• Categories

  • Traffic

Үндэсний дархлаагаа эрхэмлэхүйн учир – Нийтлэл

7 цаг 2 минутын өмнө.            

Онцлох мэдээ                     |                                     Нийтлэл / Тойм

Эдийн засгийн асар их үзүүлэлтийг онцгойруулан дөвийлгөхөөс өмнө Монгол хэн байв. Хэн болчихоод байгаагаа ухаарах хэрэгтэй юм шиг санагдах юм. Ухаалаг, уужим, сайхан сэтгэлтэй монголчуудын хэд нь үлдсэн юм бол. Манжийн газар нутгийн хуваарилалт, коминтерний яргачлал, Халхын голын дайн, 1911-1945 он хүртэлх коммунизмын туршилт хэдэн арван монголчуудын амийг авч одсон. Ардчилсан хувьсгалын дараах жилүүдэд ч Монгол тоглоомын гадна байлаа. Өлсөөгүй ядраагүй Монгол бүс нутагтаа хамгийн ардчилсан улс болсон. Төв Ази дахь гадны хөрөнгө оруулалтыг татах үнэлэмжээрээ бид нэгд жагсч явааг анзаарч болно. Энэ бүхний эцэст монгол Монголоороо л үлдсэн.

5

Харин өнөөдөр… Түүх соёл, уламжлалт ахуйгаараа дэлхийн анхаарлыг татаад зогсохгүй монгол гэдэг нэр ертөнцийн чихнээ дуурсгалтай болоод байна. Монгол омогшил гэж байдаг л юм бол одоо л асаамаар байна. Ленинградын бүслэлтийн үеэрх талхны норм өдөрт нэг хүнд 250 грамм байлаа. Харин биднийх 90-ээд онд нэг хүнд түүнээс бага байсан ч өлсөөгүй. Хэн нэгэнд Монголоо худалдчих сэтгэлийн зориг байгаагүй юм. Өнөөдөр хэдэн арав дахин давсан баялагтай хэрнээ бусдад бүхнийгээ худалдчих санаатай болсны маань учир юу вэ. Зүгээр л хувиа бодсон зан заншил, ирээдүйгээ үл бодон бүхнийг зоосны нүхээр харахаас өөр аргагүй болгосон нийгмийн байгууламж. Үнэндээ бид зэрлэг капитализмын золиос болоод байна. Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л амьдарч байсан ард түмэн ийм хэмжээнд очсонд харамсаад баршгүй.

6

Монгол монголоороо үлдсэн үү. Энэ их шуурган дунд үлдэх үндэсний дархлаагаа алдсан байна. Үндэсний дархлаа гэж хэдэн хүн туг хиур бариад бий болгочихдог зүйл огтоос биш. Үндэсний дархлааг зөвхөн соёл урлаг, үндэсний онцлогийг шингээсэн өв уламжлал бус эдийн засаг нийгмийн бүхий л шатанд өргөх цаг нь болсон. Хөөмий, уртын дуу, морин хуур, уран нугаралт гээд асар их соёлын өв бидэнд бий. “Батаарын” эх нутгаа тэмцсэн төрийн үйлдэл ч үүнд хамаатай. Гэхдээ бид нэг л зүйлийг мартаж. Тэр нь Монгол үндэсний дархлаа. Улсыг мөхөөе гэвэл соёлыг нь өөриймшүүл гэж ярьдаг хоёр их гүрний дунд байгаа монголчуудад үндэсний үзлийн хийрхэл биш соёлын дархлаа хамгийн чухал нь. Нэг нь нэгийгээ ямар аймшигтай, ямар дээрэнгүйгээр идэж байгааг XXI зууны сүүлийн 14 жилд харлаа.

6

Бидний хувьд яаралтай дархлаагаа тогтоох асуудал ургажээ. Хэдэн нөхдүүд буу зэвсгээрээ сүрдүүлэхээсээ илүүтэй үндэсний эдийн засаг, нийгмийн тогтолцоо, өв уламжлал, хэл бичиг, соёлын дарангуйлал. Энэ бүхнийг хамгаалагч нь шинжлэх ухаан салбарынхан. Нийгэм эдийн засаг, улс төрийн салбар сүүлийн 20 гаруй жил шинжлэх ухаанаас нүүр буруулсны харгайг өнөөдөр амсч байна. Аль ч салбар шинжлэх ухаантай зоосны нэг тал. Тэдэнгүйгээр шинжлэх ухаан хөгжихгүй, шинжлэх ухаангүйгээр тэд бүүр ч явахгүй. Эдгээрийг холбодог, харилцаа, мэдээлэл хэр сайн байна, шинжлэх ухаан төдий чинээ хурдтай ажиллана, зөв ажиллана, түргэн хөгжих нь тодорхой. Үндэсний дархлааг бий болгох соёлын болон эдийн засгийн бүхий л ололтын түүчээ нь Шинжлэх ухаан. Төрийн зарцуулж байгаа хөрөнгө мөнгө ёстой л хусмын чинээ. Үндэсний дархлаа гэдэг үндэстний бүхий л чадавхийн үзүүлэлт байх учиртай. Энэ үүдийг нээгчид нь эрдэмтэн мэргид байх учиртай.

6

Дэвшилтэт технологиудыг эзэмшээд монголдоо хийж бүтээе гэсэн асар олон эрдэмтэн байна. Төр нь тоодоггүй. Зам тавин байшин барьж, уул уурхай, мал аж ахуй хөгжүүлнэ л гэнэ. Эрдэмтдийнхээ саналыг авдаггүй. Харийнхныг түшинэ. Өнөө хэд нь халаасыг нь хоослоод монгол ухаантны халаасны төслийг хэрэгжүүлчихээд л яваад өгнө. Улс оронд үлддэг нь алга. Үндэсний дархлаагаа батжуулья гэвэл энэ муусайн эрдэмтдээ ахиухан дэмжмээр байгаа юм. Эх орондоо дэмжлэггүй тэд харийн хөгжлийн түүчээ болж явна. Төрөөс асуух юм. Энэ мэтчлэнгээр өч төчнөөн байх юм даа.

6

Н.Бадамжав

http://www.shuud.mn/?p=336115

Ардын нуруу хэзээ тэнийх вэ- Нийтлэл

2014 оны 03 сарын 09. 12:32

Онцлох мэдээ                     |                                     Нийтлэл / Тойм

 

Үнэндээ амьдрал гэдэг маш энгийн зүйлээс л эхэлдэг юм билээ. Хэн нэгнийг чин сэтгэлээсээ хайрлаж энэрэхгүй бол өөрөө оршин тогтнохын хэрэг юун. Төр, гэр бүл, бие хүнд дутагдаад байгаа гол зүйл нь энэрхүйд байна. Атаа жөтөө, бие биенээ намнах гэсэн увайгүй үйлдэл бүхэн биднийг хойш нь чангааж байна. Цөөхүүлхнээ шүү дээ. Гуравхан сая хүрэх гэж мөлхөж яваа ард түмэн. Энэ хэдхэн нөхдийг аятайхан аваад явчих тунгалаг төртэй баймаар байна. Хүн өөрийнхөө дураар дуртай ажлаа хийгээд ажлынхаа хөлсөөр амар тайван амьдарч болох тийм л нийгмийг хүсээд байгаа шүү дээ. Ардын уур хүрээд байгаа нь баялгийн тэгш бус хуваарилалт нэг гараанаасаа бултаараа гарчихаад л өнөөдөр үндэсний нийт баялгийн 90 гаруй хувийг хэдхэн гэр бүл эзэмшээд 2.8 сая хүний өмнөөс өөрийнхөө өчүүхэн гэр бүлийн төлөөнөөс шийдвэр гаргаад сууж байхад миний таны сэтгэл яаж амгалан байх билээ.

1

Аз жаргалд хүрэх амархан байна. Ийм их байгалийн баялагтай, ийм аугаа түүх, ёс заншилтай,  төрт улсаа байгуулснаас хойш нэг ч удаа өлсч үзээгүй мал аж ахуйтай омог бардам монголчууд өнөөдөр бие биенийхээ улыг ухаад сууж байгаа сэтгэлийн зовиурыг хэн бий болгов.  Тунгалаг ухаалаг төрийг бий болгох гээд байгаа Ерөнхийлөгчийн хүсэлт сүүлдээ улс төрийн намуудын дундах талцалыг битүүхэндээ бий болголоо. Санаа нь зөв ч хэрэгжүүлэх шатанд ноомой.

1

Аргагүй шүү дээ. Идэж уудаг, өмсч зүүдэг болгон нь шилний цаанаас харагдаад ирэхээр яахав. Төр өөрийнхөө тухай эргэцүүлэн бодож бай гэж сануулмаар байгаа юм. Утаа бүгшсэн, үүд цонх нь хаалттай, хэдэн хүүхдүүдээ /ард түмнээ/ барьцаалсан ижий аав нарын тулаан дунд 20 гаруй жилийг ардаа орхилоо. Иргэдийн төлөө үйлчлэх ёстой нэгэн /Хан уул дүүргийн ИТХ-ын даргыг хэлж байна. Өөр жишээ дэндүүт олон шүү/ иргэдийнх нь тулгамдсан асуудлаар хариу авах гээд хичээж байгаа сэтгүүлчид ямар араншин үзүүлэв.  “Хүүе больё. Хусаад хаячихья л даа”. Иргэний нийгэм гэдэг чинь ийм л байдаг. Аз жаргалыг бид ингэж л бүтээх ёстой. Ардчилал энэ хэдэн анархистуудын өмч биш шүү. Нийт ард түмний өмч. 25 жилийн өмнө бид аз жаргалыг ардчиллаар төсөөлж байсан юм.

1

Өнөөдөр зарим нэг нь их мөнгөтэй байхыг, эрх мэдэлтэй “том дарга” байхыгаа аз жаргал хэмээн төсөөлдөг болсон байна. Энэ хоёр туйл руу монголын ардчилал явж байна. Эрх мэдэл хүнд шийдвэр гаргах боломж олгодог хэдий ч, ард нь “хариуцлага” хэмээх том үүргийг хэн нь ч тоохоо больжээ. Эдийн засаг уруудаад байгаа хэрнээ хэн нь ч хүлээн зөвшөөрөхгүй. Статистик нь өөдлөж байна л гэсэн баахан үзүүлэлт улирлал болгон гаргана. Бодит байдал дээрээ эсрэгээрээ. Яамдын тайлан тооцоо өнгөрөсөн оны аравдугаар сар хүртэл ямар сайн үзүүлэлттэй гарч байлаа. Оны төгсгөлд эдийн засаг хямралд орсон гэдгээ Ерөнхий сайд нь арай чүү хүлээн зөвшөөрч байх жишээтэй. АН-ы Засгийн газартаа биш шүү. Өмнө нь ч тэгдэг л байлаа.

1

Юм хийж бүтээе гээд байгаа ардын нурууг тэнийлгэх боломжийг бүрдүүлэхийг хүсдэггүй, жаахан хийсэн ажлаа үндэсний бүтээн байгуулалт гээд зарлачихна. Бөөн реклам дунд ард түмэн төөрөөд яаж амьдарч байгаагаа мартахад хүрч байна.

Аваргууд УИХ-д суухаараа сайдын сэнтийд залрах гээд зүтгэнэ. УИХ-ын 76-гийн эрх ашигт гурван сая монголчууд захирагдана. Гэтэл бид зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр сайхан амьдармаар байдаг. Ердөө л сэтгэл ханамжтай байхсан. Төр нь зүсэн бүрийн дүрэм журмаар далайлган бизнесийн орчинд халдаад өөрийнхөөрөө овоглосон бүхнийг хаацайлж давшгүй татвараар манийгаа дарамтлаад байх юм бол энэ Монгол өөдөө гарах уу.

1

Н.Бадамжав

http://www.shuud.mn/?p=335120

Монгол хүн ном “ умшдаггүй” юм уу

Одоогийн үнэлгээ:

Үнэлэх:

