ч бий. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо олсны дараа Өвөрмонголчууд, буриадууд, Шинжааны монголчууд бидэнтэй нэгдэхээ мэдэгдэж, хөдөлж эхлээд байсан. Ер нь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний санаачлагчид нь өвөрлөгчид гэдгийг бид хэлж байх ёстой юм. 1800-гаад оны сүүлчээс Манжийн эсрэг хийсэн тэдний тэмцэл ард олонд нь дархлаа болон тогтсон байсан. Хайсан гүн, Удай нар Ар Монголд ирж да лам Г.Цэрэчимид нартай уулзаж, Манжийн эсрэг тэмцье гээд санаа бодлыг сонсоод буцсан. Тэд хамтарч тэмцсэн, Манжийг ноёрхлыг унагасан гэдгийг бид түүхээсээ мэднэ. Үүний дараа монголчууд эвлэж чаддагг үй зангаараа зөрчилдөөд эхэлсэн. Юуны өмнө Ар Монголын болоод өвөрлөгч ноёдын хооронд хагарал гарсан. Хайсан гүн, да лам Г.Цэрэнчимид нар харц гаралтай байж. Т.Намнансүрэн, М.Ханддорж, Түшээт хан О.Дашням нар язгууртан. Ингээд удам угсаагаа дуудалцан хагаралдсан. Дээрээс нь лам, хараараа бас ялгарсан. Монголчуудын энэ мэт зөрчлүүд бусдын идэш бололгүй яах вэ.

1913-1919 оны хооронд Үндэсний хувьсгалыг удирдаж ирсэн бүх хүн толгой дараалан цаг бусаар амиа алдсан. 1920 оны эхээр байгуулагдсан Гадаад Монголын журмыг засах ноёд, язгууртны намаас тунхаг гаргаж “Монголчуудын хамаг хүнийг залхай хятадууд хядаад дууслаа” хэмээсэн байдаг. Энэ нь зөвхөн хятадуудын хийсэн ажил бус, оросуудын оролцоо ч бас бий. Тухайлбал, да лам Г.Цэрэнчимидийг баруун хязгаарт явахад нь Увсын Хяргас нуурын хавьд баруун хязгаар дахь Оросын Консул зоог барьжээ. Энэ зоогноос гараад да лам хордож нас барсан. М.Ханддорж ванг Богдын найрнаас гараад явж байхад нь Дунд голын орчимд цохиж алсан. Энэ мэтээр Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний туг нь, удирдагч нь болж явсан хүмүүсийг егүүтгэсэн. “Богд хааныг ганцаардуулах бодлого яваад байна” гэдгийг дээрх тунхаглалд дурдсан байдаг. Удалгүй хятад цэрэг орж ирж, Монголын Улс 2000 гаруй жилийн түүхэндээ анх удаа Хятадын дор толгой хорогдох болсон. Энэ эгзэгтэй үед С.Данзан, Д.Бодоо, Д.Сүхбаатар, С.Магсаржав, Л.Дэндэв нарын эх орончид гарч ирж, Ардын хувьсгалтай золгосон. Дээрээс нь Орос оронд хувьсгал гарсан, социалист үзэл дэлхийд түгсэн гээд олон улсын харилцааны огцом өөрчлөгдсөн цааших үйл явдал манайд ашигтай тусаж эхэлсэн л дээ. Монгол дахь Хятадын ноёрхол жил хагас болоод унасан.

-Тусгаар тогтносон Монгол Улсын хоёр Ерөнхий сайдыг оросууд нутагтаа аваачин эрүү шүүлт тулгаж цаазалсан. Мөн хоёр Ерөнхий сайд тус улсад нас барсан гэдгийг бид мэднэ. Энэ бүхнийхээ төлөө оросууд биднээс уучлалт гуйсан гэж сонсоогүй. Хоёр орны харилцааны түүхэн дэх энэ толбыг хэрхэн ойлгох учиртай юм бэ?

