• Categories

  • Traffic

Улсын филармонийн Морин хуурын чуулгын морин хуурч, менежер Ж.УУГАНТУЯА: “МАЛГАЙ НЬ ЧУХАЛ БИШ, МАЛГАЙ ДОТОРХ НЬ ЧУХАЛ” ГЭЖ ААВ ХЭЛДЭГ

Улсын филармонийн Морин хуурын чуулгын морин хуурч, менежер Ж.Уугантуяаг зочноор урилаа. Тэрбээр Төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноровын охин бөгөөд Монголын мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч юм. 

-Хөгжимчин, менежерийн албыг давхар хаших амаргүй. Хэр удаан ажиллаж байна вэ?

-Ардын жүжигчин, морин хуурч Ц.Батчулуун багшид 1990 онд шавь орсон. Морин хуурын чуулгыг 1992 онд байгуулахад багш маань шавь нараа оруулсан юм. Тэр үед би наймдугаар ангид сурч байлаа. Морин хуур бариад хоёрхон жил болсон намайг чуулгад оруулсан нь их итгэл хүлээлгэсэн хэрэг. Түүнээс хойш 22 дахь жилдээ чуулгадаа ажиллаж байна. Соёл урлагийн их сургуулийн Урлагийн менежментийн ангийг 2003 онд төгссөн. Сургуулиа төгс өөд менежерийн албыг давхар хашсан.

-Мэргэжилдээ чин сэтгэлээсээ дурласан болохоор л энэ их ажлыг амжуулдаг байх даа.

-Цагаа зөв зохицуулж, нарийн төлөвлөгөөтэй ажиллахгүй бол ажил амжихгүй. Энэ байгууллагыг үүссэн цагаас нь ажилласан болохоор гэр шиг минь санагддаг. Морин хуур хөгжимд сэтгэл зүрхээ зориулахгүй байхын аргагүй. Өнөөдөр нэг хүн “Би морин хуур сонсдоггүй байсан. Харин гадаадад амьдарч байхдаа нэг удаа хуурын аялгуу сонсоод өөрийгөө хэн болохыг мэдэрсэн. Түүнээс хойш үндэсний урлаг, спорт гээд Монголын гэсэн бүх зүйлд дуртай болсон” гэсэн. Монголоос явахаараа хүмүүс эх орныхоо ямар их үнэ цэнэтэй, эрх чөлөөтэй, сайхныг нь мэдэрдэг.

Биднийг гадаадад тоглолт хийхэд тэнд амьдарч байгаа монголчууд үнэхээр халуун дотноор хүлээж авдаг. Зарим нь уйлна. Тэгэхээр үндэсний урлаг хүний сэтгэлийг баясгахаас гадна тухайн хүнд хэн болохыг нь мэдрүүлдэг. Цалин хангамж гээд нийгмийн асуудлаас шалтгаалаад мэргэжлээрээ ажиллахг үй, дундаас нь орхидог хүн цөөнгүй. Энэ асуудлуудад бүдрэхгүй явсаар өнөөдрийг хүрсэндээ өөртөө их баярладаг.

-Урлагт амьдралаа зориулсан аав тань бас нөлөөлсөн юм болов уу?

-Би аавынхаа заасан амьдралын замаар явж байна. “Хөгжим бүжгийн коллежийн Морин хуурын ангид орох уу” гэхээр нь юу ч бодолгүй үгийг нь дагасан. Арав гаруйхан настай байсан болохоор ирээдүйн мэргэжлийн талаар мэдэхгүй шүү дээ. Аав надад зөвлөхөөс биш, шийдвэр гаргахад минь оролцдоггүй. Ааваас гадна багш, чуулгын хамт олон, морин хуур хамт сурсан Уянга маань үргэлж хамт байгаагүй бол өдий зэрэгт хүрэхг үй ч байсан юм бил үү. Уянга бид хоёр Монголын мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч.

-Эмэгтэй хүн морин хуур тоглохоор хүмүүс хэрхэн хүлээж авдаг байсан бэ?

-Эмэгтэй хүн тоглодог юм байх даа гэсэн шиг гайхаж хардаг байсан. Магадгүй морин хуурыг заавал эрэгтэй хүн тоглох учиртай гээд эмэгтэйчүүдийг эсэргүүцсэн бол би хөгжмөө орхих ч байсан юм бил үү. Морин хуурын хөгжил дэвшлийн үед тоглож байгаадаа өөрийгөө азтайд тооцдог. Намайг анх сурч байх үед морин хуураар ихэнхдээ ардын дуу тоглодог байсан бол одоо рок поп, жааз гээд бүх урсгалын хөгжим тоглож байна. Манай чуулга гэхэд дэлхийн алдарт киноны хөгжмүүдээр тоглолт хийдэг.

-Н.Жанцанноровын охин гэдэг утгаараа өөртөө өндөр хариуцлага үүрүүлдэг үү?

-Аавынхаа нэрийг хугалж болохгүй нь охины үүрэг. Гэхдээ би Н.Жанцанноровын охин учраас тийм байх ёстой гэсэн цензур тавихгүй өөрийн үзэл бодол, хүсэл мөрөөдлөөр амьдардаг. Бусад хүн ч намайг тэдний охин гэхээсээ илүү Ж.Уугантуяа гэдгээр нь үнэлэх насанд хүрсэн. Нэгэнт би морин хуурч гэдэг мэргэжил эзэмшсэн учраас чадварлаг хөгжимчин байхаас гадна уламжлалт тоглох арга барилаар нь хойч үедээ өвлүүлэх, бусдад мэдүүлэх, дэлхий дахинд түгээн дэлгэрүүлэх нь миний хүсэл зорилго. Одоо хийж байгаа бүхэн минь үүний нэг хэсэг.

-Урлагийн хүмүүс гэхээсээ илүү аав, охин хоёрын хамгийн их санаа нийлдэг зүйл юу вэ?

-Бид бие биенийхээ зөвлөгч, туслагч. Нэг нэгэндээ итгэдэг учраас бүхий л зүйлд санал нэгддэг. Мэдээж аав надаас бүх зүйлээрээ чадварлаг ч охиноосоо зөвлөгөө авах тохиолдол гардаг.

-Урмыг нь хугалсан үед хатуухан үг хэлнэ биз?

-Дуугаа хураачихдаг юм. Урам нь хугарснаа хэлдэггүй ч надад мэдрэгддэг. Хааяа л тэрийг тэгээд хийчихгүй дээ гэдэг.

-Та арав гаруй жилийн өмнөх нэг ярилцлагадаа дэлгүүр хэсэх зав гарахгүй юм. Тиймээс аав, ээж ийш тийшээ явахдаа авчирч өгсөн хувцсаар ихэнхдээ гангардаг гэсэн байна лээ. Тэр үед та оюутан байсан байх. Одоо өмнөхөөсөө өөрчлөгдсөн үү?

-Бараг хэвээрээ. Зайлшгүй шаардлага гарвал дэлгүүрт очдог. Урлагийн хүн ганган дэгжин, хүний нүдэнд сайхан харагдах хэрэгтэй гэдэг. Өөрийнхөөрөө л байх сайхан. “Малгай нь чухал биш, малгай доторх нь чухал” гэж аав хэлдэг. Аавынхаа хээгүй занг дуурайгаад нэг их гангарах дуртай биш юм байлгүй. Дэлгүүр хэсээд явах зав ч гардаггүй. Найз нөхөдтэйгөө уулзаад, дэлгүүр хэсээд явж буй хүүхнүүдэд заримдаа атаархдаг. Надад тийм чөлөөт цаг гарахгүй байгаа нь тоогүй ч, харамсдаггүй ээ.

-Таныг хамгийн их бухимдуулдаг зүйл юу вэ?

-Ер нь юу ч тохиолдсон тайван байхыг хичээдэг. Бүх зүйлд шалтгаан байдаг. Гэхдээ ажил төлөвлөчихөөд шалтгаанаа хэлэхгүй алга болох үед өөрийн эрхгүй бухимддаг.

-Хүн бүр тодорхой хэмжээний эд хөрөнгө, эрх мэдэл, нэр хүндтэй болохыг хүсдэг. Харин Та амьдралаас хүссэн зүйлээ авч чадаж байна уу?

-Хүн бүрт заяасан хувь тавилан байдаг. Нэр хүнд, эрх мэдэлтэй болох гэж хэчнээн хичээсэн ч чаддаггүй хүн бий. Хүний хүсэл хязгааргүй учраас өөрийнхөө хийж чадна гэсэн зүйлийг хүсэх хэрэгтэй. Явсан замаа эргээд харахад харамсахгүй байх нь миний хүсэл. Харамсаж байгаа зүйл санаанд орохгүйг бодвол хүслээ биелүүлээд байгаа юм болов уу.

-Хөгжимчид, бүжигчид дотогшоо зантай санагддаг. Сэтгэлээ үгээр биш хөгжим, үйл хөдлөлөөр илэрхийлдэг болохоор тэр байх. Харин Та харьцангуй нээлттэй юм. Зохион байгуулалтын ажил давхар хариуцдаг болохоор тэр юм болов уу.

-Магадгүй. Тухайн хүний хувийн зан төлвөөс шалтгаалдаг байх.

-Та бусдад хэр их боломж олгодог вэ?

-Боломж байхад алдана гэж үү. Бусдын хийж чадах зүйлийг би хорьж болохгүй. Би 30 гаруй хүнтэй хамтран ажилладаг. Олон жил хамт байхаар хэн нь хэн болохыг ерөнхийдөө мэднэ. Тиймээс энэ ажлыг тэр хүнээр хийлгэвэл илүү үр дүнтэй гэдгийг мэддэг. Манайхан ямар ч ажил зохион байгуулсан бүгд тэгш эрхтэй оролцдог учраас урамтай байдаг.

-Олон улсын морин хуурын наадмыг зохион байгуулах багт ажиллаж байгаа. Энэ удаагийн наадам юугаараа онцлог болох вэ?

-Дэлхийн морин хуурын холбоо 2008 онд байгуулагдаж, Олон улсын морин хуурын наадмыг хоёр жил тутамд зохион байгуулахаар болсон. Ингэхдээ уралдаан, эрдэм шинжилгээний хурлыг ээлжлэн зохион байгуулдаг. Энэ жил морин хуурын уралдаан дөрөвдүгээр сарын 26-наас тавдугаар сарын 1-нд болно. Морин хуур сонирхогчид болон морин хуур урлаачид гэсэн хоёр төрлөөр зохиож буйгаараа онцлог. Морин хуур сонирхогч олширч байгаа ч, уламжлалт арга барилаар ардын бүтээлүүдийг тоглох нь цөөн байна. Мөн морин хуурыг гарын дүйтэй хэн ч урладаг болсноор стандарт нь алдагдаж байгаа. Монголын морин хуур урлаачдын холбооноос энэ хөгжмийн стандарт ямар байхыг тогтоосон. Оролцогчдыг энэ стандартаар шалгаруулна.

 

П.ТУНГАЛАГ

http://www.mongolnews.mn/w/49960

Д. Гантөгс ”Дэлхий ертөнц даяарчлагдах тусам үндэсний өв соёл алдагдсаар байна”

2014 оны 1 сарын 25
Хүндэт Ганаа, тань шиг гайхалтай уран бүтээлчтэй ярилцаж байгаадаа би туйлын их олзуурхаж байна. Таны уран бүтээлүүдэд үндэсний хэв маяг шингэсэн, давтагдашгүй , Монголын бусад сүвенирүүдээс өөр  харагддаг.  Ширхэг бүр нь хосгүй шүү. Тухайн бүтээлийг нарийн технологиор бүтээснээс гадна Монголын түүх, ёс заншилыг цаана нь гүнзгий тусгасан ажиглагддаг.  Жинхэнэ шир, нарийн гар хийцийн торгийг материалдаа сонгосон байсан.

Би таны хэд хэдэн уран бүтээлийн үзэсгэлэнд очиж үзсэн. Тэндээс таны хүүхдүүдтэй хэрхэн ажиллаж, бэлэг дурсгалын болоод бусад  зүйлсийг хэрхэн хийх талаараа зааж сургаж байгааг ажигласан.
Хэзээнээс Үндэсний гар урлалын  чиглэлээр бүтээл хийх хүсэл төрж эхэлсэн бэ?

Дөнгөж дээд сургуулиа төгсөх үедээ би хүүхэлдэйн урлагаар дэлхийд тэргүүлдэг Япон хүүхэлдэйн урлагийг судлаж эхэлсэн. Би энэ төрлөөр бүтээлүүдээ туурвиж, ажлынхаа анхны гарааг эхэлж билээ.  Эхний үедээ гол төлөв бэлэг дурсгалын хэлбэр маягийн хүүхэлдэй хийдэг байсан бол одоо урлагийн хэлбэрлүүгээ илүү дөхсөн ART DOLL хийдэг болсон.  Би дээд сургуулийг чимэглэх урлагийн зураач мэргэжлээр төгсөж 1998-2004 он хүртэл чимэглэх урлагаар дамжуулан хүүхдүүдэд үндэсний гар урлал хийх аргачилал зааж, чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх, хүүхдүүдийн давтагдашгүй сэтгэмжийг хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж байсан.Нилээн хэдэн шавь нар маань ирээдүйн мэргэжлээ дүрслэх урлагийг сонгож, одоо бол бие даасан уран бүтээлийн үзэсгэлэн гаргах чадвартай сайн уран бүтээлчид болоод явж байгаад багш хүний хувьд өөрийн хийсэн ажлаараа бахархдаг.  2004-2007 оны хооронд би НҮБ-ын үндэсний сайн дурын ажилтанаар элсэж, өөрийн мэдлэг, чадвараа амьжиргааны түвшин доогуур, сургууль завсардсан эсвэл огт сургуульд суугаагүй охидуудад заах болсон юм. Ингэснээр эдгээр охидууд маань зураг зурж, хэрэглээний болон бэлэг дурсгалын эд зүйлс хийж сурсанаас гадна гоо сайхны мэдрэмжтэй, урлагт хайртай, зөөлөн сэтгэлтэй зөв иргэн болон хүмүүжиж их өөрчлөгдөж ирсэн. Хийсэн ажлынхаа үр дүнг мэдрэх, бодитоор харах нь хамгийн том жаргал юм уу даа гэж би боддог. Энэ бүх хугацаанд өөрийн бүтээлээ давхар хийсээр л ирсэн.

Дэлхий ертөнцөөрөө даяарчлагдаад, харилцааны эд хэрэгсэл, техник технологи айдас төрөхүйц их хурдацтай хөгжиж байгаа одоо цагт харамсалтай нь үндэсний болон уламжлалт гэх нандин зүйлүүд гээгдэх аюул гараад байна л даа. Монгол туурагтан үе дамжиж, өвөг дээдсээсээ гэр бүл дотроо уламжлан аав нь хүүдээ, ээж нь охиндоо дамжуулан заадаг олон сайхан гар урлалын төрөл, ёс заншил, ам дамжсан үлгэр домгоор баялаг үндэстэн. Энэ нэг чухал хэлхээг алдалгүй дараагийн үедээ үлдээн дамжуулах нь миний хувьд надад дээрээс заяагдсан байж магадгүй нэг үүрэг даалгавар, амьдралын утга гэж би ойлгодог.

Өнгөрсөн арван жилд Монголын уламжлалт бэлэг дурсгалууд орон даяар үйлдвэрлэгдэж, олон чамин дурсгалын зүйлсийг худалдан авахад ойр, дэлгүүрүүдээр худалдаалах болсон. Гэвч, таны хийдэг шигийг олоход хэцүү байна. Та тусгай захиалгаар цөөн тоогоор бүтээлүүдээ хийдэгийх үү.. Үнэхээр онцгой болсон байдаг!  Тэр боловсруулалт, санаа  шийдэл нь маш дээд зэргийн чанартай болсон нь харагддаг. Ийм чанартай бүтээл гаргаж чаддаг болтлоо хэр удаан жил хичээллэж сурсан бэ?

Ийм сайхан үгсийг сонсож, миний хийдэг өчүүхэн зүйлүүдийг ингэж өндрөөр үнэлж байгаад би туйлын их талархаж байна. Баярлалаа. Юуны өмнө энэ эрдмийн суурийг надад заасан багшдаа их баярлаж явдаг. Дээд сургуулиа төгссөн цагаасаа авхуулаад л бага багаар миний туршлага зузаарч, чадвар маань хурцлагдсан байх. Хүүхдүүдэд хичээл ордог байсан маань ч их нөлөөлсөн, хүнд заах явцад багш хүнийн өөрийн мэдлэг, чадвар бэхжээд явдаг.

Танд гадаадын  олон худалдан авагч нар байдаг уу?

Гадаад хүмүүс үндэсний хүүхэлдэй их сонирхож худалдаж авдаг. Япон, Америк, Герман, Англи, Хятад улсаас ирсэн урлаг сонирхогч, цуглуулагч хүмүүс надаас авч байсан. Сүүлийн үед өөрийгөө, эсвэл хүүхдийнхээ нүүр царайтай хүүхэлдэй хийлгэх нь элбэг болсон. Захиалгат хүүхэлдэй гэх үү дээ. Энэ нь надаас илүү чадвар шаарддаг, учир нь тухайн хийх хүнийг яг байгаагаар нь хийж болохгүй. Тэр хүнийнхээ зүс царай, бие галбирын онцлого, донжийг тооцоолон cartoon маягт оруулж тэгсэн хэрнээ тэр хүнтэйгээ төстэй хийх шаардлагатай болдог.Би хүүхэлдэй болгоныхоо толгой гарыг зориулалтын шавраар тусгайлан барьдаг юм.

Хүүхэлдэйнүүд тань хөөрхөн байхаас гадна таны өөрийн бодол, дотоод сэтгэмжийг илэрхий тусгасан байсан. Дээр нь ихэнх бүтээлүүд тань  тодорхой зорилгоор хүнд хэрэгцээтэй байхаар бүтээгдсэн нь ажиглагддаг.  Яг ийм бүтээлийнхээ тухай бидэнд жишээн дээр ярьж өгөөч?

Би хэрэглээний зүйл хийхдээ заавал ямар нэгэн урлагийн элемент оруулахын сацуугаар үндэсний амт шимт , монгол үнэр шингэсэн зүйл хийхийг хичээдэг.  Заримдаа тэр хийсэн бүтээл маань зүгээр нэг хайрцаг биш art object болон хувирдаг. Жишээлбэл нэг архины хайрцаг хийхэд 4 тал бүр нь тус тусдаа нэг зураг байхаар шийддэг. Тэр хайрцагыг авч байгаа хүн зүгээр нэг хайрцагны эзэн болох биш 4 зурагтай болно гэсэн үг. Зориулалтаасаа шалтгаалаад дээр нь дүрслэх зураг, хээ угалзаа бодож хийдэг. Монголын нууц товчоо номны хайрцаг, ээмэг бөгж, гоёл чимэглэлийн хайрцаг,  архи, вискиний гэр, цүнх, түрийвч гээд олон янзын зориулалтын зүйлс захиалгаар хийж байсан. Нэг юмыг олноор нь хийх  тийм ч дуртай биш.