Нийтлэгдсэн огноо:  Өнөөдөр 9 цаг 13 минут

Хэдэн жилийн өмнө Баабартай Төв шууданд таарлаа. Тэр үед би номоо хэвлүүлэх санаатай явсан болохоор хэдийг хэвлүүлэх вэ гэж асуулаа. Баабар санаа алдаад:
Манайд ном уншдаг хүн байхгүй болоод удаж байгаа шүү дээ. Энэ хавийнхан л уншина. Гурван зуу зарагдвал сайн гүйлгээтэй гэдгийм, чи яахав 500-г гаргаад үзэх юм уу? гэж билээ.
Би тэр үедээ гайхас гээд өнгөрөв. Дараа нь би номоо түүний хэлсэнээр 500-г хэвлүүлээд одоо ч бараг дуусч байна. Би ч яахав өчүүхэн амьтан анхны ном гэхэд яахав дээ… гэж бодоод явж байлаа.
Тэгсэн сүүлдээ ер нь ямар ном гүйгээд байна гэж сонирхож эхлэв. “Кино зохиолчдын библи” гэж ном орчуулаад 300-г гаргасан харин дуусчээ. Гэхдээ хоёр жилийн хооронд урамшаад дахиад хоёр зууг гаргаад сууж байна.
Дээр үед Богд Зонховын “Ламрим” буюу “Бодь мөрийн зэрэг” номыг хийхэд бас л хамтран ажиллаж нэвтрүүлэг хийж бөөн юм болсон бөгөөд тэр номыг бүтээгчид гэдэг дотор ч миний нэр байж байгаа. Харин түүнийг сайн пи ар хийж бас буяны хандив маягаар 150 мянга орчимыг хэвлэж тараасан гэсэн тоо сонссон. Энэ ч яахав буян юм даа. Бурханы сургаалийг хэн нэгэн хандив өргөөд үнэгүй тараасан хэрэг.
Өөрөө ном гаргаад эхэлсэн болохоор саяхан нэг таараад тэдний “Непко” хэдийг хэвлээд хэд нь гүйгээд байгааг сонирхвол 500, үсрээд л 1000 зарагддаг гэхдээ бид их олон янзын ном хэвлэж байгаа шүү дээ гэлээ.
Хөөш миний ном тэр том том аваргуудтай бараг зэрэгцээд байгаа юм байна мянгыг хэвлүүлсэн бол явчих байж гэж баярлахын сацуу бас хачин бодол зэрэгцээд ороод ирлээ.
Тэгээд энэ ертөнцөд ер нь ном яаж гүйдэг юм гэж судлаж эхлэв. Гүйлгээрээрээ алдартай “Харри Поттер”-ыг харсан чинь 2005 онд 24 цагын дотор 9 сая ном гүйсэн. 2007 оны долдугаар сарын 21-нд бас л өдөртөө 11 сая гүйсэн. Нийтдээ нэг өдөрт 83 сая зарагдсан гэсэн тоо байж байлаа.
Энэ тоог хараад бараг л уйлмаар болоод ирэв. Юун нөгөө Оюунлаг Монгол энэ тэр вэ? Бараг гурван сая хүрч байгаа хүн амтай мөртлөө мянгыг зарчихаад баярлаад сууж байгаа улс оюунлаг улс мөн үү.
Ийм цөөхөн хүн ном авдаг юм уу  гээд бодохоор дотор харлана. Хамгын сайн гүйлгээтэй номоор тодроод байгаа “Чонон сүлд” харин 12400, Оксфордын ” Англи Монгол толь “ 7100 гүйсэн гэсэн тоо олж харлаа. Бас л нэг итгэлгүй санагдаад явчихлаа. Энэ олон хүн англи хэл сураад байдаг ийм цөөхөн гэж үү. Номонд дурлагсадын фэйсбүүк дахь холбоо гэж бий. 12495 гишүүнтэй. Тэнд пост хийгээд тоо баримт асуулаа. Хэн ч тоймтой юм хэлсэнгүй. Бас л эго руу нь угаадас цацчихав уу яав. Одоо болтол тэнд яриа болоод байна билээ. Харин нэг хүн, сүүлийн таван жилийн турш энэ номын зах зээл дотор хутгалдаж яваагийн хувьд зовлонг нь нэлээд гадарлаж байна билээ. Тэр хүн хүүхдийн сонгодог зохиолын 100 гаруй ном гаргаж үзлээ. Эхлээд 2009 оны эхээр дэлхийн сонгодог зургаан зохиолыг цувралаар гаргав. Нэг бүрийг нь 500 ширхэгээр хэвлүүлсэн. Өнгө зүс муутай байсан байж магад, мөн маркетинг ч муу байсан. Гэхдээ уг зохиолууд нь хаана ч гологдохооргүй, Тухайлбал Зингерийн “Шоша” (Нобелийн шагналт), Борхесийн “Зүүдний ном”, Павичийн “Салхины дотоод тал” гэх мэт. Гэтэл 2009 онд дээрх номуудаас нийтдээ 300 хүрэхтэй үгүйтэй нь зарагдсан, өөрөөр хэлбэл нэг номоос нэг бүтэн жилд 50 ширхэг зарагдсан гэсэн үг. Мөн 2009 онд Хүүхдийн сонгодог зохиолын зургаан ном цувралаар гаргасан. Нэг бүрийг нь 300 ширхэгээр хэвлүүлсэн. Бас л гологдохооргүй “Бяцхан гүнж”, “Долиттл Эмчийн аялал”, “Нарлаг горхины Ребека” зэрэг дэлхийн хүүхдийн шилдэг зохиолын магнайд л явдаг бүтээлүүд, хөгжингүй орнуудын дунд сургуулийн программд заавал ордог номууд юм.
Гэтэл бас хоёр жил болоод нэг номоос 100 орчим л зарагдсан. Тэгээд шилдэг номыг зөвхөн нийгмийн шилдэг оюунлаг хэсэг буюу хүн амын 000.1 хувь нь л хүрч уншиж чаддаг, бусад нь аар саархан маягийн юм уншдаг гэсэн судалгааны үнэнд гүйцэгдсэн дээ. Массын дундаж сэтгэлгээний түвшин тэр юм.
Эзра Паунд номоо хорин ширхэгээр хэвлэчихээд “Намайг унших хүн америк даяар 20 л бий. Хангалттай” гэж суусан гэдэг гэж халаглан бичжээ.
Бэстселлэр гээд байгаа номнууд долоо хоногт арав гаруй зарагдахаар л “Бест” болдог гэнэ. Хурдан хугацаанд л 500-аас дээш зарагдвал бестсэллэр болчихдог юм уу даа. Энэ тоог яг нарийн мэдэх гэсэн хэн ч хариу хэлэхгүй юм байна. Яагаад нуудаг юм бүү мэд. Г.Аюурзаны “Бөөгын домог” 4000 зарагдсан гэсэн тоо байх юм.
Дэлхийд анх ном хэвлэж борлуулах ажил зохион байгуулалтайгаар 1470 онд Нюрэнбэргэд үүссэн гэх бөгөөд 1556 онд Британид VIII Хэнрийн үед олон тоогоор зарагдаж эхэлсэн гэж үздэг байна. Өнөөдөр дэлхийд зарагдсан тоогоор 1859 онд анх хэвлэгдсэн Англын зохиолч Чарльз Дикенсын “Хоёр хотын үлгэр” 200 сая,1954-1955 онд хэвлэгдсэн Жэй.Р.Р.Толкайны “Бөгжний эзэн” 150 сая,1940 онд гарсан францын зохиолч Антони Сант Эгзопюрын “Бяцхан хан хүү” 140 сая, 1754-1791 онд бичигдсэн Хятадын сонгодог зохилч Чао Шингын “Улаан асрын зүүдэн буюу Чулууны түүх” 100 сая хувь борлогджээ.
Үүнээс доош 50 сая дөхсөн гэх мэтээр доошлох бөгөөд ихэнх нь англи , герман, япон, испани зохиолчид бөгөөд оросоос Н.Осторовскийн “Болд хэрхэн хатаагдсан нь”,  Л.Толстойн “Дайн ба энх “ зохиол 30-50 сая хувь зарагдсан зохиол дотор байж байх ажээ.
Зуугаас дээш сая зарагдсан зохиолын тэргүүд 1997-2000 онд хэвлэгдсэн Ж.К Раулины “Харри Потер” тэргүүлж 450 сая хувь зарагдсан гээд доош цуварна.
Бидны Орос ах нар уг нь таван нобелийн шагналт зохиолчтой хирнээ өнөөх бестсэллэр дотор сураг ч алга. М.Шолохов, А.Солжыцин, Б.Пастернак, И.Бунин, И.Бродский аль ч алга. Ф.Достоевский ч алга.
Манайд 1000 хүрэхээрээ беслтсэллэр болдог бол дэлхийд дээд тал нь 450 сая, доод тал нь 10 сая хүрч байж тийм нэр авдаг ажээ. Энэ бестсэллэр буюу их зарагдсан номнуудын ихэнхийг, бараг бүгдийг би л лав мэдэхгүй шахуу бөгөөд 50 сая дөхсөн дотор В.Набоковын “ Лолита” торойж харагдана билээ. Агата Крист бас тэр хавьд цохиж явна лээ.
Тэгэхээр энэ бестселер гэдэг ер нь ямар ухагдахуун бэ? Бас нэг хачин зүйл гэвэл хамгийн их зарагдсан 400 сая давсан толь бичигт хятад хэлний толь орсон байна. Яалтчгүй хүний олноор цохиж дээ.
Тэгээд би ном гаргаснаас “Тойм” сэтгүүлдээ нийтлэл бичиж байсан минь дээр юм гэж бодлоо. Хоёр мянга хоёр, мянга таван зуун хувь борлогддог юм билээ. Нэр нь ойр болохоор Time сэтгүүлийг хараад орхитол долоо хоногт 79 мянган хувь зарагддаг гэжээ.
Гэхдээ яахав ээ. 450 сая гэж арай гарсангүй. Ном л даан ч гомдмоор юм. Манай хүн амын хэдэн хувь нь ном уншаад байна аа. Америк 300 сая хүнтэй орон. Их Британи 62 сая хүн амтай бөгөөд ихэнхдээ дээрхи хоёр оронд өдөртөө өнөөх хүүхдийн ном 10 саяар гүйж байжээ. Долоохон боть ном шүү дээ уг нь. Шинэ боть нь гарахаар л өдөртөө хэдэн саяар гүйдэг байна.
Манайд ном уг нь ганц шил архины л үнэтэй. Виски энэ тэрд бол хүрэхчгүй шахуу. Гэтэл өдөрт хэдэн шил архи гүйдэг бол? Фэйс дээр хүмүүс бид ном уншихаасаа илүү нэтэд ордог, тв, үздэг болсон “Ном бол ертөнцийг харах цонх биш харин телевизор бол жинхэнэ цонх” бид оюунлаг гэж ирээд л өөрийгөө өмөөрөөд байна билээ. Бас зарим нь нээрээ ном зүгээр бэлэг , хувцас шиг, бас өөрийгөө ухаантай гэж харагдуулах гэж худлаа ном цуглуулдаг уншдаггүй гэх мэтээр бичсэн байна.
Тэр Британичууд Америкчууд кино үздэггүй, нэт мэддэггүй биш шүү дээ. Харин ч их орж үзэж байгаа. Энэ сэдвийг ингээд орхиё. Мэргэн хүмүүс цааш үргэлжлүүлэн бичнэ биз ээ. Өөртөө олдсон тоог гол болгоод үзэхэд Монгол хүн ном уншдаггүй юм байна.
Яг ингээд цэг тавих гэж байтал бүр шал өөр мэдээлэл оллоо. 1990 оноос өмнө Ж.Пүрэвийн “Зүрхний хилэн” роман 25.000 хувь зарагдаж рекорд эвдэж байжээ. Гэтэл тэр үед соц цензурээр 20-30 төрөл зүйлийн ном гардаг байж. Гэтэл өнөөдөр дээр дурдсан “Непко” компани дангаараа 100 орчим төрлийн ном гаргадаг гэнэ. Номын дэлгүүрт орж үзэхэд маш олон төрөл зүйлийн номууд та олж харах болно. Хувиараа өөрөө ном хэвлүүлээд байгаа хүмүүс маш олширсон бөгөөд “Түвдийн урт наслах арга” ном гэхэд л 15 мянган хувь борлогджээ. Баабарын “Дори идэр дүүдээ зөвлөх нь “ гэхэд л таван удаа хэвлэгдэж 35 мянган хувь зарагдсан бол түүний бичсэн орчуулсан олон ном нийт 600 мянган шахам хувь зарагдсан байх юм. Ц.Дамдинсүрэнгийн “Орос монгол толь” 100 мянга зарагдаж байсан бөгөөд харин өнөөдөр маш олон толь бичиг гарсан тул тоо цөөрчээ. Ингээд бодохоор манайд ном уншигчид олширч байгаа бөгөөд гагцхүү маш их өрсөлдөөн дотроос номоо олж авах л ганц асуудал үүссэн учраас нэг номны зарагдах тоо төдийлөн урагшилдаггүй юм байна.
Энэ төгсгөл миний ч, таны ч урмыг жаахан ч гэсэн сэргээж байгаа биз? Монголчууд ном уншдаг болж байгаа юм байна гэж итгэл муутайхан хэлье дээ. Гэхдээ бүр олон төрлийн ном уншиж байгаа гээд “Оюунлаг Монгол хүн бид“ гэж дуусгая даа.

Сэтгүүлч Д.Төрмөнх

- See more at: http://society.time.mn/content/42590.shtml#sthash.m8948mFT.dpuf

Нийгмийн идэвхи ба Монгол

Нийтэлсэн: 2014-02-23 14:19:26

527-1393137195527-1390637823527-1389146769527-1388932359527-1388079403527-1387503891527-1381814816untitled

Нийгмийн идэвхи бол нийгмийн суурь ойлголтын нэг юм. Идэвхи нь ардчиллын тулгуур ойлголтод багтдаг бөгөөд голдуу оролцоо гэж томъёолох. Үүнийг монголоор “идэвхи оролцоо” гэж буулгахгүй бол болдоггүй юм. Аль ч үеийн аль ч нийгэм хүмүүсийнхээ идэвхи, итгэл үнэмшлийн төлөө зүтгэдэг, үүнийг цаг ямагт анхаардаг. Манайхан шиг амин хувиа хичээ, хар амиа бодоцгоо гэж уриалдаг ямар ч нийгэм, төр засаг энэ дэлхийд байхгүй. Ингээд нийгмийн идэвхийн тухай маш товч өгүүлье. Харин дэлгэрэнгүйг их олон жил анхааран судлах ёстой болно байх…

Идэвхи бол системийн суурь ойлголт…

“Үйл” хэмээх нэр болон үйл үгийг орчин үеийн монгол хэлэнд бараг хэрэглэдэггүй. Уг нь монгол хэлний хамгийн идэвхитэй үг юм. Эдүгээ “үйл” гэвэл монголчуудын олонхи эсвэл “үйлийн үр” гэж шашны утгаар ойлгоно байх, эсвэл “оёдол үйл” гэх ахуйн утгаар ойлгоно байх. Гэтэл энэ бол язгуур монгол утгаараа хүний “хийж бүтээж байгаа аливаа ажиллагаа” юм. Иймээс ч монгол хүн өдөр тутам хар мянган “үйл” үйлдэх бөлгөө. Гэхдээ өөрийнх нь “үйл” Монгол Улсад болон Монголын нийгэмд огт падгүй гэж олонхи монголчууд үздэг болсон нь өнөө үед гамшиг болсны учир үүнийг бичиж байна.

Хүний хийж буй зорилготой, сэдэлтэй, ухамсартайгаар, тодорхой арга мэх болон арга ухаанаар гүйцэтгэж буй, хичээл зүтгэл, оюун ухаан орсон, түүнчлэн санаачлага гаргасан, нөхцөл байдлыг харгалзсан үйлдэл буюу дэс дараалсан олон үйл ажиллагааг идэвхи гэнэ. Өөрөөр хэлбэл идэвхи бол хүний үйл ажиллагааны эрчим юм.
Хүн бол угаасаа үйлч амьтан юм. Үйл ажиллагаа хийгээд идэвхи нь хүний салшгүй амин, төрөлх шинж мөн. Амьтнаас ялгагдах асар их идэвхи байгаагүй бол хүн төрөлхтөн өнөөгийн дэвшилд хүрч чадахгүй байсан нь лавтай. Иймээс хүний аль ч нийгэм нэн эртний үеэс одоо болтол гишүүдийнхээ идэвхийг тэтгэх гэж санамсаргүй болон санаатай, ухамсаргүй болон ухамсартай, зорилгогүй болон зорилготой оролдлого цаг ямагт хийж ирсэн, ирсээр байна.
Гэтэл нийгмийн идэвхийг зөв ойлгож тэтгэх нь байтугай, нийгмийн тухай хаа ч байхгүй хачин утгагүй “гүн ухаан” түгээн тарааж, тэр балай юманд нь ард нийтээрээ үнэмшээд балайраад явж байгаа улс үндэстнийг нэрлэ гэвэл би Монголыг л хэлнэ.

