• Categories

  • Traffic

Мэндлэхэд утга учир бий

 

 

Нийтэлсэн: 2014-01-03 13:40:17

 

 

Монголчууд бид эртнээс дөрвөн улирлаараа жишээлсэн билгийн сайхан үгийг ахас дээдэсгүй бие биедээ хэлж, мэндэлж сурсан ард түмэн. Бид билэгдэл ерөөлийн үгсийг холбон хэрэглэсэн сургаал, ерөөлийн арвин сан хөмрөгтэй улсын тоонд багтсаар ирсэн.
Гэтэл орчин үеийн залуус арай өөрөөр мэндлэх болжээ. Монгол хүний хэлэх үг нь оюунлаг, өөдрөг сайхны зэрэгцээ нас насныхны намба төрх нь алхаа гишгээнд нь хүртэл шингэсэн байдаг байсан бол эдүгээ залуус маань насны хязгаартай мэндлээд байх шиг!!! Өөрөөр хэлбэл настай хүнтэй мэндлэхдээ дургүй бололтой.
Нэг л их яарсан хүмүүс гүйх шахам зөрөхдөө юу байна гэхэд нөгөө нэг нь юу ч байхгүй гэх юм. Энэ нь нэгэндээ юу байлгах гээд байна вэ? Харин нөгөөдөх нь юмаа дуусгачихсан бололтой гэмээр сонсогдох юм. Чухам энэ мэндэлсэн хоёр бол Монгол уламжлал ёс заншлаа уландаа гишгэсний жишээ юм.
Нэг нь юу сураад нөгөө нь юу байлгах ёстой юм бүү мэд. Монголчууд буруу ярьж зөв ойлгодог тал бий. Гэхдээ нэг л бишээ!!! Билэг дэмбэрэлээ бодоод хөөрөг зөрүүлэхээ байг гэхэд зогсож байгаад ёс заншлынхаа дагуу зөв мэндлээд өнгөрдөг болоосой хэмээн бодно. Бас аймаар үгээр хоорондоо яриад байх юм. Нэг үг хэлээд л хараалын үг дайх юм. Замын жолооч нар Завхан аймгаар дүүрэн хүүр байна хэмээн ярих болжээ.
Гэтэл хүүр гэдэг нь зүгээр нэг үгийн дагавар үг маягаар өдөр бүр хэлэх нь бүү хэл насан туршдаа хааяа хэлэгдэх үг юм. Хүн хаана ямар үг хэлэхээ сайн бодож утга санааг нь ухаж ойлгох хэрэгтэй. Хэлсэн үг, үйлдлийн тань хариу эргээд өөр дээр нь буудаг жамтай.
Монгол хүний амны билгээс ашдын билэг нь дэлгэрэн амьдардаг гэж байдаг юм шүү дээ, залуучуудаа!!!.
Я.Мөнх-Эрдэнэ /Түдэвтэй сум, Цорго баг, идэвхтэн бичигч/
Эх сурвалж: “Завхан” сонин

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (1)

 

1 сэтгэгдэл харуулж байна

 

Ардчилагч нарын эн тэргүүнд устагсан зүйл шүүдээ!Мэндлэх хүндлэх ёс гэж хүүхэд байхад нэг бүлэг хичээл ордог байж билээ.Ер нь залуусын мэндчилгээ уг хүмүүсийн ухамсарын түвшинг яалтчгүй илтгэнэ.Бүүр сонсхоос сэжиглмээр яриатай охидууд ч тааралддаг гээд бодхоор ухамсарын доройтол сэхэх болуу? гэж үргэлж би өөрөөсөө асуудаг.Баярлалаа.

Ачу, 2014-01-04 03:43:15, 194.230.155.178

Нийгмийн ариусал

 

 

Нийтэлсэн: 2013-12-31 10:29:08

 

 

…Жараад жилийн тэртээд биднийг багш нарыг бэлтгэх сургуульд суралцаж байх үед “Сургуулийн ариун цэвэр” (школьная гигиена гэдгийг тэж орчуулдаг асан) хэмээх тусгай хичээл заадаг. Түүнийг Шаравжалсан багш гэж сүрлэг бөгөөд царайлаг багш заадаг байлаа. Дөнгөж долдугаар анги төгсгөөд, бага ангийн багш болохоор багш нарыг бэлтгэх сургуульд элссэн бид мэтийн “бацаануудад” бол тэр хичээлийн мөн чанар, хэрэгцээг бас утга агуулгыг бүрэн дүүрэн хүлээн авч ухаарах “тэнхээ” суугаагүй байсан.
Гэхдээ ор мөргүй үлдсэнгүй. Багш болох улмаар бага, дунд сургууль удирдаж ч мэдэх ирээдүйтэй хүүхдүүдэд тийм хичээл заах зайлшгүй шаардлагатай нь тэр үеийн нийгмийн байдлаас тодорхой болсон учир тийм хичээл хэрэгтэй байжээ. Тэр үеийн хөдөөний хүүхдүүдэд нусны алчуур (тэгж нэрлэдэг нь хүртэл нэг юм хэлээд буй) шүдний сойз, 00, саван мэт нь үзээгүй шинэ юм байсан хэрэг. “Уруулын будаг” гэдгийг ч хөдөөний охид мэддэггүй байлаа.
Шувууны өндгөнд сүүдрээ ч хүргэж болохгүй гэж эцэг эхээс сургамж авсан хөдөөний хүүхэд өндөг идэхийг ч гайхдаг байв. Тэр ч байтугай нэг хүүхдийн аав нь хотын гуанзанд ороод загасны махтай хоол хармагц “усны хорхой иддэггүй ээ” гэж хамраа ханцуйгаар дараад ухасхийн гадагш гарч билээ. Иймэрхүү нөхцөлд “сургуулийн эрүүл ахуй” /гигиена/ гэдэг хичээл ирээдүйн багш болох хүмүүст их хэрэг болж билээ. Харин сүүлийн үед иймэрхүү хичээлийг багш болох хүмүүст заахаа больсон мэт дуулддаг.
Өнөөдөр, хорин нэгдүгээр зуун учраас “школьная гигиена” (сургуулийн эрүүл ахуй) гэдэг хичээл бус “социальная гигиена” гэх хичээл багш, сурган хүмүүжүүлэгчдэд нэн хэрэгтэй болсон цаг. Хүмүүсийн хувийн ариун цэвэр, эрүүл ахуйн сэтгэлгээ, хүмүүжил их өндөр түвшинд нэгэнт хүрчээ. Харин өөр нэгэн бохирдол, эмгэг, архаг өвчин нэг хэсэг хүнийг биш бүхэл бүтэн нийгмийг доройтуулсаар байна. Тэр нь “социальная гигиена” (нийгмийн эрүүл ахуй буюу ариусал) гэдэг сэдэвт бүрэн хамрагдах асуудал юм.
Эрин цагийн совесть буюу нинжин сэтгэл, дотоод сэтгэл нь ариусал шаардах болсоор уджээ. Өмнөх нийгэмийн тогтолцоонууд ч “ариусах” хандлагаар явсаар ирсэн боловч архаг өвчин, шинэ өвчин хоёр аль аль нь “үлдэцтэй” байсаар барахгүй санаанд оромгүй “шинэ” өрөвсөл гарсаар байна. Хоёр мянган жилийн тэртээд дэлхийн хүн ам 300 сая байснаа 2000 оны босгоор давахад 21 дахин өсч 6.3 тэрбум болж, хуурай газрын 26 хувийг малын бэлчээр, 11 хувийг тариалан, 3 хувийг нь хот тосгон, үйлдвэр, зам болгон хувиргав.
1700 оноос эхлэн ой модыг тайрч, бэлчээр, ногооны газар болгох “ажил” зургаа дахин нэмэгдэж хүнс тэжээлээ залгуулаад зогсоогүй ан амьтдыг, шувуу жигүүртэнг хүртэл хядаж идсээр 1130 сүүн тэжээлтний дөрөвний нэгийг бүрмөсөн үгүй болгож (484 төрлийн амьтан), 1183 төрлийн шувууны наймны нэг нь, 654 төрлийн ургамал бүрмөсөн үгүй болжээ. Хүний хийсэн нүгэл үүгээр дууссангүй үргэлжилсээр л байна.
Хүн тэгээд зөвхөн сүүлийн хагас зууны хугацаанд гэхэд л дэлхийн гол мөрнүүд дээр 8001 мянган далай хаалт барьж босгон ус хаасны 45 мянга нь 15 метрээс өндөр бөгөөд 277 усан “судасны” жаран хувь нь далан хаалтанд боогдож, турбин эргүүлэхэд хэрэглэгдэх болжээ. Монголчууд сүүлийн үед тэртээ тэргүй “сульдаж” байгаа хэдэн гол дээрээ / Завхан зэрэг/ бас улс орны “усан судас” болсон Сэлэнгэ мөрөн, Орхон голыг далангаар боймлохоор завдах болжээ. Модыг хяргаж, усыг нь “самарснаар” дэлхийн уур амьсгал “бачимдаж” “халуурах” өвчний шинж тэмдэг илэрхий болж хэргийн эзэн хүмүүст ч өөрсдөд нь гай зовлон үүсгэх боллоо.:
“Эх дэлхий” гэж хичнээн зуунд магтаж ирсэн газар дэлхийгээ төнхөж нүүрс, алт, мөнгө, зэс мэтийн юмны шуналд автагдах болсноор хүн төрлөхтөн төрж өссөн хорвоогоо шархдуулсаар байна. Түүнээ “байгалийн баялаг” ашиглах гэж авгайлан ухаж төнхсөөр боловч авч хэрэглэдэг тэр юмныхаа дөнгөж 10 хувийг нь ашиглаж бусдыг нь хог болгон хаясаар байна. Шунал нь өссөөр боловч технилоги (арга) нь хоцрогдсоор байгаагийн харгай юм.
Хүн тэгээд нөгөөх ухаж авсан нүүрс, сэлтээн гол төлөв шатааж, амьсгалах агаараа бохирдуулан нүүрс төрөгчийн давхар исэл (СО2) цацсаар хүлэмжийн нөхцөл бүрдүүлэх хийг 60 хувиар ихэсгэж түүнд нь метан хориод хувь, нүүрс төрөгчийн бусад нэгдэл 14 хувь, азотын исэл 7 хувь эзэлдэг болж тэр нь жил ирэх тусам нэмэгдсээр байна.
1750 онд хүн төрлөхтөн тэнгэр өөд 11 сая тонн СО2 (нүүрс төрөгчийн давхар исэл) цацаж байсан бол зуун жилийн дараа тэр нь 18 дахин нэмэгдэж 198 сая тоннд хүрч дараах зуунд нь түүнээ 30 дахин ихэсгэж 6 тэрбум тоннд хүргэчихжээ. 1995 он гэхэд энэ дөрөв дахин өсч 24 тэрбум тоннд хүрэхэд дэлхийн дундаж дулааралт 6 хэмээр(цельсийн) нэмэгджээ. Нийгмийн эрүүл ахуйн мэдлэггүй хүмүүс “зургаахан хэм гэнээ, юу ч биш” гэж ханхалзахажээ.
Гэтэл энэнээс болоод агаарын хөдөлгөөний урсгал хямарч, хур тунадас хуваарилалт замбараагүйтэж хар салхи, үер ус, ган гачиг, ойн түймэр нэмэгдсээр буйг Европ, Америк, Ази, Африкт биеэрээ мэдэрч эхлэв. “Юу ч биш” гэсэн юмнаас нь болоод хорьдугаар зуунд 10 сая хүн үрэгдсэн бөгөөд нурж сүйрсэн барилга, шатсан газар нутаг усанд үйсэн хүмүүс гарз хохирол санаанд багтамгүйгээр ихэслээ.
Байгалын томоохон аюул 1950-аад онд 20 удаа, 1970-аад онд 47 удаа, 1990-ээд онд 86 удаа, шинэ зууны эхний арван жилд бараг жил дутам хэд хэд дахин тохиолддог болжээ. Дэлхийн цас, мөсөн бүрхүүл 1960-аад оноос хойш 10 хувиар шуугдаж, хойт мөсөн далайн мөсөн бүрхүүл нь нэг метр гаруй нимгэрч, түүнээс урссан уснаас гадаад далайнуудын усны түвшин дээшилсээр түрүүчийн зарим арлууд живэх тийшээ хандаж байгаа ажээ.
Одоогийн зууны дунд үе болоход Япон, Энэтхэг, Бангладеш, Индонези, Шри Ланк, Вьетнам, Малдивулсууд болон Африк тив, Зүүн өмнөд Азийн эрэг орчмын усны түвшин эрс нэмэгдэж ихээхэн хүндрэл учрахаар байдал түгшүүр зарлаад байна. Умардын орнуудын мөнх цэвдэг гэсч, Канад, Гренланд, Сибирийн хойт хэсэгт цаг уур дулааран, мөнх цэвдэг дээр барьсан барилгууд нурах аюул тохиолдохоор ажээ.
Бөмбөрцөг дэлхийн маань “зан хувирч” бие нь бүлээрч “хүндээр өвчлөх” аюул нүүрлэх болсны гол гэмтэн нь хүн өөрөө юм. (Дээр дурдсан тоо баримтыг дэлхийн эрдэмтдийн болон эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын судалгааны дүнгээс авлаа).
Хүн ийнхүү өөрийнхөө буй болгосон соёл иргэншлийнхээ барьцаанд орж байна. Үүнээс сэрэмжлэх, гарах гарц хайх нь “нийгмийн эрүүл ахуйн” (социальная гигиена) ухааны гол шаардлага боллоо. Ухаан эрдэм дутсандаа иймд хүрсэн бус бөгөөд ухаанаа жолоодох эр зориг дутсаны гай иймд хүргэж байна.
Хүн төрлөхтөн өнөө үед эрдэм дутахааргүй болжээ. Дэлхийн хэмжээнд бүрэн бус тоогоор одоо таван сая том эрдэмтэд ажиллаж байна. Мэдээлэл дутлаа гэх үндэс бас байхгүй болсон. 19 дүгээр зууны эхээр бүх дэлхиин хэмжээнд орчим тогтмол болон эрдэм шилжилгээний хэвлэл гарч байсан бол хорьдугаар зууны сүүлч гэхэд мэдээлэл, эрдэм шинжилгээний тогтмол хэвлэл нь 100 мянгын тоонд хүрчээ.
Тэгээд жил дутам 3 сая өгүүлэл нийтлэгдэж байна. Сүүлийн гучаадхан жилд тэртээ 500 жилийн турш хэвлэгдэж байсан бүх номны тоотой тэнцэх тийм олон ном хэвлэгдэн гарчээ. Үүн дээр “интернэт” гэдэг цоо шинэ мэдээллийн суваг буй болж аль ч улс орны ямар ч хүнд ялгалгүй мэдээлэл дамжуулах цоо шинэ боломжийн орчлонтой боллоо.
Ийм нөхцөлд дэлхийн хаана юу болж байгааг хэнбугай ч бараг гэртээ сууж байгаад л мэдээд авдаг боллоо. Кибернетчилэгдэх, компьютерчлэгдэх, роботчилогдох глобаль (дэлхийшсэн) ололт одоо ердийн юм болон хувирлаа. Гэвч хүн төрлөхтөн өлгий болсон дэлхийнхээ тухайд түрэмхийлэгч (агрессор) хэвээрээ шахам байж байна. Үүнийг өөрчлөх, шинэчлэх арга зам бол бараг “заагчгүй дурайж” байгаа билээ.
Нэгд: Техникийн гарвалтай соёл иргэншлийн хямралаас гарах нь чухал. Юуны урьд технологийн хоцрогдлоос чөлөөлөгдөх ёстой. Наад захын баримт гэхэд л газрын тосны гаралтай шатахуунаар хөдөлдөг автомашинуудыг нарны эрчим хүчээр явдаг, ус төрөгчөөр ажилладаг, хүчил төрөгч эсвэл өөр хийгээр ажилладаг, цахилгаан хөдөлгүүртэй зэрэг утаа униар, дуу шуугианаас чөлөөтэй болгон шинэчлэх нь зайлшгүй шаардлага.
Эс тэгвэл дөрвөн хүн дутмын нэг нь агаар хордуулж, хөрс бузарладаг, аюул ослын болзошгүй этгээд болсон автомашин барьдаг, түүнийхээ эрхшээлд автагдсан хүн төрлөхтөн болж хувирахад нэг хуруу дутуу байна.
“Мерседес-бенз”, “Фольксваген” гэдэг төмөр үхэр бэлтгэдэг Герман улс, “женерал моторс”, “крайслер”-ийн ээж АНУ, бас хожуу “жирэмсэлсэн”, “хондагийн” эцэг Япон, одоо дээр нь нэмэн төлжиж буй үйлдвэрүүдийг дэлхий дахины эрх ашгийн үүднээс шинэчлэн, хор хөнөөлгүй технологит шилжихийг шаардаж, хэрэгжүүлэх ёстой байна. Химийн болон металургийн том бөгөөд хоцрогдсон үйлдвэрүүдийг хаах, эсвэл технологийг боловсронгуй болгох нь бүх нийтийн шаардлага юм.
Шинэ технологийг нэвтрүүлэх юм бол, жишээ нь, нунтаг төмөрлөгийн үйлдвэр мянган тонн эдлэхүүн хийхэд 190 ажилчин хэмнэж, төмөрлөг зорох 80 суурь машин суларч, 2 мянган тонн хар ба өнгөт төмөрлөг, 1.5 сая рубль хэмнэх боломж гардсаар байх ажээ.
Европын зарим орны (Герман зэрэг) нүсэр хүнд, бүдүүлэг технологитой үйлдвэрүүдээ өөрчлөх санаачлага гаргаж байгаа нь сайшаалтай ч тэр шахагдсан гангийн үйлдвэрийг нь хятадууд “мах эвдэх шиг” аргаар хэсэгчлэн салгаж далайн онгоцоор зөөж ирээд угсарч мөн л Ази тивд бас нэг “утаа тавигч” буй болгох гэх мэт сэлгээ явагдсаар байна. Хоцрогдсон технологитой, экологид хор хөнөөлтэй үйлдвэр шинээр барьж байгуулах, хуучныг зөөвөрлөн байрлуулах үйл ажиллагаанд хориг тавих нь чухал юм.
Хориг тавих, ер нь нийт хүн төрлөхтөн, түүний өлгий дэлхийн байдал хор хөнөөлтэй үйлдэлд Хориг тавих дээд байгууллага бол НҮБ буюу Нэгдсэн Үндсэтний байгууллага байх ёстой. Гэтэл тийм эрх мэдлээр хангагдаагүйн дээр гишүүн орнуудынхаа хүчирхэг, нөлөө ихтэй гүрнүүдийн дуу хоолой болох, зохисгүй үйлдлийг нь “нүд анин” өнгөрөөх шинжтэй бараг л “илүүдэл эрхтэн” мэт санагдахаар болсон энэ байгууллагыг буй болгоснооо хойших бараг жаран жил болох гэж буй урт хугацаанд дэлхий дээр буун дуу тасралгүй олон удаагийн бүс нутгийн хэмжээнд дайн гарахаар барахгүй НҮБ-ын гишүүн орнууд ч “бүлэглэн” Арабын орнууд руу бөмбөгдөгч онгоц, цэрэг зэвсэг илгээсээр сүүлийн үед бүр эрээ цээргүй болж эхэлсэн ч НҮБ таг чиг байх бололтой.
Хэлсэн ярьсан зүйл нь ч хэрэгждэггүй мэт. Тэгвэл энэ олон улсын чанартай байгууллагыг ядаж ямарваа “дайн” гаргуулахгүй байх эрх дархтай болгомоор юм. Дэлхийн бараг бүх томоохон орон гишүүнчлэлтэй болсон ийм байгууллага л дэлхийг, хүн төрлөхтнийг “өмөөрч” чадахгүй бол ер нь утгагүй хэрэг.
“Дэлхий мөхнө” гэхчилэн яриа гараад байгаа нь ямар нэг үнэний талтай юм бол НҮБ “ноосфера” гэдэг олон улсын хэмжээний байнгын стратеги, практикийн удирдамж боловсруулан улс бүрд (гишүүн) тэр улсын Үндсэн хуультай тэнцүү хэмжээнд хэрэгжүүлмээр юм. Дэлхийн хүн нийгмийн (мировой социум) сэтгэл зүйн болон амьдрах арга ухаан, нийгэм сэтгэлгээг нь ахин үнэлгээжүүлж одоогоор ганц болоод буй “хөрөнгөт” (капиталист) нийгмийг “нийгмийн ариусалд” (социальная гигиена) оруулахаар байна.
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран зохиолч, сэтгүүлч, доктор Л.Түдэв

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (11)

 

10 сэтгэгдэл харуулж байна

 

    1. Шинэ оны босгон дээр нийгмийн ариуслын талаар номлосон сайхан нийтлэлийг тань уншаад сэтгэл сэргэж, ариусах шиг боллоо.Танд баярлалаа. Басхүү сайхан сэтгэлтэй нүүдэлчин түмнээ, зуун зуун дамжин ирсэн уламжлалт эх соёлоо хайрлах сэтгэл өөрийн эрхгүй төрж байна.Монголын малчин ардын байгалиа дээдэлж, зохицож амьдарсаар ирсэн гүн ухаан л тэнгэрлэг, бурханлаг ухаан гэлтэй.Байгаль дэлхийгээ хайрлаж чаддаг ухаалаг хүмүүс л хүн чанартай, нинжин сэтгэлтэй байх нь ч аргагүй ээ.Тийм сайхан сэтгэлтэй,ухаалаг ард түмнийг бурхан,тэнгэр, байгаль дэлхий нь үргэлж ивээх нь тодорхой. Уул уурхай чинь харин монголын нүүдлийн соёл иргэншлийг устгах харгис бодлого байж болзошгүй.