-Наад асуудал чинь Монголын түүхийн их эмгэнэлтэй хэсэг. Монголын тусгаар тогтнол гэдэг бол Зөвлөлт Оросын удирдлагуудын хувьд тоглоом байсан юм. Геостратегийнх нь бүс нутаг л байсан хэрэг. Тиймээс оросууд Монголыг яаж ч зодож байсан биднийг хэн ч өмөөрдөггүй. Нөлөөнийхөө улсыг алдахгүй, чанга атгаж байхын тулд тэд Монголд аллага, хядлага явуулсан юм. 1932 оны үйл явдлыг бид эрх ямбаа эргүүлж авах гэсэн том лам нарын бослого, үймээн гэж тайлбарлаж ирсэн. Одоо ардын бослого, иргэний дайн ч гэж тайлбарладаг болж. Иргэний дайны хэмжээнд ч хүрээгүй юм аа. Ямар ч гэсэн бослого гарчээ. Бослого яагаад гарах болов гэхээр Монголын уламжлалт аж амьдралыг эвдсэн, шашин шүтлэгийг нь үгүйсгэсэн, соёлыг нь доромжилсонтой холбоотой. Лам нарын гэдэг боловч үнэндээ бослогын гол хүч нь хар хүмүүс байсан. Хүрээ хийд гэдэг тэр үед өнөөгийн хот суурин газар байж л дээ. Хүн олноор суурьшсан газрыг түшиглэж, үгсэн тохирч, цэрэг цуух цуглуулж таараа. Энэ бослого их эгзэгтэй үед гарсан байдаг. 1932 оны гуравдугаар сард Манжуурт Японы шууд оролцоотойгоор Манж-Го улс байгуулагдсан. Тэгээд Монгол Улс Орос, Хятад, Манж гэсэн гурван улстай хиллэх болж байгаа биз. Энэ нь ЗХУ-д нэгийг бодогдуулсан байж таарна. Ер нь монголчууд Японд талтай, Орос, Хятад хоёртой хэл амаа ололцохгүй бол тус улс руу л ханддаг байсан.

Японы цэрэг Өвөрмонгол руу цөмөрхөд тус улсын иргэд талархан угтсан. Япончууд Манжуурт өөрийнхөө нөлөөний МанжГо улсыг байгуулахын зэрэгцээ Баргын автономит мужийг бий болгосон. Баргын морьт хороог байгуулсан. Япончууд ч өвөрмонголчуудад нааштай хандаж, сургууль байгуулсан, олон залуусыг нь нутагтаа цэргийн болон энгийн их, дээд сургуульд явуулсан. “Мах, цус нэгтэй өвөрмонголчууд нь Японыг ингэж хүлээж авч байгаа юм чинь энэ монголчууд бас тэгж хандана” гэж оросуудад бодогдоо байлгүй. Тэгээд Зөвлөлт Орос улсад дургүй ямар нэг хүчин Монголд байвал дарж авах бодлого явуулсан. 1932 он бослогыг цус урсган дарсан, хоёр талаас 6000 гаруй хүн амь үрэгдсэн байдаг юм. Залгуулаад Улаанбаатарт төвтэй Дорнод, Хэнтий аймгийг хамруулсан Японы тагнуул Ж.Лхүмбийн хэрэг гэдгийг гаргасан. Энэ хэргээр олон хүнийг хилсээр шийтгэсэн. Тэгээд 1937 онд П.Гэндэн, Г.Дэмидийн хэргийг зохион байгуулсан юм. Зөвлөлт Оросын хэт их түрэмгий бодлогыг эсэргүүцдэг Монгол Улсын Ерөнхий сайд П.Гэндэн, А.Амар нарыг баривчлан нутагтаа аваачин цаазлан хороосон. А.Амар “Би тусгаар тогтносон БНМАУ-ын Ерөнхий сайд байтлаа яагаад Зөвлөлтийн шүүхээр шийтгүүлдэг юм бэ.