Нийгэм гэдгээ ч зөв ойлгохгүй байгаа улсад чинь ямар үхснийх нь нийгмийн идэвхи байдгийм ?! Ухаандаа монголчуудын олонхи нийгэм бол “олон хүнээс”, эсвэл “олон гэр бүлээс” бүрдэнэ гэж хачин тэнэг ойлгодог. Ийм мунхаг ойлголтыг нэр бүхий хэдхэн хүн сүүлийн хэдхэн жилд монголчуудын тархинд суулгаж өгсөн юм.
Үнэндээ ч “нийгэм олон хүнээс бүрддэг” гэвэл боловсрол муутай монголчууд амархан үнэмшинэ. Мэдээж ш дээ. Хүнээс бүрдэхгүй нийгэм гэж байхгүй л дээ. Эндээс л монголын “ид шидтэнгүүдийн” заль мэх эхэлдэг юм. Яг үнэндээ бол ямар ч нийгэм тус тусдаа хүмүүсээс бүрддэггүй юм.

Учир нь хүн угаасаа нийгмийн амьтан юм. Нарийн яривал сүргийн амьтан юм. Яахав, хөгжлийн явцад хүний сүрэг нийгэм болсон нь жич асуудал. Түүнчлэн “хүний нийгэм олон гэр бүлээс бүрддэг” гэсэн үндэслэл бас л утгагүй. Ямар ч хүн гэр бүлд байна, чингэхдээ эдийн засгийн, нийгмийн буюу социал, соёлын, улс төрийн, үндэстний гэсэн олон нийтлэгээр заавал дамжиж байж сая нийгэм бүрдэнэ. Тэрнээс биш, “хүн+олон хүн=нийгэм”, эсвэл “гэр бүл+олон гэр бүл=нийгэм” гэсэн утгагүй, тэнэг томъёоллоор нийгмийн амьдрал явагддаггүй. Хүн заавал ямар нэг нийтлэгээр дамжин нийгэмтэйгээ холбогддог. Нийгмийн хөгжил бол “нийгэм+нийтлэг+хувь хүний” зохист, зохиролт тэнцвэрийн асуудал бөгөөд энд аль нэгийг нь орхиж, хаяж хэрхэвч болдоггүй. Гэтэл Монголд нийгэм, нийтлэг хоёрыг нь хаячихаад зөвхөн хувь хүний асуудал ярьж байгаа нь санаандгүй бол тэнэг явдал, санаатай бол гэмт хэрэг юм.

Ухаандаа нэг буюу нэг хэсэг хүний амьдрал сайхан байна гэдэг нь нийт нийгмийн амьдрал сайхан байна гэсэн хэрэг огт биш юм. Хэрэв нийгэмд байгаа бүх хүн зөвхөн хар амиа хичээвэл тэр нийгэм бүхэлдээ сөнөх бөгөөд улмаар бүх хүнийг сөнөөнө гэсэн хэрэг болох нь дэндүү ойлгомжтой юм. Түүнчлэн яг ийм үндэслэлийг “гэр бүл” гэсэн ойлголт дээр хэлж болно.
Ийм бэртэгчин нийгэм өөдөлж, олигтой байж, дэвжиж, хөгжиж байсан түүх байхгүй. Бүр нэг ч тохиолдол байхгүй. Өрнө, Дорнын олон мянганы түүхэнд байгаагүй…

Хүний түвшинд

Энэ дэлхийн ямар ч хүн ганцаараа амьдарч байна гэж боддоггүй. Гэтэл сүүлийн үед монголчууд ингэж боддог болсон юм шиг байгаа юм. Үүнийг нотлох амархан. Ухаандаа хулгайч гэхэд энэ дэлхийд хаа сайгүй байдаг. Гэхдээ хаанахын ч, ямар ч хулгайч ядаж л гэр бүлээ тэжээх гэж хулгай хийдгийг амархан мэдэж болно. Тэгвэл сүүлийн үед монгол хулгайч зөвхөн өөрийн амин хувийн зугаа цэнгээний хэрэгцээгээ хангах гэж төрсөн гэрээсээ хүртэл хулгай хийж байна. Монголчуудын адгийн бэртэгчин зан үнэнхүү хэтэрч, аливаа эрүүл ухааны хэм хэмжээнээс хэтрээд байна. Эндээс монголчууд хүнээ байж байгаа гэж бүрэн итгэлтэйгээр дүгнэж болно. Энэ мэт жишээг “үй түмээр” нь авч болно.

Үүнийг залгаад зөвхөн гэр бүлээ бодох хэт аминч үзлийг ярьж болно. Энэ нь хүн харахад гэмгүй, буруугүй мэт боловч бусад монгол гэр бүлийн хувь заяа, түүний дотор үр хүүхдийн хувь заяа огт хамаагүй учраас хамгийн явцгүй, хорлогчинтой үзэл юм. Боловсрол, эрүүл мэнд, орон сууц, үйлчилгээнээс эхлээд хүний амьдрал үйл ажиллагааны бүхий л салбарт хүмүүн бусын ялгаварлал гаргадаг нийгмийг дайсагнуулагч гол хүчин зүйл энд байдаг. Үүнээс болж өчүүхэн жижиг нийгмээ аймшигтай том ялгаварт оруулсан нь Монгол ганцаараа. Үүнийг Монголын нийгмийн давхраажлын болон ядуурлын бүх төрлийн судалгаа нотлон харуулдаг. Монголын нийгмийн энэхүү аймшгийг мэддэг, хэлдэг судлаачдийг монголын эргүү тэнэг төр, бэртэгчин нийгэм бүгдээрээ үзэн яддаг.

Алийг нь эхэлж засах юм

Сүүлийн үед “биеэ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас” гэсэн зүйр үгийг хүн толгойтой болгон иш татан мэдэмхийрэх. Сайтар ухан үзвээс энд хэрэв чи төрд зүтгэе гэвэл эхлээд өөрийгөө, тэгээд гэр бүлээ “удирдаж” сурчихаад дараа нь төрөө удирд гэсэн санаа илт. Гэтэл Монголчууд үүнийг шал буруу “ойлгож” эхлээд өөрөө “лаг баян” болоод, дараа нь “гэрээ баян” болгож аваад дараа нь төрөө “баян” болгоно гэж мунхаг ухаандаа бодох бөлгөө. Дээрээс нь “иргэн баян бол улс баян” гэсэн бас нэг шал тэнэг “зүйр үг” бодож олоод мэдэмхийрч солиорох болов. Тэгж ярих юм бол монголчууд “иргэн” гэж хятад хүнийг хэлдэг байсан юм…
Үүгээр монголчууд бэртэгчингийн туйл, оюун сэтгэлгээний гүнзгий доройтолд орсон нь тодорхой байна. Хэрэв хүн улс, үндэстэн, нийгмийнхээ эрх ашгийг эрхэмлэн үзвэл түүний гэр бүл болон өөрийнх нь амьдрал сайн сайхан болох нь мэдээж хэрэг.

Иймээс Монголчуудын амин чухал зорилт бол нийгмээ, үндэстнээ, төрөө сайн сайхан болгохын төлөө зорин тэмцэх явдал мөн.

За яахав, Та зөвхөн өөрийгөө буюу гэр бүлээ бодъё гээд үзье. Энд буруу зүйл юу ч байхгүй. Харин бусад олон хүн бүгдээрээ яг ингэж бодож байгаа гэдгийг Та мартаж болохгүй. Мэдээж өрсөлдөөн явагдана. Монгол өрсөлдөөн бол шударга өрсөлдөөнтэй хавьтах зүйл юу ч байхгүй, харин өрсөлдөж байгаа хүмүүсээ дэгээдэж унагах, доош хийх явдал болно. Мянган хүн, зуун мянган хүн өрсөлдөхөд Та “шагналт байранд” орох нь юу л бол. Өөрөөр хэлбэл хэдхэн хүний гэр бүл сайжирч бусад олон гэр бүл хэвэндээ юмуу, муудна гэсэн хэрэг болно. Ингээд “шударга бус” болчихож байгаа юм. Одоо тэд Танд “залхуу”, “арчаагүй” болоод ийм байгаа юм гэж гарцаагүй хэлнэ…
Харин үүний оронд бүх монголчууд гэр бүлээ сайжруулах, тухайлбал, ясли, цэцэрлэг ,сургууль, эмнэлэг гэх мэт нийгмийн, нийтийн сайн сайхны төлөө зүйлүүд хийж болох уу, мэдээж болно. Бусад бүх салбарууд дээр ийм жишээ авч болно. Үүний төлөө санаа зовохыг, үүний төлөө ажил хийхийг нийгмийн идэвхи гэнэ.

Монгол суртал нэвтрүүлэг

Аль ч нийгэм гишүүдийнхээ нийгмийн идэвхийг дээшлүүлэхийг байнга эрмэлзэж байдгийг дээр дурдсан. Харин манай Монгол бол үүнийг эсрэгээр иргэдээ идэвхигүй болгохыг хичээдэг. Монгол Улс, Монгол үндэстнийг хөнөөн устгах гэсэн “ямар нэг юм” байгаа гэдэгт би бат итгэдэг.
Сүүлийн жилүүдэд монгол хүнд нийгмийн идэвхи гэж зүйл оргүй алга болов. Зөвхөн хувийн материаллаг идэвхи, түүний сэдэл л байх болов. Үүний улмаас монголын нийгэм атомжиж, бүхэллэг шинжээ алдаж, дан ганц бэртэгчин атомуудаас бүрдэх болов. Өөрөөр хэлбэл нийгмийн зохион байгуулалт, хамтын ажиллагаа гэдэг зүйл оргүй алга болов. Системийн онолын үүднээс үзвэл ийм нийгэм оршин тогтнох ямар ч боломжгүй юм.
Зүйрлэвэл паразитууд организмыг дотроос нь сорон мөлжиж үржин амьдарч болох боловч хэрэв организм үхвэл бүх паразитууд бүгдээрээ хамт үхэх нь гарцаагүй. Мөн паразитууд хэзээ ч бүхэл организм болон хөгжих буюу түүнийг орлож чаддаггүй. Паразитууд организмыг мөнхөд сорон мөлжих тавилантай. Иймээс паразитуудыг устгах нь алив организмын зорилго мөн. Нийгэм үүнтэй яг адил юм. Эдүгээ монголын нийгэм паразитуудад бариулаад үхэх гэж байна.
Монголын нийгэм өөр хоорондоо дайсагнагч хүмүүсийн бөөгнөрөл болсон ба ийм нийгэмд алив хүн шударгаар ажиллаж амьдрах ямар нэг гэгээн ариун хүсэл эрмэлзэлгүй болдог. Нийгмийн идэвхи бол урам зориг, итгэл үнэмшил, сүлд хийморь, жавхаа, нэр төр зэрэг бусад олон суурь ойлголтуудтай амин холбоотой ба үүнийг жич ярина.

Идэвхийн “устгагдсан” хэлбэрүүд

Ингээд нийгмийн идэвхийн устгагдсан төрлүүдийг авч үзье.
1. Танин мэдэхүй идэвхи. Хүний идэвхийн үндсэн бөгөөд гол төрөл юм. Яагаад гэвэл хүн энэ ертөнцийн хамгийн сониуч амьтан юм. Ийм болоод л энэ хорвоо ертөнцийг таньж мэдээд хорвоог орвонгоор нь өөрчлөөд байгаа юм. XXI зууны Монголд энэхүү танин мэдэхүй идэвхи бараг оргүй алга болов. Үүний оронд зүгээр сууж байгаад сураг ажгаар мэдэмхийрэх, багцаагаар цэцэрхэх, далдын хүчинд найдах явдал үүсэв. Далдын хүч байлаа ч гэсэн хүн шулаад, худал яриад, мунхруулга хийгээд өөрөө болохоор залхуурахын дээдээр залхуурч, тархи толгой байтугай, хуруугаа ч хөдөлгөхгүй байгаа хүмүүст тус болно гэж ёстой байхгүй. Тийм хүмүүсээс Тэнгэр, Бурхан байсан ч гэсэн зугтах нь дэндүү ойлгомжтой. Хаанахын ямар Бурхан Тэнгэр зүгээр суусан, алхаг залхуу, худлаа чалчихаас өөрийг үл мэдэх хүмүүсийг ивээн тэтгэж, харж үзэх ёстой юм ?! Бурхан Тэнгэр ямар залхуу монголчуудын өмнөөс ажлыг нь хийж, хүслийг нь биелүүлж өгдөг “зарц” юм уу ?! Эзэн нь өөрөө хичээхгүй бол ямар ч Бурхан Тэнгэр хичээхгүй ш дээ…

Уг нь хүн дээшээ сансар огторгуй, доошоо эд эс, эгэм бөөмсийн гүн рүү, эсвэл амьдралын нууцыг танин мэдэх хязгааргүй хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн амьдрах ёстой. Монголчуудын энэ хүсэл мөрөөдлийг “прагматик биш байна” гэсэн утгагүй шүүмжлэлээр гутаан доромжилж үгүй болгов. Ингээд Монгол хүн “прагматик” байх явцуу “ардчилсан стандартаас” дээш гарч сэтгэн бодох эрхгүй болов. Үүний тод жишээ нь Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн шинээр бий болгосон “Иргэний боловсрол” гэсэн хичээл болно. Энэ нь шинжлэх ухаан уу, хичээл үү, хичээл бол ямар хичээл гэдгийг мэдэх хүн Монголд байтугай дэлхийд ганц ч байхгүй…Танин мэдэхүй идэвхи алга болсноор Монголчууд бүх нийтийн оюун санааны доройтолд орж, сэтгэлгээний хямралд оров.