Бөө  мөргөлийн сэдэвтэй дурсгалын бүтээлүүд байсныг би харсан. Бөө мөргөл танд  их сэтгэгдэл төрүүлдэг учраас хийсэн үү?

Миний хийсэн нилээн хэдэн бүтээл бөөгийн сэдэвтэйг онцлон харсанд баярлаллаа.  Би яг одоо Хятад улсын Хөх хотод урлаг судлалын мэргэжлээр магистерд суралцаж байгаа. Хүн бүрт амьдралд нь сайхан аз завшаан таардаг, үүнтэй адил би нөхөртэйгээ Хятад улсдаа хадны сийлмэл зургаар /petroglyph/ алдартай ӨМӨЗОрны баруун хязгаараар сүндэрлэдэг Монь уулаар аялах хэмжээлшгүй үнэтэй завшаан боломж тохиосон юм. Энэ уулны систем нь явсаар Монголын нутгаар үргэлжилдэг. Хадны зургуудыг бодитоор, газар дээр нь очиж гараараа мэдэрч үзэх номноос фото зураг үзэх тэр ойлголт эрс тэс. Тэгээд энэ хадны зурагнуудын дийлэнхэд нь бөөгийн шашинтай холбоотой зурагнууд байсан, бидний өвөг дээдэс маань уул, ус, нар , сарыг шүтэн биширч, тэрийгээ маш энгийн мөртлөө маш оновчтой хад чулуун дээр дүрсэлдэг байсныг гайхан биширж билээ. Тэр үеийн “зураачид” одооны орчин үеийн зураачидтай ур чадвар, сэтгэмжээрээ өрсөлдөхүйц санагдаж байсныг нуугаад яахав. Тэр аялал надад их гүнзгий мэдрэмж төрүүлж, хадны зурагнаас сэдэвлэсэн хүүхэлдэй хийе гэсэн хатуу зорилготой буцсан юм. Эндээс эхлээд судалгаа хийгээд явхад зайлшгүй бөөгийн шашины тухай мэдлэг, бөөгийн хувцас, эд хэрэгсэл, зан үйл судлах шаардлага гарч, энэ урсгалын явцад бүтээлийн янз янзын санаанууд урган гарч ирж байсан. Ер нь аливаа бүтээл судалгааны үндсэн дээр хийгддэг. Их сонин мэдээллийг олж авдаг шүү, зарим бөө толгойныхоо зулайгаар дээд тэнгэртэйгээ холбогддог тул малгай өмсдөггүй, толгойн орой нээлттэй байдаг, зарим нутгийн бөөгийн дээлний суга онгорхой байдаг учир нь сугаар  нь онгод нь орж ирдэг гээд л энэ бүхнийгээ хүүхэлдэйндээ шингээнэ.

Таны нөхөр Монголын уламжлалт дүрслэх урлагийн професор, алдартай зураач уран бүтээлч хүн. Тэр таны уран бүтээл, сэтгэмжинд цаашлаад уран бүтээлийг тань  өсч дэвжихэд хэр нөлөөлсөн бэ?  

Би нөхөртэйгөө нэг мэргэжлийн бас хоёуулаа уран бүтээлч хүмүүс гэдгээрээ их баярлаж явдаг, энэ манай гэр бүлийн баялаг гэж хэлж болно. Анх гэр бүл болж байхдаа би ингэж боддог байсан: Жинхэнэ уран бүтээлч хүн бол энгийн хүнээс маш өвөрмөц сэтгэлгээтэй, зарим үед этгээд ч зан гаргаж болзошгүй, харь гаригийн шахуу хүмүүс, тиймээс нэг гэр бүлд нэг л ийм crazy хүн байхад болно, хоёрын хоёр хүн ийм байх юм бол too much гэж боддог байлаа. Одоо харин өөр шүү. Хэдий эхнэр нөхрийн хооронд үл ойлголцол гардаг ч яг уран бүтээлийн хувьд бид 2 harmony олдог. Нэг нэгнийхээ ажлыг их хүндэлж үнэлдэг. Болж өгвөл шүүмж өгөхгүйгээр урам өгч, заримдаа онгироох ч тохиолдол гарнаJ.  Хань маань их өндөр мэдрэмжтэй, сайн уран бүтээлч болхоор би түүнээсээ их зөвлөгөө авдаг. Хийж байх явцад бол нөхрөө оролцуулдаггүй, хийж дуусчихаад нөхрөөсөө ямар болсныг нь асууж, саналыг нь сонсож засах зүйл байвал засаж янзалдаг.

Танай хүүхдүүд та хоёрыг дуурайсан уламжлалт урлагийн хүмүүс болно байх гэж боддог уу ?

Манайх 2 хүүхэдтэй айл л даа. Том охин маань багадаа их сайхан зураг зурж, хээрийн дадлагад хамт явж этюд зурж аавтайгаа хамт үзэсгэлэн гаргаж байсан. Багш намайг будаг хооронд нь хольж өнгө гаргаж болохгүй, шууд наад будагаараа будах хэрэгтэй гэж загнасан гэсээр нэг өдөр цэцэрлэгээсээ уйлчихсан ирж байж билээ. Одоо 16 настай, зураг зурах сонирхол нь аяандаа замхраад одоо харин юм бичих сонирхолтой болоод байх шиг байгаа юм. Хүүхдийн сонирхол их тотворгүй шүү  дээ. Манай хүүд харин нэг онцлого байгаад байх шиг анзаарагддаг. Зураг зурахдаа зохиомж авалт нь өвөрмөц, дүрслэл нь бас их сонирхолтой харагддаг.Их орчин үелэг зурдаг. Цаас харандаа нийлүүлдэггүй өдөр гэж байхгүй. Нөхөр бид 2 хүүхдүүдийгээ заавал зуураач болгоно гэж төлөвлөдөггүй, бараг эсрэг бодолтой. Хүн ирээдүйн мэргэжлээ өөрөө сонгох хэрэгтэй гэж үздэг. Тэгэхдээ удмын ген гэж бас чухал хүчин зүйл байдгийг үгүйсгэж бас дийлэхгүй.

Монгол орны эдийн засаг уналтанд орж сүүлийн жилүүдэд огцом  сэргэн сайжирахын зэрэгцээ  улалжлалт урлаг, соёл их хөгжиж байна. Олон уран дархчууд ч өөрсдийн бүтээлээ гэнэт л зах зээл дээр гарган эрчимтэй худалдаалж байна. Хэдийгээр уламжлалт урлагийн бүтээлүүдийг арилжаалах нэг хэрэг ч, арилжихаасаа өмнө мэргэжилийн түвшинд арга, техникт нь суралцан, түүх гаралыг нь судлах хэр чухал байдаг вэ?

Commerce  болон жинхэнэ art хоёр уул нь их тус тусдаа том ойлголтууд гэж би боддог. Хүмүүс өөр бодолтой байж магадгүй. Тэгэхдээ уран бүтээлч хүнд ч гэсэн өдөр тутмын хэрэглээ, хүүхдүүдийн боловсролд зарцуулах зардал, гэр орон, унаа тэрэг гэх мэт хэрэгцээ гардаг тул заавал мөнгө бодох хэрэгтэй болдог. Үндэсний гар урлалд энэ нөхцөл жоохон муу талаар нөлөөлдөг, учир нь зах зээлдээ тааруулж гар урлалын бүтээгдэхүүнээ олноор нь олшруулахын тулд гараар хийх аргачилалаа багасгаад, техник хэрэгсэл түлхүү хэрэглээд, нарийн хийц, загвараа хялбаршуулаад эхлэхээр улалмжлалт үндэсний гар урлалын жинхэнэ утга, жинхэнэ чанар, уламжлагдаж ирсэн арга технологи нь алдагдаад эхэлдэг.

Та Италиас Монголд  айлчлах гэж байгаа хүмүүст зөвөлгөө өгөөч. Улаанбаатарт очоод хаанаас хамгийн сайн чанарын бэлэг дурсгалын зүйлс өргөн сонголттойгоор авах вэ?   Хэрэв үндэсний гар урлалыг тусгайлан захиалж хийлгэх бол  хэр хугацаа орох бол?

Монгол улсад зочилж ирсэн хүн мэдээжийн хэрэг Монголын үндэсний хэв маягтай, Монголын аж ахуйг харуулсан ч юм уу, нутагтаа хариад тэр зүйлийг хараад Монголруу аялсан дурсамжийг байнга сэргээж чадах тийм бэлэг дурсгалын зүйлс худалдаж авбал сайхан байх. Миний бодлоор уран бүтээлч хүний урлангаар нь очиж уран бүтээлчээс өөрөөс нь хийсэн бүтээлийх нь тухай түүх, тайлбарыг сонсож авсан уран бүтээл хамгийн сайхан бэлэг дурсгал болно. Одоо интернэтээр уран бүтээлчдийн вебсайт, хуудаснуудыг олж харж бүтээлийг нь авах боломж их болсон. Миний хувьд бол нэг хүүхэлдэйг хэрэв санаа нь олдсон, бэлэн бол 3-5 хоногт хийдэг.

Бидэнд сүүлийн үед гаргасан үзэсгэлэнгүүдийнхээ тухай ярьж өгөөч ?  ( хаана гаргасан гэх мэт) мөн өөрийн бүтээлийнхээ цуглуулгын талаар? Урлагийн бүтээл туурвихад юу чухам таны сэтгэлийг хөдөлгөдөг вэ?  Материалаа яаж авдаг вэ?        

Миний сүүлд оролцсон үзэсгэлэнгүүд дандаа Хятад улсад гарсан үзэсгэлэн байгаа. Дээр дурьдсан зөвхөн хадны зургийн сэдэвтэй 10-аад бүтээлээр эндхийн 2 хотод “Өвөг дээдсийн дуудлага”нэртэй  томоохон үзэсгэлэнд оролцсон. Одоо нөхөртэйгээ хамтарсан үзэсгэлэн гаргах гээд бүтээлүүдээ туурвиж эхэлсэн.

Хүннүгийн үеэс эхэлсэн урт удаан түүх бүхий Монголын нүүдлийн амьдралын өвөрмөц хэлбэр , баялаг угсаатны зүй, уламжлалт урлаг, үндэсний хувцас, өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн эрхэм ёс заншил гээд энэ бүх зүйлээс би өөрийн  бүтээлүүдийнхээ санааг  авдаг л даа. Тиймээс ч миний бүтээлүүд үндэсний хувцас, хэрэгсэлтэй, Монголын үндэсний зан заншилтай холбоотой ч юм уу, нэг  өөрийн онцлог бүхий донж, хөдөлгөөнтэй бүтээлүүд хийдэг болсон юм. Заримдаа дараагийн хүүхэлдэйнийхээ санааг маш энгийн зүйлээс олоод хардаг, өхөөрдөм хөөрхөн нэгэн охин гэртээ мөрөөдөж хоёр гараараа толгойгоо түшин хэвтэж байгаа нь миний нүдэнд их дотно санагдангуут тийм хөдөлгөөнтэй хүүхэлдэй хийх бодол төрсөн жишээ байна. Тэгээд л тэр санаагаа толгойндоо ургуулан бодоод л, нүдэнд харагдтал жижиг деталиудыг сэтгээд л, хэрэгтэй бол ном, сэтгүүл эргүүлж хээ угалз харж байж сая нэг бодитоор хийж эхэлдэг.

Миний хэрэглэдэг үндсэн гол түүхий эд бол арьс л даа. Арьсаа сонгохдоо би заавал шинэ, өө сэвгүй арьс сонгож авдаггүй. Арьсны дэлгүүр ороод хамгийн цаанаас, хамгийн сонин фактуртай, заримдаа хамгийн хуучин, муухай, дефекттэй арьс сонгож авдаг тохиолдол их. Эртний жижиг эдлэлүүдийг цуглуулж хүүхэлдэйнүүддээ хэрэглэдэг. Арьс өөрөө натурал материал тиймээс ч натурал чулуу, мод, яс, зэс, гуультай их сайхан зохицдог. Яг миний хэрэглэдэг материалны төрөлд хязгаар гэж үгүй. Миний найзууд энийг мэддэг болхоор чамд хэрэг болж магадгүй гээд сонин содон зүүлт, жижиг гархи, чулуу, жижиг яс гэх мэтээр цуглуулаад аваад ирдэг.

Таныг монголын үндэсний хувцсанд дуртайг би мэднэ?

Тийм шүү, Монголын угсаатны зүй агуу баялаг.  Монгол ястан болгон өөрийн үндэсний хувцастай, тэр нь дотроо эмэгтэй эрэгтэй гэж хууваагдаад, эмэгтэй хувцас нь гэхэд хүнтэй гэрлэхээс өмнө өмсдөг, гэрлэх үедээ өмсдөг, гэрлэсний дараа өмсдөг, хөгшин болохдоо өмсдөг гэх мэтээр бүүр нарийн задраад явдаг онцлогтой. Тэр болгон нь гайхалтай сайхан нарийн хийцтэй үнэт эдлэл, чимэглэлийн зүйлсээр гангарсан бөгөөд тус бүрдээ монгол урчуудын нарийн ухаан шингэсэн гар урлалын мундаг бүтээл юм. Хүүхэлдэйгээ хийхдээ би аль болох үндэсний хувцасныхаа онцлогийг харуулахыг хичээдэг. Учир нь Монгол хувцасны деталь болгон ур хийц сайтай, өнгөний хослуулалт нь их зохицсон байдгаас гадна тэр болгонтой холбоотой сонирхолтой түүх, домог, үлгэр дагалддаг нь бүүр хачир нэмдэг юм.

Монгол гэрийн талаар? Мэргэжилийн уламжлалт урлагийн хүний хувьд Монголын үндэсний сууц болох гэрийг түүхэн талаас нь ярьж өгөөч?

Монгол үндэсний гэр бол нүүдэлчин амьдрал эрхэлдэг малчин ард түмний хэрэглэхэд хамгийн хурдан хурааж ба босгох боломжтой, хөнгөхөн бөгөөд хялбархан зөөврийн орон сууц гэдгийн бараг хүн бүр мэддэг байх. Тал нутгийн хүчтэй шороо , цасан шуургыг даван тэсхэд хамгийн зөв хэлбэр бол дугуй хэлбэр юм. Хүйтэнд хурдан халдаг, халуунд хурдан хөрдөг гээд  Монгол гэр бол манай газар зүй, цаг агаарын онцлогыг маш нарийн тооцож хийгдсэн, он цаг үеийн шалгуурыг давсан физикийн шинжлэх ухааны том бүтээл юм. Фэнг шүйн хувьд ч гэсэн монгол гэрийн энергийн эргэлт маш зөв хувиарлагдсан байдгийг төдийлөн хүн мэдэхгүй байх. Дөрвөлжин байшингийн булан тохойд муу энерги хуримтладдаг, тоос шороо, тортог цуглардаг асуудал монгол гэрт огт үгүй.Энэ бүгд дээр өөрийн цэвэр уран бүтээлч хүний хувийн бодлыг нэмэж хэлхэд хүнд хамгийн тав тухтай, эерэг санагддаг хэлбэр бол дугуй хэлбэр юм. Учир нь хүн гэдэг амьтны өчүүхэн амьдрал нь үүсэж, өсөж торнидог эхийн хэвлий нь дугуй хэлбэртэй, тийм болхоор гэрт амьдрах нь хүнд цаанаа л нэг их тохилог, тав тухтай санагдана. Нэгэн бяцхан нууцыг дэлгэхэд би ойрын үед зураг зурж эхэлсэн байгаа, тэгээд гэртэй холбоотой өмнөх санааг дүрслэнэ гэж бодож байгаа.


Маш их баярлалаа. Ярилцлага өгсөн тань олзуурхууштай байлаа!

Уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсээд, дахин таньтай ярилцах завшаан олдоно гэж найдаж байна.

“Домог” хамтлагийн ахлагч, үүсгэн байгуулагч Б.Бат-Орших”Канадын амбан захирагчийн алтан медаль их урам өгсөн”

“Домог” хамтлагийн амжилтын талаар бүгд мэдэх болсон. Энэ нэрийн цаана чухам хэн хэн байна вэ, хамтлагийг хэн хэзээ үүсгэн байгуулж, ямар ямар уран бүтээл туурвиж явна вэ, туулсан зам, замнал нь ямар юм бол. Ф.Шубертын нэрэмжит уралдаанд түрүүллээ гэж шуугьсан, дэлхийн аварга боллоо гэж хэн хүнгүй баяр хүргэсэн. Тэд тэгээд хэн юм бэ. Энэ асуултад хариу хайж тус хамтлагийн ахлагч, үүсгэн байгуулагч Б.Бат-Оршихтой ярилцсан юм. Дашрамд дуулгахад “Домог” хамтлаг ирэх сарын 4-нд УДБЭТ-т болох шилдэг уран бүтээлчдийн “VIRTUOSO-2013” гала тоглолтоор уран бүтээлээ толилуулна.

-Танайхыг хүмүүс хамтлагийн нэрээр таньдаг. Харин гишүүн тус бүрээр нь бол сайн мэддэггүй хэвээр, хэн хэн гэж уран бүтээлч байдаг вэ?

-Аргагүй ээ, хамтлаг гэдэг баг. Амжилтыг багаараа гаргаж ирлээ. Би хамтлагийн гишүүдээ танилцуулъя. Нэгдүгээр морин хуурч маань Д.Шинэцог Гени. Уран бүтээлдээ зүрх сэтгэлээ өгсөн, мэргэжлийн өндөр түвшний тоглооч залуу. Хоёрдугаар морин хуурч Б.Энхсайхан маань одоо СУИС-д сурдаг. Баянхонгор аймгийн уугуул, жинхэнэ монгол сэтгэлгээтэй, хамтлагаа үндэсний шинж чанартай байлгах талд санаа их тавьдаг бүтээлч залуу. Их хуурчаар миний дотнын найз, Германд цуг бүтэн жил хамт амьдарч зовлон жаргалаа хуваалцаж ирсэн нөхөр Г.Пүрэвдорж маань ажилладаг. УДБЭТ, Улсын филармонид их хуур тоглодог. Цохивор хөгжимчин маань Т.Оюунбат. Хөвсгөлийн уугуул, уужуу тайван, аливаад хүлээцтэй, тэвчээртэй ханддагаараа шалагарсан сайхан залуу. Энэ найз маань УДБЭТ-т харьяалагдаж ажилладаг. Миний бие морин хуурч, өөр бусад зэмсгээр бас тоглоно оо.

-Та үүсгэн байгуулсан юм билээ. Их сонирхолтой түүх байгаа даа?