Зөвлөлтийн ард түмэнд би хайртай, тэгэхдээ Оросын өнөөгийн удирдагч нар, улаан коммунизмд дургүй. Яагаад гэхээр их улс жижиг улсыг дарлан мөлждөгийн тод жишээ болж байна. Намайг Зөвлөлтийн шүүхээр шийтгэн хүнд ял оноож буй нь үүнийг нотоллоо” гэж хэлсэн байдаг. 1952 оны нэгдүгээр сард Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан Москвад нас барлаа. Х.Чойбалсан гуай 1947 оноос эхлээд И.Сталинтай уулзахаа больсон байсан. Өвөрмонголыг Монголтой нэгтгэх нь бүтэхгүй болсон, олон мянган эх оронч, журмын нөхдийнх нь амь хайран санагдсан нь мэдээж. Тэгээд И.Сталинаас зайгаа барьсан нь лавтай. Үүнийг нотлох нэг баримт нь 1949 онд И.Сталины 70 насны ойгоор Югославын Б.Тито, Х.Чойбалсан хоёр л очоогүй, бусад орны тэргүүнүүд баярт нь оролцсон гэдэг. Энэ явдлаас хойш хоёр жилийн дараа Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан бөөрний өмөнүүгээр ЗХУд нас барсан. Нас барна чинээ бодоогүй байх л даа. Тиймээс юу ч яриагүй, хэрэв дурдатгал энэ тэрээ үлдээсэн бол маш их зүйл тодорхой болох байсан нь лавтай. Х.Чойбалсан гуай амьд сэрүүндээ өөрийн бодол санаа, зарим нэг үйл явдлын тухай Гадаад явдлын яамны сайд Намтайширийн Лхамсүрэнд хэлж бичүүлсэн байдаг. Тэр тэмдэглэлээс нь үзэх юм бол “Монголчуудын хамгийн үнэтэй юм бол тусгаар тогтнол шүү” гэсэн байдаг. “Коммунизм байгуулна, нэг улс болно” гэсэн Зөвлөлтийн үлгэрт автсан Ю.Цэдэнбалыг тусгаар тогтнолоо устгах гэлээ гээд загнаж байсан гэдэг. Манай зарим сэхээтэн ЗХУ-тай нэгдэх гэж хоёр ч удаа захидал бичсэн байдаг шүү дээ. Эх түүхээ мэддэггүй хүмүүс л ийм юм хийнэ. Х.Чойбалсан гуай түүхчдийг урьж, тэднээр Монголын түүхийг их яриулдаг байсан гэдэг юм. Өөрөө ч их уншдаг, судалдаг байж. Тиймээс ч “Тусгаар тогтнолоо устгах нь Монголын эрх ашигт нийцэхгүй, өвг өдийн сүнс зөвшөөрөхгүй” гэж ярьсан байдаг.

Сүүлчийнх нь Ю.Цэдэнбал, Москвад гэрийн хорионд байж байгаад нас барлаа. Оросууд өгөхгүй байсан уу, манайхан авчирахгүй байсан уу. Ямар ч гэсэн Монгол Улсын нам, төрийн тэргүүн байсан хүн харьд амьсгал хураасан нь эмгэнэлтэй. Монгол Улсын хоёр Ерөнхий сайдыг цаазалсан, хоёр Ерөнхий сайд нутагт нь нас барсан асуудлаар ЗХУ-ын тал ямар ч тайлбар хийгээгүй. Цаазлагдсан хоёр Ерөнхий сайдыг энд буудсан гэх газрыг зааж, тэнд хөшөө босгох зөвшөөрсөн юм бол бий. А.Амар сайдыг цагаатгасан тогтоол, архивын зарим баримтыг 1992 онд ирүүлсэн.

-Өнөөдөр ч манай тусгаар тогтнол эмзэг хэвээр байна. Үүнийг би гадаад хүчин зүйлтэй холбож хэлсэнгүй. Асуудал бидэнд байна. Нөг өөх л талцсан, хагаралдсан хэвээрээ, энэ нь Монгол Улсын аюулг үй байдлыг эмзэг болгож, улс орны хөгжилд тушаа болоод байна л даа. Монголчууд бид одоо намаараа талцан “зодолдох” боллоо. Та түүхч, судлаач хүний хувьд асуудлыг хэрхэн харж байна вэ?