Танин мэдэхүйн хямралыг далимдуулан хагас дутуу гүн ухаантан, өрөөл дутуу онолч, “төгс мэдлэгтнүүд”, “ертөнцийг гийгүүлэгчид” Монголд үй түмээрээ төрөн гарав. Оюуны ямар ч хөдөлмөр хийдэггүй, оюуны ямар ч бүтээл гаргадаггүй атлаа “дээд төгс мэдлэг” дамжуулдаг, сурталчилдаг ганцхан шинжээр нь тэднийг тун амархан таньж болно. Тун цөөн хүнийг эс тооцвол өнөөгийн монгол сэхээтэн шиг юу ч үл бүтээдэг, ямар ч ажил хөдөлмөр хийдэггүй, адгийн залхуу, сэтгэн бодох чадваргүй, хуулбарлагч, хамгийн мэдэмхий, бэртэгчин энэ дэлхийд байхгүй. Иймээс өнөөгийн монголчуудын танин мэдэхүйн салбарын гол зорилт бол ямар ч хөдөлмөр хийлгүй “төгс мэдлэгийн” хүчээр амжилтад хүрэх гэдэг усан тэнэг сэхээтнүүдээс ангижрах явдал болно. Түүнчлэн шинжлэх ухааныг үл хүндэтгэх мунхаг харанхуйг устган арилган их тэмцлийг яг одооноос эхлэх ёстой.

2. Хөдөлмөрийн идэвхи. Хөдөлмөр бол хүний төрөлх шинж. Хөдөлмөрийн ачаар мичнээс хүн болсон ч гэж үздэг. Одоо бол зарим нь Бурхан бий болгосон гэж маргадаг. Тийм байлаа ч Бурхан бусад оронд зөвхөн ажилсаг хүнийг, Монголд зөвхөн залхуу хүнийг бий болгосон гэж арай ч баталж болохгүй байх. Социализмын үед “хөдөлмөр бол нэр төр, алдар гавъяаны хэрэг мөн” гэж үзэж байсан. Одоо бол Баабар “шударга, хөдөлмөрч хүнээр манаач хийлгэдэг” гэж байгаа. Уг нь бол социализм нь зөв л дөө. Ингээд Монгол Улс залхуу хүмүүсээр пиг дүүрэв.
Яг ч залхуу биш юм аа. Сайнаар хэлбэл “эдийн засгийн идэвхтэй”, муугаар хэлбэл “мөнгөний шуналтай”, социологийн хэлээр бол “таваарын фетишизм”-д автсан хүмүүс. Энэхүү “тааваарын фетишизм” бол хүнийг хөдөлмөрөөс “хүнийсүүлдэг” нийгмийн нэн аюултай үзэгдэл юм.

Монгол төр болон компаниуд “багаар ажиллах чадвартай” боловсон хүчний эрэлд хатах болов. Хүүхдүүдээ хар багаас нь бэртэгчин болгож хүмүүжүүлчихээд том болсон хойно нь “багаар ажиллах чадвартай” хүн хайгаад байгааг хэн ч тайлбарлаж чадахгүйд Монголын хамаг парадокс оршино.
Монгол орон ажил хөдөлмөрийн биш, зугаа цэнгэл найр наадмын орон болов. Энэ мөнгөө эх орны баялгийг зарж идэх, худал хэлж, хулгай хийх гэсэн гэсэн хоёрхон арга замаар олж болно. Гэхдээ эх орноо зарж идэхээ “бүтээн байгуулалт”, худал хэлж, хулгай хийхээ “ардчилал” гэчихээд суугаад байхад санаа зовох юу ч байхгүй бөлгөө. Ингээд монгол ардын үлгэр хүртэл биелж: “Хутга тавилгүй мах идэж, хундага тавилгүй архи уух” болов. Үүгээрээ монголчууд мангасуудыг хүртэл “айлгах” болов…
Бид бүтээлч хөдөлмөрийг дээдэлдэг нийгэм рүү зорин тэмүүлж, залхуу хойрго, худалч хуурамч, бэртэгчнийг жигшин зэвүүцдэг нийгэм болох ёстой. Зүгээр сууж байгаад гэнэт “цөм” баяжих адгийн сэтгэл зүй, үйлдлийг хязгаарлах арга хэмжээ нэн даруй авахгүй бол монгол үндэстэн сөнөх нь олон жилийн асуудал огт биш.

Өнөөгийн монголчууд, нэн ялангуяа авгайчууд, хүүхнүүд, залуучуудын олонхи бохир заваан тархи толгойтой, жигшмээр адгийн хүмүүжилтэй, харилцааны өнгөц соёл, мөнгө, бренд гэсэн гуравхан хальсны цаана нуугдсан араатанлаг араншинтай “бренд гутаагчид” болсон байна. Учир нь тэдний утгагүй араншингаас болж дэлхийн бренд хүртэл заримдаа муухай харагдах болсон бөлгөө.

3. Нийгэм-улс төрийн идэвхи Энэ хүрээ гаднаасаа нэг их сүрхий харагдавч үнэндээ бол ямар ч идэвхи байхгүй гэж дүгнэн хэлмээр байна. Харин ч төр засаг намууд монголчуудын улс төрийн идэвхийг дарах гэж байдгаараа хичээж байна. Одоо тэдэнд ардчиллын үнэр ч үлдээгүй. Гэвч үүнийг монголчууд надаас “илүү мэдэх” учраас энэ удаад ярихаас түдгэлзэв.

Дүгнэлтийн оронд
Энд өгүүлсэн зүйлс бол эрэгцүүлсэн жиших, сэтгэн бодоход зориулсан бодомж дүгнэлтүүд юм. Энэ талаар эрүүл саруул ярьж маргаж, мэтгэлцэх, хамгийн гол нь хойшлуулшгүй шийдэх асуудал асар их хуримтлагдаад байна. Гэтэл манайд ийм боломж тун хомс. Учир нь сүүлийн үед оюун сэтгэлгээний авантюрист-”идэр дүү Дори” нар Монголд үй олноороо төрөн гарч ямар ч асуудлаар ярилцах боломжийг устгаад байна.
Тэд таалагдаагүй юм болгоноо “коммунист” гэж хараадаг, ярьсан сэдэв болгоныг “хэлмэгдүүлэлт” рүү оруулдаг, эрдэм ном гэвэл зөвхөн “либерал ардчилал” ярьж дөвчигнөдөг, шүүмжилсэн хүн болгоныг “даяарчлалыг эсэргүүцсэн” гэж загнадаг гаж зуршилтай болов. Ингээд бараг хорь гаруй жил болж байна. Энэ аргаар эхний 10 гаруй жил яахав болж байв. Харин одоо бол энэ арга ёстой элэгдэж байна ш дээ. Өөрсдийгөө “шинэ хүн” гэж боддог энэ хөгийн хүмүүсийн ихэнхи нь дундад зууных шиг балар хоцрогдсон хөгийн амьтад болчихоод байгааг монголчууд бараг бүгдээрээ харж байна.
“Нийгмийн идэвхи”-тэй өөдрөг үзэл буюу оптимизм ихээхэн холбоотой. Аль ч ард түмэн, үндэстэн, улс гүрэн өөртөө итгэлтэй байж ирээдүйгээ бүтээдэг.

Бид (би биш шүү-Х.Д.Г.) хамтын түүхэн зорилтыг бүтээж чадна гэж ухамсарласан үедээ тухайн үндэстэн өөртөө итгэлтэй болдог. Харин хүн бол үндэстнийхээ өмнө тулгарсан энэхүү түүхэн зорилтод өөрийн гэсэн хувь нэмрийг оруулах гэж зорин тэмүүлсэн буюу оруулсан үедээ сая хувь хүн болдог.

Гэтэл манайд илт тодорхой энэ үнэнийг худал болгох онол үзэл суртлын суртал нэвтрүүлэг явуулаад хорь гаруй жил болж байна. Тэд муугүй үр дүнд хүрч монголчуудыг цулгүй бэртэгчин болгов. Үндэстнийг үүнээс илүү язгуур үндсээр нь хорлох боломжгүй юм.

Энэ хорлогчин гүн ухаан, үзэл суртал сүүлдээ Монголд ихээхэн газар авч бүхэл бүтэн сүлжээ болон цэцэглэн хөгжиж байна. Гол үзэл сурталч, номлогч нарыг нь манайхан бүгд мэднэ дээ…
Тэд эх орон гэдэг бол хийсвэр, утгагүй ойлголт, ахиад хорин жил хүлээ, ямар ч идэвхи гаргаж болохгүй, манай үеийнхэн үхэж дууссаны дараа л асуудлыг шийдэж болно, эх оронч үзэл бол адгийн амьтдын сүүлчийн хоргодох газар мөн гэх мэтээр амьдралын хамгийн идэвхигүй, үхээнц, арчаагүй зарчмуудыг байнга номлох бөлгөө.

Одоо бол тэд монгол үндэстнийг нэгмөсөн дуусгах гэж байгаа юм байлгүй. Харин би монгол судлаачийн хувьд Та нараар тэгж тоглуулахгүй…
Том үндэстэн улсуудын номлодог түгээмэл даяар зарчмуудыг Монгол шиг жижиг үндэстэн “манай” гүн ухаан, үзэл санаа, суртал номлол гэж дүвчигнөж баларч, хаширвал хаширсан баймаар юм.

Эдүгээ арчаагүй аминч үзлийн эсрэг үндэсний хамтач үзлийг сөргүүлэн тавих нь монголчуудын нийгмийн идэвхийн үндсэн чиглэл бөгөөд энэ бол Монгол үндэстнийг ирээдүйдээ итгэлтэй, өөдрөг үзэлтэй болгох цорын ганц арга зам мөн. Иймээс Монголчууд бурангуй ёсны эсрэг тэмцэж, нийгмийн идэвхээ дээшлүүлэн Монголоо аврах цаг нь болсон…
Монголчууд одоо л нийгмийн идэвхи гаргаж, нийтийн, нийгмийн, үндэсний эрх ашгаа хамгаалахгүй бол хар амиа хичээгээд мөр мөрөө хөөгөөд явж байгаа хэдэн салангид “юмнуудыг” хуурч мэхлэх, дарлаж дээрэлхэх шиг амархан юм хаана байх билээ…

Судлаач Х.Д.Ганхуяг

Эх сурвалж: ganaa.mn блог

Эрхэм та судлаач Д.Ганхуягийн бусад нийтлэлийг түүний албан ёсны блог ganaa.mn – ээс уншина уу?

http://sonin.mn/news/politics-economy/24174

С.Дулам. “Хүмүүний сүйрэл”-4 буюу Орчин цагийн Неандерталиуд болцгоох уу? БШУ-ны яамны удирдлагуудын анхааралд

 

Нийтэлсэн: 2014-02-13 07:45:01

(“Хүмүүний сүйрэл”-4)
Энэхүү нийтлэлийг бичих болсон шалтгаан нь цаг цагийн засаглагчид, боловсролын бодлого баригчид, түүнийг хариуцагч түшмэлүүдийн амнаас гардаг уран зохиолын хичээлийг үгүй болгох, өөр хичээлтэй нийлүүлэх, бага сургуулийн “Унших бичиг” байхгүй болгох, “Үг хөгжлийн хичээл” оруулахгүй байх тухай “санал санаачлага”, сурах бичгийн багт эцэг эхийн төлөөллөөс ирүүлсэн зөвлөгөөнд “Ертөнцийн үүслийн домог”, түргэн хэллэг, жороо үгс, амьсгал уртасгах үгсийг хасах, эсвэл солих гэсэн нүд бүлтийм, чих дэлдийм зөвлөгөөнүүдийг олж үзсэнээс үүдсэн хэрэг билээ.

 