-Европт байхад санаа төрсөн. Хамтлаг байгуулагдаад олон жил болоогүй ч бид их юм үзсэн. Одоо бол харин амжилтын зах зухтай болоод байна. Амжилтад сайн хүмүүсийн оролцоо, дэмжлэг, хамтын ажиллагааны дүнд хүрч байна. Энэ талаар сүүлд нь ярья. Би Европт үйл ажиллагаа явуулдаг “Хөх Монгол” хамтлагт тоглодог байсан юм. Гурван ч жил болсон. Манай хамтлагийн Г.Пүрэвдорж бид хоёр цуг байсан л даа. “Хөх Монгол”-ынхонтойгоо сайхан л ажиллаж байсан. Гэсэн ч өөрөө хамтлаг байгуулмаар санагдаад байдаг байлаа. Тоглолттой үедээ уйдах завгүй хүмүүс байдаг. Бусад цагт нь хийх юмгүй болохоор юу эсийг бодож цаг нөгцөөх вэ. Нэг удаа осолд ороод хөл хугархай хэвтэж байхдаа бүр олон юм бодож байлаа. Өөрийн гэсэн хамтлагтай болоод сүнгэнүүлж байхсан гэж бодогдоод болдоггүй. Тэгээд шийдлээ дээ. Энэ тухайгаа найздаа хэлтэл мань хүн дэмжиж байна. Тэгээд бид хоёр хамтрахаар болоод эх орондоо ирлээ. Онгоцноос өглөө нь буугаад өдөр нь гэхэд Д.Шинэцог, Г.Пүрэвдорж, Цогтгэрэл бид дөрөв нэгдэх тухай яриад сууж байлаа. Ердөө маргааш нь ноот цуглуулж аваад нөгөөдөр нь ХБК-ийн морин хуурын гавьяат багш Ё.Батбаяр багшийн өрөөнд хамтлагаа байгуулж байлаа.

-Их яарчээ?

-Өдрийн бодол, шөнийн зүүд байсан юм чинь. Уран бүтээлчид нэгдэж чадлаа. Харин хөрөнгө байдаггүй. Хувцас ч байхгүй. “Эгшиглэн”-гийн Түмка ахад учраа хэлж ивээн тэтгэгч олоход туслаач гэхэд “History” компанийн захирал Н.Ганбаатар ахтай уулзуулсан юм. Учир байдлаа хэлэхэд захирал ах чухал арга хэмжээндээ тоглуулахаар боллоо. Тэгж сонсъё, харъя гэж байна шүү. Бид ч хичээлээ.  Тэгсэн Н.Ганбаатар ах зочдод хандаж үг хэлэхдээ “Манай компанийн дэргэдэх хамтлаг” гэж зарлалаа. Түүнийг нь сонсоод бид “Yes, биднийг дэргэдээ авчихаж байгаа юм биш үү” гэж үхтэлээ баярлаж байлаа. Тэр мөчөөс эхэлж тус компаниас бидний таван хүнийг цалинжуулж, өрөө байраар хангаж, хооллож, сүүлдээ машин хүртэл авч өгч уран бүтээл хийх нөхцөл бололцоогоор хангаж байлаа. Н.Ганбаатар ахыг манай хамтлагийн загалмайлсан эцэг гэж хэлж болно. Яагаад гэхээр тэр хүн биднийг гаргаж ирсэн.

-Ингэж ивээн тэтгүүлэх нь шинээр гарч ирэх гэж ядаж байгаа залуусын мөрөөдөл байх шүү?

-Тэгэлгүй яах вэ. Бид “History” компанитай 2006 оноос эхэлж гурван жилийн гэрээтэй ажилласан. Манай залуус гэрээний үүргээ сайн биелүүлсэн гэж боддог. Н.Ганбаатар ах томоохон арга хэмжээнүүдэд үнэ төлбөргүй тоглож олонд танигдах менежментийг эхлүүлсэн хүн. Бид эхний нэг жилдээ “Legend” гэдэг нэртэй байсан юм. Нэг л амжилт олохгүй, хүмүүс хүлээж авахгүй байх шиг болохоор нь ярилцаж байгаад сүүлд монголоор “Домог” гэх болсон. Эхэндээ их олон газар үнэгүй тоглолт хийсэн. Түүний ачаар олон ч хүн мэддэг болсон. Дөнгөж “Домог”-оороо нэршиж  явах болоод байтал инээдтэй юм болоод. Нэг байгууллагын арга хэмжээн дээр тоглох боллоо. Тэгсэн дарга нь “Аа, танайх “Домог” гэдэг хамтлаг юм уу, түрүү жил манайд бас үндэсний урлагийн “Legend” гэдэг хамтлаг ирж тоглосон. Гоё тоглодог залуус байсан. Одоо та нар илүү байна шүү, за, алаад өгөөрэй” л гэж байна. Бид ч за гээд тоглолоо. Тэгсэн тайзнаас буугаад ирмэгц баяр хүргээд “Миний дүү нар сайн тоглодог юм байна. Та нар “Legend”-ээс илүү юм байна” гэдэг байгаа. Тэгэхэд нь бид “Ах аа, тэр “Legend” чинь бид шүү дээ. Нэрээ “Домог” болгосон юм” гэж хэлж бөөн инээдэм болж байлаа. Таван жилийн ойн тоглолтоо хийх хүртлээ улсын болоод олон улсын чанартай нэлээд олон томоохон арга хэмжээнд тоглосон. “Шанхай экспо”-д хоёр сарын хугацаанд тоглосон маань дээд амжилт байлаа. БНХАУ-ын Засгийн газрын том шагнал авсан маань их урам болсон. За тэгээд нэрлээд байвал олон. Таван жилийн ойгоороо дахин нэг үсрэлт хийхээр шийдэж сайн бэлтгэсэн. Тоглолтыг Н.Ганбаатар ах маань өөрөө найруулж, Со ахыг хөтөлж өгөөч гэж урьсан. Тэр хамгийн оновчтой шийдвэр байлаа. Тоглолт, CD, тайз засалт, цомгийн нүүр гээд бүх юм гоё болсон. Харамсалтай нь тэр бүхэнд маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн, бидний хайртай анд зураач найз маань хүндээр өвдөөд бурхны оронд явчихлаа. Бид маш их харамсч байна. Бидний амжилт бүхэн найзтай маань холбоотой. Ер нь “Домог”-ийн амжилт их олон хүнтэй холбоотой доо. Тэр тоглолтоор Со ахтайгаа учирснаа аз гэж боддог. Манай тоглолтыг хөтөлж байхдаа этно жааз хэлбэрээр тоглодог долоон хамтлагийн тоглолтыг зохион байгуулъя, улмаар гадаадад тоглуулъя гэсан санаа орж ирсэн гэж ярьдаг. Со ах тэр санаагаа хэрэгжүүлж байгаа. Саяхан долоон хамтлаг БНХАУ-ын нийслэл Бээжингийн “Сувдан” театрт тоглоод ирлээ. Австрийн Ф.Шубертийн нэрэмжит язгуур урлагийн олон улсын уралдаанд манайх хамтлагийн төрөлд гран при авч, Д.Шинэцог маань гоцлол хөгжмийн төрөлд тэргүүлж, төгөлдөр хуурч Д.Баярцэцэг эгч шилдэг концертмейстер болсон нь Со ах, “АртЛар хаус” төвийн менежер Б.Цацрал эгч нарын хичээл зүтгэлтэй холбоотой. Дараа нь Болгарт болсон язгуур урлагийн дэлхийн аварга шалгаруулах уралдаанд бид чуулга болж ороод, “Домог” хамтлагийн төрөлд Гран при шагналын эзэн, чуулгаараа Дэлхийн үнэмлэхүй аварга болж, Со ах шилдэг найруулагчид олгодог “Маэстро”цол хүртсэн нь мөн Б.Цацрал менежерийн ажил, ур чадвартай холбоотой. “Домог”-ийн таван залуу ингэж л нэг айлын таван хүү шиг бие биедээ уусч ажиллаж хөдөлмөрлөж явна даа. Энэ бүхний талаар дэлгэрэнгүй яриулахаар ярилцлага авч байгаад танай сониныхонд талархаж байна. Энэ завшааныг ашиглаад аав ээж, эмээ өвөө, гэр бүлийнхэндээ маш их хайртай, хаана ч явсан та хэдийгээ бодож, санаж, хайрлаж явдаг шүү гэж хэлэхийг хүсч байна. Аав маань бурхны оронд яваад удаагүй байна. Биднийг Австрид Ф.Шубертийн уралдаанд амжилт гаргаадэх орондоо ирснээс хойш гурав хоногийн дараа аав минь өөд болсон. Би, бид нар тэр уралдаандхэрхэн оролцсон, яаж ялалт байгуулсан тухайгаа ярьж, цомоо үзүүлж, баярлуулж чадсан л даа. Удахгүй хүү нь хамтлагтайгаа дэлхийн аваргын төлөө үзнэ, чадна аа гэж хэлсэн юм. Тэгэхэд миний аав “Та нар чадна аа, сайн хүүхдүүд” гэж байсан. Одоо ч тэр төрх нь нүдэнд минь харагдаж байна. Бид Болгар явсан, өрсөлдсөн, Дэлхийн үнэмлэхүй аварга болсон. Бидэнтэй чуулга болж нэгдсэн уран бүтээлчдийнур чадвар үүнд их нөлөөлсөн. Чуулгаараа дэлхийн үнэмлэхүй аварга болсноо мэдэх тэр агшинд монгол хүн болж төрснөөрөө, монгол ахуй соёл, түүх, уламжлал, урлаг, өвгөдийнхөө оюун, ухаанаар бахархаж байлаа.

-Тийм юм байна. Та түрүүн яриандаа өөрийгөө “Би чинь ямар нэг дипломгүй, унаган сурснаараа хуураа тоглож яваа нөхөр шүү дээ” гэсэн. Энэ тухай тодруулбал ямар вэ?

-Дундговь аймгаасаа ахлах ангидаа ирж нийслэлийн 50 дугаар сургуулийн урлагийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай, одоогоор бол Соёлын коллежийн лицей ангид сурч төгссөн юм. Соёлын коллежийн гуравдугаар курст сурч байхдаа яараад гэх үү, СУИС-д орчихсон. Тус сургуулийн гуравдугаар курсээс Герман яваад. Тэгээд л аль ч сургуулийг нь төгсч чадаагүй юм. Одоо ХААИС-д эдийн засгийн мэргэжлээр сурч байна, одоо хоёрдугаар курс. Үүнийгээ бол яг төгсөнө. Яагаад гэхээр эдийн засагч мэргэжил чухал гэсэн ойлголт, үзүүлэлт гэхээсээ илүүтэй хамтлагаа удирдаж авч явахад энэ мэргэжил хэрэг болно. Мөн Монголын соёл урлагт дутагдалтай байгаа бүхэнд шүүмжлэлтэй ханддаг болохоортэр бүхнийг мэдэж шүүмжлэх, зохицуулалт, менежментэд гар бие оролцох ирээдүйн төлөө би эдийн засагч мэргэжлийг заавал эзэмших ёстой.

-Та бас талд өссөн монгол, малчин заяагаа дээдэлж амьдардаг гэсэн…

-Үнэн. Би хөдөөний хүүхэд. 13 нас хүртлээ хурдны морь унасан, адуутай ноцолдож хүүхэд насаа үдсэн. Одоо ч суурин амьдралыг төдийлөн таашаадаггүй. Манайх хотын баруун захад байдаг. Өлзийт хороололд хөгшчүүдээ тойруулчихаад амар сууж байдаг даа. Хэдэн үхэртэй. Найз нар маань одоо хот руу орж ирэх юм биш үү л гэдэг юм. Надад тэгж бодогддоггүй. Орой болохоор настангуудаа хэсч  гангар гунгар гэж явдаг. Заримдаа хэдэн цагаар яриад суучихна. Хааяа эхнэр араас ирээч, унтаач  гэж дуудаж байдаг юм.

-Малчин заяагаа дээдлэх монгол залуу хүн ховордсон гэж бодогддог…

-Бид малчин монголчуудынхаа, өөрсдийнхөө урлагийг дэлхийд таниулж явна. Морин хуур, хөөмий, цуур, товшуур, дээл хувцас, зохиол бүтээл маань тэр чигээрээ монгол ахуй, соёл, урлаг юм. Тэгэхээр малчин заяатай монгол хүн болж төрснөөрөө бахархахгүй гээд яах билээ. Мэдээж дэлхийн урлаг, сонгодог урлаг агуу л даа. Гэхдээ миний шүтээн бол дуучин Адарсүрэн гуай. Жаахан хүүхэд байхдаа хэн ч байхгүй хээр талд тэмээний бөхнөөс радиогоо дүүжилчихээд алхуулж явахад Адарсүрэн гуай л “Соньхон зэрэглээт говь минь…” хэмээн уран тансаг хоолойгоороо дуулж сэтгэлд гал нэмдэг байлаа. Морин хуураа ч гэсэн малчин монголчуудаасаа, өвгө дээдсээсээ л сурсан. Хуур тоглож сурсны хэргээ нэг удаа сүрхий гаргаж билээ. Манайх Дундговиос Төв аймагт отроор ирээд байсан юм. Нэг удаа шинэхэн танилцсан найзтайгаа алдагдсан морьдоо хайхаар гарлаа. Өлсөж цангаж яваа гэж жигтэйхэн. Тэгсэн найрлаж байгаа айл таарлаа. Ортол айраг цагаахан хийж өгөөд олигтой идүүлж уулгадаггүй шүү. Хойморт нь хуур байхыг анзаараадхалаа. Гадаа бие засч байхдаа найздаа хэллээ. “Би одоо энэ найрыг, айлыг тараана за юу, харж байгаарай” гэчихээд орж явчихлаа. Дуу дуулах ээлж дөхөж байсан болохоор бардам байсан нь тэр л дээ. Ээлж ирэхэд нь гэрийн жавар үргээж өгье, хойморт байгаа хуураа аваад өг дөө гэлээ. Тэгсэн найз маань хажуунаас бөөн юм болж байна аа. Хөлөөрөө доогуур сэм өшиглөж үзэж байна. Тараана гээд хэлчихсэн чинь сүйд хийх нь гэж бодоод айсан байх. Хуураа татаж эхлэхэд л сая санаа нь амарсан биз. Тэгсэн чинь өнөө айлын хүмүүс, гэрийн эзэн сүйд болж, намайг дээш залж, найз маань дунд багана хавьцаа суудалтай болохгүй юу. Эхэндээ ч бол “Өнчин хүүгийн цэцэлсэн шашдир”-т гардаг хүү аятай хатавчинд сууж байсан юм чинь. Дуутай, хууртай монгол хүн хаана ч газардахгүйн энгийн жишээ энэ болов уу гэж санаад ярьчихлаа.

-Сонирхолтой түүх байна. Хийсэн бүтээснээ үнэлүүлж дүгнүүлэх бас сайхан байдаг даа. Энэ тухайд юу хэлэх вэ?

-Шууд нэг юм санаанд орж байна. Канадын амбан захирагчийн цайллагад уригдлаа. Тоглох л юм байх гэж бодсон чинь үгүй юм аа. Тэр бүү хэл гавьяат Түвшинжаргал ах, соёлын тэргүүний ажилтан Батмэнд ах бид гурвыг Канад, Монголын соёлын харилцаанд чухал ач холбогдолтой  удаан хугацааны төслийг тус улсын уран бүтээлчидтэй хамтарч сайн хэрэгжүүлсэн гэж баяр хүргэж, алтан медаль гардуулж өгөөд. Тэгэхэд их баярлалаа. Хийсэн ажил үлддэг, цаг хугацааны дараа ч гэсэн ул мөр нь байж л байдаг юм байна гэж бодогдоод маш их урамшиж байлаа.

Р.ОЮУНЖАРГАЛ
Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

МУГЖ, уртын дуучин Д.Түвшинжаргал: Би олимп, дэлхийгээс медаль хүртсэн бол хэзээ ч урлаг руу орохгүй байсан

8 цаг 6 минутын өмнө.

МУГЖ, уртын дуучин Д.Түвшинжаргал гуайг төрсөн нутгийнхаа залуустай  халуун яриа өрнүүлж байх үеэр уулзлаа. Тэрбээр Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл сумын Шаргын голд малчин айлд төрж, хурга тугалын бэлчээрт дуулж, хурдан морины нуруун дээр гийнгоолж өсчээ. Энэ нь түүнийг уртын дуучин хэмээх алдар хүндийг ард түмнээсээ хүртэхэд нөлөөлсөн хамгийн чухал зүйл үздэг. Мөн түүнийг “Хүч” спорт хороонд самбо, жүдо бөхийн шигшээ багт 10 жил хичээллэсэн, улсын болон олон улсын тэмцээнд олон удаа амжилт гаргасан чамгүй сайн тамирчин гэдгийг манай уншигчид мэдэх биз ээ. Ингээд түүнтэй спортын дэвжээнээс урлагийн тайзнаа гарсан түүх болон уртын дуу, хувь хүнийх нь тухай  хөөрөлдлөө.

1

-Та хэдэн онд “Хүч” нийгэмлэгт орсон бэ. Цэрэгт байхдаа л тус нийгэмлэгийн тамирчин болсон гэдэг?

-Би чинь хот мэдэхгүй шахуу хүн Баянхошууны 0119 дүгээр ангид цэрэгт татагдан ирж байлаа. Тэгээд 1974 онд 300 цэргийн барилдаанд түрүүлснээр карантинд яваагүй. Ангийн даргатайгаа хамт наадамд оролцоод ирэхэд манай карантинд явсан цэргүүд танигдахын аргагүй болчихоод ирсэн байж билээ. Тэр үед цэргийн дэглэм хатуу байж дээ. Харин би цэргийн форм бараг өмсөөгүй. Цэргийн ангийнхаа хөгжмийн тасагт байдаг байсан. 1975 онд “Хүч” нийгэмлэгийн тамирчин цэрэг болсон.

1

-Улсын шигшээ багт 10 жил хичээллэхдээ гурван удаа улсын аварга болсон ч олимп, дэлхийн тэмцээнд оролцоогүй нь ямар учиртай юм бол?

-Харин тийм, их сонин. Би улсын шигшээ багт 25 нас хүртлээ явсан. Ингэхдээ Москвагийн олимпийн жил буюу 1980 онд түрүүлсэн. Мөн Мадрид, Голландын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний жил аварга болж байсан. Гэхдээ алинд нь ч яваагүй байгаа юм. Уг нь би Москвагийн олимпод явна гэсэн зорилготойгоор бэлтгэл сургуулилтаа хийдэг. Архи дарс ууж бэлтгэл сургуулилт тасалдаггүй, зорилгодоо хүрэхийн төлөө хөдөлмөрлөдөг байлаа. Миний оронд Ц.Дамдин явсан. Харин би олимп юм уу дэлхийгээс нэг хүрэл медаль л хүртсэн бол хэзээ ч урлаг руу орохгүй байсан.

1

-Ц.Дамдин гуай тус олимпоос мөнгөн медаль хүртсэн. Харин та би түүний оронд явсан бол гэж бодож байсан уу?