-Өнөөгийн монголчууд бидний хамгийн үнэт зүйл бол тусгаар тогтнол, ардчилал. Энэ хоёрыг монгол хүн бүр санаж сэрж явах учиртай юм. Гэтэл энэ маань үгүй болчихоод байна. Ардчилал лоозон, хий үзэгдэл маягийн юм боллоо. Марксын “Коммунизмын хий үзэгдэл Европоор тэнүүчилж байна” гэдэг шиг. Ардчиллын үнэт зүйл болсон шударга ёс, эрх тэгш байдал алдагдлаа. Аливаа түүхэн үйл явц үр дүнгээрээ үнэлэгддэг. Ард түмэн энэ үр дүнг нэхэж, дүн тавьж эхэллээ. Юуны өмнө эдийн засгийн үр дүнг нэхэж байна. Ард түмний дийлэнх нь ядуу хэвээрээ байгаа талаарх тоо баримт саяхан гарсан байна лээ. Бидний бүтээн бий болгосон баялаг ард түмний тав хүрэхгүй хувьд ногдож байна гэсэн байх юм. Эдийн засгийн тэгш бус байдал нийгмийн шударга бус байдлыг бий болгож байна гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Энэ байдал цааш даамжирвал хэтдээ Монгол Улсын аюулгүй байдал, хөгжилд сөргөөр нөлөөлж, дэлхий нийтэд манай нэр хүнд унах аюултай. Монгол хэл соёл, бичиг , монгол ухаан, зан заншил одоохондоо хөдөө байна. Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт гээд төв суурин газарт Монголын уламжлалт соёл, зан заншил алдагдлаа. Үүнийг бид хотжих үйл явц, суурин соёл нэвтэрч байна гээд гоёчлон хэлээд байна л даа. Үгүй юм аа, бид Монголоо алдаж байна.

Манайд Европ, Хятад, Солонгос, Япон маягийн соёл их нэвтэрч, монгол залуус танигдахаа болив. Монгол соёл, уламжлалын гол төлөөлөл болсон бөхөө барилдуулж, морио уралдуулж чадахгүйд хүрлээ. Арга заль, мөнгө, бизнес болж хувирсан. Төрийн эрх барьж буй намууд ард түмний эрх ашгийг хамгаалж, тэдний төлөөлөл байхаа болиод удлаа. МАН, АН хоёр төрийн эрх мэдэл, улс төрийн эрх мэдлийн төлөө улайран тэмцдэг бүлэглэл болж хувирчээ. Улс төрийн гол хүчин гэгдэх энэ хоёр намын бүтэц зохион байгуулалт нь ч ангит нийгмийн үеийн намын байгууллагаас ялгарах юм алга. Улс төрийн товчоо, Намын төв хороо нэр нь л өөр болсон болохоос бус энэ хоёр намд тэр чигээрээ байж л байна. Энэ бүхэн одоо байгаа төрийн зохион байгуулалт, сонгуулийн системтэй шууд холбоотой. Үндсэн хуульд нийтийн, тэгш сонгууль явуулна гэж заасан. Гэтэл энэ зарчим алдагдсан. Намдаа хэдэн арваас хэдэн зуун сая төгрөг өгсөн хүн сонгуульд нэр дэвшиж байгаа.

-Тиймээс намуудыг хатуу гишүүнчлэлгүй болгоё гээд байгаа шүү дээ.

-Намуудыг гишүүнчлэлгүй болгох нь зүйтэй. Намууд гишүүнтэй байгаа нь хуваагдал үүсгэж байна.Гэхдээ асуудал үүгээр шийдэгдэхгүй гэж би боддог. Өнөөгийн улс төрийнхөө тогтолцоог өөрчлөх ёстой. 1911, 1921, 1990 оны хувьсгалын дараа улс төрийн тогтолцоо ямар байв гэдгийг эргэж харахгүй байна. Улс төрийн ямар тогтолцоо Монголд илүү зохицож байж вэ гэдгээ харж, энэ хоёр нам засаж залруулаад төрийн эрхийг ард түмэнд өгөх цаг нь болсон. Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах замаар улс төрийн тогтолцоогоо өөрчлөх ёстой. МАН, АН хоёр сайн дураараа хэзээ ч гишүүнчлэлгүй болохгүй. Гишүүдээ барьж байгаа тулдаа төрийн эрхэнд ээлжилж суугаагаа тэд сайн мэдэж байгаа. Тиймээс хатуухан хэлэхэд ард түмний шаардлага хэрэгтэй ч байж мэднэ. Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо олсон дээрх хувьсгалуудын дараах төрийн тогтолцоог харж байхад хоёр танхим бүхий парламенттай байж. Энэ үедээ төр шиг төртэй явсан байдаг. Нам төвтэй төртэй болсноор ямархуу юм боллоо гэдгийг монголчууд мартаагүй байна. Гэтэл ардчилсан нийгмийн нүүрэн дээр бид дахин нам төвтэй төртэй боллоо.