      ганбаатар , 2013-12-31 11:22:39, 203.194.114.188Хариу бичих

Mash ih bayarlalaa. Uneheer mundag hun. Biden shig tsoohon hun amtai ulsad 100 jildee toroh aguu erdemten. Ene hunees gaigui setguulch ni ochood 2, 3 nuur saihan yariltslaga avaasai bilee. Tsag barj ochood teneg yum asuugaad duusval hereg bhgui shuu dee

Ok, 2013-12-31 12:41:55, 126.205.160.192

    1. Монгол хэлний бичгийн дурэм ийм болсон юм уу сайтад оруулахдаа алдаа гаргасан юм уу?

      Оогий, 2013-12-31 11:43:15, 66.249.84.195Хариу бичих

    1. Bayarllaa,saihan niitlel baina. Iim surgamjtai,ugoojtei zuil bichej niitluuldeg mundagchuud tun hovor yum daa.Jishee n manai huuchii eronhiilegch nariig har daa,umnoos n ichej,urovdomoor boloh yum zarimdaa.

      munkhtur, 2013-12-31 11:53:33, 81.249.5.12Хариу бичих

    1. Иван Царевич и Серый волк http://www.youtube.com/watch?v=WC6qmmrMLhU

      Три Богатыря, 2013-12-31 11:56:00, 202.9.47.177Хариу бичих

    1. Шинэ оны босгон дээр ухаан цэлмээсэн сайхан зүйл уншлаа. Түдэв гуайд урт удаан насалж, монгол түмнийхээ оюунд гэрэл нэмж яваарай гэж хүсье.

      Шинэ, 2013-12-31 12:34:24, 103.26.194.139Хариу бичих

    1.  Баярлалаа. “Шувууны өндгөнд сүүдрээ ч хүргэж болохгүй гэж эцэг эхээс сургамж авсан хөдөөний хүүхэд өндөг идэхийг ч гайхдаг байв”

      voyuna, 2013-12-31 14:27:23, 103.10.22.50Хариу бичих

    1. Ih bayarlalaa tand.

      bid, 2013-12-31 16:08:23, 124.158.109.241Хариу бичих

    1. UN -ii talaar tom duugarchee,demii biz herev UN bhgui bsan bol arab,africa buheldee daind avtaj,ulsuj uhne.UN bsan tuldaa busad jijig uls,ard tumen tusgaar togtnol n batalgaajij bgaa.Za ter eruul ahui tseverch ahui bol comunist

      usko, 2013-12-31 16:34:38, 203.166.253.39Хариу бичих

  1. Ta bol argyu yhaantai mongoliin sor bolson hun shuu

    Зочин, 2013-12-31 16:34:42, 38.99.123.22

Сэтгэлийн нүд буюу миний уншсан бодлын түүвэр

 

Нийтэлсэн: 2013-12-31 09:33:25

Амьдрал өөрөө гэрэлтэй сүүдэртэй. Хүмүүнд энэ гэрэл сүүдрийн аль нэг нь дайрч өнгөрдөг. Эндээс гуниг, баяр хоёрын илүү дутуу ялгарч харагддаг биз ээ. Амьд явахын хамгийн том шагнал бол орчлонг харж мэлмий нээх цаг юм.
Саяхан би “ТМ” телевизээр төрөлхийн хараагүй Б.Одонгэрэл гэдэг залуугийн тухай нэвтрүүлэг үзэж, түүний бичсэн шүлэг, зохиосон дууг сонсч, гайхалтай тэвчээр, өөрийгөө нээж буй авьяасынх нь тамирт биширч билээ. Зүрхний хат сэтгэлийн бяргүй болчихсон зөвхөн л тэнгэр газрын зай завсарлаж яваа амьдралыг сохроор хардаг бэртэгчингүүдийн өмнөөс Одонгэрэлийг өмөөрөн ичихийн элэг дурдайнам.
Тэр хүү өглөө нар гэрэлтэн мандахыг, өвсний халиун шуурга үелзэхийг,ээжийнхээ нүдний далдхан гунигийг, сарны туяа залгилсан хээр талыг, тэнгэрийн хэц дээр зогсох Марал бугыг насандаа ч харсангүй, ямар их гуниг вэ? Одонгэрэл хүү өөрийнхөө гунигийг гайхалтай урнаар илэрхийлж чадаж байгаа нь дотоод ухамсрын ялалт юм даа.
1990 онд намайг Булган аймгийн Холбоонд ажиллаж байхад нэг өдөр хүнээр хөтлүүлсэн нүдний хар шилтэй залуу ирж уулзаж байсан нь энд цухас өгүүлж буй Одонгэрэл байлаа. Тэрбээр надад шүлгээ уншиж зөвлөгөө авах гэж ирснээ ярьж ижийдээ зориулсан шүлгээ цээжээр уншсан юм.
Сэтгэлийнхээ нүдээр харсан түүний гэрэлт бодлууд нь яасан эмзэг, зүрхний нулимс байв аа. Өөрөө орчлонг нэг ч удаа хараагүй, харахыг хүссэн тэмүүлэл нь шүлгээр илэрч намайг хачин ихээр догдлуулж билээ. Шүлэг нь зургаан мөр ч билүү багцлагдан бодол бүрийнхээ төгсгөлд “Ижийгээ л нэг харахсан” гэсэн бурхны гуйлт байсан даа.
Байсхийгээд л над руу зорин ирж шүлгээ уншиж зохиосон дуугаа дуулж өгнө. Тэр нэг банзан гитар үүрч явдаг байсан санагдана. Сая телевизийн нэвтрүүлэгт оролцохдоо цоо шинэ “Ямаха” хэмээх даруулт хөгжим тоглож байна лээ.
Би Булган аймагт байхдаа яруу найрагч ахад шүлгээ уншиж би шүлэг бичиж чадах болов уу гэж эргэлзэлгүй асуухад минь чи чаднаа гэж хэлдэг байсан тухайгаа олон жилийн хойно ч мартаагүй дурсч суухад нь яасан их баярласан гэж санана. Түүнд мартахын будан суугаагүй байгаад нь, ямархан халуун зорилго тэмүүлэлтэй яваад нь тэр нэвтрүүлгийг үзсэн үзэгч та ч санал нэгдэнэ гэдэгт итгэнэ.
Гэр хороололд амьдардаг тэрбээр өглөө гараад л зовлон бэрхшээлтэй учирдаг тухайгаа, болж бүтнэ гэсэн чиг эрмэлзлэлээр хөтлүүлж явдгаа гунигийн сүүдэргүй ярьж байна лээ. Эмзэг давхаргын хүмүүс гээд л тусламжийн гурил, будаа, хувцас хунар өгч өөгшүүлдэг хөдөлмөрийн чадвартай дугаар хорооны иргэдийн дэргэд ёстой л эмзэг давхаргынхан бол хөгжлийн бэрхшээлтэй гэгддэг хараагүй, дүлий, хэлгүй, тэргэнцэртэй иргэд юм.
Муугаар хэлэгддэг социализмын үед ч хөдөлмөрийн хүний үнэлэмж харьцангуй сайн байсан гэж боддог. Ялангуяа ҮЭ-ийн байгууллага энэ тал дээр их анхаарч байсан, одоо ч тэр уламжлал нь үргэлжилсээр, хөдөлмөрчин олныхоо эрх ашгийн төлөө тууштай тэмцэж байгаад талархнам.
“Сохор нийгмийн төлөө ч сохор хүн зүтгэнэ” гэсэн нэгэн ухаантны үг өнөөдөр улам ч үнэ цэнэтэй сонсогдож байна. Энэ үгийн дархлаа зөвхөн Одонгэрэлд бус олон олон хараагүйчүүдэд зориулагдсан мэт санагдана. Амьдралын өнгө гэрлийг тэд биднээс илүү мэдэрч байна. Жинхэнэ сэтгэлийн нүд гэдэг л энэ байх даа.
Би энд өөр нэг хүний тухай цухас өгүүлье! Өөрөө хараагүй ч Монголын Хараагүйчүүдийн төлөө зүрх сэтгэлээ зориулж явдаг нэгэн бол МЗЭ-ийн гишүүн, яруу найрагч, нийтлэлч Ж.Батноов хэмээх эрхэм юм. Аль дал, наяад оны үеэс л Монголын радиод олон сайхан цуврал нийтлэл явуулж өөрийгөө бус өрөөл бусдын төлөө зориулсан он жилүүд нь бусдаас ялгарах үнэ цэнэтэй гаргалгаа болсноороо ихээхэн онцлогтой.
“Утга зохиол, урлаг сонин дээрээс ч түүний бичсэн бодрол, тэмдэглэлийг талархан уншиж уйгагүй тод зүтгэлийг нь харж суухад сайхан байдаг. Энэ талаараа ном бичсэн дуулдана лээ. Батноов бид хоёр энд тэнд их тааралдана. Хүний дууг сонсоод л тэр хүнээ таньж сэтгэл нь сэргээд явчихдаг тийм содон мэдрэхүй бол түүний дотоод эрчим хүч юм.
Нацагдоржийн нэрэмжит Улаанбаатар хотын төв номын сангаар мань хүн байсхийгээд л ирчихсэн, ном үнэртээд явж байгаа сураг дуулддаг. Тэр нь нөгөө хараагүй хүмүүсийн баррель үсгийн ном товхимол л болов уу даа гэж мунхаг би төсөөлөхөөс хэтрэхгүй. Ер нь зүгээр нэг сууж өөрийгөө бөөцийлдөггүй хүн л дээ.
Тэр чанар нь насан туршийнх нь гэрэлт мэлмий болж түүнийг оюуны “талх”-аар тэжээж явдаг биз ээ. Нацагдоржийн номын сангийн захирал асан Т.Мижиддорж гэж хүнтэй ижий ахай болсон, зохион байгуулах сонор сэтгэхүйтэй хүмүн байлаа. Нацагдоржийн. төрсөн өдрөөр ч билүү баахан зохиолч, уншигч цугласан өнөр арга хэмжээний үеэр Батноов маань хэзээний ирчихсэн гэрэлтэж явж байсныг би тодхон санадаг юм.
Манай зохиолчид Батноовыг сайн танина. Өөрөө ч мэнд мэдэхэд л цаад хүнээ таниад явчихаж байгаа юм. Цаанаа ч наанаа ч ийм л дэлгэрэнгүй сайхан хүн л дээ. Мижиддорж захирлын үед Улаанбаатар хотын төв номын сан “Дэйзи-тоон ярьдаг ном”-ыг Монголд нэвтрүүлэх төслийг амжилттай хэрэгжүүлж Дэйзи форматын электрон ном үүсгэх Студи байгуулахын зэрэгцээ 21 аймгийн нийтийн төв номын сангаар дамжуулан Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбооны орон нутгийн нэг салбар бүрт Дэйзи форматын электрон номуудыг түгээх ажил хийгдсэнээрээ өргөн цар хүрээтэй ажил болсон билээ.
Үүнд Батноовын бах нэгэнтээ ханаж таньдаг мэддэг хүмүүс, ялангуяа зохиолч,сэтгүүлчдэд өөрийнхээ баяр талархлыг илэн далангүй ярьж явсан дуулддаг юм. Хэр баргийн хүн ингэж догдлохсон билүү дээ. Санахаасаа илүү мартахын хязгаар давамгайлсан ороо бусгаа энэ цаг үед бид ийм хүмүүсийг л илүү хайрлах хэрэгтэй юм даа. Хөгжлийн бэрхшээлтэй ийм хүмүүсийг төр засаг ч илүү анхаарах хэрэгтэй…
Одонгэрэл хэмээх тэр авьяаст хүү гэр хороололд амьдардаг юм билээ. Өнөөдөр түлээ нүүрс, талх тариа, мах, гурилын үнэ ямар “багалзууртай” байгаа билээ. “Багалзуурдах” гэсэн нэр томъёог нийгмийн сэтгэл зүйд суулгаж өгөх хэрэгтэй байна.
Тэгэхэд Одонгэрэл хүү нийгмийн энэ эрээн барааныг үзэн ядах бус өөрийнхөө зовлонг энэ миний зовлон, би л үүрч гарах ёстой гэж бодож зүтгэж яваа нь мөн ч гуниггүй сайхан сэтгэлээ. Ер нь ийм гудиггүй, шантардаггүй зүтгэл хараагүй хүмүүст л илүүтэй заяагддаг юм шиг санагддаг шүү.
Гэхдээ би нэг зүйлд хачин их эмзэглэдэг. Бүсгүй хүн хичнээн гоо үзэсгэлэнтэй байлаа ч хүнээр хөтлүүлэн тэмтчиж явна гэдэг яасан өрөвдмөөр, цагаан сүүний шаналан бэ? Өөрөө эх болж үрийнхээ үнэгчлэхийг харахын хувь дутлаа ч ангир уургаа шимүүлж суухдаа дахин төрөх шиг л амар амгаланд сөгддөг буй за.
Аялгуу сайхан дуугаараа “Монголын их амар амгалан”-г бүүвэйлсэн ая зохиогч, МУГЖ Ч.Амаржаргалыг дуулахын тоолон миний хоолой зангирч яасан их сэтгэл бужигнадаг гэх вэ.
“Шагналын нүд” түүнийг онож харж Монгол улсын ерөнхийлөгчийн зарлиг уншихад Амаржаргал баруун аймгуудад аялан тоглолтоор явж таарсан ч өмнөөс нь өөрөө авчихсан юм шиг олон хүмүүс баярласан гэдэгт эргэлзэх юун. Та нарыг минь өдөр бүхэн бурхны өлмий тосч байх болтугай!
Алтанхан залуу насыг тань Бурхантай хамт хүргэж өгье
Амьдрал хэмээх их нүүдлийн замд тосч уулзъя 
Гэрэлт зүгийн алтан гөрөөс шиг өдрүүдийг бэлэглэе
Гээгдэхгүй их хайр та нарынх байг!
МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч Д.Баянтунгалаг
Эх сурвалж: “Хөдөлмөр” сонин

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (1)

1 сэтгэгдэл харуулж байна

ene bol amidraliin toloo saixan temtsdeg xumuus bna aaa unexeer baxarxmaar

“Оюуны олимп”-д ухаан, авхаалж самбаагаар манлайлж, аваргын цом, автомашины эзнээр тодорсон “Монгол залуу хүн” ТББ тэргүүн А.Отгонбаатар .Сэтгэл зөв бол хөгжил зөв