-Бодогдож байсан. Ер нь тэгээд хүний хувь зохиол л мэднэ шүү дээ. Н.Түвшинбаярыг олимпоос медаль авна гэж тооцоогүй байсан, түүн шиг. Үнэндээ тэнд Ц.Дамдин ЗХУ-ын бөх Н.Солодухиныг ялсан. Тэр хоёр тус бүр нэг “коко” үнэлгээ аваад байхад Япон шүүгч Н.Солодухиныг “шидо”-оор торгосон. Гэтэл оноог нь өлгөдөг орос нөхөр эсрэгээр нь нөгөө торгуулийн оноог Дамдиных болгоод өлгөчихсөн байхгүй юу. Ер нь Олимпийн аварга 1980 онд жүдогоор төрчихсөн. Одоо үүний бичлэг нь байдаг. Тухайн үед хэнд ч үзүүлэлгүй, 20 жил хав дарчихсан байсан.

1

-Таныг уртын дуучин “Жаахан шарга”-ын гэж олонд нэрлэгддэг гавьяат жүжигчин Лхамжав гуайн хараанд өртөж урлагтай холбогдох гараагаа эхэлсэн гэдэг. Энэ тухай. Та хоёр анх хэзээ хаана тааралдаж байв?

-Тухайн үеийн хамгийн агуу шинэ жил бол Спортын төв ордонд болдог “Тамирчдын шинэ жил” байлаа. Салбар бүрийн спортынхон урлагийн тоглолт үзүүлдэг. Гэтэл манай ээлж болоход самбо, жүдогийнхон намайг түлхчихсэн, би гараад хөгжим ч үгүй л уртын дуу дуулаад л, манайхан алга ташиж дахиулаад хөгжилтэй байж дээ. Оноо авах гэж л тэр шүү дээ. Харин УАДБЧ-ын Лхамжав гуай хэсэг хүмүүстэй хамт шинэ жилд очиж тоглолт хийдэг байсан байна лээ. Түүний дараа манай нутгийн Ч.Насантотох багш “Чамтай гавьяат жүжигчин Лхамжав гуай уулзъя гэж байна лээ” гэхээр нь бэлтгэл рүүгээ явах замдаа цүнхээ үүрээд л очсон. Урлагт сонирхолтой юу гэж асуухад нь тиймээ л гэлгүй яахав. Тэгээд дуулуулж үзээд чи хэдэн төгрөгийн цалин авдаг юм гэхэд нь 550 гэсэн чинь чи 300 төгрөгийн цалин аваад дуучин болох уу гэж асуухаар нь “үгүй” л гэсэн. Тэр үед чинь 24 настай ид үедээ тамирчин байлгүй яахав. Түүнээс дараахан 60-аад орон орсон олон улсын тэмцээнд жүдогоороо Унгар яваад мөнгөн медальтай ирсэн. Энэ тэмцээний дараа бид нарыг амраасан. Тэгээд нутаг яваад ирэхэд нөгөө Лхамжав гуай, хамаатны ахтай маань цуг айраг уухаар манайд ирсэн. Юм гэдэг цаанаасаа л учиртай байдаг юм шиг байгаа юм. Дахиад намайг дуудсан юм. Тэгэхэд Батсайхан морин хуурчийг дуудсан байсан. Би ч өнгө зэргийг мэдэхгүй хөрөөдөнгүүт нь л дуулчихсан чинь ёстой нэг “зэрлэг” хүн юм гээд инээлдэцгээгээд л. Тухайн үед “Хүч” нийгэмлэг НАХЯ-нд харьяалагддаг сайд нь Б.Дэжид генерал, харин Соёлын яамны сайдаар Сумьяа гуай байсан. Тэд хоорондоо ярилцаад намайг чуулгад авчихсан байж билээ. Ингээд би 450 төгрөгийн цалинтай дуучны ажилд орсон доо.

1

-Дэвжээ, тайз хоёрын ялгаа юу байв?

-Би 17 настай байхдаа ганцхан медаль авч үзэх юмсан гэж боддог байсан. Тэгээд 1977 онд Залуучуудын аваргад ороод алт авсан. Анх чуулгад ороод “Ая дууны найман эгшиг” тоглолтод оролцож тайзан дээр гарсан. Надад ногоон өнгөтэй, франц хилэнгээр дээл хийж өгөөд, хэт хутга зүүлгээд л тайзан дээр гарч “Эрдэнэ засгийн унага”-ыг дуулж байлаа. Дэвжээ чинь бас л тайз шүү дээ.

1

-Спортоор нэлээн амжилт үзүүлчихээд, урлагт дагалдангаас эхлэхдээ шантарч байв уу?

-Норовоо багш, Түмэндэмбэрэл, Дорждэрэм, Цэцэгээ гээд дандаа гавьяат эгч нартай баруун, зүүн аймгуудаар тоглолтоор явсан. Би тэдний дээлийг зөөнө. Уг нь спортод бол дүү нар хувцастай цүнх үүрээд л гүйдэг байлаа. Тоглолтод бичигдэхгүй. Дуучдын дээл зөөгчөөр орсон юм шиг санагдаад больё гэж бодоод багшдаа хэлж үзсэн. Гоцлол дуучин болж байж тоглолтод орох ёстой. Би бүр гутарч байсан шүү.

1

-Гутралаас хэрхэн гарч, уртын дуунд ингэтлээ их хайртай болов?

-Аз  тохиосон. Дэлхийн ардын урлагийн төв Францад байдаг. Тэндээс нэг хүн ирж манай дуучдаас Францад тоглох хүмүүсийг сонгохоор болсон. Чуулга найман дуучинтай би нэмэгдээд ес. Гэтэл Банзрагч, Самбуу хоёр бас дуулж шалгуулахаар болоод 11 хүнээс тэр хүн шар, ногоон дээлтэй хоёр хүнийг сонгоё гэсэн байгаа юм. тэр нь Нэргүй бид хоёр. Ингээд гадаад явсан урлагаар гадаад явах үнэн “ганган” бүх зүйл өөрийн хүсснээр. Тамирчид гадаад явах хэцүү, очиж идэх уух нь хориотой, нэг байшинд хэвтчихнэ. Жин хасаж байгаа юм чинь. Тэмцээндээ оролцож, медаль авч бөөн ус залгилаад хавагнасан нүүртэй юм онгоцондоо сугаад ирж байгаа байхгүй. Тэр тоглолтоор уртын дууг гадаадынхан хэрхэн хүлээж авч байгааг хараад үнэхээр нандин зүйл гэдгийг мэдэрсэн. Тэнд чинь начигнатал алга ташаад л харин манайхан ойлгодоггүй, ганц хоёр удаа алга таших нь муу дуулчихсан юм болов уу гэж бодогдмоор.

1

-Та багшаа болоод анх сурч байсан дуугаа дурсвал?

-Норовоо багшийн багш Дорждагва гээд алдарт уртын дуучны гэрт нь очиж дуу заалгаж байсан. Тэр үед багш маань 82 настай байсан. 25 жилийн чинь хоол гээд надад таван дуу зааж өгч байлаа. Тэр үед би 50-ыг сурах юм чинь гэж бодсон. Гэтэл амьдрал дээр багшийн хэлсэн шиг л байдаг юм байна. Багшийнхаа зааж өгсөн “Эртний сайхан”, “Түмэн эх”, “Дуртмал сайхан”, “Өвгөн шувуу хоёрын шувууны дуу”, “Эр бор харцага”-аар би 33 жил хоолоо олж идэж явна шүү дээ. Айлд очоод, тайзан дээр гараад тавууланг нь дуулалтай биш. Миний багш “хүнийг хайрла, тэгэхээр чамайг хайрлах болно. Бусдыг дээд, доод гэж ялгаж үзэж болохгүй гэдэг байсан. Харин спортын багш гавьяат дасгалжуулагч, хурандаа н.Гэлэг маань өөрийгөө ялж чадвал өрсөлдөгчөө ялна гэдэг үгээр сургасан.

1

-Та шавь нартаа юу гэж сургадаг вэ?

-Өөрийгөө тань, үсээ ширхэглэн тань л гэж хэлдэг дээ. Хүнд өөрийгөө танихаас өөр зам байхгүй. Хүн сайхан санаа, зөв шийдэлтэй явахад болдог л юм байна. Би шавь нар, хүүхдүүддээ эхлээд мөнгө тэгээд машин, байшин гээд л баахан юм битгий бод. Аливаа нэг юманд өөрийгөө хөгжүүлээд өөрийгөө, замаа олчихсон нөхцөлд энийг аваач гээд нөгөө мөнгө, байшин, машин араас чинь гуйж байдаг гэдэг юм.

1

-Гарын шавь бэлдэж байна уу?

-Гарын шавийн хувьд 20-иодтой болж байна. Эднээс гайгүй дуучин гарч ирнэ ээ. Тэр их том тогоо руу ямартай ч нэг шанага бариулаад оруулчихаж байгаа юм. Хэдий хэмжээгээр хутгах нь тэднээс шалтгаална. 1000 багш бэлдэхийн тулд төдий тооны хүүхэд сургаад л бүгд багш болоод гараад ирнэ. Харин уртын дуучин бол тийм биш төдий чинээ хүнээс хоёр л дуучин болдог. Байгалиасаа заяасан нэг юм байна. Ер нь манай Соёл урлагийн бодлого замаа алдчихсан байна ш дээ, баахан л юм төгсгөөд байдаг ганц дуурийн театртай байж. Тэднийг одоо юу хий гэж байгаа юм бүү мэд.

1

-Монголын бахархалыг дэлхийд өртөөлж байгаа хүний хувьд бахархах омогших тохиолдлууд олон байсан байх. Түүнийхээ онцгойгоос хуваалцвал?

-Спортоор хичээллэж байхдаа олимп л явж үзье, ялсан, ялагдсан хамаагүй гэж боддог, үзэж чадаагүйдээ их гутарч байсан. Гэтэл би урлагаар өвөл, зуных хоёуланг нь үзлээ. Бээжингийн зуны олимп, Канадын Ванкуверын өвлийн олимпийн урлагийн тоглолтыг нээсэн. Сая амбан захирагч нь ирэхдээ надад алтан медаль өглөө шүү дээ. Спортоор явсан бол өвлийн цагаан олимп мөн үзэж харагдаач, явбал муу жүдогоороо л явна шүү дээ/инээв/.

1

-Уртын дууны гайхамшигт чанар нь юундаа байна вэ?

-Би 33 жил дуулж явна. Бэсрэг, суман, айзам дуу гэж гурав хуваагддаг.  Хуваагдаж байгаа. Бэсрэг дуу бол морь унаж яваа мэдрэмж. Тухайлбал, Эрдэнэ засгийн унага Эрвэлзүүлэнхэн жороо Элст манхан нутагтай Эмгэн буурал ээжтэй шүү гэхээр уул ус нь харагдаад, бодитойгоор харагдаж байгаа биз дээ. Ингээд зүрхнээс гарсан юм чинь мөнх болчихож байгаа юм. Зүрхнээс зүрхэнд очиж байгаа айзам уртын дуу бол чанадын чанадаас ирсэн аялгуу. Хүн зохиохын аргагүй. Мөрдорж, Гончигсумлаа, Жанцанноров гээд ари романс, дуурь бичсэн хөгжмийн зохиолчдод ганц ч уртын дуу байхгүй л байна.

1

-Орчин үед уртын дууг зохиох боломж бий юу?

-“Хэрлэн баян улаан”, “Алтан говийн унага” гэх бэсрэг уртын дуунууд байна, сүүлийн үед зохиогдсон. Айзам дууг зохиоход хэцүү л дээ. Гэхдээ зохиох хүн гарч ирнэ л дээ. Одооны хүмүүс монгол үгээ мэдэхээ байчихсан. Дуртмал гэхээр ойлгохгүй, тунамал эгүүлэшгүй гэхээр бүр мэдэхгүй ингэхээр чинь хэцүү болчихсон байгаа биз дээ. Монгол хэл, бичгээ авч явах хүмүүс бол бид нар. Их л олон орноор явахад манайх шиг мал нь өвсөө иддэг, өвс идсэнийг нь бид идэж, сүүг уудаг орон байхгүй. Махыг нь хичнээн зажлаад манайх шиг биш, нутагтаа очиж нэг сайхан хавирга идэх юмсан л гэж бодогдож байгаа юм чинь /инээв/. Гэхдээ өнөөдөр уртын дууг дэлхий сонсох гэж байна. Бид байгаль дэлхийгээ хайрлаж, монгол орноо таних хэрэгтэй.

1

-Та уртын дуунаас гадна богины дуу дуулдаг уу?

-Багш маань чи уртын дуучин болох гэж байгаа бол богино дуу битгий дуулаарай гэж байсан. Энэ чинь амьсгааны урлаг. Би өөр дуу дуулдаггүй. Уртын дуу гэдэг хязгааргүй. Уртын дуучин гэдэг нэрийг ард түмэн л өгсөн болохоос би уртын дуучин болж амжаагүй байна. Бидний үед чинь тэр зурагт ч байдаггүй байлаа. Адарсүрэн, Банзрагч, Нансалмаа нарыг бригадаар явахад сүйд болдог. Н.Норовбанзад багшийг нэг айл цай уу гээд оруулчихвал бүтэн жил тэр голоор нэг яригддаг байв. Тийм л гоё үе. Харин одоо бол бүгд өдөр болгон “марлайтал” зурагтаар гараад би дуучин болохоосоо өмнө гээд ярьж байгаа хүүхдүүдийг хараад бүр ичиж үхэх юм. Би чинь Банзрагч гэдэг хүнийг амьдаар нь харах юмсан гэж хонь хариулж явахдаа л боддог байлаа шүү дээ.

1

-Энэ цагийн хамгийн мундаг уртын дуучныг нэрлэвэл?

-Мундаг гэж хэлж болохгүй л дээ. Би одоо судалж байна өөрийгөө ч бас. Ер нь өөдтэй юм алга. Уртын дуучид ингэж хэлэхээр уурлах л байх даа. Гэхдээ “би” гэсэн хүн алга дандаа дуураймал болчихоод байна. Дорждагва багшийн 300 гаруй дуу, Норовоо багшийн 140-150-иад дууг л дуулж байна. Яг тэр хүн яаж дуулсан байна түүнийг нь сонсоод дуурайгаад.

1

-Таны амьдралдаа бий болгосон хамгийн том бүтээл юу вэ?

-Гурван хүүхэд бүтээж, энэ хамгийн том бүтээл/инээв/. Бага хүү Т.Энхбат гэж Ленинградын Консерватурыг ирэх жил төгсөнө. Нэг охин Хөгжим бүжигт сурдаг, хоёр жилийн дараа төгсөнө. Баясгалан байна. Дандаа дуучин. Тэгээд хэдэн сайхан шавь нар минь байна.

1

-Та жинхэнэ эр хүн мөн үү. Таны бодлоор ямар хүнийг хэлэх бол?

-Би биш ээ. Мөр-Ренчин аварга, Сайн ноён хан Намнансүрэн гуай хоёрыг жинхэнэ эр хүн байсан гэж боддог. Хэн ч эр хүн байж чадна. Жинхэнэ эр хүн өөрийгөө таньсан, болох болохгүй мэддэг. Түүний бүх зүйл ил юм шиг мөртлөө далд, далд мэт боловч ил байдаг.

1

-Спортоор хичээллэж байна уу?

-Зав олдохгүй юм. Үеийнхээ хэдэн юмтай түшилцээд байж байх сайхан шүү дээ. Нэг их хөл гараа хугалчих гээд ноцолдоод байхгүй. Одоо энэ муу яс чинь хачин болчихсон байгаа шүү дээ.

1

-Та түүхэн ном их уншдаг юм шиг санагдлаа?

-Тийм. Түүхээ уншиж, судлах ёстой. Гэхдээ яг уншсанаараа ойлгоод байж болохгүй. Хэрэгтэйг нь авч, хэрэггүйг гээдэг байх хэрэгтэй.

1

Б.Буд

http://www.shuud.mn/?p=297330

Дуучин С.ЖАВХЛАН: МОНГОЛ НЭГ БАЙХ, ЭЛЭГ БҮТЭН БАЙХЫН ЧУХЛЫГ Л ОЙЛГУУЛАХ ГЭЖ ЯВНА

”Элэг бүтэн байхын чухлыг ойлгуулах гэж явна”
Өнөөдөр 11 цаг 7 минут [Уншсан тоо: 33887]
С.ЖАВХЛАН: МОНГОЛ НЭГ БАЙХ, ЭЛЭГ БҮТЭН БАЙХЫН ЧУХЛЫГ Л ОЙЛГУУЛАХ ГЭЖ ЯВНА


Манай “Ярилцъя” өнөөдөр та бүхэнтэй үргэлж дуулиан шуугианы “бай” болж явдаг, нэгэн өвөрмөц зочныг уулзуулах гэж байна. Тийм ээ, тэр бол хийсэн алхам, хэлсэн үг, амьдарч буй хэв маяг гээд бүхий л зүйлсээрээ өөрийн эрхгүй олны анхаарлын төвд байдаг хүн юм. Түүнийг нийтийн дууны ханхүү хэмээн “өхөөрддөг” байсан цаг аль хэдийнэ өөрчлөгдөж, “шизотой”, “галзуу”, “бөө” гэх мэт нэр хочийг хайр найргүй зүүлгэх болсоор уджээ. Гэсэн ч тэр гөжих мэт, бардах мэт, асах мэт өөрийнхөөрөө алхсаар л байна.

Ингээд та бүхнийг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, нийтийн дууны ертөнцийн орчин цагийн супер мастер Самандын ЖАВХЛАНТАЙ уулзуулъя.

-Миний олж чаддаггүй, уншиг­чид­тайгаа аль эрт уулзуулна гэж амласан зочин бол та юм. Урилгыг минь хүлээн авч хүрэлцэн ирсэнд баяртай байна. Яриагаа хоёулаа  монголчуудыг нэлээд омогшуулж байгаа “Хамаг монгол” төслөөс тань эхэлье. Аливаа санаа тархинд орж ирснээсээ хойш хэрэгжиж, хөр­сөн дээр буутлаа эзнийхээ до­тор удаан амьдардаг. Энэ төслийн санаа анх хэдийд танд орж ирсэн бэ. Үүнийг хийх гэж зүтгэсэн сэтгэ­лийн дуудлага тань чухам юу юм бэ?