Эсвэл, монгол хэл, уран зохиолын хичээлийн цагийг улам багасган оронд нь “Иргэний боловсрол” гэгч хичээлийн цагийг шатлан нэмэгдүүлэх бодлого зэргээс үүдсэн болно. Энэ хүмүүс уран зохиолын хичээл, түүнд багтаж буй, аман зохиол, домог зүй мэтийн сэдвийг үзэхлээрээ “энэ ер нь хэнд хэрэгтэй юм, ямар хэрэгтэй юм”, “миний хүүхдийн амьдралд юу өгөх юм”, эсвэл бүүр байчихаад “би хүүхдэдээ шашны мунхруулга заалгамааргүй байна” гэхчлэн агсрах нь олонтаа. Ойлгож, хүндэлж байна аа, “үр хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө” гэсэн сэтгэл, бодол, хүслийг тэнь. Гэлээ гэхдээ яг энэ үг өгүүлэл чинь үр хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө биш, эсрэг үйлдэлтэй болж хувирдаг талаар л хөндөн ярих гэсэн юм. Үүний тулд хамгийн сүүлийн үеийн хүн судлалын ухааны нэгэн нээлтийг дурдахаас аргагүй болох нь. Азаар энэ нээлт цагаа олж гарч дээ. Германы Дюсселдорф хотын ойролцоох Неандер голын хөндийгөөс олдсон эртний хүний үлдцээс уламжлан шинжилж, ДНК-ийн шинжилгээгээр орчин цагийн хүнтэй нэгэн өвөг дээдэстэй байснаа 350000- 400000 жилийн өмнө хоёр тийш салж одсон Неандертальчуудын хувь заяаны талаар ярих гэсэн юм. Неандерталь нь орчин үеийн хүнээс хамааралгүй орших хамгийн дээд хөгжилт хүний төрөл байсан билээ. Анхны прото-Неандерталь шинжит хүн Европт 350,000 жилийн өмнө амьдарч байв. 250,000 жилийн өмнөөс Неандерталь хэмээн тодорхойлох хүмүүс амьдарсаар ирсэн ба 50,000-35,000 жилийн өмнө буюу Homo sapiens Европт нүүн очсоноос хойш Неандертальчуудын тоо толгой цөөрсөөр 24,000 жилийн өмнө устан үгүй болжээ. Эдгээр Неандертальчууд чухам яагаад устаж үгүй болсон талаар эрдэмтдийн дунд олон янзын таамаглал байдаг санж. Байгаль, цаг агаарын өөрчлөлтөөс болоод ч гэх юмуу, хоол тэжээлийн хомсдлоос болоод ч гэх юмуу… дайн тулааны хөлд үрэгдээд ч гэх юмуу… Гэтэл италийн эрдэмтдийн сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ хүмүүс одоогийн хэлээр бол “хэт аж ухаанч(прагматик)” байснаасаа болоод мөхөж алга болсон ажээ. Тэд үр хүүхдээ төрсөн цагаас нь эхлээд хоол тэжээлээ олж идэх ганцхан зүйлд л сургадаг, түүнээс арай өөр зүйл анзаарах, одоогийн биднийхээр бол бүтээлч сэтгэлгээ, уран саналгыг нь хөхиүлэх талын юм юу ч байсангүй.
Бидний өвөг дээдэс яагаад Homo Sapiense Sapiense буюу Оюун билгүүнт хүмүүн болсон гэхлээр (энэ үгийн маань утга ч хэлээд байгаа), хоол тэжээлээ олохоос гадна арай өөр юмыг сонирхож, уран сайхнаар сэтгэж, уураг тархиа хөгжүүлэхүйц бүтээлч үйл үйлдсэн дээрээс тэсч үлдээд, өнөөгийн биднийг бүтээсэн ажгуу. Өнгөц бодож үзвэл, үр хүүхэддээ хоол тэжээлийг нь залгуулахыг голчилсон Неандерталиуд л чухамдаа тэсч үлдмээрээдээ. Гэтэл түүхэн хувьслын явц, үр дүнд тэгсэнгүй. Харин хоол тэжээлээс өөр юмаар оролддог, өнөө арай “саваагүй”, илүү зантай өвөг дээдсийн удам бид өнөөдөр орчлон хорвоог эзэгнэж байна. Дээр дурдсан манай боловсролын яамны прагматик (аж ухаанч) түшмэд, тэдний аялдан дагалдагчид, “эцэг эхийн төлөөллүүд” бол яг л неандерталь маягаар сэтгэж, үр хүүхдээ бодоод “уран зохиол” мэтийн илүү дутуу юмаар оролдуулахгүй, цагийг нь үрэхгүй, шууд хоолоо олж идэхэд нь хэрэгтэй хичээлүүд үзүүлээд “сайн хүн”, “зөв монгол хүүхэд” буй болгочих санаатай байх шиг байна. “Үр хүүхдээ бодсон” Та нарынхаа сэтгэлийг ойлгохын дээдээр ойлгож байнаа. Гэтэл үр хүүхдийн чинь хөгжил хөдөлгөөн яг та нарын бодсончлон биш, Неандертальчуудынх шиг өөр замаар явчих вий дээ гэж санаа зовж байна. Өөрөөр хэлбэл, нүдэнд үзэгдэж, гарт баригддаггүй, хүмүүнийг хүмүүн болгодог тэр оюун сэтгэлгээний болон сэтгэл зүрхний “амин дэмүүд” нь үр хүүхдэд маань дутагдах вий дээ гэж санаа зовж байна. Мэдээж хэрэг уран зохиолын хичээлийг хасчихад хэний, юу нь ч өвдөхгүй, өлсөхгүй, даарахгүй, цангахгүй, өөрөөр хэлбэл, бие бодын (физик) шаналгаан байхгүй, тэхлээр болоод л явчих шиг болно. Яг үүн дээр л Неандерталиуд алдсан байхгүй юү. Өнөөдөр мэргэжил мэдлэг гэдэг юм бараг хэрэггүй болсон, тэр дундаа албан тушаалын томилгоон дээр бүүр ч хэрэггүй болсон цагт амьдарч байгаа ч гэсэн, мэргэжлийн хүний хувьд ганц үг хэлчихье.  Өрнөдийн соёл иргэншлийн үрийг тарьсан эртний грекчүүдийг та нарын нөгөө хэрэггүй, дэмий гэж бодоод байгаа грекийн домог зүй, эмгэнэлт хошин жүжиг, театрууд, Хомерийн “Илиада”, “Одиссей” туульсууд л чухамдаа грекчүүд болгон бүтээсэн юм шүү дээ. Өнөөдөр ийм зүйлс байгаагүй бол грекчүүд хэн байх вэ гээд нэг сэтгээд үз дээ. Хүн төрөлхтний хамгийн эртний соёл иргэншлийн өлгий болох Месопотамийн буюу Хоёр мөрний хөндийн соёл иргэншлийг бүтээгч шумер, ассир, вавилончуудыг тэдний эртний домог зүй, дэлхийн анхны туульсын туурвил Гильгамешийн тууль л бүтээсэн юм шүү дээ. Түүнээс дутахгүй (монголчуудын Мисир хэмээн нэрлэдэг) Египетийн соёл иргэншлийн амин сүнс нь мисир домог зүй, “Пирамидын бичвэрүүд” гэдэгт эргэлзэх зүйл алга. Бидэнтэй түүх соёлын нэн ойрын холбоотой эртний энэтхэгчүүдийг (дравидууд, аарийчуудыг) Вээд шастир, “Раамаяна”, “Махаабхаарада” их туульс нь бүтээсэн юм шүү дээ.
Үүнтэй нэгэн адилаар өнөөгийн монголчууд биднийг өдий зэрэгт хүргэсэн ачтан бол монгол домог зүй, дөрөв таван зуугаар тоологдох баатарлаг туульс, “Монголын нууц товчоо”, “Гэсэр”, “Жангар” маань юм шүү дээ. Тэгээд чухам “ямар ухна ухаанд нь үхэхлээрээ” үр хүүхдийг маань эдгээр ачтнаас нь салгаж таслах санаа төрөөд байгааг ойлгохгүй юм. Бусад хичээлд нь уусгаад, “дайвар бүтээгдэхүүн” болгоод заачих юм шиг яриагаа дахиж л битгий улиглаж үзээрэй. Нам даган навсаганаж яваад албан тушаал олж авснаа ухаантай болчихсон гэж бүү андуурцгаагаарай. Тэр чинь энэ хорвоогийн хамгийн хэврэг, насгүй зүйл болохыг амьдрал та нарт харуулах болно. Тэрэн доорхиноо хаанахын, хэний захиалгаар ийм зүйл хийгээд байгаагаа шулуухан хэлсэн нь дээр. Энэ ад үзээд байгаа уран зохиол гэдэг юмны чинь ачаар бид өнөөдөр Неандертальчууд шиг хүмүүний ертөнцөөс арчигдаагүй, үр удмаа үлдээгээд, өөр өөрийн соёл иргэншлээ бүтээгээд, хамгийн гол нь хүн болоод яваа юм. Эндээс чинь хүмүүний аж амьдралын утга учир, амьд төрөлхтнийг энэрэн хайрлахуйн ухаан сэтгэл, ерөөс хүн болохуйн хамаг үнэт, шимт зүйлсийг олж авдаг юм. Тэгэхгүй бол бидний үр хүүхэд өнөөдөр “цахим ертөнцийн мангуунууд”, улмаар хэтэрхий мэргэн тооцоотой, хэнийг ч, юуг ч, тэр тусмаа эцэг эх та нарыг ч золиосолж мэдэх, өрөвдөн хайрлах сэтгэлгүй “мангаанууд” болж өсөхөд ойрхон байна. Би яагаад энэ бүхнийг хэлээд байна гэхлээр өнөөгийн өрнөдийн өндөр хөгжилтэй орнуудын номын дэлгүүрийн тавиураар чихэлдэн байдаг нуруу нуруугаараа харалцаад (монголчууд араараа зүглээд гэдэг дээ), элгээ эвхээд зогсчихсон эцэг хүү, ээж охины зурагтай номуудаас түрүүчлэн мэдрээд байна. Явж явж хамгийн ойр дотнын хүмүүс нь хамгийн заналт дайсан нь болдог нэг тийм зүй жам яваад байна. Юун яасан хайр дурлал, яасан ийсэн гэр бүл, үр хүүхэд, битгий амбасын юм яриад, дургүй хүргээд байгаарай л гэнэ.Энэ чинь өнөө мөхөл сүйрлийн анхны дохио л доо. Тэр нь аж ухааны боловсрол олгосон атлаа зүрх сэтгэлийн боловсрол олгоогүйгээс болоод байна. Уран зохиол гэдэг тэр үзэн ядаад байгаа зүйл чинь үр хүүхдэд маань зүрх сэтгэлийн боловсрол олгодог юм даа.  Өөр ямар ч хичээл уран зохиолын дайтай тийм боловсрол олгохгүй л болов уу. Зарим улст уран зохиолын хичээл нь хэлний хичээлдээ ууссан байдаг гэж номчирхох байх л даа. Юм болгон дээр хүн дуурайж бас болдоггүй юм. Аж ухаанч (прагматик) байж болноо, гэхдээ хэт аж ухаанч байж болдоггүй юм. “Хэм хэмжээ” гэдэг нэг хаан байдаг юм. Уран зохиолгүйгээр “Зөв монгол хүүхэд” байтугай, хүнэрхүү амьтан болохгүй л болов уу. За ингээд яамны түшмэлүүд, даган баясагсад, “үр хүүхдээ боддог” эцэг эхчүүд та нар минь өөрсдөө мэдэцгээ. Хүмүүний ёсыг бодоод, үзсэн, уншсан, мэдсэн, өөрийнхөөрөө сэтгэснээ та нарт дамжууллаа.Үр хүүхэд маань хүмүүн болохын тулд хоол тэжээлээс гадна илүү их нарийн нандин юм хэрэг болдогт л хамаг учир нь байгаа юм. Нэгэн цагт үр хүүхэд маань та нарын “инновацийн” ачаар орчин цагийн Неандерталиуд болцгоох вий л гэж түгшсэндээ үүнийг бичлээ.
“Багш” хэмээгдэгч С.Дулам

http://sonin.mn/news/politics-economy/23927

 

Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн захирал, ШУ-ны доктор, профессор Ш.Цэнд-Аюуш. Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай хоёр шиг 10 хүн босоод ирсэн ч үгийг нь сонсох хүн алга

Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн захирал, ШУ-ны доктор, профессор Ш.Цэнд-Аюуштай ярилцлаа.
-Яамны зүгээс уран зохиолын хичээлийг бусад хичээлийн агуулгатай нь хооронд нь уялдуулна, уран зохиолын хичээлийн цагийг хасах биш нэмнэ гэсэн тайлбарыг өгөөд байгаа.Тэгэхээр уран зохиолын хичээлийг бусад хичээлтэй уялдуулж явах боломж байгаа юу?
-Ийм шийдвэр гарч байгаад би их гайхаж байна. Уран зохиол гэдэг маань сэтгэлгээний болон үгийн урлаг. Хүн гэдэг амьтан бол нийгмийн дунд амьдрахдаа хоёр гол хэрэгцээ шаардлагатай. Нэгдүгээрх нь  орон байр, хоол унд, хувцас хунар гээд ахуйн хэрэгцээ. Нөгөөх нь соёлын хэрэгцээ. Соёлын хэрэгцээ нь хүнийг гэгээрүүлэх, төлөвшүүлдэг зүйл. Хамгийн үнэнч шударга дуу хоолой, сайн сайханд уриалан дууддаг зүйл гагцхүү утга зохиол, урлагт л байдаг. Тиймээс  утга зохиолыг  хэн нэгэн хүний дураар хасах  ч юм уу өөрчилж болохгүй.
-Одоогоос бараг арваад жилийн өмнө бага ангийн сургалтын хөтөлбөрөөс Унших бичгийн хичээлийг бас хассан. Унших бичгийн хичээлийг хассанаар ямар үр дүн гарав?
-Би дунд сургуульд ажилладаггүй учраас сайн мэдэхгүй байна. Гэхдээ ямар ч байсан  унших ёстой жинхэнэ зохиолуудыг хассанаар өөдтэй юм юу ч болоогүй гэж бодож байна. Монгол хүн байна даа бид чинь. Бусдыг байг гэхэд Монголын нууц товчоогоо мэддэг байх хэрэгтэй байна. Дэлхий дахинаараа судалж, шимтэж байхад монголчууд өөрсдөө үзэхгүй, мэдэхгүй гэх нь утгагүй байхгүй юу. Их зохиолч Д.Нацагдоржийн “Миний нутаг” шүлгийг  хүүхдүүдэд ямар хичээлээр заах юм бэ, физик, дууны хичээлээр заах юм уу тийм юм гэж байхгүй ш дээ. Уялдуулна л гэнэ, уялдах  юм алга. Харин ч уран зохиолын хичээлийг сайн үзэж судласнаар хүүхдүүдийн сэтгэлгээ хөгжиж бусад шинжлэх ухаанд их амжилттай суралцах үүд хаалга нээгддэг.
Уран зохиолын ид шид бидний нүдэнд ердийн харагдаж байгаа зүйлийг сайхнаар  санаанд хоногштол илэрхийлж чадахад оршино.  Жишээ нь бид өндөр сүрлэг уулыг хараад өндөр сүрлэг сайхан уул байна л гэж ярина. Энэ бол энгийн илэрхийлэл. Гэтэл өндөр уулыг зөвхөн хүн биш адуу мал, ан амьтан бүгдээрээ л харж байгаа шүү дээ. Ардын уран зохиолч Ц.Дамдинсүрэн гуай
“Мөчит дөрвөн хөлтний Мөр нь гараагүй оргил Мөгөөрс нимгэн хоолойтны Дуу нь хүрээгүй оргил”  хэмээн яруу сайхнаар дүрсэлсэн байдаг нь хүний цээжинд батжиж байгаа. Өөрөөр хэлбэл тэр оргилын сайхныг хүний сэтгэлд хоногштол илэрхийлж чадаж байгаа байхгүй юу. Уран зохиолын ид шид нь чухам үүнд л байгаа юм.
-Монгол хэл уран зохиолыг  нэгтгэнэ, Уран зохиолын хичээл хэрэггүй гэж холбогдох эрх мэдэл, эрх бүхий хүмүүс хандаад байгаа ш дээ. Энэ талаар та юу ярих вэ?   
-Монгол хэл бол уран зохиол монголчуудын сэтгээлгээний хоёр гол тулгуур багана  юм. Одоогийн монгол хэлийг баяжуулж өгч байгаа зүйл бол уран зохиол. Монголын нууц товчооноос эхлээд үе үеийн дурсгалуудыг дурдаж болно. Энэ хоёрыг нэгтгэлээ гэхэд зарим хүмүүст нэг юмны хоёр тал шиг ойлгогдож магадгүй.  Хэл гэдэг чинь өөрийн гэсэн хуультай. Тэр хэлний хуулийг монгол хэлний хичээлээр бичих ёстой. Харин уран зохиол гэдэг бол өөр хуультай. Тэр хуулийг уран зохиолын хичээлээр л үзэх ёстой. Уран зохиол хүнийг төлөвшүүлэх, гэгээрүүлэх, ухааруулах, хүмүүжүүлдэг учраас юугаар ч сольшгүй зүйл. Бид эв нэгдэл хэрэгтэй гэж хоосон хашгирцгааж л байдаг. Цувж явсан барнаас цуглаж суусан шаазгай дээр гэж үг бий. Энэ чинь эв нэгдэл гэдгийг хэлж өгч байгаа шүү дээ. Тийм учраас хүүхдүүд уран зохиолыг тусгайлсан хичээлээр үзэх нь чухал. БШУЯ гэх ч юм уу боловсролын байгуулагууд мэргэжлийн эрдэмтдийг оролцуулж  хичээлийн хөтөлбөрөө нарийвчилж гаргах хэрэгтэй. Манай сурах бичигт хоёр төрлийн хэтэрхийлэл байна. Нэг нь зохиогч нь өөрөө их эрдэмтэй хүн болох гэж их сургуулийн багш нарын мэдэхгүй зүйлийг хүртэл сурах бичигт оруулж ирдэг. Тиймээс  жинхэнэ зохиол  мөн үү биш үү гэдгийг ялгаж салгах хэцүү. Одоогийн дунд сургуулийн сурах бичгүүдийг харж байхад ийм ч юмыг хүүхдүүдэд сургах гэж  албадаж байна гэж амаа баримаар юмнууд зөндөө тохиолддог.
-Тэгэхээр нэгтгэх боломжгүй гэсэн үг үү? -Нэгтгэх ямар ч боломжгүй. Тийм зам ч байхгүй.  Хүүхдүүд уран зохиолын хичээлийг сайн үзэж байж эх хэлээ бүрэн эзэмшиж чадна. Тэгтээ тэргүй бүтэшгүй ажил. Энэ хоёр хичээлийг нэгтгэж заалаа гэхэд аль алиных нь үр шим буурна. Уран зохиол хэлээ баяжуулж, хэл уран зохиол дээр тулгуурлан хөгжиж байдаг харилцан уялдаатай зүйл мөн. Нэг сэтгэлгээний хоёр тал. Тийм учраас холих хэрэггүй.
-Төрийн  хэлний зөвлөл гэх байгууллага бий. Энэ байгууллагад та ямар үнэлгээ дүгнэлт өгөх вэ?
-Төрийн хэлний зөвлөл бол эрх мэдэл муутай байгууллага. Манай сургууль  Төрийн хэлний зөвлөлтэй хамтарч “Монгол дууны яруу найраг”  гэдэг сэдвээр эрдэм шинжилгээний хурлыг зохион байгуулж байлаа. Гэхдээ энэ маань зохион  байгуулж байгаа байгууллага ч юм уу хэдэн хөгжмийн зохиолч, яруу найрагчдын хэмжээнд л яригдсан л болохоос биш  эрдэм шинжилгээний хурлаас гарч байгаа зөвлөмж   цаашаагаа хэрэгжээд ажил хэрэг болж байгаа зүйл огт алга.
Одоо ч эрдэмтэй  мэдлэгтэй хүний үгийг сонсохоо байжээ. Эрх мэдэлтэй хүний үг бүх юмны шийдвэр болж байдаг ийм хачин болсон байна ш дээ.  Хуучин цагт  Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гээд уран зохиолын хоёр их манаач байлаа. Тэр хоёроос  тухайн үеийн нам засаг, шийдвэр гаргадаг байгууллагууд айж бэргэж тэдний үгийг сонсдог байлаа. Одоо бол Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай хоёр шиг 10 хүн босоод  ирсэн ч үгийг нь сонсох хүн алга. Хэлийг цэвэр ариун байлгана гэдэг чинь хуучин уламжлал, өнөө үеийн шинэчлэл хослон нэгдсэн ийм л зүйл байх ёстой. Одоо үед цэцэн мэргэнээ мэдэгдэх гэж гадаадаар ярина, гадаад үг хэрэглэнэ,  монгол хэлний бэлэн яруу тунгалаг сайхан үг байсаар байтал  түүнийг өөр үгээр орлуулах гэж оролдоно гээд энэ бүхнээс  бидний хэлний боловсрол их доройтлоо. Дээр үед Хэл зохиолын хүрээлэнгийн дэргэд Хэл зохиолын комисс гэж байсан л даа. Ийм ойлголтыг ингэж тогтъё, энэ үгийг ингэж хэвшүүлье гэдгийг зааж өгдөг байсан. Ганц хэл уран зохиолын биш анагаах ухаан, физик техник гээд бүх салбараар нэр томъёог нь тогтоож өгдөг байлаа. Одоо үед яах уу тогтоох гэж оролдож байгаа эрдэмтэд мэргэд байна. Тэднийг тоож, ойшоож үзэж байгаа хүн алга. Саяхнаас УИХ-ын гишүүн М.Батчимэг хэлний хуулийг боловсруулж өргөн барих гэж байна. Тунхаглалын шинж чанар багатай жинхэнэ ажил хэрэг болох дорвитой зүйлүүд гараасай гэж хүлээж байна.