Нийтэлсэн: 2013-12-07 09:47:45

Монголын “Лектор” төв санаачлан Монгол” байгууллага, БШУЯ-ны “Авьяас” хөтөлбөр хамтран “Оюуны олимп” үндэсний аварга шалгаруулах тэмцээнийг өнгөрсөн хавар зохион байгуулсан билээ. Монгол хүний оюуны чадварыг хөгжүүлж, үнэ цэнийг нь нэмэгдүүлэх зорилготой уг тэмцээн хоёр сарын турш долоон үе шаттай үргэлжилсэн юм.
“Оюуны олимп”-д ухаан, авхаалж самбаагаар манлайлж, аваргын цом, автомашины эзнээр тодорсон “Монгол залуу хүн” ТББ тэргүүн А.Отгонбаатар МҮЭХ-ны ажилтнуудтай уулзаж “Хүний хөгжил” сэдвээр ярилцсан юм.
-”Оюуны олимп”-ийн аварга гэхээр  IQ өндөр, цээж тоо, цээжлэх тогтоохдоо гаргуун хүн гэж ойлгож байна. Энэ олимпийн тухай болон түүнд хэрхэн оролцсон тухайгаа яриач?
-Дундсургуульд байхдаа дэмий юм ярьдаг, олон үгтэй хүүхэд байсан учраас багш нар маань намайг “Дааганаас унаад үхдэггүй, даравгараас болж үхдэг гэж үг байдаг шүү” гэж зэмлэдэг байлаа. Би 2007 онд ХААИС-д элссэн. Оюутан болоод тэр олон юм ярьдаг зангаа зөв зүйл рүү чиглүүлье гэж хичээсэн.
Гэтэл энэ нь сэтгэлээ зөв болгох гэсэн асар том ухаан руу хөтөлсөн. 2008 онд “Донж” төвийн захирал Б.Төгөлдөр агсан, Лектор төв, UB палас, УИХ-ын таван гишүүн, Монголын энхийг сахиулагчдын нийгэмлэг зэрэг байгууллага хамтран Оюуны олимп тэмцээнийг “Монголд хүн байна уу” нэртэй зохион байгуулсан юм.
Тэмцээний эхний шатанд 300 гаруй хүн оролцож, сүүлийн шатанд үлдсэн 20 залуу UB паласт лекц уншихад азаар би түүнд багтаж байлаа. Хөдөөний хүүхэд, олны өмнө гарч үзээгүй, их сандарч байсан юмдаг. 2013 онд болсон Оюуны олимп нь өмнөхөөсөө нэлээд боловсронгуй болж хүний оюуны чадамжийг олон талаас нь сорьсон.
Долоон үе шаттай энэ тэмцээнд оролцохыг хүссэн нийт залуус “Тархины тураал” сэдвээр 300-400 үгтэй эсээ бичсэн юм. Тэднээс шилдэг эсээ бичсэн 100 залуу олимпод оролцсон. Тэдний IQ-г шалгахаас эхлээд толилуулах чадвар, сэтгэлгээний бодлого, халз мэтгэлцээн, логик сэтгэлгээ, хошин мэдрэмж, сэтгэх чадвар зэрэг олон талын чадвараар өрсөлдүүлсэн юм.
Сүүлийн олимпийн шагнал нь хүртэл маш өндөр байсан. 2008 оны олимпод түрүүлсэн хүн гурван сая төгрөгний шагнал хүртэж байсан бол дараагийнх нь 20 сая төгрөгний шагналын сантай, түрүүлсэн хүнийг автомашинаар шагнасан юм.
Таны асуусанчлан оюуны хөгжил, оюуны олимп гэдэг нь тоо бодох, цээжлэхдээ мундаг байх нь нэг үзүүлэлт мөн. Гэхдээ би тоо бодохоосоо оюуны хөгжил нь хүнлэг байх, эх орноо гэсэн сэтгэл рүүгээ байгаасай гэж хүсдэг.
-Энэ нь юу гэсэн үг билээ?
-Монголчууд угаасаа IQ сайтай ард түмэн. Багадаа 500 шагайтай мөртөө айлын шагайнаас нэг орчихсон байхад би мэддэг л байсан. Эцэг эх хоёрын хүүхдийнхээ төлөө хийж чадах хамгийн том зүйл нь бие биенээ хайрлах юм. Бие биедээ хайртай байснаар хүүхэд элэг бүтэн өснө. Түүнээс илүү жаргал байхгүй.
Бид багадаа зодолдоод дийлдэхээрээ “аавдаа хэлнэ дээ” гэдэг байсан. Аавтай гэдгээс нь айлын хүүхэд айх нь байна шүү дээ. Охид болохоор “ээждээ хэлнэ дээ” гэдэг. Түүнтэй адил бид эвтэй байж улс орноо хөгжүүлж, монгол хүний сайхан чанар, Монгол эх орноо улам сайхан болгоно. Эх орноо муулах, гадаадыг сайхан гэх зэрэгт оюуны чадамжаа бүу ашиглаасай. Хүнд гэгээлэг сайхан мэдээлэл, мэдрэмж, хандлага бий болгоход ашиглаасай гэсэн үг.
-Аваргын хувьд та юу хийж байна вэ?
-Монгол хүн хүнээ хайрлах үе ирсэн. Энэ үүднээсээ бидний хэсэг нөхөд “Монгол залуу” ТББ байгуулаад монгол хүн гэсэн жишиг ойлголтыг бий болгохын төлөө зорьж яваа. Энд тэнд, залуучуудад лекц уншиж байгаа.
Би итгэлийг бий болгохыг зорьдог. Аав ээж нь хүүгээ эх орондоо хэрэгтэй, тустай сайн хүн болно гэж итгэдэг итгэл, дурласан хос бие биендээ үнэнч байна гэсэн итгэл, төрд гарсан нэгнийгээ түмний төлөө ажиллаж чадна гэж итгэдэг итгэл бидэнд хэрэгтэй байна. Монгол хүнээ дэмжих, хөгжүүлэх бодлого нэн чухал байгаа. Үүний төлөө би болоод бидний найз нөхөд явж байгаа.
-”Эв нэгдлийн хүрээ” аян өрнүүлж байгаа гэлээ. Ямар зорилготой юм бол?
-Улс орны тэргүүнд байгаа түшээдүүддээ эв нэгдлийг эрхэмлэсэн залуучууд “Эв нэгдлийн их хүрээ” уриалгын дор өөрсдийн үгээ хүргэх зорилготой. “Монголын ард түмэн хүчирхэг намыг бус хүчирхэг Монголыг хүсч байна. Эрх мэдэл, эд баялаг дутсанаас биш эв нэгдэлгүй байгаагаасаа болж төрийн дээдсүүд маань улс орноо хөгжүүлж чадахгүй байна гэдгийг хэлж байна. Гэхдээ үгээрээ төрийг муулах гэсэн юм биш.
-Муулах гэснээс дээр эх орноо бүү муулаач гэсэн санаа гарсан. Муу байгаа бол яагаад муу гэж болохгүй гэж?
-Модун шаньюйгийн “Төр ард түмний мэдэлд” гэж үг бий. Талбай дээр жагсаж төрийг ард түмний мэдэлд өг гэж хичнээн хашгираад түүнийг өгөхгүй. Харин түүний оронд өнөөдөр 20 настай байгаа залуучуудыг сайхан сургаж, хүмүүжүүлэх юм бол 20 жилийн дараа төрд эх орон ард түмнээ гэсэн зөв сэтгэлтэй хүн гараад ирнэ.
20 жилийн дараа төрийг барилцах, эх орны эздээ өнөөдөр зүхээд байх юм бол ирээдүй болно гэсэн үг. Түүнтэй адил эх орноо муулаад байх юм бол дүү нар маань “энэ эх орон чинь муухай юм байна. Тэр гадаад оронд чинь очоод амьдаръя” гэж бодно.
Гадаадын тухай гоё кино гаргаад, гадаадад аялахыг уриад байх юм бол дүү нар маань эх орондоо дургүй болчихно. Тиймээс эх орнынхоо тухай нэг ч гэсэн сайн үг хэлэхгүй бол 10 жилийн дараа эх орноо аваад явах хүмүүсийн сэтгэл буруу тийшээ эргэж байна гэж боддог.
-Бидэнтэй хүний хөгжилсэдвээр сонирхолтой яриа өрнүүллээ. Уншигчдад маань хамгийн товчоор…
-Хувь хүний хөгжил гэдэг нь хүнд гарч байгаа эерэг өөрчлөлт л юм. Тамхи татдаг хүн тамхиа хаяж чадсан бол эерэг өөрчлөлт хийж чадлаа гэсэн үг. Архи уудаг байснаа больсон бол хөгжсөн хүн. Хөгжил гэдгийг бид их алсаас харж иржээ. Хөгжинө гээд сургалтад суух уу, сургуульд суралцах уу. Гэтэл тийм биш өөрт байгаа муу зүйлүүдээсээ салах юм байна.
-Олон газар лекц уншдаг гэлээ. Ямар сэдэв их эрэлттэй байна вэ?
-Өнөөдөр би ҮЭ-ийнхэндээ олон хүнтэй уулзаж, лекц уншиж байхдаа олж анзаарсан ганц нэг зүйлийг хэлье. Та бүхэн бас л хүний сайн сайхны төлөө ажиллаж байгаа хүмүүс учраас санаа авна байх. Ажилчин хүмүүст аз жаргалын тухай ойлголтыг нь сэргээж өгөх хэрэгтэй юм байна.
Сар бүр биш юм гэхэд жилдээ хэдэн удаа сэтгэл, ухаарлын лекц унших хэрэгтэй. Тэгж байж тэдний үр хүүхдээ, ханиа, амьдралаа хайрлах нандигнах сэтгэл нь сэргэнэ. Түүнээс биш Оюутолгойд 20 хоног ажиллаад авдаг хоёр сая төгрөгт л амьдралын утга учир байгаа юм шиг.
Зөвхөн мөнгөний төлөө амьдарч байгаа юм шиг сэтгэлгээ газар авдаг. 20 хоног гэрээсээ хол зовж зовж олж ирсэн мөнгөөрөө гурван өдөр зах, дэлгүүр хэсч элдэв юм цуглуулж дуусгаад буцаад мөнгө бодсоор явдаг байж болохгүй. Энэ нь үр хүүхдээсээ илүү мөнгөнд сэтгэлээ өгөх хандлагыг бий болгож байна.
Нөгөө нэг зүйл нь байгууллага бүрт сэтгэл судлаачийг заавал ажиллуулах тухай хуульчилж өгмөөр байна. Нийгмийн ажилтан гэсэн үг л дээ. Зарим оронд ээж, аавыг нь ажлаа хийж байх хооронд гэрийг нь шалгадаг ажилтан байна. Тэд ажилтных нь хүүхэд хэнтэй үлдэж байна. Нөхцөл нь ямар байна гэдгийг судалдаг.
Тэгээд асуудлаа тавьдаг. Төрийн бодлогод тусгуулдаг байх жишээтэй. Танай байгууллагын хаалгаар орж ирээд би нэг юм хайлаа. Бизнес хөгжлийн төв. Ажилчин хүний цалингаас татвар авч байхаар бизнесийн санаанууд зараад түүнийхээ тодорхой хувийг эзэмших замаар үйл ажиллагаагаа явуулж байж болох юм.
Эх сурвалж: “Хөдөлмөр” сонин

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (11)

11 сэтгэгдэл харуулж байна

    1. Yasan hoorhon uhaalag zaluu ve, Mongoliin buh zaluuchuud ingej setgedeg bolchihvol ch Mongol sergeed l irne dee, Bidend oorsdiigoo oorsdiin geh yumaa hairlah setgel baij,bie bienee hairlah setgel baij, eh oronch setgel baij Mongol hogjino. Bie bienee hairlay Mongolchuudaa

      Зочин, 2013-12-07 10:15:44, 211.208.194.84Хариу бичих

Муухай юмыг муулна. сайхн юмыг сайлна. Харин муухай юмыг сайлна гэдэг утгагүй. Монголын эн харанхуй бүдүүлэг, заваан болхи байдлыг сайхан бна, мандаж бна гээд магтаад эн улс удахгүй мөхнө шүү) одоо үед ийм хэнхэгтэй эх орончид ёстой хэрэггүй. даруухан мөр мөрөө хөөгөөд ажил амьдралаа бодох хэрэгтэй

жабаа, 2013-12-08 16:58:30, 202.21.113.141

    1. Сайн байна Ийм залуус ахина шүү Манай телевизээр хэнд ч хэрэггүй хогийн шоу нэвтрүүлэг шиг юм л гарч байдаг Ийм залуусаас суралц Маанаг шоучин сэтгүүлчийн оронцогууд аа

      Зочин, 2013-12-07 10:47:20, 203.91.117.4Хариу бичих

    1. Зуйтэй.Дэмжиж байна.Залуучууд нийгмийн амьдралд идэвхтэй оролцох цаг болсоон.

      Зуйтэй, 2013-12-07 12:12:42, 103.26.194.10Хариу бичих

    1. Энэ нийгмийг чинь залуусын маань тархийг ухаад хаяцан юмгэсэн чинь мунадаг бодолтой оюуны боловсрол өндөртэй үгүй тэр хэлсэн ярьсныгнээ баярлахгүй байхын арга алга.Дүү минь энэ ард түмнийг соён гэгээрүүлэх ажилдаа л амьжилт гаргаарай их дор орсон шүү!Аливаа бурангуй талруугаа үл бүтэгч хүчингүүд уусгаад авчихвийдээ гэж битүүхэндээ ахад нь харамлах сэтгэл төрчихлөө.Сайн байна амьжилт хүсэе.

      Ачу, 2013-12-07 13:53:54, 194.230.155.73Хариу бичих

    1. Tiimee muu eh oron gej yu baihav muu humuus baival muu l baina. Humuus ni sain bolchihvol sain l bolno. Gehdee olon yanziin usel sanaatai humuus olon baigaag negtgen negen uzel bodold negdmeer baina. Duu uzel bodliin negdliig hangah yamar arga uhaan baina ve tiishee bugdeeree niileh ter uhaaniig oloh heregtei.

      Зочин, 2013-12-07 14:58:17, 97.96.198.86Хариу бичих

    1. Yag zuv xellee. Uzel bodloo bux zaluust oilguulj, tedniig xeregjuulex boltol zurgexed tani amjilt xuseye… Ingej baij ex oron maani xugjij bid sergen mandax bolno. Uxaant ard tumnii udam bid bugd sain saixnii tulee setgelee egnegt zoriulya. Xunleg setgel uurd munx orshig…………

      buriad, 2013-12-07 17:04:50, 79.102.135.231Хариу бичих

    1. Eh ornoo gesen setgeltei zuw hvn shvv tanid amjilt hvsie…

      Bulgantseteg , 2013-12-07 23:40:36, 202.126.90.58Хариу бичих

    1. Сайн байна. хөөрхөн санаа байна шүү. илүү их зүйл хийгээрэй.

      Зочин, 2013-12-07 23:46:15, 202.126.89.186Хариу бичих

    1. dYY MINI IIM ZOW SETGELTEI ZALUUSIIG HEGTGEJ EH ORNOO HAIRLAH ULS ORNOO HOGJUULEH YILST ZUTGEEREI

      ZOCNIN , 2013-12-08 02:11:32, 96.51.143.173Хариу бичих

  1. Энэ хорвоогийн нэгэн төрлийн амьтан болох ухаант хүн бүрийн цус генд төрлөхийн оршмол байдаг бусадын илүү давуу байдалд атаархах,эд юмсыг нь зальлан мэхлэж хүч хэрэглэн авах,худал хуурмаг үгсээр бодит үнэн болсон үйлдлийг гуйвуулж уран зохиол, жүжиг,кино хэлбэрээр үзүүлж тархи угааж ятган итгүүлэх аргаар үнэмшүүлж шүтэж бишрүүлэн дагуулах,хувиа хичээж хар амиа бодох ,элдэв магтаал сайшаал нэр хүндэнд шунан дурлах,эд хөрөнгөөр гайхуулан тансаглах,ажил хөдөлмөрөөс залхуурч бие амар хүссэн өөрсдийн нь хүсэл сонирхолыг ашиглан хүлцэнгүй боол болгож эзэмшил газар нутаг,эд баялаг,эрх чөлөөг нь булаан авч болдгийг харуулсан туршилтын амьд нэгэн жишээ нотолгоо юмаа,Үүнээс гарах арга зам нь хүмүүний оюун тархийг тэжээн цэнэглэж өгдөг боловсрол- мэдлэг ба ухаарал -гэгээрэл хоёрын “УХААРАЛ”-ын дураар авирлаж ямарч захиргаа удирдлага , хянаж зааварлан хэлэж шаардах зүйлгүй чөлөөтэй байх,гаргасан алдаа дутагдал үүсэгсэн гэм нүгэл буруутай үйлдлээ шудрагаар хүлээж хариуцахаас зайласхийж бурууг бусадад тохох, бэлэн зүйлээр хэмжээ хязгааргүй жаргахыг хүсэх ,бие сэтэглийн зовлон жаргалаа хэн нэгэнд тоочин хэлэж санаагаа амраадаг байдал зэрэг зохисгүй чанаруудыг нь урт удаан хугацаанд ажиглан мэдээд дэлхийн 2-р дайнаас хойш барууны капиталист орнуудад улам эрчимтэй гүнгийрүүлэн судлаад эдгээр муу талуудыг нь дэвэргэн хөөргөх замаар хүн төрлөхтнийг талыг нь илүүтэй ойлгож наандаж л . Өдөр-шөнө, жаргал-зовлон, үхэл-амьдрал, баян-хоосон, хөг жил дэвшил-мөхөл сүйрэл , эрх дарх-үүрэг хариуцлага гэх мэт энэ ертөнцийн үзэгдлүүд нь нэг нь нөгөөгөө үүсгэн бүрдүүлж өгдөг болохийг.согтуурч мансуурах бодис хэрэглэх,галзуу солиорох мэдэрлийн өвчин эмгэг тусах, сэтгэл санаа хэт хөөрч гуниж гутрах зэргийн эцсийн үр дүн нь адилхан байдаг гэх мэтээс эхлээд ухаарч мэдэрч чадвал гарц нь аяндаа өөсдөөс маань олдох болно.

    АЖИГЛАГЧ, 2013-12-08 09:12:41, 202.179.15.125

Монгол Улсын гавьяат холбоочин, “Чингис хаан судлалын холбоо”-ны тэргүүн, доктор, профессор Д.Гарам-Очир: Үндсэн хууль, тусгаар тогтнол хоёр салшгүй юм

2013-11-22 11:35:02

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ

Ярилцах цагбулангийн энэ удаагийн зочноор Монгол Улсын гавьяат холбоочин, “Чингис хаан судлалын холбоо”-ны тэргүүн, доктор, профессор  Д.Гарам-Очирыг урив. 

-Манай улс Үндсэн хуулийн  өдрөө жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын  26-нд  нийтээр тэмдэглэдэг байснаа өнгөрсөн оноос больсон. Уг нь 1924 оны тэр өдөр Үндсэн хуулийг батлахдаа өдөр, судар харж нэлээн юм болсон гэдэг. Монголчууд яагаад намрын сард багтаан төрийн хэргийг хэлэлцэж, хууль цаазаа баталдаг байсан юм бол? 

-Их Монгол Улс анх байгуулагдаж Их засаг хуулиа баталж,  Чингис хааныг өргөмжлөхдөө намрын сүүл сарыг сонгосон байдаг.

Нүүдэлчинмонголчуудадцаг, улиралихчухал, ахуйдньихнөлөөлдөгбайж. Намрынсардмалсүрэгтаргалжөвөлжөөндөөбэлдчихсэнбайдагүе. Хурал  хийжянзбүрийнажилзохионбайгуулахадболомжтойцагучраасихтөлөвнамрынсүүлсардхийжбайсанболовуу. 1924 ондхуралдсанМонголУлсынАнхдугаариххурал  яагаадарваннэгдүгээрсарын 26-ныөдөрҮндсэнхуулиабаталсаннь  тохиолдлынх  байжболохюм. Хуралдаабэлдэжбайгаадүндсэндээнайманөдөрхуралдажхуулиабаталсан. ХуулийнтөслийгЕрөнхий  сайдБ.Цэрэндоржгуайуншижтанилцуулсан  байдаг. Харин   Үндсэнхуулийнөдрийгнийтээртэмдэглэжирснийгөнгөрсөнжилээсяагаадболиулавгэдэгнь  улстөрийншийдэлюм. Энднэгсонирхолтойюмбайдаг. XVII-XX зуун  дэлхийдколонийнсистемтогтсон, дэлхийнхүчирхэггүрнүүдолонгазарорныгэзэмшижэзлэнаваадөөрийнколониболгочихсонбайсанүе. 1911 оныхувьсгалыгнарийнавчүзвэл  дэлхийдколониосчөлөөлөгдсөн  хоёрдахьтомхувьсгалюм. Анхныхнь 1775 ондАНУ  Английнколониосчөлөөлөгдсөнхувьсгал. Мөн   1921 оныАрдынхувьсгалыгОктъябрийнхувьсгалынхоёрдахь  хувьсгалчгэжярьдаг. Америкчууд 1975 ондАнглийнколонийнэсрэгдайнааэхлүүлж, 1776 оныдолдугаарсарын 4-нийөдөрҮндсэнхуулиабаталсан. Энэөдөр  АНУ-ыг  байгуулагдсан  гэжүзэжжилбүртэмдэглэдэг.  Гэхдээ  АНУжинхэнэ  тусгаартогтнолыг  Европыгхамарсандайндуусч 1783 ондВерсалийнгэрээгээрулсорнуудөөрсдийнхилхязгаараатогтоохүеэролжавсан. ЭнэгэрээгээрАнглиулсАНУ-ынтусгаартогтнолыгхүлээнзөвшөөрсөн. Тэгэхээр  тусгаартогтнол, Үндсэнхуульгэдэгхоёрасуудалих  чухалхоорондоохолбоотойюм. Аливааулсорон  тусгаартогтноснообусадулсоронднотлохынтулд  Үнсэнхуультайбайхёстой. ТухайнулсямархуужурамтайоршинтогтнохвэгэдгээҮндсэнхуулиараатогтоож, засагтөрийнхөөбүтцийгтодорхойлсонбайдаг. Ингэж 1924 оныманайҮндсэнхуульхийгдсэн. Хэдийгээрбид 1911 ондМанжийнэрхшээлээсчөлөөлөгдсөнчгэлээхуульчилжбаталсаннь 1924 оныҮндсэнхуульюм.

-Ингэхэдбид 1921 оныүйлявдлыгАрдынхувьсгалгэжнийтээрхүлээнзөвшөөрдөгбол 1911 онытухайдсаналхуваагдаж, түүхч, судлаачдын  зарим  ньхөдөлгөөнгэжүздэг. Таальталднь  байна?

-Социализмынүед 1911 оныхувьсгалыгхувьсгалбишҮндэснийэрхчөлөөнийхөдөлгөөнгэжулстөржүүлэннэрлэжбайсан. Тэгэхдээнэгзүйлийганхаарахёстой. МанжЧингүрэнфеодлынгүрэнбайсан. МонголчуудМанжаастусгаарлаадбасфеодалынзасаглалтогтоосонучирэнэүйлявдлыгхөдөлгөөнгэжнэрлэжбайсанюм. Харинихгүрнийэрхшээлээсгарчтусгаарулсболсныхувьдхувьсгалгэжнэрлэхньзөвгэжүздэг.  БитүрүүндхэлсэнАНУтусгаартогтнолоо 1875 ондзарласанбайхадтүүнийгнь 1783 ондхүлээнзөвшөөрсөнболманайулс 1911 ондхувьсгалхийж, түүнийг  нь 1921 оныАрдынхувьсгалаарбаталгаажуулжбүрэнхүлээнзөвшөөрсөннь 1945 онбайдаг. Тэгэхээриймуртхугацаанытэмцлийгмааньголтодорхойлжөгсөнбаримтбичигмаань 1924 оныҮндсэнхуульюм. XX зууныМонголынтүүхэнд 1924 оны, 1940 оны, 1960 оны, 1992 оныгээддөрвөнҮндсэнхуульбайхад  тэрдотроосонцгойачхолбогдолтойнь 1924 оныхуульюм. Аливаатүүхэн  үйлявдалүүсэх, өрнөх, тогтохөөрийншалтгаантайбайдаг. Тэгвэл 1924 оныҮндсэнхуульболМонголУлсынтусгаартогтнолынтөлөөтэмцлийнөрнөлтийнэхлэлбайсанюм. Иймтүүхэнүйлявдлыгүгүйсгэжболохгүй.

-Тухайлбал,  Үндсэнхуулийгбатлахадко­минтернийншахалтбайсан, эсвэлАрдыннамыннөлөөорсонгэжзаримхүний  ярьжхэлжбайгааг  татэгжүзэжбайнауу?