-Санаа  бол аль эрт надад байсан. Тэгээд байнга л бодогдоод явдаг байлаа. Үүнийг заавал хийнэ дээ гээд л, өөрийгөө бэлтгээд явсан. Яг шуудар­сан ерөнхий бэлтгэл ажил бол түрүү намраас эхэлсэн. Аливаа нэг үйл хэр­гийг бодчихоод, дараа нь төлөвлө­чихөөд, түүнийгээ хүмүүст ойлгуулах гэж л их цаг хугацаа авдаг юм байна. Тэр хооронд чинь мэдээж  залуу  л хүн болсон хойно булгилж, буцалж, түүгээрээ өвчилж юм юмыг л туулах болдог юм байна. Тэгээд хүмүүст тус­сан тэр тусгалаас ямар хариу ирэхийг хүлээнэ. Энэ их олон хүнд өөрийнхөө хийх гэж байгааг зөвөөр ойлгуулахын тулд явна гэдэг их  хүнд байдаг юм байна. Бодож, төлөвлөсөн, зорьсон зүйл нь өөрөө сайн сайхан, энэ улс түмэнд хэрэгтэй юм байгаад байдаг. Наана нь мэдээллийн янз бүрийн зөрүү гараад, урдаас цохилтууд ирээд байх, ялангуяа энэ нь цагийг асар их үрэх нь л их хэцүү юм билээ. Тэгээд яахав, зорьсны эцэст эхнийхээ том арга хэмжээг Улаанбаатар хотноо хийж чадлаа. Энэ төсөл цаашаа илүү тэлж  явна. Тэлэхийн хэрээр түмэн олон монголчуудын сэтгэлийн гүнд оршиж, омогшуулж, нэгтгэсэн асар том давалгаа болох нь ойлгомжтой.

-Та бол XXI зууны эхээр шуугиу­лан гарч ирээд, асар хурдан ард түмнийг эзэмдсэн дуучин. Чухам яагаад хамгийн анх зохиолын дууны төрлийг сонгосон юм бол гэж би хувьдаа боддог юм. Зохиолын дуу буюу нийтийн дууны энэ урлаг дуурийн урлагаас, рок поп урлагаас, жаазаас жишээ нь зиндаагаар гэх юм уу даа доогуур  эрэмбэлэгддэг. Бичигдээгүй хууль гэдэг шиг ийм нэг зэрэг дэвийн тухай ойлголт хүмүүст байдаг. Та мэдэрдэг байх. Тэгсэн ч та энэ рүү орсон. Дуучны хувьд энэ таны хийсэн нэлээн том сонголт байсан байх. Хүн амьдралдаа сонголтыг өөрөө л хийдэг. Энэ сонголт таны амьдралдаа хийсэн түүхэн сонголт учраас асууя гэж бодож явлаа.

-Миний хувьд зэрэг зиндааны хувьд тэгж дугаарлаж үздэггүй.  Тухайн дуучин хүн яг ямар чиглэлийг сонгож ороод, тэрэн дотроо хэр чадалтай ажиллаж чадаж байна вэ гэдэг нь л  илүү сонин байх л даа.

-Хоолойны цар хүрээ хүрэхгүйн зовлон гэх мэт шалтгаан бол байхгүй юу?

-Италиас хүмүүс ирээд намайг нэг сар шахам дагаад хамт явж байсан юм. Яг энэ өөрийн чинь дуулж байгаа чиглэлийг дэлхийд гаргаж ирье. Хоёр жилийн хугацаатай дөрвөн сая долла­рын гэрээ хийе. Та хажуудаа найз нөхдөө, эргэн тойрны хүмүүсээ аваад явж болно гэсэн. Италиас надад ийм том санал ирж байсан л даа. 2005 оны үед. Гэхдээ энэ эх орон нутаг усандаа төрчихөөд, энэ түмэн олондоо би хэн бэ гэдгээ харуулж, хэн бэ гэдгээ та­ниулж, энэ түмэн олондоо “баярлалаа” гэж хэлээгүй байж бусдын эх оронд очоод, бусдын хэлээр дуулаад явахыг би дээд зиндаа гэж тооцоогүй л дээ.

-Уучлаарай, та чинь явахаар шийдээд “Баяртай” гэсэн тоглолт хийж байсан биш билүү?

-“Баяртай” гэдэг тоглолт миний хувьд хийж байгаагүй л дээ. Яахав зохион байгуулж байгаа хүмүүсээс сурталчилгааны явцад тийм санаа гарсан байж магадгүй. Тэр бол “Мон­голын үнэртэй салхи” гэдэг тоглолт байсан л даа. 2005 оны үед би Японд уригдаж очсон юм. Дэлгүүрт намайг дээлтэй явж байхыг италиуд харчи­хаад ирж зураг авахуулаад, уулзаж танилц­сан. Та хаанаас ирсэн, ямар хүн бэ. Их сонин содон байна гээд.

Тухайн үед би монгол хүн, монгол дуучин байна гэхэд тэд Монгол чинь хаана байдаг юм бэ гэж надаас асуус­ныг би ерөөсөө мартдаггүй юм. Та ямар гоё хувцас өмссөн юм бэ, танаас тийм ер бусын хүч мэдрэгдэж байна гээд л. Та хаанахынх вэ гэхэд нь би Мон­гол гэсэн чинь мэдэхгүй байсан. Тэгэхээр нь би тайлбарласан л даа. Чингис хааныг мэдэх үү гэхэд  Чингис хаан чинь Чита гэдэг мужаас төрсөн билүү гээд андуураад будлиад байсан л даа.  Бидний эх орон бидний өвөг дээдсийг мэдэхгүй байхад бид тэднийг мэдэж дууг нь дуулж өгөөд яах юм бэ. Тэгээд би 2005 оны төгсгөлөөр италиудад хэлсэн. Та нар монгол хэл сурах хэрэгтэй. Та нарыг монгол дуу дуултал чинь би дуулах болно. Би явж биш, та нар миний дууг ирж сонсоорой гэж . Хэрвээ өөр шийдвэр гаргасан  бол би одоо хаана ч яваа билээ. Тэгэхээр намайг удирдаж, залж байдаг, миний дотроос чиг өгч байдаг энэ дотоод сэтгэлдээ би их ханаж, баярлаж явдаг юм.

-Дуучин болох сонголтыг олон л хүн хийдэг байх. Энэ мэргэжлээр төгсөгчдийн тоог харьцангуй өн­дөр гэж сонссон. Гэвч гарч ирээд хүссэн болгон нь “Од” болж чад­даг­гүй. Жишээ нь таны гарч ирж байсан үе санагдаж байна. Хаана л явна хэвлэл мэдээллийнхэн дагаад л, мөрдөж мөшгиөд л, үйл хөдлөл болгоныг тань цацаад л.  Энэ бүхэн танд анх таалагдаж байсан уу. Ямар кайф өгч байсан бэ. Ямар нэгэн нислэг шиг, жингүйдэл шиг байсан уу, эсвэл…?

-Эхэндээ бол жаахан хэцүү л байсан. Хаа явсан газар л овооны наадам шиг л юм болдог. Бас хэтэрхий тийм их магтаал сайшаал дунд явна гэдэг хүнд шүү дээ. Яваандаа би бо­дож эхэлсэн л дээ. Ер нь энэ хүнд­лэлийг буруугаар биш зөвөөр ашиглах ёстой юм гэдгийг харж эхэлсэн. 2007 оноос эхлээд л үүнийг маш зөв зүйл рүү эргүүлэх ёстой, би өөрийнхөө үүргийг мэдрэх ёстой юм байна гэдгийг бодож эхэлсэн. Чухам миний цаг хугацаа юун дундуур явж, юуг туулан өнгөрч, юу руу очих ёстой юм гэж бодож эхэлсэн үе байсан.

-Тэгж их хайрлаж, мандуулж, хуйларч байснаа эргээд нөгөө одоо татаж унагаах гэсэн том дайрлагууд дараа нь ирдэг. Хатуу харгис мэдээллийн дайралтууд, үл ойлгосон, үл  хүндэтгэсэн давал­гаа нөмрөөд авдаг. Танд ч тохиол­дож байгаа. Харин тэр мэдрэмжийг авах ямар байсан бэ. Үүнийг та хэзээ олж харсан бэ?

-Монголоо олж харсныхаа төлөө адлуулж эхлэх, тэр мэдрэмжийг авах хэцүү л юм билээ. Монголынхоо газар шороон дээр амьдарч байгаа монгол ахан дүүс маань гадаадын их шуур­ганд автаж байхыг хараад би их гуниглаж байсан, шатаж байсан. Тэглээ гээд би орилж хашгирч, хүнд муу юм хэлсэнгүй. Тэглээ гээд би ямарваа нэгэн байдлаар хатуу ши­рүүн үйлдэл хийсэнгүй.

-Гомдоо ч үгүй, бухимдаж өшир­хөө ч үгүй юү?

-Гомдоогүй л дээ. Гудамжинд явж байхад “Өө, нөгөө хөдөөний галзуур­чихсан залуу явж байна ш дээ” гээд л. Зах дээр сонин тараагаад, гэр хо­рооллын худгууд дээр сонин, уриалга тараагаад “Бид гоё болох ёстой, бид үндэснийхээ өв соёлыг  ингэж хайр­лаж хамгаалах  ёстой юм байна. Бид муухай амьдраад, бидний дотоод уур амьсгал хиртээд, ээдрээд, нэг л  болохгүй эвгүй байгаад байгаагаа олж харах, дүгнэлт хийх тэр цаг ирсэн байна шүү” гээд ингээд явахад маш их дайралтад өртөж байсан л даа. Галзуурсан хүүхэд, “шар хад”  руугаа яваач. “Жавхлаан чи сонин өгөхийн оронд бидэнд арван мянган төгрөг өгчихөөч” гээд л иймэрхүү явдлууд­тай би маш их нүүр тулж байсан. Гэх­дээ би шантраагүй. Ийм зүйлд хэрвээ  шантрахаар байсан бол миний энэ эх орноо гэсэн үзэл маань хальж дэвэрч, энэ газар шороо, ёс заншлаа гэсэн халуун сэтгэл минь “Хамаг Монгол” төсөл рүү хальж дэвэрч, хүрээгээ тэлж чадахгүй байсан. Хүн зөв үйл хэр­гийн төлөө, үнэхээр өвөг дээд­сийнхээ үлдээсэн өв соёлын төлөө, тэднийхээ заларч байгаа энэ дээд хөх тэнгэрийнхээ талд ороод явахад аяндаа ойлгогддог, хүлээн зөвшөө­рөгддөг, хүрээлүүлдэг юм байна. Тэнгэрээ жинхэнэ олж авна гэдэг зүйлийг одоо би жинхэнээр нь мэдэрч явна даа.



-Монгол туургатнуудаа цуг­луулъя. Тэдний хамгийн гол гал голомт бол энэ хавтгай юм. Азийн цээжинд цохилон  байгаа энэ Монгол Улс юм. Үндэс угсаа нэгт­нүүдээ даллан дуудах тэр дууд­лагыг илгээх эрхтэй хүмүүс нь мон­голчууд бид юм гэдэг энэ мес­сежийг Монгол туургатан даяар ойлгуулна гэдэг хэцүү хөдөлмөр байх. Таны төслийн нээлт “Хамаг Монгол” тоглолтыг хараад, зорьж ирсэн тэр хүмүүсийн нүднээс баяр жаргал, бас гуниг  олж мэдрэх шиг болсон. Бид чинь таслагдаад, энд тэнд хаягдаж гээгдсэн, тараагдаж сарнисан улсууд. Тэр хүмүүсийн дотор үгээр хэлж баршгүй том гу­ниг бас явдгийг мэднэ. Тэрийг нь та сэдрээлээ. Та өөрөө яг тэдний сэтгэл хөдлөлөөс юу мэдэрсэн бэ?

-Бид их явсан. Ингээд Монгол туургатнуудаараа явж байхад Тувад ч очсон тэр, Өвөрмонголд ч очсон тэр. Хаана нь ч тэр ээжүүд нь цацлаа өргөхдөө түрүүлээд Монгол руугаа өргөдөг юм байна. Хөгшчүүл нь ерөөлөө өргөхдөө Монголын минь заяа их байг гэж Монголынхоо зүг ширтэж өргөдөг юм байна гэдгийг олж харсан. Хэдэн зуун нулимс дуслуул­сан тийм тавиланг олж харж явсан. Залуучууд нь ёс заншлаа, хэлээ мартахгүй гэж их зүйлийг хийж бай­гааг харсан. Тэр хүмүүс байхгүй болж, устчих гээд байгаагаа байлгахын төлөө тэнд гүрийж байхад монголчууд маань өнөөдөр энд байгаа зүйлээ огт тоохгүй амьдарч байгааг би олж харсан юм. Магадгүй тэнд тэр хүмүүс байсан учраас бидэнд өнөөдрийн энэ хувь заяа олдсон юм биш биз дээ. Өвөрмонголын нэг дуучин надад хэлж байсан л даа. Цагаан хэрэмний ар талд Улаан хэрэм байгаа шүү. Тэрийг нь Өвөрмонгол гэдэг юм аа гэж. Нуулгүй хэлэхэд шар айраг уугаад жаахан халамцуухан ерөөлийн үг хэлэхдээ надад тэгж хэлсэн юм. Тэгэхэд та нар минь биднийг хужаа л гэдэг шүү гээд зангирч байсан. Энэ бол үг. Энэ бол зүрх. Монголоо гэсэн тасралтгүй цохилж ирсэн зүрх, бул­гилж ирсэн цус байхгүй юу даа. Би энийг л мэдэрсэн. Тэгээд үйл хэрэг болгохоор эргэлтгүй шийдсэн.

-Би сая Америкт Дилав хутаг­тын сүмийн голомтыг сахиж суугаа Өвөрмонгол угшилтай нэгэн гэ­гээн­тэнтэй уулзлаа. Ямар ч хэлний барьергүй ар монгол аялгуугаар ярих юм. Монголоос ирсэн биднийг хараад баярлаж догдолж байгааг нь хараад дотроо бодож байлаа. Ингэж амьдрахын тулд ямар ихийг, ямар урт удааныг туулаа бол гэж.

-Хэн нэг нь зориглоод нэг зүйлийг хийгээд эхлэхээр хүрээлэн байгаа нийгэм нь их сонин хүлээж авдаг юм байна. Яагаад ч юм хүний унаган зарчим эхлээд шууд л эсэргүүцдэг юм байна. Дараа нь анхаарч эхэлдэг юм байна. Дараа нь дагадаг юм байна л даа. Бид одоо дагуулбал Монгол үндэс угсаатнаа бүгдийг нь л дагуулъя. Монголын эрин ирж байна. Монголын цаг ирж байна. Энэ ажил их энгийн бодлогоос эхэлнэ. Ерөөсөө л айл хүний амь нэг, саахалт хүний санаа нэг гэдгээр эхлээд яс махныхаа тасархайг олж авцгаая. Тэр хүмүүсээ хүндэлж байж, тэр хүмүүстээ урам зориг хайрлаж байж Монгол маань цаашаа явна. Тэгэхгүйгээр энэ хү­мүү­сээсээ даваад өөр хүмүүстэй наймаа арилжаа үүсгэнэ, оронд нь газар нутгаа ухуулна гэдэг энэ бодлого бол эдийн засгийн хувьд ч, улс үндэстний хар хайрцгийн бодлогын хувьд ч нэн тэргүүний арга зам биш. Эхлээд бид ах дүүстэйгээ учраа олж байж цаашаа учраа олох ёстой. Яа­гаад гэвэл биднийг хамгийн сайн ойл­гох хүмүүс бол дэлхий дээр амьдарч байгаа хамаг монголчууд маань шүү дээ. Тэр хүмүүс л бидний төлөө зүрх сэтгэл нь шатаж, бидний төлөө зал­бирч, бидэнтэйгээ ойрхон сэтгэнэ үү гэхээс тэр холын америк, канадууд хэзээ ч бидний ирээдүйн төлөө зовох­гүй шүү дээ. Тэдний биднийг харж байгаа нүд нь ердөө л ашгийн нүд юм. Тэгэхээр хайрын нүдээр харж байгаа хамаг Монголоо л бид олж хайрлах цаг ирчихээд байна.

-Жавхлан дуулж байхдаа л гоё.  Гэтэл одоо өөр юм рүү яваад орчихсон. Тэр төөрөлдчихсөн гэцгээж байна. Таны тухай бөө болчихсон гэнэ, галзуурчихсан гэсэн гэх мэт  мэдээллүүд л дуулд­даг болсоор уджээ. Энэ тухай асуухгүй өнгөрвөл хэтэрхий өнгөц­хөн хандлага болчих гээд байна.

-Яахав, үүнийг галтай л холбож ойлгож байж магадгүй л дээ. Тэгж ч байгаа байх. Би дүлий биш, сохор биш. Бүгдийг нь л харж, сонсч яваа.

-Ер нь энэ галын тухай үзэл бодол тань ямар учиртай зүйл юм бэ. Та нэг тайлбарлахгүй юу?

-Гал гэдэг ямар учиртай юм бэ гэж үү. Алтан соёмбоны чинь дээр юу байдаг юм бэ. Гал байдаг. Байх байхдаа нар сарны дээр байгаа шүү. Хамаг монголын анхны өвөг дээдсийн найман зууны тэртээ мандуулж явсан тугийн дээд талд гал маань явсан юм. Энэ бодит гал алга болсон учраас хамаг Монгол задарсан. Бодит гал байхгүй болсон учраас бидний сэтгэ­лийн гал байхгүй болсон. Бодит шүтээн гал маань ингээд байхгүй болчихож. Энэ галыг бодитжуулж байгаагаараа л би шашинжиж харагдаад байгаа юм. Гэтэл энэ бол монголчууд эцэг нь хүү­дээ тасдаад өгдөг ариун ёс заншлын хамгийн оройн дээд нь шүү дээ. Энэ бол шашин биш. Ямарваа нэгэн мухар сүсэг биш. Энэ бол бидний өвөг дээдсийн ёс заншил юм. Жавхлан ёс заншлаа л сэргээж яваа. Анх монгол дээл өмсөхөд намайг галзуурчихаж гэсэн. Эх орноо хайрлацгаая гээд уриалаад эхлэтэл солиорчихлоо л гэсэн. Гал голомтоо дээдэлье гэхэд бөө болчихлоо гэсэн. Энэ бүх хардалт, таамаглал, гүтгэлэг  байлаа гээд миний үйл ажиллагаанд өчүүхэн ч сөргөөр нөлөөлөхгүй л дээ. Харин тэр хүмүүс эсэргүүцэн байж олж харж байна гэдэг өөрөө хүлээн зөвшөө­рөхийн эхний шатыг тавьж байна гэсэн үг. Олж харахгүй байвал надад харин хэцүү шүү дээ.

-Та костюм, эрвээхай зангиа, фрак… энэ бүхнийг орхиж, үнэтэй гоё, тансаг байр,  эрчүүдийн унаж эдэлж, басхүү зиндаархах дуртай төмөр хөлгүүдээс татгалзаж, хөл тавьсан амьдралынхаа бүхий л хэв маягийг гэнэт тайлж орхисон. Оронд нь монгол дээлээ өмсөөд, гэр хороололд эгэл жирийн амь­дар­на гээд явлаа.

-Тэгсэн.