- See more at: http://review.time.mn/content/41664.shtml#sthash.8M9GGw4U.dpuf

http://review.time.mn/content/41664.shtml

Хөөрөг сайхан энерги түгээдэг

 

3 цаг 14 минутын өмнө

 

Хөөрөг сайхан энерги түгээдэг

Монголчууд бид хориод хоногийн дараа шинэлэх гэж байна. Сар шинийн баяр болон үндэсний их баяр наадмаар л бид монгол гэдгээ илүүтэй санагалзан, үндэсний дээл хувцсаараа гоён, ахмадаа зорин, уртын дуугаа дуулдаг. Цагаан сарын баяр нэрнээсээ эхлээд дэг ёс бүхэн нь түүх өгүүлж, бидэнд уламжлалыг эргэн сануулдаг. Энэ баярын олон дэг ёсны нэг нь хөөрөг зөрүүлэх юм. Уг нь Монголчууд өдөр тутамдаа хөөрөг зөрүүлдэг байсан ч өдгөө хотынхон жилдээ ганц удаа буюу Цагаан сараар л хөөргөө даалингаас нь гаргадаг болжээ.

Монголын зан үйл, эд өлгийн соёлыг хөөрөггүй төсөөлөх аргагүй

Монголчууд “Жангар”, “Эрийн сайн хан харанхуй” бүтээлдээ хөөрөгний тухай дурдсан байдаг. Иймд манай эрдэмтэд хөөргийг XI зуунд биеллээ олсон гэж  үзэж байна. Цаашлаад хөөргөн дээр хадны сүг зураг, кидан бичиг хүртэл байдаг гэнэ.

Зарим хөөрөгний бөөрөн дээр мөр байдаг. Тийм мөртэй холбоотой нэгэн домог бий. Манжууд манай хоёр хааныг аваачиж эрүүдэн тамлаж хороожээ. Түүнийгээ сануулах гэж байнгын хэрэглээ болох хөөргөн дээр нь мөр тавьдаг болсон гэдэг. Энэ домгийг мэддэг хүмүүс мөртэй хөөрөг барьдаггүй байна. Харин мэддэггүй хүмүүс мөрийг гоё л гэж боддог ажээ.

1600-гаад оны үеийн хөөрөг ёроолгүй, бондгордуу хэлбэртэй байсан бол 1800 оны үеийнх нь мөртэй, ёроолтой, ам нь хонхор илүү уран болсон байдаг байна. Харин Социализмын үед хөөргийг хэн ч тоохоо болиод хүүхдүүд тоглодог байж. Цаг цагаараа байдаггүй болохоор өнөө үеийн бид хөөргийг хүндэтгэн үзэж, зан үйлийг нь судлах болсон нь сайшаалтай.

Хөөрөг эзэндээ төдийгүй орчиндоо ч сайхан энерги түгээдэг эд. Хөөрөг барьсан хүн үргэлж бэлэгтэй сайхан ерөөл, магтаал хэлдэг байна. Хөөрөг зөрүүлэхдээ хүн муу юм боддоггүй, муухай үг хэлдэггүй. Тиймээс хөөргийг бэлгэшээн, нандигнасаар иржээ.

Хөөрөгний бэлгэдэл

Хөөрөгний нуухны улыг өнө мөнх, бат бөхийн илэрхийлэл нацагдоржоор хээлж,  ноён сэврэй хийцээр бөгжилдөг байна. Энэ нь мөнхөд ноён байхын бэлгэдэл юм. Урьд цагт халбагыг нь зааны соёогоор хийх нь элбэг байв. Энэ нь амар амгаланг илэрхийлнэ. Толгойг шүрээр хийдэг нь шүр хүнд аз жаргал өгдөг гэдэгтэй холбоотой.

“Монгол хүн эмнэг догшин моринд мордохдоо хормойгоо шуудаг мөртлөө хөөргөө гаргаад тавьдаггүй. Тэгэхээр ямар ээлтэй эд болох нь тодорхой” гэж “Эрдэнийн чулуун жуух” номын зохиолч Р.Самдандовж хэлсэн байдаг
.
Хөөргийг чулуугаар урладаг

Чулуу байгалиас маш их энерги хуримтлуулдаг байна. Иймд ойр байгаа хүндээ амар амгаланг өгдөг гэж үздэг ажээ. Чулуу бүр өөрийн бэлгэдэлтэй. Жишээ нь, гартаам тархины саажилттай хүнд тустай. Цус харвасан, ам нь муруйсан хүн гартаам чулуугаар нүүрээ арчихад зүгээр болдог. Цагаан хаш биедээ авч яваа хүний яс бэртдэггүй. Ногоон хаш бөгж ядам хуруундаа зүүхэд бөөр өвддөггүй гэх мэт.

Иймд уншигч та Сар шинийн өмнө хөөрөг сонгох бол өнгө үзэмжнээс гадна тухайн чулууны нөлөөг бодолцох хэрэгтэй. Манай оронд мана, чүнчигноров элбэг, гартаам чулуу бага. Хөөрөг урлаачид Эрхүү хотоос хаш авдаг бол нандин, чулууг Бразилаас авчирдаг байна. Хамгийн үнэтэй чулуу болох хаш цагаан байх тусмаа илүү үнэтэй.

Таван тонн чулуунаас нэг хөөрөг гарсан тохиолдол байхад аргалын чинээ чулуунаас хөөрөг гарсан тохиолдол ч бий гэнэ.

Хөөрөгний хэрэглээ

Хөөрөг толгойндоо, хүүхэн гэзгэндээ” гэдэг. Энэ нь хөөрөгний үнэ цэнэ толгойдоо оршино гэсэн санаа юм. Хөөрөгний толгойг голдуу шүрээр урлана. Харин шүр халуун, хүйтэнд амархан харшдаг байна. Иймд хөөргөө халуун газраас хүйтэнд шууд гаргаж болохгүй. Шүрэн хөөрөг халуун, хүйтэнд харшиж, хагарах тохиолдол бий. Тиймээс хөөргийг дулаахан байлган, тостой гараараа барихаас зайлсхийхийг хөөрөг урлаачид зөвлөдөг.
Хөөрөгтэй мэндлэх, зүгээр гар барихын хооронд их зөрүү бий гэж өвгөд ярилцдаг. Залууст хандаж хэлэхэд, хөөрөг зөрүүлэхдээ толгойг нь суллаарай. Учир нь чанга таглах нь гашуудал илэрхийлдэг байна. Мөн хөөрөгтөө хамрын тамхийг дүүргэж бус гуравны нэгт нь л хийх хэрэгтэй.

Харин хөөрөг авахдаа мэддэг хүнийг нь л дагуулж явахыг зөвлөх байна. Учир нь хуучны хийцийн хөөрөг тийм шинжтэй, шинэ үеийн хөөрөг нь ийм онцлогтой гэж, гарт баригдаж, нүдэнд үзэгдэхүйц тод ялгаанууд хөөргөнд үгүй юм. Мөн хөөрөг сэвгүй байх тусмаа өндөр үнэтэй. Дэлхийн хаана ч хагарч, сэвтсэн чулууг “амьдрал сэвтүүлнэ” гэж үздэг байх юм.

Дашрамд хэлэхэд хэн барьж байснаас ч хөөрөгний үнэ шалтгаална. Зөв, сайхан энергитэй хүний эдэлж хэрэглэж байсан хөөрөг үнэ цэнэ өндөр байхад буруу гараар орсон хөөрөг барихыг цээрлэх жишээтэй.

Зарим нь хөөрөг зөвхөн бэл бэнчинтэй хүмүүсийн хэрэглээ гэж үздэг нь буруу юм. Хэдийгээр монгол эрсийн гангараа хөөрөг мөн ч эмэгтэйчүүд ч хатан хөөрөг барих нь бий. Энэ хөөрөг домбоны хэлбэртэй, зүүлт чимэгтэй байдаг байна.

Ямартай ч анх Англиас гаралтай, Хятад, Манжаар дамжин манайд нэвтэрсэн гэж үздэг хөөрөг яах аргагүй Монгол үндэстний түүх, соёлын салшгүй хэсэг мөн.

Б.Чимгээ

http://news.gogo.mn/r/133665

Хүн араатнуудыг хүмүүжүүлэх цаг болсон

Хүн араатнуудыг хүмүүжүүлэх цаг болсон

Та бид гудамж талбай, гэр орон, албан тасалгаа, ер нь хаа сайгүй, алхам тутамдаа айдастай нүүр тулж байдаг.  Тэр дундаа хамгийн дулаан уур амьсгал бүрдүүлэх  гэр орон маань хардалт, харгислалаар дүүрэх шиг эмгэнэл бий гэж үү. Саяхан нэг найзын  маань дүүг хамтран амьдрагч залуу нь танигдахын аргагүй болтол зодоод үүдэн гурван шүдийг нь хугалчихаж.

ы

Цэцэг цэрвүү шиг 20 гаруйхан настай залуу бүсгүй үүдэн шүдгүй болгож,  ухаан алдтал нь зодож, хүн харахын аргагүй болгочихоод өөрөө зугтаасан гэх юм. Гэр бүлд маргаан байж л байдаг. Гэхдээ маргааны үеэр гэр бүлийн хэн нэг нь гар хүрнэ, үг хэлээр доромжилно гэдэг байж болохгүй зүйл. Хайртай дуртай хамтдаа амьдарна гэж гэр бүл болчихоод нэгнийгээ байж боломгүй үгээр дайрч давшлах цаашлаад гар хүрэх, бие махбодид нь гэмтэл учруултал зодно гэдэг дэндүү харгис, хүний ёсноос гажууд зүйлтэй хэчнээн айл өрх эвлэрлэн амьдарч байгаа нь “оньсого”хэвээр байна. Ийм харгис хүн араатан дунд амьдарч байгаа бид өдөр бүр айдастай явна. Өнөөдөр манайд гаж тогтолцоо бий болж.