-Ардчилсанхувьс­галаасхойштогтолцоондөөрчлөлторж, социа­лизмаасиргэнийзасаглалдшилжсэн. Иймээс 1992 оныҮндсэнхуулиатомзүйл  хийсэнгэжүзэжбайгааболаливаагтүүхэначхолбогдлынхньталаасхарахбишулстөрийнталаас,  нөгөөтэйгүүрөөрсдийнхөөүйлажиллагаагтовойлгожөнгөрсөнтүүхэнүйлявдлынгавьяагбууруулахгэсэнхандлагабайгааюмбишбиз. Ингэжбодожби  дотроосэтгэлдундуурбайдаг. 1924 оныҮндсэнхуулийнилтгэлийг  ЕрөнхийсайдБ.Цэрэндоржтавьсан. Хуулиаболовсруулахдаахэдхэдэнорныхуульсудалсанбайдаг.  1924 ондгэхэднэлээнолонорныҮндсэнхуульсудлаадтэрдотроос  баримжаалсанзүйл  ньШвейцарьулсынҮндсэнхуулиас  гол  үзэлсанаагнь  авсанболовуу. Учирньямарүзэлсанаатайбайхвэгэдгийгхэлэлцээд, Ерөнхийлөгчийнбишпарламентынзасаглалтайоронболъёгэсэнсаналтүлхүү  дэвшүүлсэн  байдаг. Түүнийүндсэндманайулспарламентынзасаглалтайболсон. 1992 ондүүнийгээдахинбаталгаажуулсан. Гэхдээнэгсонинюмнь  парламентынзасаглалтайбайнагээдпарламентньулсорныбүхийласуудлыгшийдэжбайнагэсэнзүйлбиш. Парламентболхуультогтоохбайгууллага. Тухайнулсыноршинтогтнож, нийгмийнхээхарилцаагзохицуулжбайхёстойхуулийглтогтоожөгөхүүрэгтэй. ГэтэлманайдпарламентынгишүүдбүгдээрээЗасгийнгазрынгишүүнбайхжишээтэй. ЗасгийнгазарньУИХ-ааудирдаадбайнауу, ИххурлаасЗасгийнгазарттавиххяналталга. Харинэнднэгзүйлийгхэлэхэд 1924 оныҮндсэнхуулийгбатлахадкоминтернийнтөлөөлөгчүгхэлсэнбайдагчшууднөлөөбайгаагүй. Танайулс  парламентынзасаглалтайбол  гэж  чшахаагүй. ХаринчсанасныгбодоходАнхдугаариххуралдоролцсон 77 хүн, хөдөөороннутгаасирсэнмалчидчухаласуудлыгшийдвэрлэжҮндсэнхуулиабаталсан. 1992 оныҮндсэнхуулийгбатлахадАрдыниххуралдбараг 400-гаадтөлөөлөлоролцсон. Тэрүеийг 1924 онтойхарьцуулахадгишүүдийн  мэдлэг, боловсрол, үзсэнхарсныгхарьцуулшгүй. Тэгэхээр  үнэхээртүүхэнүйлхэрэг, хүндэлждурсчбайгууштайүйлявдалюм.  Харамсалтайньөнгөрсөнжилээс  Үндсэнхуулийнөдрийгтэмдэглэхийгболиулсан. Сэтгэлүнэхээрдундуурбайна.

-Үндсэнхуульмааньтусгаартогтнолообаталгаажуулсанбаримтбичиг. Нэгёсондооарваннэгдүгээрсарын-26 монголчуудынтусгаартогтнолынбаярбайталтэмдэглэхээбольжтүүхийгарчиж, мартуулжбайгаагюуч  гэмээрюмбэдээ?

-Хатууханхэлчихэдтүүхэнололтооүгүйсгэсэнулстөрийншийдэл. Төр, засагтодорхойхэмжээгээрэргэжхарахёстой  гэжбодожбайна.

-Татүрүүндшинэ, хуучин  дөрвөнҮндсэнхуулиас 1924 оныхуулийнтүүхэнонцлогийгдурьдсан. ЕрньҮндсэнхуулиудхэрхэнуламжлагдажирсэнбайдагвэ?

-Үндсэнхуулиудынуламжлалөмнөхийгөөтодорхойхэмжээгээрөвлөжирсэн. 1940 оныҮндсэнхууль 1924 оныхуулийгөвлөсөн, гэхдээтодорхойхэмжээгээрдэвшилтэтагуулгаоруулсанбайдаг. Яагаад 1924 оныҮндсэнхуулийг 1940 оныхоорсолихболовгэвэл, тэрүедфеодализмаассалсан, ингээдюуныөмнөАрдынзасгийгхэрхэнтогтоохвэгэдэгголасуудалбайсан. ТэрзорилгоорҮндсэнхуульхийгдсэн. 1940 онболохоорнийгмийнхөгжлийнхувьдхөрөнгөтнийбусхөгжлийнзамаарявахзамыгсонгож, эндхаринКоминтернболонЗХУ-ынбольшвекуудыннөлөө  илүүорсон.  Иймучраастодорхойхэмжээгээрөөрчилсөнболовчтөрийнтогтолцоонд 1924 оныхыгагуулсан. ТөрийнэрхбарихдээдбайгууллагаИххурал, түүнээссонгогдсонБагахуралгэсэнзохионбайгуулалтаарявжбайгаад 1949 ондулсын IX иххурлаартомоохонөөрчлөлторуулсан. Сонгуулийгшууднууцсаналхураалтаарявуулахөнөөдрийнбиднийда­гажмөрдөжбайгаатогтолцоондоруулсан. Ю.Цэдэнбалнамындаргаболонгуутааөөрөөилтгэлболовсруулантавьж, сонгуулийншинэсистемдоруулснаар 1951 онданхныУИХ-ынсонгуульявагдсантүүхтэй. Үүнтэйхолбогдуулжбинэгюмбичихсанаатайсуужбайгаа.

-Тэрньюубилээ?

-ЕрөнхийлөгчЦ.Элбэгдоржулстөрийнтоглоомыг  сүрхийсэдэжгаргажирэхюм. Жишээнь, саяТомтөрөөсухаалагтөрлүүхэлэлцүүлэгхийгээдөнгөрлөө. Нэгёсондооөөрийгөөсурталчилсаншоуболлоо. Томтөргэжюугаачхэлээдбайгааюм, ухаалагтөрчгэжюуяриадбайгааюм. Тиймээсцаашидтөрийнтогтолцоояавалзүйтэйвэгэдэгталаарюмбичихгэжбайгаа. Гэхдээбишинэюмзохиохгэжбайгааюмбиш. МанайэхнийхоёрҮндсэнхуулиарМонголынтө­рийнтогтолцоогжин­хэнэмонголдтохирсонтогтолцоогсонгожавсанбайдагюм. Ардчилсанзасаглалыннэгголюмсонголт, тэрньбайжсаяардчилалбайна. Шууд, нууцгэдэгболөрнөдийнзагвар. ӨрнөдийнорнуудадхэрэглэжбайсныгяагаадЮ.Цэдэнбалдаргаоруулжирэвгэвэлтэрүедөрнөдтэйхарилцажбайсанбиш, ЗөвлөлтөөссанааавчлНамынТөвХороонынэгдүгээрдаргаболмогцоо  саналоруулсанбайх. СонирхолтойньманайшинэҮндсэнхуулийнэхбаригчБ.Чимидагсанэнэөөрчлөлтийгньзөв, дорвитойөөрчлөлтболсонгэждүгнэсэнбайдаг.  Тэгэхээр 1924, 1940 оныхуулиудадсонгуулийнсистемнэгдүгээртил, хоёрдугаартшаталсанбайсан. Өөрөөрхэлбэл, арвангэрхуралдаадтэргүүлэгчээсонгоно. Тэрхурлаасмөндараагийнхуралдтөлөөлөгчөөсонгоно. Багийнхурлаасбагийнхурлынтэргүүлэгчээсонгохоосгадна, мөнбагийнхурлындарга, сумынхурлынтөлөөлөгчөөсонгоно. Сумынхурлаасчшаталсантогтолцоогоорсонгуульявагдажбайсан. Энэхамгийнардчилсан, хамгийншударгасонгуульбайсанбайгааюм. Гэтэлодоошууд, нууцаарсонгоногэдэгмааньхэнмөнгөтэй, зальтай, бурууаргахэрэглэсэнньгарчбайнашүүдээ.

-ТэгэхээртаныТомтөрөөсухаалагтөрлүүхэлэлцүүлгээсолжхарсан, одоодэвшүүлэхгэжбайгаасанаачухамюуюмбэ?

-1940 оныхооҮндсэнхуульдахьтөрийнтог­­толцооноосавчжин­хэнэардчиллынзарчимболгож, түүндээсуурилсанбайдлаарөөрчлөлтхийегэж  байгааюм. Үүнтэйхолбогдуулж, нэгзүйлийгхэлэхэд 1990 ондМонголУлсынсүүлчийнИххурлынсонгуулийнхуралдаанаарҮндсэнхуульднэгтомөөрчлөлторуулсан. ТүүндМонголынтөрийнтогтолцоондмашзөвөөрч­­лөлторуулсан. Ерөнхийлөгчийнзасаглалтай, Иххурал, Багахуралтайбайхаартусгасан. Тэрболтогтолцооны  хамгийншилдэгзагварбайсан. СүүлдньУИХяагаадтүүнийгээөөрчилчихсөнньтодорхойгүй. Үнэнийгхэлэхэд 1992 онышинэҮндсэнхуульбол 1990 ондҮндсэн  хуульдоруулсан   нэмэлтээсчанар, агуулгынхувьд  дордчихсон. 1924, 1940 оныҮндсэнхуулийнголсанааболон, 1990 оныҮндсэнхуульдоруулсаннэмэлтийнтухайхуулийн  үндсэнсанаагзагварболгожөөрчлөлтхийхгүйболМонголынтөрөөдлөхгүй. “ТомтөрөөсухаалагтөрлүүбишЗасагладагтөрөөс  хяналттайтөрлүүшилжиххэрэгтэйбайна. Төрийгшатчилан  байгуулах, илээрсонгодогболохынучирүүндоршино. Төрийндээдтөвшнийүйлажиллагаанддороосньсонгосоншатньхяналттавина. Хэрэвдээдшатньүүргээмуубиелүүлжбайнагэжүзвэлсонгосондоодшатньтараажбол­но. Ц.ЭлбэгдоржБирмулсадзочлоходтө­рийнтогтолцоогтанилцуулжбайв. ЭнэулсЕрөнхийлөгчөөманайхшигбүхардтүмэнбишпарламентньсонгодогюмбайна.Энэболхамгийнзөвтогтолцоо. Ерөнхийлөгчөөхуулиарногдуулсанүүргээмуубиелүүлжбайнагэжүзвэлпарламентогцруулахэрх­тэйбайна. БүхардтүмнээссонгосонЕрөнхийлөгчийгяажогцруулахвэ.

-Ингэхэдарван­нэгдүгээрсардтэмдэглэдэгбайсанҮндсэнхуулийнөдрийгболиулаад  баснэгбаярыгбийболгосонньЧингисхаанытөрсөнөдөрбуюуМонголбахархлынөдөр. Энэталаартаюухэлэхвэ?

-ИххаанытөрсөнөдрийгсудлаачН.Нагаан­буумаштодорхойтогтоочихсоншүүдээ, өвлийнэхэнсарыншинийн 1-ндтөржээгээд. Энэнь  Монголынтооллоорхэзээтохиодогвэгэвэл, арванхоёрдугаарсарын 22-ныөдөр. Ягесэхэлдэгтэрөдөрөвөлэхэлжбайна. ТэрөдөрЧингисхаанмэндэлсэнгэдгийгтэрхүнтодорхойсудалгааныүндсэндтогтоочихсон. ЕрөнхийлөгчЦ.Элбэгдор­жийнхувьд  хуучныуламж­лалыгжааханчболтугайөвлүүлэхсанаагаар  иххаанытөрсөнөдрийгтогтоохтухайсэдсэнхэдийчдорньажиллажбайгааалбатуудөөрсдөөюммэдэхгүй, хоёрянзынцагтооныбичиг \төгсбуянтынзурхай, хятадыншарзурхай\ аваадүзтэлтүүндээрньөвлийнэхэнсарыншинийн -1 нь  арваннэгдүгээрсарын 14-ндтаарсанучраасУИХ-доруулаадтогтоолгочихсон. ЕрөнхийлөгчийнзөвлөхР.Болдгэдэгтүшмэлсудлаачдынүгийгэстоожиймшийдвэргаргуулсан. Төралдаатайшийдвэргаргажболохгүй, тиймэрхбайхгүй. Энэшийдвэргарахүеднэгсонирхолтойтохиолдолболсон. ТухайнүедМҮОНРТ-ийнзахирлааражиллажбайсан. Л.Пүрэвдоржидэнэтухайтелевизийнярилцахцагторуулжөгөөчгэсэнхүсэлттавихадзөвшөөрөөгүй. Иргэнийчөлөөтэйярих, хэвлэннийтлэхэрхчөлөөг  мөнхангаваа. Энэтохиолдолтомалбандочихтойгоозэрэгцэнхүнхарамиааргацаадгийнтоджишээ. Манайхантүүхээ, ёсуламжлалаамэдэхгүйбайгаагийннэгилрэлэнэ.

Юмандухаалагхандахчадварбайхгүйөрөөсгөлявдалньюундхүргэжбайнагэвэл  төрийгбуруушийдвэргаргахаднөлөөлөөдбайна.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=3120

Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, утга зохиолын шүүмжлэгч-судлаач, доктор, профессор Ч.Дагвадорж: Монгол хэлийг хятад хүн сурахад л дөхүүлж засварлах гээд байх ши

2013-11-29 11:12:26

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ

Ярилцах цагбулангийн энэ удаагийн зочноор Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, утга зохиолын шүүмжлэгч-судлаач, доктор, профессор Ч.Дагвадоржийг урилаа.

 

-Хэл шинжлэлийн эрдэмтэд байсхийгээд монгол хэлний зөв бичих дүрмийг өөрчилнө гэдэг. Түүнийг дагаад нэг үгийг янз бүрээр бичдэг хэсэг хүн бий болдог. Саяхнаас дахиад л Ц.Дамдинсүрэн агсны зохиосон зөв бичих дүрэмд өөрчлөлт оруулах ажлын хэсэг гараад байна. Энэ хэр зөв алхам бэ?

-Энэ тухай ярихын өмнө ер нь шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөх, сайжруулах тухай яриа болж байсан 1960-аад оны эхэн үеийг эргэж дурсъя гэж бодож байна. Манайхан үсэг, бичгээ өөрчилнө, боловсронгуй болгоно гэлцдэг. Боловсронгуй болгоно гэж ярьж болох байх.

Гэхдээ  шинэ үсгийн дүрэм гэж ярихаасаа илүүтэй, өв соёлдоо монголчууд хэрхэн хандах вэ гэдэг асуудал юуны өмнө тавигдах учиртай. Ингэхдээ  ухаалаг хандмаар байгаа юм. Яагаад гэвэл,  тэр талаар яриа гарч байсан 1960-аад онд шинэ үсгийн дүрмийн зохиогч нь   тухайлбал, Ц.Дамдинсүрэн гуай өөрөө, тухайн үеийн хэл шинжлэлийн том эрдэмтэд,  академич Б.Ринчен, Ш.Лувсанвандан,  МУИС-д багшилж байсан эрдэмтэн багш нар бүгд байлаа.   Т.Пагва, Л.Мишиг, Т.Дашцэдэн нарын хэл шинжлэлийн салбарын   урдаа барьдаг  эрдэмтэд,  ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнд  А.Лувсандэндэв, Х.Лувсанбалдан, Э.Вандуй нар ид ажиллаж   байсан. Тэд  шинэ үсгийн дүрэм зохиогдож байсан 1940-өөд оныг  сайн мэднэ. Тэгвэл түүнээс хойш   20-оод жилийн дараа буюу 1960-аад онд  шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөх тухай яриад тоймтой шийдэлд хүрээгүй. Тэр үед  бид оюутан байсан,  Ц.Дамдинсүрэн багш МУИС дээр болсон нэг удаагийн уулзалтадШинэ үсгийн дүрмийг өөрчилнө гэдэг Сэлэнгэ мөрний уснаас  урсгал нийлж байгаа олон голын усыг ялгаж шүүж  гаргана гэсэнтэй адилгэж хэлж байсан. Түүнээс хойш цаг хугацаа улирч, шинэ үсгийн дүрэм зохиосноос хойш магад жар гаруй  жил улирчээ.  Гэтэл  хэсэг мартагнуулж байгаад, тодорхой хугацааны дараа хэдэн  хүн гарч ирж шуугиулдгийг бодмоор  байгаа юм. Мэдээж, жаран  жил өнгөрнө гэдэг монгол хүний ярих, би­чих соёлд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. Соёл урлаг, шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд, ер нь Мон­голын нийгмийг урагшлуулахад нэг хэсэг нь шинэ үсгийн дүрэм гэж нэрлэдэг, нөгөө нь кирилл бичиг гэдэг  тэр дүрмийн гүйцэтгэсэн үүрэг асар их юм.

-Хэсэг мартагнуулж байгаад  хэдэн хүн гарч ирж бужигнуулдаг  гэлээ. Ярих өөр байх, хийж бужигнуулсан юм нь, тухайлбал юу байна вэ?

-Хэдэн хүн Ц.Дамдинсүрэн  гуайн зохиосонТөрийн  дуулал”-ыг өөрчилнө гэж хэд хэдэн удаа санал тавиад 2000 оны дундуур өөрчилж санаа нь амарсан. Би  Ц.Дамдинсүрэн багш шүлгийг нь зохиож, Б.Дамдинсүрэн, Б.Мөрдорж гуай нар аялгуу хийж, төрөөс  зарлиг гаргасан  Төрийн дуулал”-ыг дуулж өссөн сурагч. 1950  оны намар бага сургуулийн нэгдүгээр ангид орж байсан. Анх сурсан дуу  минь ч энэ дуу. Бүх нийтээрТөрийн дуулал-ыг  зааж, дуулж сурч  байсан  цаг үе байлаа.  Яруу найргийн,  хөг аялгууны хувьд маш зохицсон дуу  байгаа юм. Гэтэл түүнийг нь өөрчлөх гэж  хэдэн хүн үе үе зүтгэсээр “…Дархан манай хувьсгалт улс Даяар Монголын ариун  голомт  Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй Дандаа энхжиж үүрд манданагэснийг ньДархан манай тусгаар улсгэж нэг тиймэрхүү орчуулгын шүлгээр зохиосон юм шиг болгосон. Үүнийг өөрчилж сэтгэл нь амарсан хэдэн хүн, өөрчлүүлчихлээ гээд налайж суугаа төр, засгийн түшээд юу боддог юм, мэдэхгүй. Болчихлоо л  гэж боддог биз. Хорьдугаар зууны манлай эрдэмтэн, зохиолч гэж нийтэд зарлачихаад, үхсэн хүн босч ирэх биш гэсэн шиг Ц.Дамдинсүрэн багшийн  хийж бүтээсэн  рүү  ингэж дайрч байгаа нь  зохисгүй. Хорьдугаар зууны манлай эрдэмтэн, зохиолч гэж хүлээн зөвшөөрсөн  л  юм бол тэр хүнийхээ хийсэн бүтээснийг нь тэр хэмжээнд авч үзэж, хүндэтгэлтэй хандах ёстой. Үүнийг би тухайн үед өөрийн бичсэн нийтлэл, өгүүлэлд бас дурьдаж байсан. “Төрийн дуулал”-ыг өөрчлөх гээд байгаа юм бол өөрсдөө шүлгээ бичиж, аялгууг  нь зохиочихоод   дуулуулна биз. Энэ дуулиан  намжиж байгаа  юм уу, эсвэл хүмүүсийн чих дөжирч байгаа юм уу, хэсэг чимээгүй болтол одоо шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөх тухай асуудал босч ирж байна. Зарим нь тэмээ гэхэд ямаа гэлээ гэж бодож байж магадгүй. Тэгдэггүй юм аа. Өөрчлөх, засварлах нэрээр улайрагчид нэг л хэлтэй, нэг л үгтэй байдаг.

-Гэхдээ тэд кирилл бичгийнЦагаан толгой”-н 35 үсгээс дөрвөн тэм­дэгтийн хэрэглээг хяз­гаарлах, тэгэхдээ үсгийн бүтцийг  нь хэвээр хадгална гэж байгаа юм билээ?