Өнөөгийн УИХ-ын 76 гишүүн тухайн үеийн МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 11 гишүүнээс хамаагүй өндөр эрх дарх, тусгай хангамж эдэлж байна. Төрийн эрх барих ямар тогтолцоог би хэлээд байна вэ гэхээр дээд, доод хоёр танхим бүхий парламентын засаглал Монголд их тохиромжтой. Тэгж байж монголчууд бид нам төвтэй төрийн системээс салж, ард түмэнд төрийн эрх ирэх боломж бүрдэх юм. Өөр гарц харагдахгүй байна. Энэ тогтолцоог зөв хийж чадах юм бол манайх шиг жижиг оронд намын систем байхгүй байсан ч болохоор. Би асуудлыг ингэж л харж байна. Монголын улс төрийг бүрдүүлэгч, төрийн эрхийг ээлжлэн барьж буй МАН, АН хоёрын дунд тэмцэл эхэллээ. Энэ тэмцэл эх орноо хөгжүүлэхий төлөө бус, бие биенээсээ өшөө авах тэмцэл болж хувираад байна. Засгийн эрхэнд гарсан нам нь төрийн албан хаагчдийг намаар ялгаварлаж, хоморголон халж байна, сөрөг хүчнийхээ угшилтай бизнесменүүдийг хавчин гадуурхаж, тэр бүү хэл шоронд хорьж байна. Үүнийг өшөө авч байгаа хэлбэр биш гэж хэн ч хэлэхгүй. Энэ хоёр нам ард түмнийг хагарлын ангал руу хөтөлж явна, түлхэхэд маш ойрхон боллоо. 2008 оны долдугаар сарын 1-ний үйл явдал энэ хагарлын эхлэл. Тэр үйл явдал аймшигтай хүчирхийллийн дохио ч байж болно. Эрх мэдлийн төлөөх тэдний тэмцэлд олон нийт татагдан орвол Монгол Улс сүйрлийн ирмэгт тулна.

-Намуудыг УИХ-д авсан суудлынх нь тоогоор төсвөөс санхүүжүүлэх нь зөв юм биш үү. Тэгээд тэр төсөвт багтаан улс төр, сонгуулиа хий гэдгийг хуульчилаад өгвөл болох юм шиг. Тэгэхгүй бол эд хар, цагаан маш их мөнгө цуглуулж, эргээд түүнийхээ барьцаанд орчихоод байдаг бололтой.

-Засгийн эрх барьж байгаа, сөрөг хүчин болсон энэ хоёр намын үйл ажиллагаа хэчнээн нуух гэсэн ч үйлдлээрээ ард түмэнд харагдаад байна. Арга ядахаараа даргаа солих юм. Тэгээд юу ч өөрчлөгдөхгүй. Энэ хоёр намын ажлын арга барил, бүтэц, тогтолцоо өнөөгийнх шигээ байх аваас төрөөс санхүүжүүлсэн, өөрсдөө санхүүжүүлсэн ч ялгаа гарахгүй. Тэдний байгуулсан төр юм чинь. Байгуулсан төрөө бэхжүүлэхийн тулд тэд худлаа ярьж, худал амлаж байгаа. Ард түмнийг дуугүй байлгахын тулд хүчирхийлэл үйлдэхэд бэлэн болсон. Хэрэв ард түмэн гудамжинд гардаг юм гэхэд МАН-аасаа илүү АН хүчирхийлэл үйлдэх шинжтэй болчихоод байна. Жагсаал цулааныг хорьж ч байх шиг, өмнөх түүхийг мартагнуулах, бүрхэгдүүлэх оролдлого ч хийж байх шиг. Энэ бол харалган бодлого. Намынхаа эрх ашгийг ард түмний эрх ашгаас дээгүүр тавих боллоо. Эцсийн эцэст намын эрх ашиг гэдэг ард нь байгаа цөөн хэдэн хүний л эрх ашиг. Тэд эрх мэдлээ хадгалж үлдэхийн тулд ард түмний эрх ашгийг уландаа гишгэж байна. Ийм төрд оршин тогтнох орон зай олгохгүй байх ёстой юм.