-Эхэндээ хүмүүс ердөө хүлээж авахгүй байсан. Одоо ч таныг чиглэсэн шүүмжлэлүүд дотор “ямар өвчтэй амьтан бэ, энэ лав эрүүл биш ээ” гэдэг үгс байж л байдаг. Гэхдээ нэг талдаа таны амьдралын хэв загварыг даган дууриадаг залуус бий болж байх шиг. Хөдөө явж байхад залуус гэрээ яаж хотжуулж, яаж шинэчилж тохи­жуулах вэ гэж эрэлхийлдэг байсан нь багасч, илүү хуучин, эртний хэв маягийг хослуулах гэдэг ч болсон байх шиг хандлага мэр сэр анзаа­рагдаж байна. Энэ бас сонин “халдвар” шүү.

-Сайхан тусгал, сайн “халдвар” л гэж би харж байгаа.

-Харин би өмнө нь хэрэглэж дадсан байсан тэр бүх зүйлсээ хааяа санагалздаг уу гэж асуумаар байна?

-Мэдээж амьдарч байгаа энэ цаг үеийнхээ, энэ өнөөдрийнхөө байгаа зүйлийг анхааралтай харж, авах ёстой зүйлээ авч явах ёстой. Гэхдээ түүхээ мэдэхгүй хүн ойд төөрсөн сармагчин лугаа гэж айхтар үг бий. Яг яс юман дээрээ тэр сармагчин чинь шугуйгаа олоод очих л байх. Харин бид хэт их туйлширч, харийн тавьж өгсөн соёлд умбаж байж олж очих шугуй ч үгүй болчих вий дээ. Энэ бол Монгол сүй­рэхийн л шинж. Эзэн хаан маань хэл­сэн дээ. Харийг даган сагалзваас Хөх Монгол гутму, хахаж цадталаа баяж­ваас хамаг олон Жигшмү гэж. Өнөөдөр манайд болж байгаа бүх зүйл энэ хоёр мөр дотор л явж байна шүү дээ.

-Та түүхийн ном ихэвчлэн унш­даг уу. Классик болон бусад төр­лийн уран зохиол ч юм уу уншдаг уу?

-Миний хувьд одоогоор уншаад явах зав гарахгүй юм. Аль болохоор хүмүүстэй энэ тухай ярилцах нь илүүтэй үр дүнтэй юм даа. Хүн гэдэг чинь дандаа амьд ном байдаг юм байна шүү дээ. Унших гэхээсээ илүү хүмүүсийн харилцаан дунд, нийгмийн сэтгэл зүйн дунд нэлээн сайн шур­галж орохыг л би чухалчилсан.

-Зүгээр сайхан явж байсан залуу дээр сонин проект хийж, эвдсэн хүн гэж талийгаач Донжийн Төгөлдөрийг амьд сэрүүнд нь их шүүмжилдэг байлаа. Тэр хүн таныг өдөөж өгсөн хүн яг мөн үү. Эсвэл зүгээр л цагийг хуваалцдаг, санаа бодол нийлдэг найз байсан юм уу?

-Ах маань маш хурц Монголоо гэсэн сэтгэлтэй хүн байсан юм. Өнгөрөөд жил хагас болж байна даа. Энэ хугацаанд яахын ч аргагүй үгүй­лэгдэж байна л даа. Намайг Жавхлаан ингэ тэг. Одоо энэ дээр ингэх ёстой гэж олж хардаг л тийм хүн маань бай­сан юм.  Тэр хүн маань жилийн өмнө яваад өгсөн. Энэ явдал надад их хүнд тус­сан. Гэхдээ би ахынхаа үйл хэр­гийг таслахгүй үргэлжлүүлэх ёстой.

-Яг ямар боловсролтой хүн байсан юм бэ?

-Тэр хүн нийгмийн дотоодод болж байгаа сэтгэл зүйг хамгийн мэдрэгээр олж хардаг хүн байсан юм. Энэнд боловсрол шаардлагагүй байдаг юм билээ. Диплом цуглуулчихаад, зөвхөн ширээний араас л би нягтлангаа л хийх ёстой. Зөвхөн үүнийгээ хийгээд хоолоо олж идэх ёстой. Би энэ даргын ажлаа л хийх ёстой. Энэ бол миний байх ёстой индэр гэж сэтгэдэг хүн дүүрэн байна шүү дээ.

-Дутуу юмандаа хорсдог бас нэг зан хүнд байдаг. Боловсролгүй хүн боловсролтой хүндээ уурла­даг. Авьяас билэгтэй, илүү төрчих­сөндөө атаархдаг, үгүйсгэдэг. Илүү хөдөлмөрлөсөн нэгнийгээ баяж­чихлаа гэж харддаг хажигладаг. Өөрөө болохоор хүчирдэггүй.  Тэгээд энэ эмзэглэлээ халхавчлах гэж элдэв үзэл суртал олж авдаг. Та арай тийм хүн юм биш биз дээ?

-Би бол боловсролын тухайд шал өөр бодолтой явдаг хүн. Хүн багаасаа боловсордог.  аав ээжээсээ төрө­хөө­сөө эхлээд, бүр гэдсэнд байхаасаа боловсордог. Бүх явц өөрөө боловс­рол олгож байдаг. Хүний хөгжил өөрөө агуу юм. Гэтэл цаасыг, зүгээр нэг хавт­сыг  өнөөдөр боловсрол гэж ойл­гоод андуураад байгаа нь эмгэнэлтэй л юм даа.

-Манай ард түмний дунд олон жил амьдарч яваа нэг эмзэг гэмээр зүйлийг асуумаар санагдаад байна. Увсын хүн гэхээр л нэг тийм таатай биш хандлага байдаг. Увсынхан хүн муутай, яс үндсээрээ бүлгэрх­дэг ч гэдэг ч юм уу. Ийм нэг Ув­сынх­ныг ялгаварладаг, түлхдэг хандлага манай нийгэмд байгаад л байдаг. Та тэр мэдрэмжийг хэзээ, юунаас анх авч байсан бэ. Мэдээж нутагтаа байхдаа бол мэдрээгүй байх л даа.

-Тиймэрхүү зүйл байдаг. Хүмүүс анги ангиараа талцдаг, нам намаараа талцдаг. Уулын наана цаанаараа талц­даг. Голын дээд доодоороо ялгардаг. Монгол хүмүүсийн давтаг­дашгүй нөгөө хаан чанар нь юм шиг байгаа юм. Хамт байхаараа нэгийгээ муу­лаад салдаггүй, холдоод явчихаар са­наад болдоггүй. Зөвхөн Ховд, Увс биш буриадуудыг ч аа, муусайн согтуу  буриадууд л гэдэг шүү дээ. Хутга барьж, агсам согтуу тавьсан, найр тараадаг хүмүүс л гэж муулцгаадаг. Муусайн шодон халхууд гээд л халхуудыг хэлж байдаг. Боржигон, халх, дөрвөд, буриад гэж хоорондоо хэмлэлдсэн энэ цаг яг хэзээ дуусах юм бэ. Энэ “Хамаг Монгол” төслийн нэг зорилго бол монгол нэг байх, элэг бүтэн байхын чухлыг л ойлгуулах юм. Яг миний хувь хүн дээр ийм жижиг сэтгэл зүйн асуудал байхгүй.

-Таны нутгийн аялга ч хэвээрээ юм байна. Увсын хүмүүс хэчнээн олон дунд явлаа ч аялгатайгаа л өтөлж байгаа нь элбэг таардаг ч зарим нь огт аялгагүй болчихсон байдаг. Дуучин хүнд аялганы асуу­дал анх хэцүү байсан уу?

-Миний хувьд эцэг дээдсээс үл­дээж өгсөн энэ хэл соёл, энэ аялганаас хэзээ ч ичиж байгаагүй. Ичиж нэрэл­хэх ёс ч байхгүй. Яагаад гэвэл өвөг дээдсээсээ ичиж байна гэсэн л үг шүү дээ. Би бол харин ч тэр аялгагүй ярина гэдгийг гайхаад байдаг юм. Хүн өөрийнхөө байгаагаар л байх ёстой. Хиймэл, хэт хичээсэн, худлаа зан төрх хэрэггүй.

-Сонгож төрөөгүй, цаанаасаа оногдсон нутаг ус, хувь заяанаасаа ичнэ гэдэг өөрийгөө хүндэтгэх үзэлгүй байна гэсэн үг. Би тантай санал нэг байна.

-Монголчуудыг хооронд нь яс цусаар нь ангилдаг, эвдрэлцүүлэх гэдэг, тийм юм сэдэж цацаж явдаг хүмүүст тавих нэг анхаарлын тэмдэг ард нь асаад байдаг юм. Монголын өвөг дээдсийг дугаарлаж, үр хүүхдийг нь хооронд нь ангилж, яс үндсээр нь дуудаж, эрлийз хурлийз гэж гүтгэдэг та өөрөө ингэхэд яг цэвэр цусны хүн мөн үү биш үү гэдгийг бид анзаарах хэрэгтэй.  Монголчуудыг та дөрвөд, баяд, буриад, халх гэж дугаарладаг, ялгадаг хэн бэ. Танд харин холыг агуулсан санаа байгаа юм биш үү гэ­сэн асуултыг тийм хүмүүс дээр тавьж харах хэрэгтэй.  Миний энэ ярилц­лагыг уншиж байгаа хүн танд хэрвээ Увс, Дорнод гэдэг үзэл бодол байдаг бол та өөрөө арай манжийн үлдэгдэл биш биз дээ. Тийм болоод л дандаа юмыг хагалан бутаргаж бодож явдаг юм биш үү гэж асуумаар байна. Монгол хүний сэтгэл уужуу. Өргөн түмэн минь энэ элэг бүтэн байгаасай гэсэн энэ ерөөл нь хүртэл юу тээдэг юм бэ. Монгол ээж монголын маань заяа бүтэн байг гэж дээжээ өргөдөг болохоос дөрвөдийн маань заяа бүтэн байг, ганцхан халхын минь заяа л бүтэн байг гэж тусад нь ялгаварлаж цацал өргөдөг бил үү. Ийм ижий миний Монголд байхгүй шүү. Хэрэв та нутаг жалгын үзэл гаргаж, олон түмнийг хувааж явдаг хүн бол өөрийгөө нэг дүгнээрэй. Гоё байя, нэг байя, нэгдмэл байя гэсэн залуусынхаа түрлэгт та муу бодлоор хандаж байгаа бол, муу бодол нэмэрлэж байгаа бол “Хамаг Монгол” гэсэн үзэл бодол элэг бүтэн Монгол гэсэн сайхан зорилгыг маань үгүйсгэж бодож байгаа бол яс цусны хувьд та харин өөрөө холимог цустай хүн шүү гэдгийг таарсан газар нь анхааруулж хэлж сурах хэрэгтэй. Одоо өөрөө өөрсдөөрөө тоглодог, хөндлөнгийн элдэв санаа зорилготой улсаар самруулдаг цаг ард үлдэж байгаа шүү гэдгийг сануулж байх хэрэгтэй.

-Та улс төрөөр бас “оролддог” оо.  Магадгүй улс төр таныг эхлээд оролдсон байж ч мэдэх юм. УИХ-ын өнгөрсөн жилийн сонгуульд ороод  та ялагдсан. Ялна гэж бодож байсан уу. Санаанд оромгүй бага хувь авах шиг болсон.

-Миний хувьд ялагдах ялагдахгүйн тухай бодоогүй.

Тэр үед  би сонгуульд оролцохдоо ямар уриатай байсан гээч. Сонгуу­лийн маань уриа “Монгол дээлнээсээ бид эхэлнэ” гэсэн уриа байсан. Тухайн үед яах вэ Жавхлан л ялагдсан байх. Түүнээс биш миний ярьдаг, уриалдаг зүйл, үндэсний дээл хувцас ёс зан­шил, гал голомтоо сахин хамгаалах гэсэн тэр бүх үзэл санаа улам л түгэн дэлгэрээд явж байгаа. Миний мөрийн хөтөлбөр бүр хамаг монгол даяар хэрэгжээд явж байгаа шүү. Яахав би тухайн сонгуульд мөнгөнд ялагдсан байх. Мөнгө хүчтэй юм билээ. Гэвч мөнгөнөөс илүү Монголын өвөг дээд­сийн  ёс заншил хүчтэйг бид олж мэ­дэрч байгаа. Тэгэхээр Жавхлан ялсан байна уу, ялагдсан байна уу. Жавх­лангийн үйл хэрэг үргэлжилж байна уу, үгүй юү гэдгээр л үнэлж дүгнэх ёстой байх.

-Гэхдээ хүний дотоод сэтгэлд гомдол гэдэг зүйл төрдөг. Чарлаад ирэхэд тосч авсан нутаг усны хүмүүс чинь дүн тавьж байна шүү дээ. Итгэж очоод унах бол том л шарх тээдэг байх гэж хардаг.

-Түмэн олон гэдэг маш хүчтэй байдаг юм байна. Өргөн олон Монгол гэдэг маш их зөнтэй байдаг юм байна. Жавхланг хэрвээ гишүүн болгоод явуулчихсан бол Жавхлан өнөөдөр хамаг Монголынхоо төлөө энэ бүхнийг хийж чадахгүй байсан. Тэгэхээр би түмэн олныхоо зөнг л дагаж яваа болов уу. Тийм зөнтэй учраас тийм шийдвэр гаргаж, надад ийм даалгавар өгч явуулсан байна. Хэрвээ сонгосон бол энэ бүхэн бүтэхгүй байсан байж магадгүй. Хэдийгээр түмэн олны маань намайг гэсэн сэтгэлийг доош нь дарсан ч гэсэн би ингэж л хүлээж авч байна. Надад чинь бүлгэрхдэг намын хамгаалалт алга л даа. Гэвч миний тоог дарсан байж болно. Хүмүүсийн өгсөн саналыг буруу гаргасан байж болно. Гэхдээ би аль болох бүхнийг зөв хайраар, зөв сэтгэлээр хүлээж авдаг. Түмэн олон бол мэргэн шүү. Одоо би үүнд улам илүү итгэж байна.

-Улс төрд олон л хуурай ах нартай байсан байх. Зарим нь таны сонгосон замаас болоод холдсон хөндийрсөн нь ч бий биз.  Хүмүү­сийн харилцаа бүдгэрч,  зам салдаг шүү дээ.  Тийм зүйл тохиолдох юм уу?

-Надад тийм зүйл гараагүй ээ.

-Жишээлбэл, та нутгийн ах Ц.Нямдоржтойгоо ах дүү хэвээрээ юү?

-Мэндтэй устай, сайхан л явдаг.

-Тэгвэл Ерөнхийлөгч асан Н.Энх­баяртай?

-Бас л адилхан. Н.Энхбаяр гуайг шоронд орчихсон байхад би “Бид цөөхүүлээ. Нэгийгээ хайрлах ёстой шүү. Нэгийгээ ингэж зовоох хэрэг бай­гаа юм уу” гээд жишээ нь ярилцлага өгч л байсан. “Хамаг Монгол” төсөл дээр одоо Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч­тэй хамтраад ажиллаж л байна. Бүгд л энэ он цагийг илэрхийлж байгаа, бүгд л бидний хайрлаж хүндэтгэх ёстой ах нар. Монголд маань одоо салангид санаа бодол, түүнийг дэвэргэсэн өчүүхэн төдий ч салхи савир ашиггүй гэдгийг олон түмэн маань сайтар тунгаах ёстой.

-Өдөж хатгах гээд ч байгаа юм шиг олон талын асуултууд тавьж байгаа байх шүү. Та ойлгоорой.

-Гэмгүй, гэмгүй.

-Монгол туургатнуудын талаар манай М.Буянбадрах гэдэг сэтгүүлч төсөл хийж, олон газраар хэрэн хэсч, элдэв бэрхшээлийг туулан явж ном бичиж, нэвтрүүлгүүд хийсэн. Та түүний ажлуудтай та­нилц­сан уу?

-Хийсэн нэвтрүүлгүүдийг нь үзэж байсан.

-Одоо та үндсэндээ ганцаараа л энэ төслөө авч явж байна уу?

-Миний “Хамаг монгол” төсөл өнөөдөр маш өргөн цар хүрээг хамар­сан. Олон залуусын сэтгэл зүрх орсон. Сая МҮОНРТ айхтар дэмжлээ шүү дээ, биднийг. Бид буруу юм хийсэн бол ийм өргөн дэмжлэг ирэхгүй шүү дээ. Дэмжиж, тусалж байгаа маш олон хүн байгаа. Студиуд, сэтгүүлчид, хувь хүмүүс. Асар олон хүний сэтгэл дээр явж байна.

-Гэхдээ амьдрал олон өнгөтэй. Зөвхөн энэ сэдэв дээр байгаад л байх гунигтай биш үү?

-Миний хийж яваа зүйлсээс энэ талын мэдээллүүд илүү хүчтэй хү­мүүст хүрч байгаа болохоор энэ талаас нь  хараад байна л даа. Миний юү идэж ууж, хаана хэрхэн амьдарч байгаа тухай мэдээлэл нэг их сонин биш учраас тэр мэдээллүүд хүрэхгүй байгаа байх л даа. Өнөөдрийн монгол хүн юу идэж, ууж ямар агаар амьс­галж, яаж аж төрж байна. Би яг тэр дундаа л яваа.

-Залуу нас гэдэг өөрийн хэлтэй, хөлтэй шүү дээ. Заримдаа наргиж цэнгэмээр, зугаацмаар, алдаа оноо хиймээр, сэтгэл хөдлөлөө барьж цагдмааргүй үеүд зөндөө байдаг. Харин та хэтэрхий ёс журамтай болчихсон, тэрийгээ дагаад овор­жуу ч болчихсон юм шиг, хэтэрхий эрт буурь суусан мэт харагддаг л юм.

-Яахав, би чинь мангар пацаан байхаа болчихлоо шүү дээ. Би одоо 33 нас хүрчихлээ. 33-тай эрчүүд Мон­голын их амар амгаланг л боддог шүү дээ. Жалга довноосоо хальдаг. Жаа­хан өөрөөр хорвоо дэлхийг хардаг бол­дог. Жижигхэн хүүхэд байхаа боль­сон байна шүү дээ. Асар их зүй­лийг боддог боллоо. Үүнийг дагаж ирж байгаа хувирал байхыг би үгүйсгэхгүй.

-Та одоо хэдэн хүүхэдтэй би­лээ. Тантай их адилхан уу?

-Би гурван охинтой. Гурвуулаа надтай их адилхан.

-Та өөрийнхөө ааваас өөр аав бо­лов уу, эсвэл адилхан болж байна уу?

-Би ямар ч байсан тэр хүний үр­гэлжлэл. Тэр хүний нэр өнөөдөр буруу, муухайгаар яригдвал миний өвөг дээдсийн нэр буруу яригдана. Тий­мээс би ямар ч байсан хичээж явна. Үүнийг өнөөдөр би биш миний цаг хугацааг харж, мэдэрч байгаа хүмүүс дүгнэх байх. Би ааваасаа илүү гэж мэдээж хэн ч хэлэхгүй шүү дээ. Би л лав тэгж хэлж чадахгүй.