-Энэ бол  гээгдэх, гээгдэхгүй эгшиг, эсвэл хатуу, зөөлний тэмдгийгиболгох тухай яриа биш. Хамгийн гол нь энд зохиогчийн эрх гэж бий. Ц.Дамдинсүрэн гэдэг аугаа эрдэмтний  зохиосон шинэ үсгийн дүрэмд байр эзэлж буй  35 үсэг, тэр дотор багтаж буй хоёр тэмдэгтийг өөрчилнө гэж байна. Гэтэл  тэр хүн түүнийг зохиохдоо нэг юм бодсон байж таарна. Яагаад 36 эсвэл 38 болгоогүй вэ, эсвэл 21 болгох боломж байсан уу. Гэтэл 35 байна гэж тоог нь тогтоогоод, тэр дотроо энд нь ийм үсэг, тэнд нь хоёр тэмдэгт байна, энэ нь зөөлрүүлэх үүрэгтэй,  тэр нь салгах ,тусгаарлах үүрэгтэй   гээд яг таг тогтоочихсон байна шүү дээ. Уран барилгачин, уран зураач нарт юмны найрсал,  зохицол гэж байна. Цаад зохиогч нь ийм цогц байдлаар сэтгээд бүтээчихсэн байхад дундаас нь ганц, хоёроор сугална  гэдэг шинэ үсгээ  сэглээд хаяхаас өөрцгүй. Хүний бүтээл рүү дайрагсад сайхан үгтэй, сайнаар өнгөлөн далдалсан багтай гарч ирдэг. Тэгээд ч  хэвлэлээр гараад байгаачлан шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөх ажлын хэсэг гэгчид  ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн, МУИС, МУБИС гээд хэл шинжлэлийн эрдэмтэд төвлөж байдаг газруудаас шигшигдсэн 20 гаруй эрдэмтэн баг бүрдүүлээд  байгаа гэж би ерөөс бодохгүй байна.

-Яагаад?

-Таваас зургаан хүний нэр л сонсогдоод  байгаа шүү дээ.  Тэр зургаан хүн  Хорьдугаар зууны манлай эрдэмтэн, зохиолч  Ц.Дамдинсүрэнгийн  зохиосон, он цагийн шал­гуурыг давсан   бүтээлийг оролдох хэмжээний хүмүүс мөн үү, биш үү гэдэг баталгаагүй.   Үнэхээр дахин шинэ үсэг зохиох гэж дурлаад,  шинэ дүрэм гаргах гэж бодоод байгаа  юм бол өөрсдийнхөө шинэ дүрмийг зохио. Түүнээс биш өвгөн Ц.Дамдинсүрэнгээр оролдож болохгүй, одоо болно. Үүнээс цааш бол ёстой хэрээс хэтэрнэ гээч болно. Хүн үхнэ гэдэг их гутамшигтай юм, тэр хүн үхсэн учраас өндийж үг хэлж чадахгүй гэж бодож баймгүй. Өө сэв эрдэг нь эрнэ л биз. Би хувьдаа  тэр дүрмийг нэг их сэмлээд байх шаардлагагүй гэж  үздэг. Тэр хүний бүтээл өөрийнх нь зохиосноор үлдэг.

-Өөрчлөлт оруулснаар  зөв бичих дүрмийн нийтээр дагаж мөрдөх нэг толь бичигтэй болгон журамлана, мөн дүрэм цөөрч монгол хэлийг сурахад хялбар болно гэж байгааг  та юу гэж үзэж байна вэ?

-Наадахыг чинь би сайн ойлгохгүй байна. Тэр хүмүүсийн яриад байгаагаас юу ойлгогдож байна гэхээр  гадаад хүмүүс монгол хэлийг муруй хазгай сурч байгаа. Манайд хамгийн ойр хоёр их хөршийнхөн монгол хэлийг сурвал юу гэж хэлэх вэ, яаж сурах вэ, дэлхийн бусад улс орны иргэд монгол хэлийг сурахад  дөхүүлж  хонь гэдэг үгийг хони, морь гэхидгийг ньиболгож  бичих гээд байгаа юм уу.  Эсвэл, манай уламжлалт, сонгодог бичгээр  морь гэхийг мори гэж бичдэг, түүн рүү ойртуулах гээд байна уу. Үүнийг би сайн ойлгохгүй байна. Харин манай урд хөршийн хүмүүс монгол хэл сурахад нь  дөхөм болгож байгаа юм уу гэж бодож  байгаа. Би түрүүнд хэлсэн, шинэ үсгийн дүрмийг өвгөн эрдэмтэн зохиогоод нэгэн жарныг туулсан. Түүгээр ярьж, бичиж ирсэн хүмүүс өнөөдөр мөн нэгэн жарныг туулж 70, 80 насалсан байна. Тэр хүмүүс морь, хонь, унь, онь гэж ярьж, бичээд дасчихсан. Тэгэхээр мори, хони, уни, они гэж яавч дадахгүй. Харин монгол хэл шинээр сурч байгаа гадаадын иргэд, жишээ нь манай урд хөршийнхөнд монгол хэлээр  ярьж, бичихэд хялбар болох байх.

-Ингэхэд  та  яагаад ингэж бодох болов?

-Тухайлбал, манайхан сүүлийн үед  хөдөлмөрийн гэрээгээр  гадаадаас ажиллах хүч  олноор нь   оруулж ирдэг болсон гэсэн.  Түүнд зориулж хэл сургах гэж байгаа бол дөхүү байж магадгүй юм. Тэгээд моли,  хони гэж ярьж, бичих бололтой. Ямар учиртай шинэ үсгийн дүрмээр ингэж  оролдож байгааг  үнэхээр ойлгохгүй байна. Уг нь би тухайн цагтаа МУИС-ийн монгол хэл-уран зохиолын ангийг төгссөн, бас чиг энэ талаар үг хэлбэл хэлэх  үүрэгтэй, ийм хүн байгаа юм. Тэгэхээр ойлгохгүй байна гэдгээ дахиад хэлье. Нөгөөтэйгүүр,  би хувьдаа шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөхийг зөвшөөрөхгүй.  Хэн дур­тай нь зохиогчийн эрхэнд халдаж  болохгүй. Тиймээс дахин хэлэхэд тэр хүмүүс тэгж л  их дүрэм зохиох гээд байгаа бол өөрсдөө шинээр зохио. Ц.Дамдинсүрэн багшийн бүтээлийг  зэрэмдэглэж болохгүй. Харин энэ дашрамд хэлчихэд,  манай хэл шинжлэлийн эрдэмтэд явцгүй зүйлээр оролдож байхаар шинэ зүйл сэдэж, санаачилж, бүтээгээсэй. Тэр нь юу гэсэн үг вэ гэвэл, шинэ үсгийн дүрэм дэх алдаанаас болж Монгол Улс хөгжихгүй, ард түмний мэдлэг боловсрол дээшлэхгүй, монгол хүний  хэл сэтгэхүйн нэгдмэл үйл ажиллагаа хангагдахгүй байгаа юм бол өөрсдөө шинэ дүрмээ зохиогоод, журамлах толь бичгээ  боловсруулж гаргах хэрэгтэй.

-Тэгэхээр та  энэ асуудалд  ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийнхэн шийдвэр гаргах эрх бүхий байр сууриас оролцох ёстой гэж байна уу?

- ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэмтэд энэ асуудалд хэр зэрэг  үүрэгтэй оролцож  байгааг асуух хэрэгтэй. Би хувьдаа тэдний оролцоог олж харахгүй байгаа. Гарч буй мэдээллийг сонин, хэвлэлээс унших юм, телевизээр шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөх тухай ярьж байгааг харж байна. Олон улсын монгол судлалын холбооны ганц хоёр  хүний нэр гараад, МУИС, МУБИС-ийн  цөөн эрдэмтэн, багш нарын нэр дуулдах юм. Хэлний хүрээлэнгийн эрдэмтдийн нэр ерөөс сонсогдохгүй байгаа. Эсвэл тэд нэрээ нууцлаад байгаа юм уу. Энэ асуудалд хамгийн их үүрэгтэй, зөв бичих дүрмийг өөрчлөх, эсэхийг шийдвэрлэх байр сууриас оролцох байгууллага бол ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн шүү дээ. Түүнээс МУИС-ийн хэдэн багш    мэддэг юм биш. МУБИС-ийн хэдэн багш ч мэдэхгүй.  Монгол Улсын  хэл, утга зохиолын хэтийн төлөв болоод  өнөөгийн чиг хандлагыг мэдэж, чиглүүлж байгаа байгууллага нь  ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн байдаг. Гэхдээ татан буулгачихаагүй  бол шүү дээ. Энэ асуудалд эрдэмтэд түрүүлж саналаа хэлэх ёстой. Түүгээр барахгүй  тэнд жинхэнэ эрдэм шинжилгээний маргаан, мэтгэлцээн  өрнөж, эсвэл тэд Монголын нийт хэл шинжлэлийн эрдэмтдийн өмнөөс үгээ хэлж байх ёстой. Гэтэл тэдний байр суурь огт алга.

-Энэ чиглэлд бүх нийтээс санал асуулга  явуулахгүй. Харин хэлний мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлэх сураг  байна?

-Эрдэмтдээр заа­вал  хэлэлцүүлэх ёс­той. Өнөөдөр хэл шинжлэлийн чиглэлд сургалт, судалгаа явуулдаг их, дээд  сургуулиуд  байна. 12 жилийн  сургалттай  сургуулийн монгол хэлний заах аргач олон сайн багш бий. Тэдний саналыг сонсох ёстой. Ямар учиртай юм, яагаад өөрчлөлт хийх гэж байгаагаа ойлгуулж тайлбарласан  байх ёстой. Гэхдээ л Ц.Дамдинсүрэн гэдэг хүний зохиосон дүрмийг тэгж сэглэж болохгүй.   Төрийн дуулал”-ын үгийг сэглэчихээд тэр хүний нэрийг тавьсан шигээ  кирилл бичгийн дүрмийг сэглэж  нэг бус үсгийг нь хасчихаад түүнийгээ Ц.Дамдинсүрэнгийн гэж бичиж болохгүй. Өөрсдөө шинэ дүрмээ зохио, тэр эрх нь нээлттэй байгаа шүү дээ. Тиймээс чадвар чинь хүрдэг юм бол өөрсдөө шинээр зохиогооч гэх байна. Ц.Дамдинсүрэн гуай хэрэв босоод ирдэгсэн бол тэдний дүрмийг булаацалдахгүй, өөрийнхөө дүрмийг л хамгаалах байх. Иймд  тэр хүний зохиосон дүрмийг зүгээр үлдээгээч ээ. Зайлшгүй өөрчлөх шаардлага гараад байгаа юм бол өөрсдөө зохиогооч ээ. Тэгэхдээ монгол үн­дэст­ний эрх ашгийг хохироож болохгүйг хатуу хэлье.

-Хатуу, зөөлний тэмдгийгИболгох, мөнЙүсгийг дээрээ цэггүйгээр  хэрэглэх, Щ үсгийг  хэрэглэхгүй болох тухай ярьж байгаа. Бараг хэрэглэгддэггүй  ч бас гадаад үгийг бичих шаардлага гарахад ш үсгээр орлуулах уу, тэгэхээр утга гажуудах биш үү гээд асуулт байна?

-Үнэхээр хэрэглээ нь цөөхөн байдаг. Намайг нэгдүгээр ангид орж байхадЦагаан толгойнүдлүүлэхдээ Щорс гэдэг хүний нэрийг бичдэг. Анги ахиад ирэхээр Оросын зохиолч Салтыков Щедрин гэдэг хүний нэрийг бичүүлдэг байсан. Үүгээр нь явцуу хэрэглэгддэг гээд хаслаа гэхэд дэлхий дахинтай харилцах харилцаанд гүйцэтгэх үүрэг нь юу болох вэ. Ерөөс Щ үсгээр бичсэн үг монгол хэлэнд орж ирэхгүй гэж үзэж болохгүй биз дээ. Шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөх гээд байгаа хэлний мэргэд  мартчихаагүй бол Щерба гэж хэл шинжлэлийн том эрдэмтэн байгаа шүү дээ. Тэгвэл Щербагийнхаа нэрийг юу гэж бичих юм. Щербатский  гэж Оросын  алдартай  эрдэмтэн бий. Тэр хүний нэрийг яаж бичих гэж байгаа юм бэ. Зөвхөн хэлний салбарын эрдэмтэн, мэргэд гэхэд л ийм хүмүүс байна шүү дээ. Тиймээс бодох хэрэгтэй байх.

-Шинэ үсгийн дүрмийг өөрчилье   гэсэн  хүмүүсОлон жил буруу, зөрүү ярьж, бичиж ирсэн байдлыг нэг мөр болгоё  гэж   байгаа. Түүнээс гадна Ц.Дамдинсүрэн гуайн гаргасанЗөв бичих дүрмийн толь  хууль эрх зүйн хувьд баталгаажаагүй атлаа  өнөө хүртэл мөрдөгдөж ирсэн гэх үг   дуулдаж байна?

-Ц.Дамдинсүрэн гуай, Осор гуай хоёрын хамтарч гаргасан зөв бичих дүрмийн тэр толь яагаад баталгаажаагүй байх вэ дээ. Тэр цагийн хамгийн хатуу хяналттай гэж байсан үеийн байгууллагуудын хяналт, шүүлтээр  ороод гарсан  толь яахаараа баталгаажаагүй байдаг юм бэ. Тэгээд ч   өнөө хүртэл өчнөөн олон жил мөрдөж ирлээ. Зөв,  буруу бичиж байгаа нь  түүндээ биш байх.

1990 оноос хойш нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдсөн. Улс ардын аж ахуй, соёлын салбар тэр чигээрээ өөрчлөгдсөн. Түүнтэй холбогдсон бужигнаан дунд өөрсдөө дүрмээ баримтлахаа  больсон.  Сурч байгаа нь ч, сургаж байгаа нь ч, албан хэрэг  хөтөлж байгаа нь ч өөрсдөө  дүрмээ мөрдөхөө больсон болохоос дүрэм байхгүй, тэгээд  жигдлэх шаардлагатай болоод алдаа гаргаад байгаа юм биш. 1990 оноос өмнө нэг мөр ярьж, бичээд болоод байсан шүү дээ. Тэр байтугай миний эрдмийн ажлын албан ёсны нэгдүгээр шүүмжлэгч нь крилл бичгийг зохиогч  Ц.Дамдинсүрэн гуай байсан. Багш миний эрдмийн ажлыг уншихдаа ч, “Монголын  судлалгэж өөрийнхөө хариуцсан цувралд миний эрдэм шинжилгээний өгүүллийг оруулахдаа ч цэг, таслалгүй засаад оруулдаг байсан шүү дээ. Бид  жигд мөрдөж  яваад болоод байсан. Өөрсдөө байгаа дүрмээ мөрдөхгүй  эмх  замбараагүй болгочихоод  дараа нь  энэ нэг юмнаас болоод ингэчихлээ, одоо шинэ дүрэм гаргая гэж таарахгүй. Өөрчлөх  гэж байгаа бол түүнийгээ ямар ч байсан Ц.Дамдинсүрэн гэдэг хүний бүтээл дээр  л лав хийж болохгүй. 

-Эцэст нь нэг асуулт байна.  Хүүхэд залуус, хойч үеийнхэнд хандаж эх хэлний боловсролын тухайд  та юу хэлэх бол?

-Юу хэлэх вэ дээ, сүүлийн үеийнхэн ном уншихаа байчихаж. Уран зохиолын ном уншихгүй байна. Миний хүүхдийн хүүхэд, ач зээ нар, таны болоод бусдын хөвгүүд, охид ерөөс ном уншихгүй байгаа. Компьютерээр дамжуулж ганц нэг юм харсан болдог. Тэр хэмжээгээр өөрийгөө уншаад болоод байна гэж байгаагаас биш жинхэнэ уран зохиолыг амталж, зохиолчийн бичсэн сэтгэл шингэсэн зүйл рүү орохгүй байна. Ийм байхад яаж хүүхэд, залуусын эх хэлний боловсрол дээшлэх вэ. Яаж  оюун сэтгэлгээ  нь гүнзгийрч, сэтгэл санаа нь ариусах  вэ дээ,  тэр талаар бодохын ч хэрэггүй. Ном зохиолд шунан дурлаж байж, Монголын хойч үе ариун сайхан сэтгэлтэй, хурц тунгалаг оюунтай болж төлөвшинө. Харамсалтай нь тийм юм алга. Энэ бол шинэ цагийн төр, засгийн бодлогын гүнзгий алдаа. Үүнийгээ эртхэн засч авах хэрэгтэй.  Тэгэхдээ  ахмад үеийн эрдэмтэн хүний  нэгэнт бүтээн бий болгосон зүйлийг  бүрэлгэж, сайжруулах нэрээр зэрэмдэглэж  болохгүй гэдгийг дахин давтан хэлье.  

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=3157

ок: Хүний бүтээсэн бүтээл дээр сайжруулах нэрээр зэрэмдэглэж болохгүй гэсэн чинь маш зөв, одоо шинэчлэнэ гээд байгаа нөхдүүд өөрсдөө зохиогоод ард түмэндээ танилцуулаад явах хэрэгтэй, ер нь хийж, бүтээж чадахгүй чадваргүй нөхдүүд их мэдэгч болох гээд хэн нэгний санаагаар яваад байгаа юм биш үү, ард олоон…
зочин: ингэж маргах хэрэггүй.шууд л босоо монгол бичигтэй шилжвэл маргаан дуусна.4үсэг хасна гэдэг хүмүүс ч зайлуул солиотой хүмүүс

“Крилл бичгийг хамгаалах Монголын хороо”-ны тэргүүн, Монголчуудын угийн бичгийн академийн Ерөнхийлөгч, академич, гавьяат багш П.Рэнжин : ”Дөрвөн үсэг хасвал бидний үр хүүхэд Монгол биш мохоо хэл сурна”

 

Нийтэлсэн: 2013-11-27 10:31:41

 

 

Хэл бичгийн эрдэмтэд крилл бичгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулах төсөл боловсруулж байгаа билээ. Үүнтэй холбогдуулан “Крилл бичгийг хамгаалах Монголын хороо”-ны тэргүүн, Монголчуудын угийн бичгийн академийн Ерөнхийлөгч, академич, гавьяат багш П.Рэнжин гуайтай ярилцлаа.

 

 

-Хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэн монгол хэлний дүрэмд өөрчлөлт оруулахаар төсөл боловсруулж байна. Эл асуудалд танай хорооныхон хэрхэн хандаж байна вэ? 

 

 

-Бичиг үсгийг шинэчлэх, өөрчлөх тухай асуудал зөвхөн өнөө үед яригдаж байгаа юм биш. Хэт үндсэрхэг сэхээтнүүд 1990 онд крилл бичгийг устгаж, уйгаржинг төрийн бичиг болгоё гэсэн. Тухайн үед бид нэг хэсэг дуугүй хүлээцтэй харж байтал УИХ-ын тогтоол гарч нэгдүгээр ангиас уйгаржин бичиг зааж эхэлсэн.

 

 

Тэгээд хэл бичгийн ухааны доктор, профессор, Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал Д.Ёндонгоор ахлуулсан манай хороо байгуулагдсан юм. Манай хороонд тухайн үеийн нэртэй эрдэмтэд байсан. Тухайлбал, ХААИС-ын захирал Жамъянжав, эрдэм шинжилгээний ажилтан, геологич Н.Сэр-Оджав, С.Мөөмөө багш, МУИС-ийн Ц.Шагдарсүрэн, одоо хүрээлэнгийн захирал байгаа Л.Болд, АУЗ Л.Түдэв, “Өдрийн сонин”-ы эрхлэгч Ж.Мягмарсүрэн гэх мэтчилэн 20 гаруй хүн байгуулсан.

 

 

Үүний хүчинд уйгаржин бичгийг нэгдүгээр ангид заах, төрийн бичиг болох асуудлыг түр хойшлуулж крилл бичиг хэвээр үлдсэн юм. Гэхдээ бид зөвхөн өөрсдөө шийдээгүй. Монгол хэлний олон мянган багшаас санал авсан. Уйгаржин бичгийг төрийн бичиг болгох уу, нэгдүгээр агиас нь эхэлж хүүхдүүдэд заах уу гэж асуусан.

 

 

Гэтэл багш нарын олонх нь нэгдүгээрт, криллийг уйгаржин бичгээр солих бололцоогүй, хоёрдугаарт, уйгаржин бичгийг бага ангиас заах ямар ч арга байхгүй гэсэн. Ер нь монголчууд өөрсдийнхөө хэл аялгуунд тохирсон бичиг үсэгтэй болох гэж олон зууны турш явсан. Тод, дөрвөлжин гээд бичгүүд байсныг та бүхэн түүхээс уншсан байх.

 

 

Крилл бичгийг бол 1944 онд Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор Ц.Дамдинсүрэн багш тэргүүтэй эрдэмтэд зохиосон. Ингээд 1946 оноос хойш ард түмэнд заахад маш хурдан сурсан. Түүнээс өөр ямар ч бичгийг богино хугацаанд сурсан түүх байхүй. Бүх нийтээрээ бичиг үсэгтэй болсон. Улмаар 1970 онд Юнескогийн шагнал хүртсэн юм шүү дээ.

 

 

 

-Та Ц.Дамдинсүрэн гуайтай ойр байсны хувьд мэдэх байх. Хойшид крилл бичгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулаарай гэж хэлсэн гэдэг нь үнэн үү? 