-Монголчууд баатарлаг түүхтэй, бахархах өвөг дээдэстэй ард түмэн. Гэтэл өнөөдөр нэг л унжгар, үнэт зүйлгүй болсон байна. Үндэс угсаагаараа бахархах, толгой дээгүүр явахын тулд бид эх түүхээ сайн мэдэж байх учиртай. Эх түүхээ судалж мэд үүлэхийн тулд түүхчид та бүхэн, Түүхийн хүрээлэн юу хийж байна вэ?

-Уг нь монголчууд түүхээ тулж, өндийдөг ард түмэн. Харамсалтай тэр тулгуураа хол шидчихээд байна. Чингисийн түүхийг ярихаар хаа байсан улирсан баларсан юм гэнэ. Зөвхөн нэр л хэрэгтэй гэх. Баатарлаг түүхээ мэддэггүй, омогшдоггүй болохоороо унжгар, идэвхгүй, бусдын соёлыг даган дуурайсан, хүмүүс болж хувирчээ. Толгой дээгүүр амьдархын үндэс нь түүхээ сайн мэдэх явдал. Энэ чиглэлээр Түүхийн хүрээлэн, түүхчид их зүйл хийж байгаа. Боловсролын тогтолцоо алдагдсанаас бидний хийсэн ажил хүнд хүрэхгүй байна. Өнөөгийн Ерөнхий боловсролын сургуулийн хүүхэд 13 мянга орчим цагийн хичээл үздэг юм гэсэн. Үүний 280-хан цаг нь түүхийн хичээл. Дангаараа биш шүү, нийгэм, орон нутаг судал энэ тэртэйгээ нийлээд тэр. Түүхийн хичээлийг заавал үзэх, судлах ёстой гэсэн төрийн боловсролын бодлого алга. Болж л өгвөл хасчих санаатай. Цаашдаа түүх судлалын тогтолцоогоо өөрчилж, цэцэрлэгийн наснаас нь эхэлж тохирсон сургалт, тоглоом хүртэл байх ёстойг хуульчлан тогтоомоор. Өндөр хөгжилтэй орнууд энэ наснаас нь түүхээ зааж байна.

Тоглоом, хүүхэлдэйн кино нь хүртэл тэр чигээрээ түүх байх жишээтэй. Орост “Слава баатар”, Хятадад “Мулан” гэх мэтээр. Гэтэл монгол баатрыг мөнхөлс өн хүүхэлдэйн ямар кино байна вэ. Өндөр хөгжилтэй орнууд хүүхдэд 11 нас хүртэл нь гадаад хэл заадаггүй. Манайхан 4-5 наснаас нь гадаад хэл үзүүлж байна, үнийг тас хориглох учиртай. Эхлээд эх хэл, монгол ёс заншлаа сурч, монгол хүн болгох хэрэгтэй биз дээ. Түүхийн хүрээлэн, доктор С.Чулууны удирдлагад сүүлийн дөрвөн жилийн дотор 110 гаруй ном хэвлүүлсэн гэж дээрх хэлсэн. Энэ хүрээлэнд зуун хувь мэргэжлийн түүхчид, угсаатны зүйчид ажиллаж, Монголын бүх үеийн түүхээр судалгаа хийж байна. Энэ дөрвөн жилд 50 гаруй залууг Орос, Хятад, Япон, Герман гэх мэт түүх судлал өндөр хөгжсөн орнуудад сургаж, шинжилгээ, судалгаа хийлгэж байна. Үүний үр дүнд Монгол судлалын төв манайд төвлөрч эхэллээ. Энэ бол асар том амжилт. Одоо төр, засгийн дэмжлэг л хэрэгтэй байна. Түүхээ бүх ард түмнээрээ судлуулдаг болгоход шахах арга хэрэглэхэд ер буруудахгүй. Үүнийг л онцолж хэлмээр санагдаад байдаг юм. Монгол хүн толгой дээгүүр явахын нэг учир нь түрийвчиндээ мөнгөтэй байхаас гадна өв соёл, эх түүхээ мэддэг байх учиртай.

 

Д.ЗАЯАБАТ

http://www.mongolnews.mn/w/50389

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.