б

“Эр эмийн хооронд илжиг бүү жороол” гээд барагтай юмыг тоодоггүй. Гэвч энэ нь эргээд ямар аймшигт байдлыг бий болгож байгаа билээ. Хэн нэгэн хүн, хөрш нь эхнэр, хүүхдээ зодож байхад бид зүгээр л хараад өнгөрдөг. Яаж туслах вэ болиулах вэ гэж бодохоосоо илүүтэй  хараагүй сонсоогүй мэтээр ханддаг нь ихээхэн сөрөг нөлөөтэй билээ. Учир нь  тухайн цаг үед цагдаагийн байгууллагад хандсан бол олон эмэгтэй, олон хүүхдийг болзошгүй аюулаас хамгаалах ч байсан  шүү дээ.

бы

Цагдаагийн байгууллага нь ч үүнийг гэр бүлийн асуудал мэтээр тоолгүй орхиж болохгүйг анхаарах хэрэгтэй. Хэрэг хийсэн  хүн зохих шийтгэлээ ч амсах ёстой.  Мөн энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг олон төрийн бус байгууллага ч тэдэнд мэдээлэл сургалт явуулж, зан үйлийг нь өөрчлөхөд туслах дорвитой ажил зохион байгуулах хэрэгтэй болжээ.  Түүнчлэн гэр бүлийн хүчирхийллийн хуульдаа өөрчлөлт оруулах асуудлаа түргэтгэж, шат дараатай арга хэмжээг яаралтай авахгүй бол манай улс шиг хүчирхийлэл дунд шар нар, бор хоногийг өнгөрүүлж байгаа мянга мянган айл өрх хэд бол гэхээс бухимдал төрөх юм.

өб

Өнөөдрийн нэн тэргүүнд өөрчлөх ёстой зүйл бол хүмүүсийн ухамсар сэтгэхгүй, гэр бүлийн үнэ цэнэ, хүүхдийг хайрлах дээдлэх асуудал юм. Бид өнөөдөр үр хүүхдэдээ сайн үлгэр дуурайлал үзүүлж байж бидний ирээдүй гэр бүлдээ хүндэтгэлтэй хандаж амар амгалан тайван амьдрах болно. Бид хүүхдүүдээ ямар орчинд хүн болгож байна тэд тийм л хүн болж төлөвшинө.  Шөнөжин зодоон нүдээн хийж байгаа  гэр бүлд өссөн хүүхэд яаж хүмүүжих билээ.

ө

Хүний сэтгэл зүй хамгийн учир нь олддоггүй, тайлж тайлбарлаж болдоггүй хийсвэр зүйл юм. Тийм ч учраас хүн төрөлхтөн дотоод сэтгэлийнхээ нарийн ширийн тайлагдашгүй нууцыг, эмзэг, торгон бүхнийг нарийвчлан судлах ажлыг зуу гаруй жилийн өмнөөс эрчимтэй хөгжүүлж ирсэн билээ. Хүн бүр дотоод сэтгэлдээ айдас агуулан амьдарч байдаг. Мэдэхгүй чадахгүй байх, бусдаас сул дорой, ядуу тарчиг байх, өвчин зовлонд нэрвэгдсээр олон эмэгтэй сэтгэл хямралтай амьдарч байгаа нь өнгөөр нь ялгаж будсан зураг шиг тодхон.

Эмэгтэйчүүдийн сэтгэхүй эрүүл мэндэд асуудал үүсэхэд ихээхэн нөлөөлдөг гэдэг. Тиймдээ ч хамтран амьдрагчийнхаа зүгээс  дарамтанд өртсөн эмэгтэйчүүдийн сэтгэл гутралд автах эрсдэл хоёр дахин өндөр байдаг аж. Хүүх‎‎‎эд ямар хүмүүжил, зан төлөвтэй хүн болж төлөвших нь  эцэг ‎эх болон гэр бүлийн доторх дотно харилцаа уур амьсгалаас шалтгаална. Хэрэв нөхөр нь дураараа аашлан бүдүүл‎эг үг хараал хэлж, эхнэр хүүхд‎ээ гомдоож дарангуйлвал гэр бүлийн тэргүүн биш, гэр бүл‎ээ зовлонд унагасан дарангуйлагч болж хувирч буйгаа санаж ёс зүйтэй амьдарцгаая, хүмүүс ээ.

бы

П.Наран

http://www.shuud.mn/?p=319629

Мэндлэхэд утга учир бий

 

 

Нийтэлсэн: 2014-01-03 13:40:17

 

 

Монголчууд бид эртнээс дөрвөн улирлаараа жишээлсэн билгийн сайхан үгийг ахас дээдэсгүй бие биедээ хэлж, мэндэлж сурсан ард түмэн. Бид билэгдэл ерөөлийн үгсийг холбон хэрэглэсэн сургаал, ерөөлийн арвин сан хөмрөгтэй улсын тоонд багтсаар ирсэн.
Гэтэл орчин үеийн залуус арай өөрөөр мэндлэх болжээ. Монгол хүний хэлэх үг нь оюунлаг, өөдрөг сайхны зэрэгцээ нас насныхны намба төрх нь алхаа гишгээнд нь хүртэл шингэсэн байдаг байсан бол эдүгээ залуус маань насны хязгаартай мэндлээд байх шиг!!! Өөрөөр хэлбэл настай хүнтэй мэндлэхдээ дургүй бололтой.
Нэг л их яарсан хүмүүс гүйх шахам зөрөхдөө юу байна гэхэд нөгөө нэг нь юу ч байхгүй гэх юм. Энэ нь нэгэндээ юу байлгах гээд байна вэ? Харин нөгөөдөх нь юмаа дуусгачихсан бололтой гэмээр сонсогдох юм. Чухам энэ мэндэлсэн хоёр бол Монгол уламжлал ёс заншлаа уландаа гишгэсний жишээ юм.
Нэг нь юу сураад нөгөө нь юу байлгах ёстой юм бүү мэд. Монголчууд буруу ярьж зөв ойлгодог тал бий. Гэхдээ нэг л бишээ!!! Билэг дэмбэрэлээ бодоод хөөрөг зөрүүлэхээ байг гэхэд зогсож байгаад ёс заншлынхаа дагуу зөв мэндлээд өнгөрдөг болоосой хэмээн бодно. Бас аймаар үгээр хоорондоо яриад байх юм. Нэг үг хэлээд л хараалын үг дайх юм. Замын жолооч нар Завхан аймгаар дүүрэн хүүр байна хэмээн ярих болжээ.
Гэтэл хүүр гэдэг нь зүгээр нэг үгийн дагавар үг маягаар өдөр бүр хэлэх нь бүү хэл насан туршдаа хааяа хэлэгдэх үг юм. Хүн хаана ямар үг хэлэхээ сайн бодож утга санааг нь ухаж ойлгох хэрэгтэй. Хэлсэн үг, үйлдлийн тань хариу эргээд өөр дээр нь буудаг жамтай.
Монгол хүний амны билгээс ашдын билэг нь дэлгэрэн амьдардаг гэж байдаг юм шүү дээ, залуучуудаа!!!.
Я.Мөнх-Эрдэнэ /Түдэвтэй сум, Цорго баг, идэвхтэн бичигч/
Эх сурвалж: “Завхан” сонин

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (1)

 

1 сэтгэгдэл харуулж байна

 

Ардчилагч нарын эн тэргүүнд устагсан зүйл шүүдээ!Мэндлэх хүндлэх ёс гэж хүүхэд байхад нэг бүлэг хичээл ордог байж билээ.Ер нь залуусын мэндчилгээ уг хүмүүсийн ухамсарын түвшинг яалтчгүй илтгэнэ.Бүүр сонсхоос сэжиглмээр яриатай охидууд ч тааралддаг гээд бодхоор ухамсарын доройтол сэхэх болуу? гэж үргэлж би өөрөөсөө асуудаг.Баярлалаа.

Ачу, 2014-01-04 03:43:15, 194.230.155.178

Нийгмийн ариусал

 

 

Нийтэлсэн: 2013-12-31 10:29:08

 

 