 

 

-Ц.Дамдинсүрэн багш “Би энэ үсгийг зохиож, дүрмийг хийсэн нь үнэн. Гэхдээ бүрэн боловсорсон, хэн ч халдашгүй гэж хэлэхгүй. Хожмын мэргэд улам боловсронгуй болгож, Монголын ард түмнийг соён гэгээрүүлэхэд энэ бичиг үсэг үүргээ гүйцэтгэнэ” гэж хэлж байсныг санаж байна. Гэтэл одоо зарим эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн багшийг “Энэ дүрмийг өөрчлөөрэй, би их муу дүрэм зохиосон” гэсэн мэтээр гүжирдэж байна.

 

 

1984 онд Ц.Дамдинсүрэн багш өөрөө зохион байгуулаад С.Мөөмөө, Б.Осор нар найруулаад монгол бичгийн тайлбар толь гаргасан. Тэр толийг багш нар ч өөрсдөө өнөө хүртэл муу ашиглаж ирсэн. Цээжнийхээ бангаар өөрсдөө бараг дүрэм зохиодгоос болж дүрмийн маргаан гардаг. Түүнээс биш толио баримтлаад явбал ямар ч асуудал үүсэхгүй шүү дээ. Крилл бол манай ард түмний оюуны соёлд үнэхээр зохицсон бичиг.

 

 

 

-Б.Ринчен гуай крилл бичгийг шүүмжилдэг байсан гэж зарим нь яриад байх юм? 

 

 

-“Утга зохиол урлаг” сонинд нэг хүн “…Б.Ринчен багш Ц.Дамдинсүрэнгийн крилл бичгийг шүүмжлээд шоронд орж байсан…” гэж бичсэн байна лээ. Энэ бол ор үндэсгүй гүтгэлэг. Учир нь Б.Ринчен багш 1930-аад оны сүүлээр шоронд орж байсан. Харин крилл бичиг 1940- өөд онд зохиосон шүү дээ.

 

 

Тэгээд ч энэ хоёр эрдэмтэн бичиг үсгээс болж маргаан үүсгэж байгаагүй. Яахав Б.Ринчен багш уйгаржин бичгийг хатуу баримталдаг хүн байсан. Гэвч нөгөөхөө шүүмжлээд, муутгаад байдаггүй. Тийм байтал одоо өөд болсон хүмүүсийн өмнөөс үг зохиож хагаралдуулаад байх шаардлагагүй л баймаар санагдана.

 

 

 

-Ц.Өнөрбаян, Д.Төмөртогоо нарын эрдэмтэд төслөө боловсруулаад дуусах шатандаа яваа байх. Тэд хэлэхдээ дөрвөн үсэг хасна гэсэн. Энэ талаар та юу хэлэх вэ? 

 

 

-Яаж болох юм бэ. Бодоод, бичээд, уншаад үз л дээ. Ер нь энэ хэдэн эрдэмтэн заавал нэг өөрчлөлт оруулах гээд байна. Хэдэн жилийн өмнө бас л дүрэм өөрчлөх төсөл боловсруулсан. Түүнийг нь бид “болохгүй ээ” гэж хэлээд зогсоосон ч одоо дахиад л яриад эхэллээ. Ц.Дамдинсүрэнгийн зохиосон үсгэнд өөр нэг хүн дүрэм зохионо гэж байх ч үгүй. Тэр хүн бол биеэ даасан том эрдэмтэн.

 

 

Монголчууд бичиг үсэг, дүрэмдээ дассан. Бичиг үсэг нь ч хүн ард, газар шороондоо нутагшсан. Би Ц.Өнөрбаян, Д.Төмөртогоо хоёрт “Та нар Да багшийн зохиосон дүрмээр суралцаж, эрдмийн зэрэг хамгаалсан. Мөн шавь нараа сургаж, хүмүүжүүлсэн. Гэтэл энэ бичгийн юу нь та нарт түвэг учруулаад, зэвүүг чинь хүргээд байдаг юм бэ. Өөр бодол санаа байгаа бол хэл” гэсэн.

 

 

Тэд өөр бодол байхгүй, гэхдээ зарим дүрэмд өөрчлөлт оруулмаар байна гэж хэлсэн. 35 үсгээс дөрвөн үсэг хасч гадаад үгэнд хэрэглэе гэж байгаа бололтой. Хэрэв дөрвөн үсэг хасвал бидний үр хүүхэд монгол хэлээ мохоо сурна. Хүүхдүүд “морь” гэдэг үгийг “мори” гэж дуудлагаар нь хэлдэг болно гэсэн үг. Энэ бол эрдэмтэн, малчин бүгдэд нь хамааралтай. Эдгээр үсэг хэрэглэгддэггүй үг манайд цөөн бий. Тийм байтал юунд ингэтлээ туйлш раад байгааг нь ойлгохгүй байна.

 

 

 

-Та уйгаржин бичгийг бага ангид заах боломжгүй гэж хэллээ. Яагаад тэр вэ? 

 

 

-1990-ээд онд нэгдүгээр ангид уйгаржин бичиг заахад олон зуун хүүхэд сургууль завсардсан. Дараа нь цэргийн алба бичиг үсэг тайлагдаагүй залуусаар дүүрлээ гэж шүүмжлэлд өртсөн шүү дээ. Үүнийг Л.Түдэв шүүмжлэн бичиж байсныг санаж байна. Уйгаржин бичиг хэдийгээр үндэсний бичиг боловч хүн сурахад бэрх.

 

 

Тиймээс бага ангийн хүүхэд сурч болохгүй. Энэ асуудлыг олон салбар, төвшинд ярьсны хүчинд Монголын боловсролын хүрээлэнгийн захирамж, шийдвэр гарч зургадугаар аниас нь эхэлж заахаар болсон юм. Гэхдээ манай хороо уйгаржин бичгээ бас бүх нийтээр нь сургая, криллийг төрийн бичиг байлгая гэсэн бодлого баримталсан.

 

 

 

-Хэл бичиг бол улс үндэстний тусгаар тогтнолын баталгаа. Хэрэв хэл бичиг нь уствал тухайн үндэстэн мөхнө ч гэж ярьдаг. Харин хамгаалахын тулд яах ёстой вэ? 

 

 

-Хэл бичгээ алдчихвал тусгаар тогтнолд сэв сууж, гаднын нөлөөлөлд автана. Эрдэмтэд үүнийг хамгаалах ёстой байтал улам явуургүй болгох гэж байна. Тэд крилл бичгийг “Орос үсгийг Монгол болгоод ард түмэнд тулган хүлээлгэсэн” гэж үзээд байгаа юм. Уг нь Орос биш л дээ. Орос Улс мөн л гаднаас оруулж ирсэн байдаг.

 

 

Ер нь манайхан бичиг соёл уруугаа дайралт хиймээргүй байна. Одоо бичиг үсгээр оролддог цаг биш. Өөр хийх олон ажил бий. Улс орны эдийн засаг хүндрэлтэй, ард түмний амьдрал сайнгүй байна. Хэрэв дөрвөн үсэг хасаад, гээгдэх үсгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулбал ёстой дампуурна.

 

 

 

-Танай хорооны зүгээс энэ төслийг болиулах талаар ямар нэгэн арга хэмжээ авах уу? 

 

 

-Ойрын үед тэргүүлэгчдийн хурал хийнэ. Холбогдох газруудад то дорхой мэдэгдэл хүргүүлнэ гэж бодож байгаа. Ер нь тэр хэдэн эрдэм тэн ингэж дураараа авирлаж болохгүй.

 

 

 

-Тэд “Төр засгийн захиалгаар…” гэж хэлээд байгаа шүү дээ. Төрийн зүгээс захиалсан юм биш үү? 

 

 

-Засгийн газраас арай санаачилж, захиалаагүй байх. Яахав, эр дэмтэд Засгийн газарт саналаа хүр гүүл сэн л болов уу. Ерөнхий сайд “За та нар эрдэмтэн юм чинь өөрсдөө мэдээд боловсруулаад ир” гэсэн байхыг үгүйсгэхгүй. Учир нь дороос орж ирсэн саналыг зүгээр л хүлээж авсан байх гэж би бодож байгаа.

 

 

Гэтэл одоо төрийн өмнөөс яриад байна. УИХ-ын дарга ч энэ тухай тодорхой хэлсэн шүү дээ. Энэ асуудалд Төрийн хэлний зөвлөлөөс Б.Магсаржав жаахан болгоомжтой хандаж болоогүй юм болов уу. Яагаа ч үгүй байхад эрдэмтдийн саналыг хүлээж аваад, Засгийн газрын хэмжээнд яриад, буруу ойлголтыг ард түмний дунд цацаад байх хэрэггүй. Хэрэв өөрчлөх шаардлагатай гэж үзэж байгаа бол ард түмнээс үгүй юм аа гэхэд мэргэжлийн багш нарын дунд санал асуулга явуулах ёстой. Гэтэл багш нараас асуусангүй.

 

 

 

-Төсөл боловсруулагчид “Энэ бол эрдэмтдийн шийдээд хийдэг ажил” гэж хэлсэн? 

 

 

-Эрдэмтэд санаачилга гаргаж болно. Харин иргэдийн өмнөөс, олон зуун багшаас асуулгүй монгол хэлэнд халдаж болохгүй. Ард түмэн хэрхэн хүлээж авах, хүүхдэд яаж сургах, яаж заахаа багш нар мэднэ. Монгол хэлээ хүчээр мохоо болгочихоод өөрсдөө очиж заахгүй биз дээ.

 

 

Үүнээс гадна баримт бичиг, ном зохиол, сонин сэтгүүл, албан байгууллага, хувь хүний нэрэнд өөрчлөлт орох болно. Асар их мөнгө урсана. Үүнийг хэн хариуцах вэ. Энэ эрдэмтдийн ой ухаанд “Монгол хэлээ мохоо болгож байгаад мөнгөтэй болно” гэсэн бодол төрөөгүй л байлтай. Хоёр жилийн өмнө 700 үгийг журамлалаа гэсэн дээ.

 

 

Тэр дотор шүүмжилмээр үг олон бий. Монголчууд “гариг” гэж ярихаас “гараг” гэдэггүй. Мөн цээжийг “чээж” гэж бичих ёстой гэсэн байна лээ. Хэзээ бид “чээж” гэж ярьдаг болчихов оо. Энэ мэт өөрчлөлт хийх гэж зүтгээд байгаа нь цаанаа ямар шалтгаантайг тааж мэдэхгүй юм.

 

 

Ер нь урагшаа чиглэлтэй хэл болох гээд байгааг л харж байна. Гэхдээ бид дуугүй хараад суухгүй. Залуу эрдэмтэд ч дуугарах байх. Төсөл боловсруулах энэ ажилдаа манай хорооноос нэг ч хүн оруулаагүй. Ер нь крилл бичгийг хамгаалдаг хүмүүсээс зугтаад байна. Энэ нь далд санаа агуулсных гэж хардаж байгаа.

 

 

 

-Тэдний үзэж буйгаар бид буруу дүрмээр бичиг үсэг сурсан учраас одоо “эрдэмтэн” гэж байхгүй болж байгаа юм биш үү? 

 

 

-Тэгэх л болж байна. Тэд өөрсдөө ч буруу дүрмээр бичиг үсэг сурч, эдмийн зэргээ буруу хамгаалсан байх нь. Мөн ард түмний хүүхдэд буруу зүйл сургасан юм байна л даа. Эрдэмтэд ийм зүйл яриад байж болохгүй л санагдах юм. Ард түмэн энэ өөрчлөлтийг хүлээж авахгүй. Мах, гурил, будааны үнэ хэзээ буурах, амьдралаа хэрхэн сайжруулах тухай бодож байгаа. Юуны чинь тэр сурсан монгол хэлээ мохоо хэлээр сольж дахин сурах.

 

 

 

-Ш.Лувсанвандан гуай крилл бичгийг юу гэдэг байсан бэ? 

 

 

-Би Ш.Лувсанвандан багшийн гарынх нь шавь. Багш криллийг “Цаг үеэ олсон бичиг” гэдэг байлаа. Ер шүүмжилдэггүй, ард түмний аман аялгуунд ойр зөв бичиг гэдэг байсан.

 

 

М.Наранболд

 

 

Эх сурвалж: 

 

түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ч.Дашдаваа: Түүхээ мэддэггүй түшээд буруу шийдвэр гаргаснаас гажуудал нүүрлэсэн

2013-11-27 09:21:07

Ч.ҮЛ-ОЛДОХ

 

Ярилцахцагбулангийнэнэудаагийнзочноортүүхийншинжлэхухааныдоктор, профессорЧ.Дашдаваагурилаа.

 

 

 

-ЮуныөмнөтандмонголчуудАнхдугаарҮнд­сэнхуулиабаталж, Үндсэнхуулиабаталсан  түүхтбаярын  мэндийгхүр­гэе. Хэдийгээрэнэөдрийгтэмдэглэхгүйболсончгэсэнхүнбүрийнзүрхсэтгэлдбайгаагэдэгтитгэжбайна. Тэгэхээрмонголчуудтус­гаартогтнолоотунхаг­ласнаасэхлээдхэрхэнбаталгаажуулжирсэн  түүхээсяриагааэхэлье? 

 

-Монголорон 200 гаруйжилМанжийнэрх­шээлдбайсан. 1911 оныүндэснийэрхчө­лөөнийхөдөлгөөнийдүндМонголулстусгаартогт­нолоотунхагласанюм. Энэхүүтүүхэнүйлявдлыголонсудлаачхувьсгалгэжнэрлэдэг. Энэболтүүхэнүнэнднийцэхгүйдүгнэлт.

 

Хятад дахь Синьхайн хувьсгалын шууд нөлөөгөөр Монгол оронд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөсөн юм.  Синьхайн хувьсгал бол хөрөнгөтний ардчилсан шинжтэй хувьсгал байв. Тэр хувьсгал нэг нартай  өдөр  гэнэт гараад ирчихсэн  хэрэг биш, харин  олон арван жилийн өмнөөс бэлтгэгдсэн түүхэн үйл явц байсан. Түүнийг Монголын ноёд, нийгмийн тэргүүлэх хэсэг ойлгохгүй,  мэдэхгүй байсан гэж үзэж яагаад ч  болохгүй. Манж гүрэн үеэ өнгөрөөж байна,   Манжийн төр унаж Хятадад ардчилсан өөрчлөлт өрнөснөөр цоо шинэ дэглэм тогтоно, тэр нь  Монгол ноёд, эрх баригчдад халтайг тэд  сайн мэдэж байсан учир өөрийн эрх ямбыг яаж хэвээр  үлдээх вэ,  хуучин байдлаа яаж хадгалах  вэ гэдэг асуудал тулгарч л дээ. Манжийн эрхшээлд байсан шигээ Хятадын эрхшээлд үргэлжлэн байж яасан ч таарахгүй. Иймээс Манжаас тусгаарласнаа зарлачихья, тэгвэл бидний эрх ямба хэвээр үлдэнэ гэдгийг Монголын ихэс дээдсүүд иш үндэс болгосон байна.   1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд  жирийн ард олон бус харин Богд хаанаас эхлээд Ханддорж Чин ван зэрэг Монголын томоохон язгууртнууд голлох үүрэгтэй оролцсоныг анхаарах ёстой. 

 

Тэгэхээр асуудлын мөн чанарт нэвтэрч байж түүхэн үйл явцыг  тайлбарлахгүй бол 1911 онд монголчууд үндэсний  эрх  чөлөөгөө олсон, тусгаар тогтносон улс болсон учраас энэ бол  хувьсгал мөн гээд  байж болохгүй. Хувьсгал гэж юу юм бэ гэдгийг ойлгоогүй, зөв тайлбар өгч  чадаагүй атлаа нэг талыг барьж туйлширч, хошуураад  байх нь ажил хэрэгт тус дэм үзүүлэхгүй. Энэ нь их уршиг тарина, тарьж ч байна. Түүхэн үйл явдалд хялбарчилж хандсанаас  үйл явдлын тухайн цаг үеийн болон цаашдын  өрнөлтийг  буруу ойлгож тайлбарладаг явдалд түүхчид гулсан орж байгаа нь их харамсалтай.

 

1911  оны хө­дөл­гөөнөөр Монгол орон тусгаар тогтносон улс болсон уу гэвэл болсон. Гэхдээ тэр нь ямар нэгэн хувьсгал хийсний  дүнд болсон хэрэг биш.  Хятадын Синьхайн хувьсгалын сиймхийг монголчууд маш сайн ашиглаж чадсанд гол учир оршино.  Монгол орны цаашдын хөгжил  дэвшлийг хангах, тусгаар тогтнолыг бэхжүүлэхэд 1921 оны хувьсгал нэн чухал шийдвэрлэх ач холбогдол үзүүлсэнийг бас  онцгойлон тэмдэглэх учиртай.

 

-Тэгэхээр 1921 оны хувьсгалын ач холбогдол, шинж чанарыг  тайлбарлаж өгнө үү?

 

- Түүх бичлэгт гэхээс илүү улс төрийн хүрээнд айхтар том алдаатай хандлага бий болсон нь анхаарууштай асуудал болж байна. Энэ бол  1921 оны хувьсгалын тухай асуудал юм. Монголд ХХ зуунд 1911, 1921, 1990 оны хэмээх гурвын гурван хувьсгал гарсан юм шиг хачин юм ярьдаг байснаа сүүлийн үед 1911,1990 онд л хувьсгал  болсон өөр юм  болоогүй мэтээр сурталчлах болжээ. Энэ бол маш алдаатай, ихээхэн хортой, муу үр дагавартай зүйл. Монголд  ийм олон хувьсгал  болоогүй. ХХ зуунд Монголд ганцхан  хувьсгал гарсан, тэр нь 1921 оны хувьсгал юм. Хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгалын  зорилтыг хэрэгжүүлж, тэр хувьсгалын зүй тогтлын дагуу нийгмийн бүхий л амьдралд үндсэн өөрчлөлт хийж, Монгол орныг уламжлалт нийгмээс  шинэ нийгэмд шилжүүлсэнд  энэ хувьсгалын ач холбогдол оршино.  1921 онд Монголд хувьсгал болоогүй гэж  үзэх нь  түүхийг үгүйсгэх байр суурь руу хальтирч байгаа хэрэг. Улс төрийн хэрэгцээ шаардлагаас л ийм зохиомол зүйлийг гаргаж ирж  байгаа юм.

 

-Тэгэхээр өнөөдөр бүх нийтээр тэмдэглэж байх ёстой Үндсэн хуулийн өдрөө  яагаад орхигдуулав, 1924 оны арваннэгдүгээр сарын 26-ныг ямар учраас заавал тэмдэглэх ёстой вэ гэдэг  түүхэн учир шалтгааныг тодруулахгүй юу?

 

- 1924 онд БНМАУ-ыг тунхаглаж байсан тэр тэмдэглэлт өдрийг байхгүй болгоно гэдэг түүхийн үнэнийг мэддэггүйн наад захын жишээ, өнөөх л  асуудлыг буруу ойлгосны үр дагавар.  1990 оны Үндсэн хуульд Монгол Улс бол Бүгд найрамдах улс гэж заасан. Тэгвэл монголчууд  Бүгд найрамдах улсаа бүр 1924 онд тунхагласан, түүнийгээ 1990 онд дахиад баталгаажуулсан байна. Тэгэхээр 1924 онд  Анхдугаар Үндсэн хуулийг баталсан тэр өдрийг  үндэсний баяр болгож тэмдэглэж ирсний цаад учир ойлгомжтой.

 

Гэтэл  намын их хурлаар 1924 онд капиталист хөгжлийн замыг тодорхойлсон учраас түүний ойг цаанаа давхар тэмдэглэж байна гэж ойлговол жинхэнэ  төөрөгдөл болно. 1924 онд капиталист  хөгжлийн замыг  тунхаглаагүй.  Тэр бол 70 жил  сурталчилсан худал  суртал ухуулга.

 

Монголчууд Анхдугаар Үндсэн хуулиа баталсан, бүгд найрамдах улсаа тунхагласан баярын өдрийг тэмдэглэхгүй болсон нь марксист түүх бичлэгээр хүмүүжсэн, үүнээс болж түүхээ буруу ойлгосон улс төрчдийн үйлдэл болох нь тодорхой юм.  Түүхийг харлуулж, үгүйсгэхийн хэрээр монголчуудын түүх улам ядуурч байна. Монголын түүхийн хамаг гэрэл гэгээтэй үе нь 1990 оноос хойшх үед л хамаарагдах мэт үзэл бодол гүнзгийрлээ. Ийм байж яагаад ч болохгүй.