-Таны эцэг, эх хэтэрхий залуу­гаа­раа хорвоог орхисон. Хүн бол­гон л өнчирдөг. Өнчин хүн өөнтөгч гэдэг үг бий. Эхлээд таныг энэ талаас нь их хардаг байлаа. Та илүү нулимстай ч юм шиг, илүү гомдомт­гой ч юм шиг, илүү юм болгон дээр  зангирдаг ч юм шиг харагддаг байсан. Одоо бол та энэ бүхнээ давчихсан уу?

-Бага балчир байсан бол одоо идэр залуу болж эхэлж байна. Амьд­рал намайг сургаж байна. Хүмүүжүүлж байна. Цаг хугацаа миний багш болж байна. Би гэхдээ уяхан талдаа хүн. Тиймдээ ч миний уран бүтээл энэ уяхан сэтгэлээс гарч байгаа болохоор хүнд илүү хүчтэй очоод байх шиг.

-Яг таны төрсөн газар чинь аль вэ?

-Улаангомын төв. Манай аав Увс аймгийн Бөхмөрөн сумынх. Багадаа би нутаг усаараа аавтайгаа хамт дэндүү их явсан даа. Миний очиж мөргөж үзээгүй хайрхан Увс нутагт минь  байхгүй. Дараа нь  уран бүтээлч боллоо. Монголоо зургаан удаа тойр­лоо шүү дээ. Надад мөргөж сүслэж үзээгүй хайрхан Монголд маань ховорхон болсон байгаа.

-Ах дүүсийнхээ хувьд та ямар үүрэг хүлээдэг вэ. Монголчууд энгийн хар үгээр ярихад нэг нэгий­гээ чирээд л амьдарцгаадаг шүү дээ. Арай дөмөгхөн нь нөгөөх­дөө туслаад л, ийм нэг халуун хэл­хээ­тэй амьдрал үргэлжилдэг. Та ах дүүс гэр бүлийхнийхээ хувьд хэн бэ?

-Би хоёр эгчтэй, нэг ахтай, нэг эмэгтэй дүүтэй. Бүгд л эгэл жирийн монгол түмэн дотроо ажил хөдөл­мөрөө хийгээд л явж байгаа хүмүүс. Манай гэр бүл, манай ах дүү нар ер нь бахархаад хэлэхэд хүнд муу юм хийж явсангүй дээ. Хүмүүст муу юм хэлж явсангүй. Ийм л нэг мөрөөрөө, эгэл жирийн улсууд байдаг.

-Таны энэ сонголтыг тэд яаж хүлээж авсан бэ?

-Тэгэх ёстой, чиний зөв гэж л хүлээж авдаг. Зөв байна. Өөрийн бодол өөртөө зөв гэж хэлж намайг улам зоригжуулдаг. Түүнээс биш наадах чинь болохгүй байна, буруу шүү гэж хэлдэггүй. Бидний бие биедээ өгдөг нэг том түшиг энэ юм болов уу.

-Та одоо монгол гэрт л амьдарч байна уу. Өөрийнхөө эзэмшлийн “Хөх нуруут” гэдэг рестораны дээр амьдардаг гэж сонссон ?

-Зуны гурван сар гэрээ бариад, тулгаа тулаад, хүүхдүүдээ айраг цагаан дээр хөдөө гаргадаг.

-Архангайд уу?

-Бид чинь нүүдэлчин шүү дээ. Хаана ч очоод гэрээ бариад амьдар­чихдаг. Бидэнд бол хамгийн том амралт байдаг юм.

-Машинаар нүүх үү, морин тэргээр нүүдэг юм уу?

-Ер нь тэгээд бага сагаар монгол ахуйг бүрдүүлэх гээд явж л байна.

-Тулганд гал асаахад нүд хорс­гохоос эхлүүлээд, хоолой аргах, дээшээ хар утаа пургих гээд хэцүү биш үү?

-Дэлхийн их ухаан байна даа. Эзэн хаад хүртэл тулганы галаас илч авч амьдарч байсан. Жаахан өөр цусны хүнд утаатай, униартай санагдах л байх. Миний хувьд тэр зүйлийнхээ хажууд нь байхаар илүү л сайхан байдаг. Хааяа бид амралтад яваад ч юм уу, гал тойроод сууцгаадаг. Бүр багадаа бол пионерийн зусланд явдаг байлаа. Тэр үед галын наадам гэж хийдэг байсан даа. Өдөр тутам гэр дотроо галын наадам хийнэ гэхээр яасан айхтар том энерги, их хүч авах вэ. Бид нар шиг шавар байшин дотор орчихсон байгаа хүмүүст тэр маш их хэрэгтэй юм байдаг юм ш дээ.

-Та өөрийн эзэмшлийн байр, машинаа бүгдийг зарчихсан уу?

-Шударга хэлэхэд сая “Хамаг монгол”-д би байр, машин хоёроо зардалд нь гаргаад өгчихсөн. Ингэлээ гээд Жавхлан монгол гэртээ амьдраад л явна. Хаана чиг л миний нойр сайхан хүрнэ.

Миний юу ч өөрчлөгдөхгүй. Хаана чиг л өргөн олон түмэнтэйгээ сайхан явна.

-Танд ивээн тэтгэгч хаанаас ч олдоно шүү дээ.

-Сая Оюунбилэг захиралтай “Өр­мөн уул” компанийн хамт олон бидэнд их тусалсан. Тусалнаа, тусална. Монгол ахан дүү нар маань миний үйл хэргийг хангалттай дэмжиж байгаа гэж би боддог.

-Гоё нэртэй компани байна?

-Сайхан ах, эгч хоёр байдаг юм. Ер нь тусалж дэмжсэн хүмүүс зөндөө байна.

-Хувийн амьдрал талаас нь харвал та дарангуйлагч юм шиг харагддаг. Эхнэр тань таны аясаар юм шиг. Хүсээгүй олон юмыг нь та түүгээр хийлгээд байх шиг харагд­даг л даа. Урлагт амжилттай явж болох байсан карьераа зогсоогоод таны хүүхдүүдийн ээж болсноор тэр эмэгтэй олон юмаа золиосолж байгаа мэт . Эсвэл би буруу харж байна уу?

-Хүн болгоны харах өнцөг өөр. Яаж хүлээж авах нь тухайн хүний хэрэг. Гэрийн эзэн бол гэрийн эзнээрээ  байх ёстой. Энэ бол  нэгдүгээр зүйл. Хоёр­дугаарт, гэрийн эзэгтэй хүний үүрэг гэж бас байдаг. Эрх чөлөөтэй байлаа гээд үр хүүхдээ өсгөхгүй бол тэр хүн энэ хорвоо дээр ямар үүрэг­тэй ирсэн байх вэ. Үүрэг үүргээ л манай гэр бүл бие­лүүлж яваа. Бага ахуй насандаа бид­ний амьдрал их адилхан өнгөрсөн юм билээ. Яг л хөдөө нутагтаа. Тий­мээс бидний амьдрал төвөггүйхэн яваа.

-Таны эхнэр оюутан миссээр шалгарч байсан. Бас л хараа булаа­сан сайхан охин байсан. Та анх түүнийг хэзээ харсан юм бэ. Урьд нь анзаардаггүй байсан юм уу?

-2008 оноос хойш найзлаж нөхөр­лөөд л, ах дүү болоод л явж байсан хоёр л доо.

-Зохиолын дуучдын шинэ жил гэж болдог. Өнгөрсөн шинэ жи­лийн үдэшлэгийн дараа “Жавхлан Эрдэнэчимэгийг бүр эрхшээлдээ оруулчихжээ. Ээтэн гутал өмсүү­лээд, нүүр амыг нь ч будуулаагүй, үсийг нь сүлжүүлээд, дээл өмсгөөд дагуулж ирсэн.  Арай дэнджээ” гэх яриа сонссон юм л даа.

-Хүн юугаа өмсөж эдлэх нь өө­рийнх нь л хэрэг. Гэхдээ миний энэ үзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрсний үндсэн дээр тэр хүн намайг дэмждэг учраас өнөөдөр бид тостой шөлөнд хошуу дүрж, тоонотой гэрт толгой холбож яваа болов уу. Би нэг ч гэсэн хүнд ойлгуулчихлаа шүү дээ. Юу нь буруу байгаа юм бэ.

-Энэ чинь дэмжигч, үзэл санаа нэгт болсон гэхээсээ илүү хайр байх­гүй юу даа. Танд хайртай бо­лохоор хийсэн болгоныг тань хү­лээн зөвшөөрдөг болж хувирсан биз.

-Үзэл санаа л нэг учраас бид нэг гэрт байна. Дугуй дугуйгаа олж авна гэдэг шүү дээ. Энийг ярьж байгаа залуучууд бас ойлгох хэрэгтэй. Би харин нүүрээ нүүр биш болтол нь буддаг, аав ээж нь танихгүй болтол нүүрээ зурдаг ший янгууны үлгэр шиг амьдардаг тэр дарлалаас эхнэрээ гаргаж авсан. Одоо Монголынхоо  бүх залуучуудыг гаргаж авах юмсан гэж хүсч байна. Хөгшин Европын хувцас өмссөнөөр өөрсдийгөө од, залуу үеийнхэн гэж бодоод яваа юм. Үгүй шүү дээ.

-Таны барьж яваа цүнхийг Монголд үйлдвэрлэсэн үү ?

-Тийм, энэ цүнхэн дээр албан соёмбо маань байгаа биз дээ.

-Тийм байна. Таны дээл их загварлаг юм. Хэн оёж өгдөг юм бэ?

-Дээл оёдог хүн олон болж байна. Урьд нь  “Нарантуул” зах дээр монгол дээл 30 мянгатай байсан. Харин одоо монгол дээл хувцас ямар ч брэндээс дутахгүй үнэтэй болоод загвар, хийц, чанар чансааны хувьд өөрчлөлт орчи­хоод байна шүү дээ. Нэг хэсэг эмэг­тэй­чүүд маань ч гэсэн үндэсний дээл хувцсаа оёод ажлын байртай, амьд­рал­тай болж байна. Манай эхнэр на­майг дагаж давалгаалсан шиг нийгэм бас тэгж давалгаалаасай гэж хүсдэг.

-Таны эхнэр оёх уу?

-Оёно.

-Та огт алдаагүй хүн бас биш. Гэхдээ бүгд алддаг л даа. Амьдра­лынхаа сонголтыг хийх гэж яваад ч алддаг. Хожим хойно ч алдаж онодог.  Таныг анхны охиныхоо ээжээс хуримаа хийхийнхээ өмнө зугтсан, хүний эрхшээлд явахгүй, баян айлд хүргэн орж амьдрахгүй гээд орхисон гэх мэт олон домог байдаг юм билээ.

-Яагаад тэрийг хүмүүс алдаа гэж хараад байгаа юм. Гэтэл тэнд нэг хөөрхөн үр минь бий шүү дээ, надад. Тэр хөөрхөн үрийг минь хорвоод ирснийх нь төлөө яагаад алдаа гэж хараад байгаа юм бэ. Би алдаа гэж хэзээ ч бодохгүй.

-Нэг эмэгтэйг уйлуулж, уйтгар гунигт автуулж орхисныг алдаа гэж хардаг байх?

-Тэр эмэгтэй уйлсан ч юм уу, үгүй ч юм уу хэн ч мэдэхгүй шүү дээ.

-Эр хүний хувьд тухайн үеийн дурсамжаа бодоод тэр эмэгтэйг заримдаа аргадмаар эсвэл уучлал гуймаар ч юм шиг санагддаг уу?

-Миний хувьд ер нь бүгдээс нь үргэлж л уучлалт гуйж явдаг шүү дээ.

-Та анх од болж байхдаа их давилуун харагддаг байсан л даа. Би Баясгалантай  хэзээ ч гэрлэхгүй гэж мэдэгдэж ч байх шиг. Энэ бол эмэгтэй хүний зүрхэнд хутга шиг үг шүү дээ. Залхтал та хоёрыг холбодог байсан болохоор та бухимдалтай байсан байх л даа?

-Миний амнаас ийм үг гарч бай­гаагүй ээ. Эмэгтэй хүнийг тэгж үгүйсгэсэн тиймэрхүү зүйл миний амнаас гарахгүй л дээ.

-Та түүнийг гомдоосон ч юм шиг санагддаггүй юу?

-Тэрийг өөрөө хэлэх байх л даа. Ямар ч байсан хамгийн сайн найз, хамгийн сайн хамтрагч маань байсан.

-Та хоёр ахин хамтарч дуулах уу?

-Цаг хугацаа л харуулах байх.

-Эхнэр тань таныг харддаг уу. Бүсгүйчүүдтэй холбоод биччихсэн байх ч юм уу, тиймэрхүү тохиол­долд. Эсвэл та түүнийг хүмүүжүүлж байна уу?

-Тийм зүйл байхгүй ээ. Таарсан хайр бол сайхан гал болдог. Хайр ихдэхээрээ хардалт болдог гэдэг биз дээ.

-Тэр таныг шүүмжилдэг үү. Та түүний нөлөөнд ордог уу?

-Мэдээж надад нөлөөлөлгүй яа­хав, зөвлөлгүй яахав. Жавхлангийн өнгө­тэй, өөдтэй яваа нь зөвхөн Жавхлангийн хэрэг биш. Хажууд байгаа хань, найз нөхөд, андууд, ах дүүсийн маань хүч.

-Эхнэрээ араг түшүүлж төрүүл­лээ гээд таныг эмч нараас эхлүү­лээд асар их шүүмжилсэн.

-Төрөх гэдэг үзэгдлийг өвчин гэж тооцдог учраас эмнэлэгжүүлж ойл­гоод байгаа юм. Төрөх гэдэг өвчин биш. Энэ бол хорвоогийн жам. Хүн ер нь жамаараа ирээд жамаараа буцах ёстой шүү дээ. Бидний өвөг дээдэс байтугай одоо ч хөдөө айлууд хүүх­дүүдээ ингэж төрүүлээд эрүүл өсгөөд болж л байна.

-Та хүүхдүүдээ цэцэрлэгт явуул­даггүй юм уу?

-Манай хоёр одоо цэцэрлэгт явах гэж байгаа шүү дээ. Монгол дээлээ өмсөөд явна даа.  Түмний хүүхдийг монгол дээлжүүлэх ажиллагаандаа орно доо, ингээд.

-Гэр хорооллын цэцэрлэгт үү?

-Улсынхаа л цэцэрлэгт явна шүү дээ.

-Аавыгаа олны танил гэдгийг охид тань мэдэрдэг үү. Зурагтаар гарахаар яаж хүлээж авдаг вэ?

-Зурагтаар гарахаар сонин байд­лаар хүлээж авч байгаа нь анзаа­рагддаг шүү. Гэхдээ бага байна даа.

-Том нь одоо хэдтэй болчихов?

-Би чинь 2-6 насны гурван охинтой хүн.

-Таныг саяхан хүүтэй болсон гэж бичсэн байсан ?

-Цуу яриа байна. Бага маань одоо хоёр настай.

-Тэгвэл худлаа мэдээлэл бай­жээ. Та ингэхэд эхнэрээ дуулуу­лахгүй юм уу?

-Миний нэг толгойн өвчин энэ л дээ. Би энэ талаар маш их боддог. Жавхлангийн эхнэр гээд ухаан жолоо­гүй, болсон болоогүй дуулаад байвал надад жаахан харамсалтай санагдана. Тиймээс зөв зүйтэй түмэн олонд хүргэж, уран бүтээлээр нь цааш явуулна гэж бодож байгаа.

-Та цалин авдаггүй, байнгын ажил байхгүй. Гэр бүлийнхээ эдийн засгийг яаж авч явж байна вэ?

-Манай гэр бүлийн эдийн засаг маш бага төсөвтэй. Яагаад гэвэл ямарваа нэгэн хээ хуар, гоёл чимэг­ний, брэндийн дарлалаас ангижир­чих­сан гэр бүл. Бидэнд жилдээ ихдээ ганц хоёр дээл байхад болчихож байна. Хоёр гутлаа солиод өмсөхөд болчихож байна. Гэрээ бариад айраг цагаагаа идчихвэл болчихож байна. Өөр илүү зүйл шаардлагагүй байна шүү дээ. Цаг, ээмэг зүүлт, гархи зүүнэ, брэн­дийн хувцас өмсөнө гээд байгаа маань нэг талын гаднаас өгөгдөж байгаа дарлал. Колончлогдсоны шинж юм уу даа. Харин манайх тэр коло­ниос гарч байгаа.

-Эхнэр тань ээмэг ч зүүдэггүй юм уу?

-Эмэгтэй хүн тавыг нь тааруу­лал­гүй л яахав дээ, тийм ээ. Манайд мөн­гө шаардлагагүй. Сая Халимаг руу ява­хад л Москвагаар дайрч байгаа юм. Энд тэнд том том дэлгүүрээр ор­сон. Гэтэл манай гэр бүлд авах юм алга байна шүү дээ. Үндэснийхээ үйлд­вэрлэлийг дэмждэг хүмүүст чинь харийн орноос авах юм байдаггүй юм байна.

-Хадмууд тань таныг дэмждэг үү. Яаж хүлээж авдаг вэ?

-Дэмжинэ. Гэхдээ дэмжинэ гээд Жавхланг тойроод уухайлаад байх биш шүү дээ. Үзэл санаа халдварлаж байгаа, байгаа.

-Архангайд таныг гэрээ бариад зусч байна гэж дуулсан. Сайхан хангай байгаа биз?

-Мэдээж. Би сонгуульд уначихаад Увсаас гэрээ ачиж яваад Архангай руу нүүсэн. Тэгээд нөгөө “Тунгалаг та­мир” киноны Эрдэнэ шиг явж байна даа гээд би хошигноод хэлж байсан юм. Сайхан шүү дээ, Арын сайхан хангай. Нүүгээд очиход  бүгд л цуг­лаад. Ер нь хаана чиг л Монголын өр­гөн түмэн тосоод авдаг нь сайхан шүү дээ.

-Дандаа эх орон, Монгол гээд дуулаад байхаар зарим талаар уйтгартай харагдах юм. Би жишээ нь таны “Уран гоо”, “Найман сарын бороо” гээд хайрын сэдэвтэй дуунуудыг хааяа сонсдог. Хүмүүс ч эх орны сэдэвтэй дууг тэр бүр дагаж аялаад байдаггүй. Энэ төс­лөө дуустал та урлагаа зэвсэг болгоод л яваад байх юм уу?

-Мэдээж энэ дунд бодлого байлгүй яахав. Төлөвлөсөн бодсон уран бүтээл зөндөө бий.

-Сурталчилгаанд та мөнгө зар­даггүй байх. Одоо та хэчнээн цомогтой вэ?

-Нийт есөн цомогтой.

-Дахиж хэвлээд, зах зээл дээр борлогдоод л байдаг уу?