…Жараад жилийн тэртээд биднийг багш нарыг бэлтгэх сургуульд суралцаж байх үед “Сургуулийн ариун цэвэр” (школьная гигиена гэдгийг тэж орчуулдаг асан) хэмээх тусгай хичээл заадаг. Түүнийг Шаравжалсан багш гэж сүрлэг бөгөөд царайлаг багш заадаг байлаа. Дөнгөж долдугаар анги төгсгөөд, бага ангийн багш болохоор багш нарыг бэлтгэх сургуульд элссэн бид мэтийн “бацаануудад” бол тэр хичээлийн мөн чанар, хэрэгцээг бас утга агуулгыг бүрэн дүүрэн хүлээн авч ухаарах “тэнхээ” суугаагүй байсан.
Гэхдээ ор мөргүй үлдсэнгүй. Багш болох улмаар бага, дунд сургууль удирдаж ч мэдэх ирээдүйтэй хүүхдүүдэд тийм хичээл заах зайлшгүй шаардлагатай нь тэр үеийн нийгмийн байдлаас тодорхой болсон учир тийм хичээл хэрэгтэй байжээ. Тэр үеийн хөдөөний хүүхдүүдэд нусны алчуур (тэгж нэрлэдэг нь хүртэл нэг юм хэлээд буй) шүдний сойз, 00, саван мэт нь үзээгүй шинэ юм байсан хэрэг. “Уруулын будаг” гэдгийг ч хөдөөний охид мэддэггүй байлаа.
Шувууны өндгөнд сүүдрээ ч хүргэж болохгүй гэж эцэг эхээс сургамж авсан хөдөөний хүүхэд өндөг идэхийг ч гайхдаг байв. Тэр ч байтугай нэг хүүхдийн аав нь хотын гуанзанд ороод загасны махтай хоол хармагц “усны хорхой иддэггүй ээ” гэж хамраа ханцуйгаар дараад ухасхийн гадагш гарч билээ. Иймэрхүү нөхцөлд “сургуулийн эрүүл ахуй” /гигиена/ гэдэг хичээл ирээдүйн багш болох хүмүүст их хэрэг болж билээ. Харин сүүлийн үед иймэрхүү хичээлийг багш болох хүмүүст заахаа больсон мэт дуулддаг.
Өнөөдөр, хорин нэгдүгээр зуун учраас “школьная гигиена” (сургуулийн эрүүл ахуй) гэдэг хичээл бус “социальная гигиена” гэх хичээл багш, сурган хүмүүжүүлэгчдэд нэн хэрэгтэй болсон цаг. Хүмүүсийн хувийн ариун цэвэр, эрүүл ахуйн сэтгэлгээ, хүмүүжил их өндөр түвшинд нэгэнт хүрчээ. Харин өөр нэгэн бохирдол, эмгэг, архаг өвчин нэг хэсэг хүнийг биш бүхэл бүтэн нийгмийг доройтуулсаар байна. Тэр нь “социальная гигиена” (нийгмийн эрүүл ахуй буюу ариусал) гэдэг сэдэвт бүрэн хамрагдах асуудал юм.
Эрин цагийн совесть буюу нинжин сэтгэл, дотоод сэтгэл нь ариусал шаардах болсоор уджээ. Өмнөх нийгэмийн тогтолцоонууд ч “ариусах” хандлагаар явсаар ирсэн боловч архаг өвчин, шинэ өвчин хоёр аль аль нь “үлдэцтэй” байсаар барахгүй санаанд оромгүй “шинэ” өрөвсөл гарсаар байна. Хоёр мянган жилийн тэртээд дэлхийн хүн ам 300 сая байснаа 2000 оны босгоор давахад 21 дахин өсч 6.3 тэрбум болж, хуурай газрын 26 хувийг малын бэлчээр, 11 хувийг тариалан, 3 хувийг нь хот тосгон, үйлдвэр, зам болгон хувиргав.
1700 оноос эхлэн ой модыг тайрч, бэлчээр, ногооны газар болгох “ажил” зургаа дахин нэмэгдэж хүнс тэжээлээ залгуулаад зогсоогүй ан амьтдыг, шувуу жигүүртэнг хүртэл хядаж идсээр 1130 сүүн тэжээлтний дөрөвний нэгийг бүрмөсөн үгүй болгож (484 төрлийн амьтан), 1183 төрлийн шувууны наймны нэг нь, 654 төрлийн ургамал бүрмөсөн үгүй болжээ. Хүний хийсэн нүгэл үүгээр дууссангүй үргэлжилсээр л байна.
Хүн тэгээд зөвхөн сүүлийн хагас зууны хугацаанд гэхэд л дэлхийн гол мөрнүүд дээр 8001 мянган далай хаалт барьж босгон ус хаасны 45 мянга нь 15 метрээс өндөр бөгөөд 277 усан “судасны” жаран хувь нь далан хаалтанд боогдож, турбин эргүүлэхэд хэрэглэгдэх болжээ. Монголчууд сүүлийн үед тэртээ тэргүй “сульдаж” байгаа хэдэн гол дээрээ / Завхан зэрэг/ бас улс орны “усан судас” болсон Сэлэнгэ мөрөн, Орхон голыг далангаар боймлохоор завдах болжээ. Модыг хяргаж, усыг нь “самарснаар” дэлхийн уур амьсгал “бачимдаж” “халуурах” өвчний шинж тэмдэг илэрхий болж хэргийн эзэн хүмүүст ч өөрсдөд нь гай зовлон үүсгэх боллоо.:
“Эх дэлхий” гэж хичнээн зуунд магтаж ирсэн газар дэлхийгээ төнхөж нүүрс, алт, мөнгө, зэс мэтийн юмны шуналд автагдах болсноор хүн төрлөхтөн төрж өссөн хорвоогоо шархдуулсаар байна. Түүнээ “байгалийн баялаг” ашиглах гэж авгайлан ухаж төнхсөөр боловч авч хэрэглэдэг тэр юмныхаа дөнгөж 10 хувийг нь ашиглаж бусдыг нь хог болгон хаясаар байна. Шунал нь өссөөр боловч технилоги (арга) нь хоцрогдсоор байгаагийн харгай юм.
Хүн тэгээд нөгөөх ухаж авсан нүүрс, сэлтээн гол төлөв шатааж, амьсгалах агаараа бохирдуулан нүүрс төрөгчийн давхар исэл (СО2) цацсаар хүлэмжийн нөхцөл бүрдүүлэх хийг 60 хувиар ихэсгэж түүнд нь метан хориод хувь, нүүрс төрөгчийн бусад нэгдэл 14 хувь, азотын исэл 7 хувь эзэлдэг болж тэр нь жил ирэх тусам нэмэгдсээр байна.
1750 онд хүн төрлөхтөн тэнгэр өөд 11 сая тонн СО2 (нүүрс төрөгчийн давхар исэл) цацаж байсан бол зуун жилийн дараа тэр нь 18 дахин нэмэгдэж 198 сая тоннд хүрч дараах зуунд нь түүнээ 30 дахин ихэсгэж 6 тэрбум тоннд хүргэчихжээ. 1995 он гэхэд энэ дөрөв дахин өсч 24 тэрбум тоннд хүрэхэд дэлхийн дундаж дулааралт 6 хэмээр(цельсийн) нэмэгджээ. Нийгмийн эрүүл ахуйн мэдлэггүй хүмүүс “зургаахан хэм гэнээ, юу ч биш” гэж ханхалзахажээ.
Гэтэл энэнээс болоод агаарын хөдөлгөөний урсгал хямарч, хур тунадас хуваарилалт замбараагүйтэж хар салхи, үер ус, ган гачиг, ойн түймэр нэмэгдсээр буйг Европ, Америк, Ази, Африкт биеэрээ мэдэрч эхлэв. “Юу ч биш” гэсэн юмнаас нь болоод хорьдугаар зуунд 10 сая хүн үрэгдсэн бөгөөд нурж сүйрсэн барилга, шатсан газар нутаг усанд үйсэн хүмүүс гарз хохирол санаанд багтамгүйгээр ихэслээ.
Байгалын томоохон аюул 1950-аад онд 20 удаа, 1970-аад онд 47 удаа, 1990-ээд онд 86 удаа, шинэ зууны эхний арван жилд бараг жил дутам хэд хэд дахин тохиолддог болжээ. Дэлхийн цас, мөсөн бүрхүүл 1960-аад оноос хойш 10 хувиар шуугдаж, хойт мөсөн далайн мөсөн бүрхүүл нь нэг метр гаруй нимгэрч, түүнээс урссан уснаас гадаад далайнуудын усны түвшин дээшилсээр түрүүчийн зарим арлууд живэх тийшээ хандаж байгаа ажээ.
Одоогийн зууны дунд үе болоход Япон, Энэтхэг, Бангладеш, Индонези, Шри Ланк, Вьетнам, Малдивулсууд болон Африк тив, Зүүн өмнөд Азийн эрэг орчмын усны түвшин эрс нэмэгдэж ихээхэн хүндрэл учрахаар байдал түгшүүр зарлаад байна. Умардын орнуудын мөнх цэвдэг гэсч, Канад, Гренланд, Сибирийн хойт хэсэгт цаг уур дулааран, мөнх цэвдэг дээр барьсан барилгууд нурах аюул тохиолдохоор ажээ.
Бөмбөрцөг дэлхийн маань “зан хувирч” бие нь бүлээрч “хүндээр өвчлөх” аюул нүүрлэх болсны гол гэмтэн нь хүн өөрөө юм. (Дээр дурдсан тоо баримтыг дэлхийн эрдэмтдийн болон эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын судалгааны дүнгээс авлаа).
Хүн ийнхүү өөрийнхөө буй болгосон соёл иргэншлийнхээ барьцаанд орж байна. Үүнээс сэрэмжлэх, гарах гарц хайх нь “нийгмийн эрүүл ахуйн” (социальная гигиена) ухааны гол шаардлага боллоо. Ухаан эрдэм дутсандаа иймд хүрсэн бус бөгөөд ухаанаа жолоодох эр зориг дутсаны гай иймд хүргэж байна.
Хүн төрлөхтөн өнөө үед эрдэм дутахааргүй болжээ. Дэлхийн хэмжээнд бүрэн бус тоогоор одоо таван сая том эрдэмтэд ажиллаж байна. Мэдээлэл дутлаа гэх үндэс бас байхгүй болсон. 19 дүгээр зууны эхээр бүх дэлхиин хэмжээнд орчим тогтмол болон эрдэм шилжилгээний хэвлэл гарч байсан бол хорьдугаар зууны сүүлч гэхэд мэдээлэл, эрдэм шинжилгээний тогтмол хэвлэл нь 100 мянгын тоонд хүрчээ.
Тэгээд жил дутам 3 сая өгүүлэл нийтлэгдэж байна. Сүүлийн гучаадхан жилд тэртээ 500 жилийн турш хэвлэгдэж байсан бүх номны тоотой тэнцэх тийм олон ном хэвлэгдэн гарчээ. Үүн дээр “интернэт” гэдэг цоо шинэ мэдээллийн суваг буй болж аль ч улс орны ямар ч хүнд ялгалгүй мэдээлэл дамжуулах цоо шинэ боломжийн орчлонтой боллоо.
Ийм нөхцөлд дэлхийн хаана юу болж байгааг хэнбугай ч бараг гэртээ сууж байгаад л мэдээд авдаг боллоо. Кибернетчилэгдэх, компьютерчлэгдэх, роботчилогдох глобаль (дэлхийшсэн) ололт одоо ердийн юм болон хувирлаа. Гэвч хүн төрлөхтөн өлгий болсон дэлхийнхээ тухайд түрэмхийлэгч (агрессор) хэвээрээ шахам байж байна. Үүнийг өөрчлөх, шинэчлэх арга зам бол бараг “заагчгүй дурайж” байгаа билээ.
Нэгд: Техникийн гарвалтай соёл иргэншлийн хямралаас гарах нь чухал. Юуны урьд технологийн хоцрогдлоос чөлөөлөгдөх ёстой. Наад захын баримт гэхэд л газрын тосны гаралтай шатахуунаар хөдөлдөг автомашинуудыг нарны эрчим хүчээр явдаг, ус төрөгчөөр ажилладаг, хүчил төрөгч эсвэл өөр хийгээр ажилладаг, цахилгаан хөдөлгүүртэй зэрэг утаа униар, дуу шуугианаас чөлөөтэй болгон шинэчлэх нь зайлшгүй шаардлага.
Эс тэгвэл дөрвөн хүн дутмын нэг нь агаар хордуулж, хөрс бузарладаг, аюул ослын болзошгүй этгээд болсон автомашин барьдаг, түүнийхээ эрхшээлд автагдсан хүн төрлөхтөн болж хувирахад нэг хуруу дутуу байна.
“Мерседес-бенз”, “Фольксваген” гэдэг төмөр үхэр бэлтгэдэг Герман улс, “женерал моторс”, “крайслер”-ийн ээж АНУ, бас хожуу “жирэмсэлсэн”, “хондагийн” эцэг Япон, одоо дээр нь нэмэн төлжиж буй үйлдвэрүүдийг дэлхий дахины эрх ашгийн үүднээс шинэчлэн, хор хөнөөлгүй технологит шилжихийг шаардаж, хэрэгжүүлэх ёстой байна. Химийн болон металургийн том бөгөөд хоцрогдсон үйлдвэрүүдийг хаах, эсвэл технологийг боловсронгуй болгох нь бүх нийтийн шаардлага юм.
Шинэ технологийг нэвтрүүлэх юм бол, жишээ нь, нунтаг төмөрлөгийн үйлдвэр мянган тонн эдлэхүүн хийхэд 190 ажилчин хэмнэж, төмөрлөг зорох 80 суурь машин суларч, 2 мянган тонн хар ба өнгөт төмөрлөг, 1.5 сая рубль хэмнэх боломж гардсаар байх ажээ.
Европын зарим орны (Герман зэрэг) нүсэр хүнд, бүдүүлэг технологитой үйлдвэрүүдээ өөрчлөх санаачлага гаргаж байгаа нь сайшаалтай ч тэр шахагдсан гангийн үйлдвэрийг нь хятадууд “мах эвдэх шиг” аргаар хэсэгчлэн салгаж далайн онгоцоор зөөж ирээд угсарч мөн л Ази тивд бас нэг “утаа тавигч” буй болгох гэх мэт сэлгээ явагдсаар байна. Хоцрогдсон технологитой, экологид хор хөнөөлтэй үйлдвэр шинээр барьж байгуулах, хуучныг зөөвөрлөн байрлуулах үйл ажиллагаанд хориг тавих нь чухал юм.
Хориг тавих, ер нь нийт хүн төрлөхтөн, түүний өлгий дэлхийн байдал хор хөнөөлтэй үйлдэлд Хориг тавих дээд байгууллага бол НҮБ буюу Нэгдсэн Үндсэтний байгууллага байх ёстой. Гэтэл тийм эрх мэдлээр хангагдаагүйн дээр гишүүн орнуудынхаа хүчирхэг, нөлөө ихтэй гүрнүүдийн дуу хоолой болох, зохисгүй үйлдлийг нь “нүд анин” өнгөрөөх шинжтэй бараг л “илүүдэл эрхтэн” мэт санагдахаар болсон энэ байгууллагыг буй болгоснооо хойших бараг жаран жил болох гэж буй урт хугацаанд дэлхий дээр буун дуу тасралгүй олон удаагийн бүс нутгийн хэмжээнд дайн гарахаар барахгүй НҮБ-ын гишүүн орнууд ч “бүлэглэн” Арабын орнууд руу бөмбөгдөгч онгоц, цэрэг зэвсэг илгээсээр сүүлийн үед бүр эрээ цээргүй болж эхэлсэн ч НҮБ таг чиг байх бололтой.
Хэлсэн ярьсан зүйл нь ч хэрэгждэггүй мэт. Тэгвэл энэ олон улсын чанартай байгууллагыг ядаж ямарваа “дайн” гаргуулахгүй байх эрх дархтай болгомоор юм. Дэлхийн бараг бүх томоохон орон гишүүнчлэлтэй болсон ийм байгууллага л дэлхийг, хүн төрлөхтнийг “өмөөрч” чадахгүй бол ер нь утгагүй хэрэг.
“Дэлхий мөхнө” гэхчилэн яриа гараад байгаа нь ямар нэг үнэний талтай юм бол НҮБ “ноосфера” гэдэг олон улсын хэмжээний байнгын стратеги, практикийн удирдамж боловсруулан улс бүрд (гишүүн) тэр улсын Үндсэн хуультай тэнцүү хэмжээнд хэрэгжүүлмээр юм. Дэлхийн хүн нийгмийн (мировой социум) сэтгэл зүйн болон амьдрах арга ухаан, нийгэм сэтгэлгээг нь ахин үнэлгээжүүлж одоогоор ганц болоод буй “хөрөнгөт” (капиталист) нийгмийг “нийгмийн ариусалд” (социальная гигиена) оруулахаар байна.
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран зохиолч, сэтгүүлч, доктор Л.Түдэв

СУРТАЛЧИЛГАА :

  • Tүгээх
  • Сэтгэгдэл (11)

 

10 сэтгэгдэл харуулж байна

 

    1. Шинэ оны босгон дээр нийгмийн ариуслын талаар номлосон сайхан нийтлэлийг тань уншаад сэтгэл сэргэж, ариусах шиг боллоо.Танд баярлалаа. Басхүү сайхан сэтгэлтэй нүүдэлчин түмнээ, зуун зуун дамжин ирсэн уламжлалт эх соёлоо хайрлах сэтгэл өөрийн эрхгүй төрж байна.Монголын малчин ардын байгалиа дээдэлж, зохицож амьдарсаар ирсэн гүн ухаан л тэнгэрлэг, бурханлаг ухаан гэлтэй.Байгаль дэлхийгээ хайрлаж чаддаг ухаалаг хүмүүс л хүн чанартай, нинжин сэтгэлтэй байх нь ч аргагүй ээ.Тийм сайхан сэтгэлтэй,ухаалаг ард түмнийг бурхан,тэнгэр, байгаль дэлхий нь үргэлж ивээх нь тодорхой. Уул уурхай чинь харин монголын нүүдлийн соёл иргэншлийг устгах харгис бодлого байж болзошгүй.

      ганбаатар , 2013-12-31 11:22:39, 203.194.114.188Хариу бичих

Mash ih bayarlalaa. Uneheer mundag hun. Biden shig tsoohon hun amtai ulsad 100 jildee toroh aguu erdemten. Ene hunees gaigui setguulch ni ochood 2, 3 nuur saihan yariltslaga avaasai bilee. Tsag barj ochood teneg yum asuugaad duusval hereg bhgui shuu dee

Ok, 2013-12-31 12:41:55, 126.205.160.192

    1. Монгол хэлний бичгийн дурэм ийм болсон юм уу сайтад оруулахдаа алдаа гаргасан юм уу?

      Оогий, 2013-12-31 11:43:15, 66.249.84.195Хариу бичих

    1. Bayarllaa,saihan niitlel baina. Iim surgamjtai,ugoojtei zuil bichej niitluuldeg mundagchuud tun hovor yum daa.Jishee n manai huuchii eronhiilegch nariig har daa,umnoos n ichej,urovdomoor boloh yum zarimdaa.

      munkhtur, 2013-12-31 11:53:33, 81.249.5.12Хариу бичих

    1. Иван Царевич и Серый волк http://www.youtube.com/watch?v=WC6qmmrMLhU

      Три Богатыря, 2013-12-31 11:56:00, 202.9.47.177Хариу бичих

    1. Шинэ оны босгон дээр ухаан цэлмээсэн сайхан зүйл уншлаа. Түдэв гуайд урт удаан насалж, монгол түмнийхээ оюунд гэрэл нэмж яваарай гэж хүсье.

      Шинэ, 2013-12-31 12:34:24, 103.26.194.139Хариу бичих

    1.  Баярлалаа. “Шувууны өндгөнд сүүдрээ ч хүргэж болохгүй гэж эцэг эхээс сургамж авсан хөдөөний хүүхэд өндөг идэхийг ч гайхдаг байв”

      voyuna, 2013-12-31 14:27:23, 103.10.22.50Хариу бичих

    1. Ih bayarlalaa tand.

      bid, 2013-12-31 16:08:23, 124.158.109.241Хариу бичих

    1. UN -ii talaar tom duugarchee,demii biz herev UN bhgui bsan bol arab,africa buheldee daind avtaj,ulsuj uhne.UN bsan tuldaa busad jijig uls,ard tumen tusgaar togtnol n batalgaajij bgaa.Za ter eruul ahui tseverch ahui bol comunist

      usko, 2013-12-31 16:34:38, 203.166.253.39Хариу бичих

  1. Ta bol argyu yhaantai mongoliin sor bolson hun shuu

    Зочин, 2013-12-31 16:34:42, 38.99.123.22

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.