 

-Засаглалыг ярихдаа хувьсгалын шинж чанарыг шинээр авч үзэх ёстой   санагддаг. Монголд өрнөсөн 1921 оны хувьсгалын үйл явдлыг олон хүн Октябрийн хувьсгал, Оросын нөлөөгөөр л тайлбарладаг шүү дээ? 

 

- Марксист түүх бичлэгт 1921 оны хувьсгалын асуудлыг авч үзэхдээ түүнийг аль болохоор социалист хувьсгалын хэв маягт хамааруулахыг оролдож ирсэн юм. Ардын, ардчилсан гэхчлэн янз бүрийн нэр ус өгч, тухайн хувьсгал нь капиталист бус хөгжлийн зам,  социализмд орох явдлыг нээсэн, тэр замналаар явж байгаад 1990-ээд онд ардчилсан хувьсгал руу орсон гэх мэтийн үзэл хандлагаар тайлбарласаар ирсэн. Гэтэл  ийм үзэл бодол түүхэн үнэнд харшилна. Ийм буруу ойлголтын үүднээс асуудалд хандаж, шинжлэх ухааны болон улс төрийн янз бүрийн зохисгүй шийдэлд хүрч байгаа нь их харамсалтай хэрэг мөн.

 

Октябрийн эргэлт нь  Монгол оронд тодорхой хэмжээгээр нөлөө үзүүлсэн нь үнэн.  Тусламж үзүүлээч гэж манайхан ч хүсэлт тавьж. Гэхдээ намын  их хурлаа хийж баримт бичгээ боловсруулан, түүний дагуу үйл ажиллагаа явуулахдаа Монгол орны өвөрөц нөхцөлд тохирсон өөрсдийн боловсруулсан үзэл баримтлалд үндэслэсэн байна. Октябрийн туршлагыг хуулбарлаж сохроор дагасангүй. Харин Нидерландын, Францын, Английн хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгалын шийдвэрлэсэн тэр зорилтыг Монголд эхлээд гүйцэтгэх ёстой юм байна гэж үзжээ.

 

Намын анхдугаар их хурлаас баталсанМонгол Ардын Намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичгийн оршилхэмээх баримт бичигт  Энэхүү их цагийн гэгээн гэрэлт тольд манай Монголын байдал ямар мэт үзэгдэж байна гэвэл урьд хэдэн зуун оны өмнө Европт мөн Монголын адил бүдүүлэг сурталтай, түүхий ажилтай байгаад олон хаан, ван, гүнгүүд нь өөрийн ард албатыг боолчлон мэдэж, бүрхэг харанхуйгаар агуулан, гагцхүү эрхтэн мэдэлтэн ноёд, сайдууд өөр өөрийнхөө жаргал, нэр цол, зэрэг хэргэмийг эрхэлсэн цаг байсан ажгуу. Бас шашин төрийг баригчид харилцан засгийн эрх мэдлийг булаацалдан эвдрэлддэг цаг билээ. Тэр цагийг Европын сударт дундад зууны феодалын байдалт үес гэжээ. Тэр феодал гэгч  даруй ван гүнгүүдийн нэр мөн. Манай Монголын одоогийн байдал төлөв нь тэрхүү дундад зууны үестэй бараг адил мэт үзэгдэнэгэжээ.

 

Тухайн үеийн түүхэн баримт бичгүүдэд дурьдсан зүйлүүд, үйл явдлын өрнөлтийг мөшгин үзвэл Монголын 1921 оны хувьсгал нь хөрөнгөтний ардчилсан шинж чанартай байсан нь тодорхой.Үүнээс гадна монгол түмний тэмцлийг зохион байгуулж удирдсан Монгол Ардын нам  өөрийнхөө зорилго шинж чанарыг хэрхэн тодорхойлов гэдэг асуудлыг авч үзвээс бидний дүгнэлтийг нотлох зүйл олон гарна. Тухайлбал, Хүрээний нөхдөд илгээсэн захидал хэмээх баримт бичигт улс төрийн намуудыг Бошгыг халах хоёр, гуравдугаар нам хэмээн тодорхойлж, гуравдугаар нам гэдэгт коммунист намыг, хоёрдугаар нам гэдэгт хөрөнгөтний ардчилсан намыг хамааруулсан байх бөгөөд Монгол Ардын нам  зорилгоо хэрэгжүүлэхдээБошгыг халах хоёрдугаар намын ёсоор гүйцэтгэнэхэмээн  батлан өгүүлсэн байна.

 

-Хувьсгалын эхэн үед үүссэн сонгуулийн гүрэн байгуулах үзэл санаа  ямар шат дамжлагыг туулсан юм бэ?

 

-Монголын хувьсгалчид хөрөнгөтний ардчилсан зорилтыг дэвшүүлэхдээ сонгуулийн гүрэн байгуулах явдлыг амин чухал зорилт гэж үзсэн юм. Гэвч  маш өвөрмөц шинжтэй байсан тухайн үеийн бодит байдлыг харгалзахаас өөр аргагүй байлаа.  Монгол орон хэмжээгүй эрхт хаант засагтай, уламжлалт нийгмийн үзэл суртал маш хүчтэй, лам нарын давхарга нийгэмд асар нөлөөтэй, хошуу, сумыг хувааж авсан язгууртнууд их эрх мэдэлтэй байсан юм. Харин Богд хааныг нас барсны дараа Улсын их хурлыг зарлан хуралдуулж, жинхэнэ сонгуулийн гүрэн байгуулах боломж бүрдсэн байна.Орон нутгийн захиргааг ардчилж, Улсын  их хурлыг зарлан хуралдуулсанаар Монголын нийгэмд төлөөллийн ардчилал төлөвшин тогтсон юм. Анхдугаар Үндсэн хуулиар хүний эрх, эрх чөлөөг хуулчлан баталгаажуулсан явдал бол монголын нийгмийн хөгжилд гарсан том  дэвшил байлаа.

 

Үүний хамт хуучин ван гүнгүүд, сүм хийдэд байнга шавилан  суудаг лам нарын сонгуулийн эрхийг хассан нь үнэн. Тэхдээ энэ бол хөрөнгөтнийардчилсан өөрчлөлтийн эрх ашгаас урган гарсан, уламжлалт нийгмийг үндсээр нь өөрчлөх зорилттой шууд холбогдсон хэрэг байсан ажээ. Нийгмийн гишүүдийн зарим хэсгийн,түүний дотор иргэдийг хүйсээр нь ялгаварлан сонгуулийн эрхийг нь хасдаг явдал Европын олон оронд гарсан билээ. АНУ-ын хар арьстай иргэд 1970-аад он хүрч байж  сонгуулийн эрхээ олж авсан юм. Тэгвэл Монгол Улсад эрэгтэй, эмэгтэй иргэдийн дийлэнх олонх нь бүр 1924 онд хүний үндсэн эрх, эрх чөлөөг, түүний дотор сонгуулийн эрхийг эдлэх болсон байна.

 

-Тэгэхээр 1921 оны хувьсгалын дараа Монголд өрнөсөн үйл явц ямар шинж чанартай байв, ямар үр дүнд хүрсэн юм бэ.

 

-1921 оны  хувьсгалаас хойшх  түүх, улс орны ололт амжилтыг бүгдийг үгүйсгэхэд чиглэгдсэн улс төрийн бодлого, үйл ажиллагаа хүчтэй болж байна. Энэ бол түүхийн үнэнийг мэдэхгүйтэй, асуудлын мөн чанарыг ухаагүйтэй их хэмжээгээр холбогдож байна.  1921 оны хувьсгалын шинж чанар, 1921 оноос хойш Монголд өрнөсөн үйл явдлын талаар  коммунист маягаар бичсэн түүхийн бүтээлээс хэтрэхгүй мэдлэгтэй  улс төрчдийн үйл ажиллагаа энд их уршиг тарьж байна. Асуудалд зөвхөн улс төрийн байр суурьнаас өнгөц ханддаг  тэр улс төрчдийг дагаж дууриадаг түүхч-судлаачид цөөнгүй байгаа нь нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж байгаа юм.

 

 Монгол оронд юу болоод өнгөрөв, бид ямар замыг туулав гэдгийг нарийвчлан судалсны үндсэн дээр гаргасан шинжлэх ухааны хөдлөшгүй дүгнэлт гаргалгаанд бид тулгуурлах ёстой. Гэтэл тийм дүн шинжилгээ хийлгүйгээр   марксист түүх бичлэгийн бэлэн үр дүн, эсвэл коммунистуудын үзэж байсан тэр  үзэл бодлын үүднээс  өнгөрсөн түүхээ эргэж харсан тэр савныхаа хэмжээгээр үүднээсээ өнгөрсөнөө харааж, нулимаад  байвал ард түмэнд ашиг тустай зүйл хийж чадахгүй.Үүнээс болж бид 1921 оны үйл явдал, БНМАУ-ыг тунхагласаны ач холбогдол,ХХ зууны түүх зэрэг маш олон асуудлаар  буруу ойлголтод хүрэх явдал их байна. Буруу ойлголт авч байгаа учраас урагшлах зүгт бидний хийж байгаа алхам, гаргаж байгаа улс төрийн  шийдвэр алдаатай болоход хүрч  байна.

 

Монгол оронд 1921-1928 оны туршид тууштай өрнөсөн өөрчлөлт нь нийгмийн амьдралд улс төрийн ардчилсан шинэ тогтолцоог бүрэлдүүлэх, зах зээлийг баримжаалсан эдийн засгийг эрчимтэй хөгжүүлэх, нийгмийн оюун санааны амьдралд олон урьгалч үзлийг төлөвшүүлэхэд чиглэгдсэн байна. Энэ бол нийгмийн амьдралын бүх хүрээнд ардчилсан өөрчлөлтийг хэрэгжүүлж байсны баталгаа  болно. Нийт ард түмнээ засаглалын эх сурвалж хэмээн хүлээн зөвшөөрөх,нийгмийн зүгээс төр, засгийн үйл ажиллагаанд үзүүлэх нөлөөг байнгын шинжтэй болгох, төр засгимйн удирдлагын чиг үүргийг хэрэгжүүлэгчдэд тавих хяналтыг сонгуулиар дамжуулан хэрэгжүүлэх, улс төрийн амьдралд иргэдийн оролцох тэгш эрохийг хангах, иргэдийн эрх, эрх чөлөөг дээдлэх зэрэг аливаа улс орон дахь ардчиллын түвшингийн нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн шалгуур үзүүлэлтийн үүднээс авч үзвэл энэ бүхэн Монгол оронд хэрэгжиж байсныг төвөггүй тогтоож болно. 

 

 Харин 1928 онд Коминтернийн зүгээс Монголд төрийн эргэлтийг зохион байгуулж, монголчуудыг коммунизм байгуулах зам руу шууд оруулчихжээ. Социализм байгуулах оролдлого нь Монгол орныг эхлээд нийгэм-эдийн засгийн гүнзгий хямралд түлхэн оруулсан бөгөөд тэр нь удалгүй улс төрийн ноцтой хямрал болон хувирсан юм. Монголчууд социализм байгуулах зорилтоос татгалзсан шийдвэр гаргасны ачаар л тэрхүү хямралыг даван туулж чадсан шүү дээ.

 

 http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=1402&code=3135

П.Батхуяг: ”Монгол хэлний дүрэмд өөрчлөлт оруулах нэрээр алдагдсан төсвөө нөхөх гэж байж мэднэ”

Нийтэлсэн: 2013-11-19 09:44:22

-Гаднынхны нөлөөлөл, алсын бодлого ч байж болзошгүй-
Кирилл монгол бичгийг журамлаж, дүрэмд нь өөрчлөлт оруулах, толь бичиг гаргах тухай Засгийн газрын 37 дугаар тогтоол энэ оны хоёрдугаар сард гарсан. Уг тогтоолын дагуу БШУЯ-аас зохион байгуулан Төрийн хэлний зөвлөл, Олон улсын Монгол судлалын холбоо, ШУА болон МУИС, МУБИС-ийн багш, хэл шинжлэлийн эрдэмтдээс бүрдсэн ажлын хэсэг монгол хэлний зарим дүрэмд өөрчлөлт оруулахаар төсөл боловсруулж байгаа.
Тэд гээгдэх эгшгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулаад зогсохгүй онцгой дөрөв буюу “ъ, ь, й, щ” гэсэн үсгүүдийг хасахаар зэхэж байна. Ахмад эрдэмтдийн боловсруулж буй энэхүү төсөлтэй олон хүн санал нийлэхгүй байгаа юм. Энэ талаар Утга зохиол шүүмжлэгч, судлаач П.Батхуягтай ярилцлаа.
-Хэл бичгийн ахмад эрдэмтэд монгол хэлний дүрэмд өөрчлөлт оруулахаар төсөл боловсрууж байгаатай олон хүн санал нийлэхгүй байна. Харин та санал нийлж байгаа юу? 
-Хувь хүнийхээ байрь сууринаас би маш шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Яагаад гэвэл аливаа зүйлийн шинэчлэлд цаг хугацааны өөрийн гэсэн тохироо гэж бий. Тэр зүйл нь бүрдсэн цагт хүссэн хүсээгүй шинэчлэгддэг. Гэтэл өнөөдөр нийгмийн сэтгэл зүйд нэг хүчтэй зүйл нөлөөлөөд байх боллоо.
Тодруулбал, шинэчлэлийн Засгийн газар ч гэх шиг. Шинэчлэлийн гэхээр хүмүүс “Ерөөсөө энэ нийгмийн амьдралын бүхий л тогтолцоог шинэчлэх ёстой юм байна” гэж ойлгоод байна. Гэтэл шинэчлэгдэх, хувьсч өөрчлөгдөх зүй тогтолтой юм бол цаг нь ирэхээр л шинэчлэгдэнэ.
Тэгэхээр би хэлний шинэчлэлийн, тэр тусмаа дөрвөн үсгийн асуудалд санал нийлэхгүй байгаа. Хүчээр, механикаар хийж болохгүй. Харин тэр хэл шинжлэлийн мэргэд олон нийтийн санаа бодлыг анхаарах ёстой. Монгол хэлний дүрмийг өөрчлөх шаардлагатай ч цаг нь болсон уу, үгүй юу.
Цаг нь болоогүй зүйлийг хүчээр хийх гээд байгаа юм биш үү гэж тэднээс асуумаар байна. Хүчээр хийх гээд байгаа үйлдэл нь шинэчлэлийн гэгдэх Засгийн газрынхаа мундаг бодлогын нөлөөнд ороод, тэр сэтгэл зүйдээ автаад бүгдийг л өөрчлөх юм байна гэж ойлгоод байгаа юм биш үү.
Урьдчилсан бэлтгэлтэй, үе шаттай хийх ёстой ажлыг дур зоргоороо гүйцэтгэх гээд байж болохгүй. Аливаа зүйл бол хоёр талтай. Сайн сайхан зүйлийн эсрэг муу муухай, буруугийн эсрэг зөв л оршиж байдаг. Энэ ёсны үүднээс авч үзвэл бид ямар нэгэн хэмжээгээр өөрсдийнхөө монгол хэлэнд анхаарал тавих цаг болсон.
Гэхдээ дөрвөн үсэг солих, хасахын хэмжээнд анхаарал тавих уу, эсвэл эх хэлнийхээ бодлогын хэмжээнд анхаарал хандуулах уу гэдэг л гол асуудал. Түүнээс биш дөрвөн үсгээр тоглосноороо хэлний хувьд шинэчлэл хийгээд, монгол үндэстэн аман аялгууны хувьд шинэ төвшинд гарна гэдэгт итгэхэд эргэлзээтэй байгаа юм.
-Зарим хүн энэ эрдэмтдийг өөр зорилго агуулан монгол хэлээр оролдож байж болзошгүй гэж хардаж байна? 
-Цаана нь юу нуугдаж буйг тааж мэдэхгүй ч шинэчлэл гэдэг үгээр далимдуулаад өөрсдийнхөө амьдрах орон зай, өвөр түрийг зузаатгах гэсэн хэсэг бүлэг улстөрчин хүмүүсийн бодлого гэдэг нь харагдаж байна. Тэр бодлогыг нь хэрэгжүүлэх гэж яваа хөөрхий хэдэн эрдэмтэн байгаа байхгүй юу.
Гэхдээ энэ эрдэмтдийг буруутгах нь бас хаашаа ч юм. Харин өөрчлөх, шинэчлэх ёстой гэсэн ойлголтыг нийтийн дунд үр тариа шиг цацаад буй нь цаанаа асар том шалтгаантай байх. Би тийм их хартай хүн биш ч эх хэлнийхээ төлөө хардаж байна. Ер нь надаар ч зогсохгүй нийгэм даяараа хардаж байна шүү дээ.
Энэ дөрвөн үсгийн цаана надад гурван том айдас байна. Төлөвлөж буйгаараа солилоо гэхэд нэгдүгээрт, төрийн хэлний бодлого, бүх харилцаа, мөн хувь хүмүүсийн харилцаанд зөв бичих дүрмийн асуудал гарч ирнэ. Өөрөөр хэлбэл, олон хүний, мөн албан байгууллагуудын нэр өөрчилнө.
Монгол хэлний багш нарыг давтан сургалтад хамруулах шаардлагатай болно. Хууль, тогтоомж, төрт ёсны бичиг баримт, сурах бичиг, ном зохиол гээд бүх л зүйлд энэ дөрвөн үсгээс болж маш том өөрчлөлт орно. Энэ бүхний цаана асар их мөнгө эргэлдэнэ биз дээ. Тэгвэл тэр их мөнгө хэнд хэрэгтэй юм бэ.
Энэ бүхний цаана өнөө алдагдалтай төсвөө нөхөх гэсэн төрийн бодлого явж байх вий. Үүнийг үгүйсгэх аргагүй. Нэг үгээр хэлбэл, тэд ажилтай болж байна. Нийгэмд хэвийн явж байсан зүйлийг өөрчлөх нэрээр шинэ ажил бий болгоод, зүгээр л хүмүүсийн тархийг өнгөц дөрвөн үсгээр угааж байна.
Гэтэл цаана нь их том хор хохирол бий. Хоёрдугаарт, улс үндэстний маань оршин тогтнох хувь заяаны асуудал явж байгаа юм. Бид хэлнийхээ тогтолцоогоор хэдий чинээ оролдоно тэр хэмжээгээр хэлний соёл, боловсрол дахиад л утгаа алдана.
-Тэгвэл дөрвөн үсгээр оролдохгүйгээр монгол хэлэнд ямар өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж? 
-Одоо нийгэмд зөв бичдэг хүн байхгүй болсон шүү дээ. Хүн бүр дураараа бичиж байгаа. Ийм байтал дөрвөн үсэгтэй зууралдаж байхаар монгол хэлний журамласан толь гаргаж, суурь боловсролдоо анхаар л даа. Монгол хэлний багш нарыг улам чадваржуул л даа. Хийх шаардлагатай ажил их байна.
Сурах бичгүүдэд байгаа хүүхэд бүү хэл эцэг эх нь ч ойлгохоо байсан энэ их өгүүлбэр зүйн зурлага, гол өгүүлбэр, гол бус өгүүлбэр, өгүүлэхүүн, байц гэсэн хэрэгтэй хэрэггүй онолын зүйлүүдээс татгалзаж болно. Монгол хэлнийхээ сургалтад хүүхдүүдийг өгүүлбэрийн гишүүдээ ялгаж зурдаг биш, харин өргөдөл бичиж чаддаг болгон төгсгө л дөө.
Энэ мэт хийх ажил өчнөөн байхад дөрвөн үсэг яриад байх юм. Үүний цаана эдийн засаг, улстөр, тэдээд улс орны оршин тогтнох хувь заяа бий. Бид хэнтэй адилхан аялгуутай ярьдаг болох гээд байгаа юм бэ. Үүнд хэн мөнгө хаяад байна вэ. Хэний бодлогоор, хэний оролцоотойгоор төрийн хэмжээнд хийгдэх гээд байна вэ.
Энэ бол маш том асуудал. Ингэж гаднын нөлөөнд автаж байхаар монгол ёс заншил, өв уламжлалаа хүүхдүүдэд ойлгуулдаг хичээлийн хөтөлбөртэй больё л доо. БШУ-ны сайдад хувь судлаачийн үүднээс хэлэхэд маш том ажил өмнө нь байна.
Морин хуур, хөөмэй, уртын дууны, мөн монгол бичгийн үндэсний хөтөлбөр нэг, хоёр гэж хэрэгжсэн. Одоо энэ хөтөлбөр ирэх онд дуусна. Харин дараагийн хөтөлбөрөө хоёрын хооронд цаасан дээр хийхээ больё. Хэдхэн хүн хуурдаж, хөөмэйлдэхдээ гол нь биш нийт иргэдийн үндэсний боловсролд анхаарах хэрэгтэй.
Аяндаа монголоороо сэтгэдэг, боддог, дээдэлдэг болчихвол хүссэн хүсээгүй морин хуур тоглож, хөөмэйлдэж, хэл бичгээ сурна. Гэтэл хэлбэр төдий юм хийгээд байна. Одоо өнгөн хэлбэр бус гол арга уруугаа шилжих цаг болсон. Ингэхийн тулд эрдэмтэн мэргэдээ цуглуулаад үндэсний боловсролын хөтөлбөр гэж хийх хэрэгтэй.
Энэ хөтөлбөрөөс хүүхдүүд “Би монгол хүн шүү дээ” гэж мэдрэх мэдрэмжийг авдаг болгоё. Япон Улсын дунд сургууль төгсч буй охид нь цайны ёслолыг хийж сураад, хөвгүүд нь сэлэмний урлагийг эзэмшээд төгсдөг. Гэтэл манай хүүхдүүд 12 жил суралцаад үндэсний гэсэн юуг таньж, сураад төгсч байна вэ.
Юу ч байхгүй шүү дээ. Үндэсний боловсролын хөтөлбөртөө монгол хүн өв соёл, ёс заншлаасаа юуг сурсан байх ёстой, юуг эзэмшсэн байвал түүнийг боловсролын стандартад нийцсэн гэж үзэх асуудал бидэнд ус, агаар шиг хэрэгтэй байна. Харамсалтай нь эрдэмтэд нь гаднын соёлын нөлөөнд автсаар байтал бүх өв соёл устаж үгүй болох нь.
-Тантай санал нэг байна. Гэтэл эрдэмтдийн одоо боловсруулж буй төслийг төрөөс дэмжиж тогтоол гаргах магадлалтай байгаа. Хэрэв батлагдвал хүн бүр шинэ дүрмээр журамласан толийг нь хуулийн дагуу худалдаж авах үүрэгтэй гэсэн? 
-Уг нь төр гэдэг чинь эртнээс монголчуудын хувьд үнэт зүйл нь байж ирсэн. Үеийн үед бид цайныхаа дээжийг “Төрийн сүлд минь өршөө” гэж өргөж байсан. Америк, Англи, Япон гээд аль ч улсад энэ заншил байхгүй. Бидний үзэл, оюун санаанд төрийг дээдлэх үзэл маш эртний суурьтай.
Харин энэ их үнэлэмжийг 1990-ээд оноос хойш төр баригчид өөрсдөө үгүй хийсэн. Тиймээс одоо төрийн үнэлэмж ард иргэдийн дунд газар унасан шүү дээ. Хэрэв эрдэмтдийн энэ завхарсан төслийг төр дэмжиж тогтоол гаргаад, толь бичгийг нь “Энэ дүрмийг сониндоо баримтлах ёстой” гээд тулгавал ажлын эрхэнд чи авч магадгүй. Харин ард түмэн хүлээж авахгүй.
Яагаад гэвэл төрд итгэх итгэлгүй болсон. Аливаа хууль тогтоолыг иргэд ёсчлон биелүүлдэг, хүндэтгэн үздэг чанарыг өөрсдөө үгүй хийсэн. Тэгэхээр улстөрчид дээрээ ажлаа хийж л байхад түмэн олон амьдралын мөрөөрөө, ажлаа хийдэг зүй тогтлоороо, бичдэг хэвшлээрээ бичээд л явж байна. Хэзээ ч хэрэгжиж нэг мөр болохгүй.
-Монгол бичгийг эргээд ашиглаж, төрийн хэл болгох хэрэгтэй гэж олон хүн үзэж байна? 
-1990-ээд оны дунд үед ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангийг монгол бичиг рүү шилжүүлээд эргэж болиод хүүхдүүдийг “алсан” шүү дээ. Уг нь тэр үед төр өөрийн гэсэн бодлоготой, ой санамжтайсан бол улам үргэлжлүүлэх ёстой байсан юм.
Тэгсэн бол өдийд монгол бичгийг нэлээд өндөр төвшинд сурсан хэсэг бүлэг бий болох байлаа. Гэтэл манай төрийнхэн нийгэмд хэрэгтэй, хийх ёстой зүйлээ орхиж, огт хэрэггүй, шаардлагагүй зүйлүүдийг маш том ажил болгон сурталчилдаг. Үүгээрээ ажил хийсэн болж харагддаг.
Магадгүй энэ үйлдлээрээ төрийн хэсэг бүлэг хүмүүс цаашид цалинтай байх эх үүсвэр нь бий болдог байх л даа. Тиймээс л ийм асуудалд анхаарлаа хандуулцгаагаад байгаа болов уу.
-Ц.Өнөрбаян доктор “Ц.Дамдинсүрэн гуай монгол хэлний дүрмийг сайжруулаарай гэж хэлсэн” гээд байгаа? 
-Ц.Дамдинсүрэн гуай “сайжруулаарай” гэсэн болохоос “өөрчлөөрэй” гэж хэлээгүй л байхгүй юу. Гэтэл энэ нь сайжруулах биш харин ч муужруулалт. Ц.Дамдинсүрэн гуай “Би үгийн гарал, дүрэм дээр алдсан байна. Үүнийг хожмын мэргэд улам боловсронгуй болгох байх” гэж хэлснийг энэ хүмүүс гуйвуулж байна.
Тэгээд ч олон нийт хүлээж авахгүй байна шүү дээ. Засгийн газар аливаа зүйлийг ард түмэнтэйгээ хэлэлцэж шийдвэрлэнэ, ойр байна гэдэг болсон. Тэгвэл дөрвөн үсэг хасах, гээгдэх эгшгийн дүрэмд өөрчлөлт оруулах, эсэх талаар яагаад асуухгүй байна аа. Замын түгжрэл бууруулах, машины дугаар хязгаарлах энэ тэр гээд асуудаг хэр нь хамгийн чухал зүйлийг ямар шалтгаанаар асуухгүй байна гэдэг л учиртай байгаа биз.
-Төрийн хэлний зөвлөлийн ажлын албаны дарга, хэл бичгийн ухааны доктор Б.Магсаржав гуай “Хэл бичигт өөрчлөлт оруулж буй бид ард түмний төлөөлөл” гэж хэлсэн. Тэгэхээр ард түмнээс асуух шаардлагагүй гэсэн үг юм болов уу? 
-Аливаа мэргэжил, салбарын хүмүүс ямар ч тохиолдолд ард түмний цөөнх л байдаг. Чи бид хоёр утга зохиолын хүмүүс байж “Бид хоёр ард түмний төлөөлөл. Тиймээс ард түмний өмнөөс шийдвэр гаргана” гэж хэлж болохгүй биз дээ. Өөрөөр хэлбэл, бид ард түмэн гэдэг том модны нэг л нахиа.
Гэтэл төр ард түмнээсээ асуулгүй, гүйцэтгэж буй цөөнх нь өөрсдийгөө “Ард түмний төлөөлөл” гэж яриад буйд л би гайхаад байна. Манай төрд нэг арга байх шиг. Би дахиад хэлье. Дээр хэлсэнчлэн олон нийтийн анхаарлыг татах, эрхэнд нь халдах, өөрсдөдөө ашигтай далайцтай зүйл гүйцэтгэхийн тулд наана нь сатааруулах юм хийдэг байх.
Хэл бичгийн дүрмийг өөрчлөх гэдэг улстөржсөн, асар их мөнгө эргэлдэх ажлынхаа наана нь зүгээр л дөрвөн үсэг орхиж байна. Харин ард түмэн дөрвөн үсгийг байх, байхгүйн тухай маргалдаж байхад цаана нь том ажлууд нь хийгдэж л яваа. Тэгээд үнэнч, шударга, өөрийн байр сууриа илэрхийлсэн хүмүүсийн дуу хоолойг шууд хавчиж эхэлдэг.
-Хэл шинжлэлийн залуу эрдэмтэд энэ асуудалд яагаад анхаарал хандуулахгүй, дуугарахгүй байгаа юм бол? 
-Чадвартай, залуу эрдэмтэд энэ дөрвөн үсэг болоод цаанаа их ухвартай асуудлын талаар яагаад үг дуугарахгүй байна вэ. Ер нь нийгмийн чөлөөт дуу хоолойг хааж, боосон үйлдлийг төр өөрөө яагаад хийгээд байгаа юм. Тийм биз дээ. Ардчилал гэдэг зүйлээс өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд лав хоёр алхам ухарсан гэж би хараад байгаа.
ССАЖ-ын сайд нь үндсэн ажлаа мартаж нэг Батаар л ярьдаг болсон. Уг нь би Соёлын яам байгуулагдахад баярласан юм. Гэтэл эцэстээ нөгөө яам маань Соёл Батаарын яам болсон. Одоо харин БШУ-ны яамыг битгий л Боловсрол дөрвөн үсгийн яам болоосой гэж хүсч байгаа. Эх хэлний боловсрол гэхээр л дөрвөн үсэг яриад байдаг болох шинжтэй.
За яахав, тэд хувь хүнийхээ өнцгөөс төрийн ажил хийдэг байж болно. Харин би залуу эрдэмтдээс нэг л зүйлийг олж харахгүй байгаа. Хүн юм чинь олон гадаад хэл сурч, өндөр боловсрол хаа нэг газар эзэмшиж болно. Хамгийн гол нь таны сурсан бүхэн чинь эцсийн эцэст юунд зориулагдах ёстой юм бэ.
Гадаадынханд уу, үгүй биз дээ. 1.5 сая хавтгай дөрвөлжин газар нутагтай, 2.7 сая үндэстнийхээ хөгжил, оюун санаанд зориулагдах ёстой. Тэгэхээр шинэ цагийн залуу эрдэмтдэд би хатуу л үг хэлнэ. Та нар эрдэм боловсрол, хэл соёлыг өндөр төвшинд эзэмшсэн байж болно. Харин эх орноо гэх сэтгэл даанч алга.
Ийм завхарсан асуудал нийгэмд өрнөөд байхад нүдэн балай, чихэн дүлий сууж байгаа чинь гэмт хэрэг шүү. Та бидний үр хүүхэд ирээдүйд хаана амьдрах гээд байгаа юм бэ. Монгол харилцаа, ёс заншил, оюун санааныхаа ертөнцөд л үр хүүхэд маань амьдрах ёстой биз дээ.
Үр хойчийнхоо төлөө дуугарах цаг болоогүй юу. Өнөөдөр халаасанд чинь хэдэн төгрөг байх чухал биш ээ найзуудаа. Ирээдүйнхээ оюун санаанд монгол хэл, өв уламжлал, зан заншлаа авч үлдэх, ургуулан хөгжүүлэх л бидний гол ажил гэдгийг сануулъя. Би ер нь олон зүйлээс айж байна.
Тухайлбал, далайн шуурга болоод буй Зүүн Өмнөд Азийн орнууд эх газаргүй болвол хаана ирэх вэ. Төв Азийн өндөрлөгт, хүн амын сийрэгшилтэй бүс хаана байна. Ингээд бодохоор зөвхөн Монгол Улс шүү дээ. Тэд магадгүй өөрсдийнхөө ирээдүйг харсан бодлогыг бидэнд хэрэгжүүлдэг байхыг үгүйсгэх аргагүй.
Алсын бодлогынх нь эргүүлгэд манайхан яваад орчихсон юм биш биз дээ. Хэл бичиг өөрчлөх, түүх соёлыг мартуулах нь алсын бодлого юм шиг санагдаж байна. Энэ шинэчилсэн дүрэм нь батлагдвал бичиг үсэг анхлан сурч буй бидний хойч үе хүссэн хүсээгүй “мори, хони, хани, өвөлийн, хаварийн” гэж аялгаар нь дууддаг болно.
Энэ нь хэнд ашигтай вэ. Бодоод үз л дээ. Эх хэл бол улс үндэстний оршин тогтнох, аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой. Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан зэрэг бичгийн мэргэдийнхээ өвлүүлж үлдээснийг ингэж үргэлжлүүлэхгүй шүү найзуудаа. Ингэснээрээ түүхэнд үлддэггүй юм гэдгийг ч одооны энэ эрдэмтдэд хатуухан хэлье.
М.Наранболд
Эх сурвалж: 

Үгийн үнэ цэнийг мэдэрч амьдаръя. /нийтлэл /

2013 оны 10 сарын 09. 10:52
 
Үгийн үнэ цэнийг мэдэрч амьдаръя

 

Дунд сургуульд байхдаа “…Болчимгүй үг хэлэхээс болгоомжил охин минь

Аливаа хэлсэн үг гэдэг амнаас гарсан хий боловч

Ариун сэтгэлийн хуудаснаа ашид мөнх үлддэг билээ

Үг голын уснаас шингэн, үг галын дөлнөөс хөнгөн

6

Үг сарны гэрлээс ч  тунгалаг, үг сарнай цэцгээс ч өнгөлөг… хэмээн цээжилж байсан маань санаанд бууж байна. Тийм ээ, үг гэдэг өр зүрхэнд ямар хурдан шингэж баярлуулж, бас гомдоож чаддаг гээч.  Үг бол маш хүчирхэг зэвсэг гэдгийг XX зуунд нейролингвистик программчлал нотолсон байна. Үг нь энергийн асар хүчирхэг импульс тээж байхын сацуу мөн мэдээллийг агуулж байдаг хүчтэй зэвсэг аж. Улаан буудайн үрийн ДНХ дэх хромосомыг радио идэвхит туяагаар шарж үхүүлээд, дараа нь эерэг мэдээлэл бүхий үгсийг хэлж эхлэхэд, үхсэн үрүүд амилсан байна. Хайрлан энхрийлсэн үгсийг үрэнд шингээхэд 10 мянга дахин арвижин ургасан байсан гэдэг.

аб

Сибирийн бөглүү тайгад хэзээ төрснөө ч мартсан нэгэн өвөө орь ганцаар суудаг бөгөөд амьдралын чухал асуудлууддаа хариулт хайсан хүмүүс түүн дээр зорьж очдог ажээ. Өвгөний хэлсэн бүр биелдэг байлаа. Телевизийн сурвалжлагчид тэрээр “Би ямар ч домч шидтэн биш, хэлсэн болгон минь л биелдэг, яагаад гэдгийг би мэдэхгүй” гэж ярьж байв. Хэнтэй ч ярих шаардлагагүй буйд бөглүү суусаар хэлний аглаг өөрийн эрхгүй сахиж, үгийн шидийг эзэмдсэний амьд бодитой жишээ энэ юм. Нэгэн домог өгүүлэхэд, амьдралынхаа ихэнх цаг хугацаанд ан амьтан хорлож нүгэл хийсэн нэг хүн байжээ. Тэр үргэлж  л “тэмээн тавхай” гэдэг үгийг хэлдэг байж. Тэгээд насан эцэслээд их нүгэл хийсэн болохоор тамын үүдэнд ирэхэд  тэмээн тавхай нь халхлаад там руу оруулаагүй гэдэг.  Үг ийм л хүчтэй билээ.

абө

Үгээр шархлуулж ч болно, эмчилж ч чадна. Сэтгэлд хүрсэн сайхан үг гутарч явахад хичнээн үнэтэй билээ. Нүүр царай, гаднах төрхөөр нь чи хэн бэ гэдгийг ялгаж танина. Үг яриагаар чинь доторх төрхийг нь чухам хэн бэ гэдгийг оноож танина. Тавхан үгэнд танигдана гэдэг нь энэ. “Юу ярьж буйг нь мэдэхгүйгээр хүмүүсийг таних арга байхгүй”. Бусдад олигтойгоор танигдая гэж хүсч байгаа бол олиггүй үг битгий ярь. “Сайн хүн үйл хэргээрээ алдаршина, муу хүн ямар ч хэрэггүй чалчаа яриагаараа алдаршина гэдэг” юутай үнэн.

өб

“…Буудсан сумыг буцаагаад хонгионд нь хийж болдоггүй шиг хэлчихсэн үгийг буцаан залгиж болдоггүй. Ам алдвал барьж болдоггүй, агт алдвал барьж болдог. Бодолгүй хэлчихсэн болчимгүй үгээ өнгөрсөн хойно ч болов алдаа оноог нь тунгаан дэнсэлж, амны алдаагаа ахин дахин давтахгүй байхыг хичээ. Амаа хичээхгүй бол гай тарина, галаа хичээхгүй бол гамшиг тарина. Хүмүүст тохиодог олон гай зовлон, гамшиг осол холоос бус хэлнээс эхтэй. Урт хэл толгойн аранга. Хөл бүдэрвэл өвдөг шалбарч мэднэ, хэл хадуурвал толгой хагарч магад. Толгойдоо арандаг хураах олон долоон үгийг хэлэхгүй тэвчиж, амаа мэдэж явбал аминд өлзийтэй. Хэлний гэм толгой цустана гэдгийг марталгүй сана” хэмээн Монгол Улсын ерөнхийлөгч асан Н.Багабанди гуайн тун сайхан онож бичснийг санахад илүүдэхгүй биз.

өбы

Бид эх хэлээрээ зөв боловсон цэгцтэй ярьж чаддаггүй атлаа доромж муу үгийг ямар их мэддэг юм бэ. Гадаад, дотоодын элдэв хараал цээжлэхийн оронд монгол ардынхаа зүйр цэцэн үгийг цээжилж үр хойчдоо өвлүүлэх нь бидний эрхэм үүрэг бөлгөө. Саяхан манай улсын тэргүүлэх салбар болох боловсролын салбарт ажилладаг хөдөөний нэгэн сургуулийн үйлчлэгч хүүхэн хамт ажилладаг хүнээ, бичихэд ч гар эвлэж, ярихад хэл эвлэмээргүй муу муухай үгээр дайрч давшин орилж байх юм. Тийнхүү хараал хэлж буйг харсан хүүхдийн хүмүүжил ямар байх бол. Бодоход ч аймшигтай. Ядаж боловсролын салбартаа эрдмээрээ биш ч гэлээ хүн чанар, үг хэлээрээ боловсорсон хүн авч ажиллуулмаар санагдсанаа нуух юун. Үг ийм хүчтэй зэвсэг байтал хаа дуртай газраа хүссэн хүнээ  доромжлох ёстой юм гэж үү. Үгийн үнэ цэнийг л мэдэрч амьдаръя хүмүүс ээ.

ыөбөы

П.Наран

http://www.shuud.mn/?p=288755

Share
Одоогоор 6 сэтгэгдэлтэй
Таны санал бодол
хөх монгол бичсэн нь: /202.179.20.135/
2013/10/09 11:18:42
ҮГ ХҮЧТЭЙ. Сайхан нийтлэл байна. Баярлалаа.
ugee bodoj amidarie бичсэн нь: /202.179.10.34/
2013/10/09 11:23:09
Ug huchtei shuu
Үг хүчтэй бичсэн нь: /49.0.149.92/
2013/10/09 12:05:03
Гоё нийтлэл болжээ.Баярлалаа.Дунд сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрт долоо хоногт ядаж ганц хоёр цаг ёс суртхууны хичээл орж баймаар юм шиг санагддаг.Нийгэм нэг үеэ бодвол гайгүй болж байгаа ч ёс бус үг хэллэг хэрэглэх, бусдыг үг хэлээр дайрч доромжлох,үл хүндлэх ,бусдад зүй бус хандах үзэгдэл байсаар л байгаа нь харамсалтай.Дээр доор хаана хаанаа л бодмоор л болчоод байгааг анзаарахгүй байдаг юмуу үүнд хүмүүс нэг их ач холбогдол өгөхгүй байгаа юм шиг санагддаг.
zochin бичсэн нь: /103.26.194.66/
2013/10/09 14:05:01
Saihan niitlel bna.bayarlalaa.iim niitlel ulam olniig bicheerei.
иргэн бичсэн нь: /180.149.80.163/
2013/10/09 14:06:43
ТВ-ийн хөтлөгч охидууд монгол хэлийг үнэн бузарлаж байна аа.ОСМО-ийн тайлбарлаг “энэ байшин амьдрахад зориулагдсан ” “Том өрөөндөө том цонхтой хийцлэгдэж,өгөгдсөн” “энэ өрөөн цонхтой хийцлэгдсэнээр гадагшаа харах боломжтой” ТВ-ийн үл хөдлөхийн тэр хүүхнүүдээс болоод уур хүрээд бушуухан сувгаа сольж байгаа юм даа.
EH HELEE MERERIE бичсэн нь: /202.179.10.34/
2013/10/09 14:24:26
HE HE YAG UNEN
14.202.0.246
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.