-Энэ үүрэн телефоны компаниуд чинь үнэгүй авч зараад, зохиосон зохиогч нарт нь дусал дусал жаахан юм өгөөд дуучныг нь бүр хаячихдаг юм шүү дээ. Сүүлийн үед CD борло­хоо ч больсон. Тэрэнд ач холбогдол өгдөггүй, миний хувьд. Тав арван юм орж ирвэл хоол ундандаа, гэр бүлдээ зарцуулаад болчихдог юм. Хоёр идэхгүй хоосон хонохгүй л явна.

-Та ямар гэр бүлд, ямар уур амьсгалтай айлд төрж өсөв. Таны аав Саманд гуайг нутаг орондоо хүндтэй хүн байсан гэдэг.

-Манай аав дарга хүн байлаа. Аймгийн усны аж ахуйн удирдах газ­рын дарга хүн байсан. Багадаа бай­ранд өсөөд, тавдугаар ангид байхад манай гэр бүл хөдөө гарсан даа. Аав маань ингэж л ер нь юм юмны захыг үзүүлсэн. Хөдөө гарна аа, хүүх­дүүддээ амьдрал таниулна гээд л.

-Аав тань тань шиг үзэл бодол­той хүн байсан уу. Юм хураадаг хуримтлуулдаг, хүүхдүүддээ юм үлдээе гэж боддог өөр үзэлтэй хүн байсан уу?

-Манай аав түүхээ бүтээ, олонтой­гоо яв гэж захидаг байсан юм. Түүхээ бүтээ, сэргээ, босго гэдэг. Надад мөн­гө олж өгөөч, хаан минь намайг жар­гуулж өгөөч гэж хоосон сөгдөж гуйх биш, эцэг өвгөдийнхөө тэр түүхийг үр­гэл­жүүлэх ёстой. Эндээс л эхэлнэ. Мон­голын өвөг дээдэс ер нь янз бү­рийн юманд шунаагүй шүү. Том байр байшин барьж газар нутаг дээрээ үл­дээгээгүй шүү дээ. Яагаад гэвэл тэр түүх биш гэж бодсон учраас. Өөрийгөө дарлаж байгаа эд баялгийн дарлалаас ангижруулж чадсан тохиолдолд дэл­хийг байлдан дагуулах хүч чадлаа олж авдаг байсан юм шиг байгаа юм. Манай аавын үзэл бодол бол  түүхийг бүтээ, галыг түгээ гэдэг энэ л үзэл байсан.

-Аав тань шүлэг бичдэг, уран зохиолд хайртай хүн байсан гэдэг. Танд бичсэн зүйлсээ үлдээсэн юм шиг байгаа юм. Аавынхаа үгээр хэдэн дуу дуулав аа?

-Аавынхаа шүлгээр хийсэн хоёр гурван дуу дуулсан.

-Зассан уу. Эсвэл танд тийм эрх байхгүй юу?

-Засаагүй ээ. “Ээжийн чанасан цай”  гээд аавын минь л бичиж өгсөн дөрвөн бадаг шүлэг монгол туурга­танд хүүг нь аваачиж өглөө шүү дээ. “Ээ­жийн чанасан цай”-г дуулахад ямар олон хүн уйлж байна. Уухайлж байна. Тэ­гэхээр миний аав одоо хүртэл на­дад хэрэг болсоор л явна. Миний аав  дөрвөн бадаг шүлгээрээ хүртэл дэмнэж тусалж байхад мөнх тэнгэр надад хүч хайрлана гэж боддог. Тиймээс надад айх, ухрах шаардлага байдаггүй.

-Нөхөрлөл, найз нөхөд гэж эр хүнд сайхан чимэг болдог ойлголт бий. Эмээлийн ганзага шиг дэр­вэцгээе гэж гоё үгтэй дууг өөрийн­хөө үеийн залуустай дуулж байсан. Тэд таны хувьд одоо хэн бэ. Уулз­даг уу?

-Мөн л миний сайхан найзууд. Бид хааяа уулзана аа. Уулзалгүй яахав.

-Тэд таныг дэмжих үү, эсвэл эсэргүүцдэг үү?

-Ер нь дэмжинэ шүү.

-Та бол мэргэжлийн амбийц ихтэй дуучин. Таны нэг ярилцлагыг уншиж байхад яаж ч ядарч байсан би Ч.Бат-Эрдэнэ (МУГЖ) шиг дуу­лахгүй гэж хэлсэн байсан?

-Хүмүүс миний өмнөөс юм яриул­чих юм. Бас л сайхан монгол ээж аа­ваас төрсөн, сайхан нутаг устай тийм сайхан найзыгаа би юу гэж тэгж хэлэх вэ дээ. Миний адил нэг он цагт төрчихсөн. Хамтдаа л бид болгож бүтээчих гээд явж байна шүү дээ. Жавхлан Жавхлангаараа, Бат-Эрдэнэ Бат-Эрдэнээрээ л дуусна.

-Та зодоон хийдэг үү?

-Бага байхад бас янз бүрийн бужигнаан юм болоод явдаг л байлаа. Яаж зүгээр байхав.

-Одоо ч гэсэн таны үзэл санаа, зорилго дээр чинь  гишгээд чич­лээд байвал цохиод авах уу?

-Хүн хэлэхээс нааш цаас чичи­хээс нааш гэдэг. Олон дахин ярьж та­ниулахыг хичээдэг. Ухаан байхад бя­раар яахав. Тэр болгонтой барил­цаж аваад муудалцаад байвал дэмий хэ­рэг л дээ. Би чинь зодолдохын тулд Мон­голоо гэж яриагүй шүү дээ. Тийм бо­лохоор иймэрхүү араншин гарахгүй дээ.

-Та малтай юу?

-Надад жаал жуул юм байна аа бас. Хөрөнгө гэвэл тэр л байна. Олон түмний бэлэглэсэн малаа захаас нь цуглуулж байгаа. Хонь 100 гаруй байна, хэдэн үхэр, арав гаруй адуу байна.

-Дэлгүүрээс мах авдаггүй юу?

-Манайх ер нь дэлгүүрээс мах авдаггүй дээ. Өөрийнхөө гараар гаргаад идэх бас сайхан шүү дээ.

-Таны очих цэг яг хаана юм бэ. Дараагийн төсөл гэвэл юу байх вэ?

-Москвад 50 мянган буриад хүн байна. 60-аад мянган халимаг хүн байна.

-Бүгдийг нь үнэхээр авчрах гээд байгаа юм уу. Тэгвэл таны яриад байдаг цэвэр цус гэдэгтэй зөрчилдөх юм биш үү?

-Москвагийн төвд “Хамаг Монгол” төслийн тоглолтыг тоглуулъя гэсэн урилга бид хүлээж авчихаад байна. Америкт маш олон Өвөрмонгол, Халимаг, буриад, тувачууд байна. Бидний ахан дүүс. Японд маш их олноороо өвөрмонголчууд байна. Бээжин, Хонгконгд тоглуулъя гэсэн санал ирж байна. Тэгэхээр цаашаа бид төлөвлөгөөгөө зурна, гаргана. “Хамаг Монгол” төсөл маань “Дэлхийн Монгол” төсөл болж өргөжинө.

-Жавхлан сэвтсэн цустай хү­мүү­сийг дуудаж, ядарсан төсөвтэй улс орондоо гай чирэх нь гэж таныг шүүмжилж байгаа хэсэг ч бий. Өвөрмонголчууд гэхэд үнд­сэн­дээ хятад хүмүүс шүү дээ?

-Тэр хүмүүсийн байгаа нутаг ус эртний Монголынх. Монголчуудын маань хайрлаж ирсэн нутаг ус. Манай төслийн гол зорилго байгаа. Байсан байсан газартаа ёс заншлаа бадраая, нэг нэгэндээ ойрхон байя. Дуу дуугаа дуулалцъя, гараа гараа бариад галаа бадраая гэсэн. Ерөнхийлөгчийн маань сайхан уриалга байна л даа. Дэлхийгээр тарсан монголчууд эх орондоо цуглацгаая гэж. Үүнээс улбаалж манай төсөл яваа. Халимагт хүмүүс хэлж байна лээ. Бид байсан байсан газартаа хэний үр хүүхэд вэ, ямар ёс заншилтай хэний үрс вэ үү­нийгээ мартах ёсгүй гэж. Эзэн хааны үед аян дайлаар “Хамаг Монгол” газар нутгаараа нэгдэж байсан бол энэ цагт оюун санаа, ёс заншил, дуу хуур, соёл урлагаараа нэгдэж байгаад гол нь байгаа юм. Оюуны эрин цаг ирээд байна шүү дээ.

-Шашин, бөө тойрсон үзэгд­лүүд манай том сэдэв боллоо. Айл болгон л нэг бөөтэй болж, цадиг замбараагаа алдлаа. Та үүнд яаж ханддаг юм бэ?

-Би маш хүндэтгэлтэй ханддаг. Яагаад гэвэл “Монголын Нууц тов­чоо”-н дээрээс ч харсан. Эцэг өвгө­дийн шашдирт ч байдаг. Энэ зүйлийн л нэг юм байна. Ер нь бүх л шашинд монголчууд бүгд хүндэтгэлтэй хандах ёстой.

-Хүмүүс жаахан сэтгэлээ зас­маар санагдахаар лам дээр очдог. Танд ийм хүн байдаг уу. Хувь заяагаа даатгадаг, ирээдүйгээ үзүүлж харуулдаг хувийн багш байдаг уу?

-Миний хувьд эргэн тойронд тиймэрхүү найз нөхөд олон бий л дээ. Нэг найз маань, нэг дүү маань ирээд ах аа та тийм ийм байсан шүү гээд миний  сэтгэлийг засчихдаг юм. Тэр нь бидний мэдэхгүй хэлээр маань мэгзэм уншсанаас илүү надад засал болчихдог юм.

-Таныг угаа ав. Та тэнгэртэй юм байна гэж ямар нэг бөө хэлж байсан уу?

-Тийм тохиолдол бол байгаагүй. Би үсээ жаахан урт ургуулчихсан чинь намайг зайран боллоо гээд аюул болсон. Тэгэхээр нь үсээ хусуулж үзлээ. Тэгсэн Жавхлан лам болжээ л гэсэн.

-Та машиндаа ч юм уу гэртээ хэний дууг сонсдог вэ. Өөрийнхөө дууг сонсдог уу?

-Одоо бол “Хамаг Монгол”-ынхоо дууг л сонсч байна.

-Дуучныхаа хувьд үнэхээр том дуучин ирсэн юм уу. Үзэл санаатай л дуучид ирсэн юм биш үү?

-Тухайн тухайн улсын хамгийн авьяаслаг дуучид ирсэн шүү. Тэртэй тэргүй ах дүүс маань сэтгэл сайтай улс. Монголоо гэж бахархдаг. Сайн уран бүтээлчид, сайн хүмүүс л ирсэн. Тэднийг бид монголчууддаа таниулах нь чухал. Буриадад ямар сайн уран бүтээлч байгааг Халимагт, Өвөрмон­голд төдийлөн сайн мэдэхгүй байна шүү дээ. Тэднийг хооронд солби­цуулж  өгөх нь чухал. Энэ дундаас “Хамаг Монгол”-ын соёл урлаг өөдөө дээшээ гарах магадлал их өндөр шүү дээ.

Жишээлбэл, Оросын дайны сэдэвтэй цоглог дуунууд ерөөсөө л халимаг, тува дуу байгаа байхгүй юу даа. Урлаг гэдэг зүйл сүлэлдээд ирвэл Монголын урлагт маш том түлхэц болно гэж би харж байгаа. Би одоо гэртээ “Хамаг Монгол”-ын уран бүтээлчдийн маш олон уран бүтээлийг сонсч дүгнэлт хийж байгаа.

-Та гавьяатын тэмдгээ хөгж­мийн зохиолч Магсаржав гуайд зүүж өгч бас бөөн хэл үгний бай болсон л доо. Төр маань заримдаа нүдгүй юм шиг, мэдрэмжгүй юм шиг байдаг нь үнэн. Таны тэр үйлдэл ийшээ үзүүлсэн эсэргүүцэл байв уу ?

-Мушгин гуйвуулбал тэмцэл юм шиг харагдаж магадгүй юм. Монгол хүний сайхан ерөөл байдаг. Тэр хүнийг би төрийн одон медаль аваасай гэж ерөөсөн юм. Монгол хүн амны билгээс ашдын билгэ гэдэг шүү дээ. Ямар сайхан уран бүтээл хийсэн юм тэр хүн. “Зүүдэн бороо” дууг хүн болгон найран дээр дуулдаг, аялдаг мөртлөө тэр хүнд баярлалаа гэж урам хайрла­сан уу. Хүн дандаа урмаар дутаж явдаг. Өөрөө хүнээс урам хүсээд байдаг мөртлөө бид дандаа хүнээс урам харамлаж явдаг. Та лаг шүү, гоё шүү, чадсан шүү гээд хэлчихээр нөгөө хүн нь өөдөө дээшээ гарчих гээд байгаа мэт боддог. Үгүй шүү дээ. Тэр гоё хүнд урам зориг хайрлая.  Энэ дээд ерөөлийг юугаар  тавьж болох вэ гэж л бодсон юм.

-Хамаг Монгол”-д та дуучдаас Т.Ариунааг урьсан байсан. Таны хийсэн сонголт дуучных нь эрэмбэ зиндааны хувьд хийсэн сонголт юм уу. Энэ төсөлтэй хамаатай үзэл санааг нь бодолцож сонгосон юм уу?

-Ер нь бол Монголын дууны урла­гийн тулгуур уран бүтээлчдийн нэг гэдэг талаасаа. Бид хамаг монголчуу­даа урьчихаад тулгуур даацтай уран бүтээлчид маань ирэхгүй бол болох­гүй биз дээ. Т.Ариунаа эгч маань анх­наасаа энэ төслийг дэмжиж байсан.  Урам зориг хайрлаж зөвлөгөө, заавар өгч байсан. Монголчууд энэ хөгжмийн урлагийг поп рок, хип поп, зохиолын дуу, сонгодог урлаг гэж ангилаад, зааглаад байдаг юм. Үгүй шүү. Монго­лын урлаг чинь нэг том тогоондоо л байгаа юм. “Хамаг Монгол” дууны аялгууг “Чингис хаан” хамтлагийн Д.Жаргалсайхан ах хийсэн байх жишээтэй. “Харанга”-ын Лхагвасүрэн, “Номин талст”-ын Дэлгэрмөрөн “Хар сарнай”-н Амармандах гээд Монго­лын омогшсон сайхан уран бүтээлчид яагаад энд ирж оролцож байгаа юм. Энэ хүмүүсийн үзэл санаа бидэнтэй үргэлж нэг зүгт байдаг. Ийм л уран бүтээлчид маань дэмжиж ирсэнд бид их талархаж байгаа. Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ гэдэг шүү дээ.

-Уран бүтээлийн шунал гэж байдаг. Би хувьдаа таныг аягүй гоё Ленский гэж хардаг. Өөрт явдаг ийм мэргэжлийн мөрөөдлөөсөө хуваалцвал ?

-Би Хайдав багштайгаа ерөн­хийдөө Ленскийг хийчихсэн хүн шүү дээ. Надад бас нэг бодол байдаг юм. Монголын тулгуур уран бүтээлчид нийлж байгаад “Учиртай гурван тол­гой”-г  орчин үеийн загвар руу оруулж хийгээсэй гэсэн. Балдан луйвар­чидтай хуйвалдаж нийлж газраа зараад, Юндэн газраа хамгаалаад, охид нь биеэ үнэлээд л. Өнөөдрийн энэ нийгмийн муу муухай, сайн сай­хан бүх үзэгдлийг сүлэлдүүлж шинэ үе рүү оруулж тавиасай гэж боддог юм. Үүнийг гол нь зөв сэтгэх, зөв олж харах нь чухал. Өнөөдөр Оюутолгой, Тавантолгой, Алагтолгой гээд л  бай­гаа. Ц.Нацагдорж гэж хүн хэлсэн байна шүү дээ. Энэ гурван толгойгоор оролдсон цагт Монгол Монгол биш болно гэж. Гэтэл тэр хүнийг Балдан, Юндэнгээр харах биш Учиртай гурван толгой дотроо Хэнтий Хангай Саяныг оруулчихсан юм биш биз. Энэ тал руу монголчууд судалгаа хийх хэрэгтэй. Миний мөрөөдөл гэвэл иймэрхүү л чиглэл рүү ажиллана. Яахав олон зүйл бодогдох юм. Ерөнхийдөө учиртай гурав дээр хувиргасан зохиол маягийн юм хийчихсэн яваад байгаа хүн шүү дээ, би.

-Баялгийнхаа нэг хэсгийг ч эргэлтэд оруулахгүй зээл аваад л яваад байх юм уу. Үр хүүхдэдээ өр үлдээгээд л. Бид өөрсдөө бензи­нээ үйлдвэрлэж чадахгүй байна. Олон юмаа хийж чадахгүй байна. Мөрөөдөөд, хүсээд хүчрэхгүй чадахгүй юм гэж бас улс оронд байна шүү дээ. Тэгэхээр л нэг хэсэг нь газраа ухлаа гээд эсэргүүцээд ингээд яваад байх юм уу?

-Манай гэр бүлээс эхлээд өөрсдөө юмаа оёдог болж эхлээд байна. Энэ хөдөлгөөн хэдий чинээ өрнөнө бид бүх зүйлийг хэзээ монгол болгоно тэр үед монгол дэндүү хүч орно. Өөрийн­хөө эд юмыг өөрсдөө засаад аваад авч явахыг эдийн засаг гэж  байгаа юм. Эд юмаа засах гэсэн л үг байхгүй юу. Улс  төр гэж уул ус түмнийхээ өр сэтгэлийг хурааж, нийлүүлж, нэгтгэж авч явахыг улс төр гэж байгаа юм шүү дээ. Уул ус түмний өр сэтгэл гэж байгаа юм. Улс гэж уулс гэж хуучин бичгээр бичигддэг. Төр гэдэг түмний өр  гэдэг үгийн товчлол зүйл байгаа юм шүү дээ. Тэгэхээр энэ зүйлийг буруу андуурч биднээс хол хөндий юм байдаг гэж бодож өөр хүмүүсийн нуруун дээр тохож хаяснаас болоод монголчууд бидний амьдралын дорой­тол үүсээд байгаа юм. Тэгэхээр уул усандаа сүслээд түмэн олон өр сэтгэлээ нийлүүлээд нэгдүүлээд ирвэл хүн болгон эх орныхоо эзэн гэж бодоод эд юмаа засаад авах юм бол Монголын эдийн засаг дээшээ гарна.

-Та зөвхөн Монголд үйлд­вэр­лэсэн л эд хэрэглэдэг үү?

-Ер нь миний бүх хэрэглээ дандаа энэ рүү чиглэж байгаа. Тийм. Аль болох гадаад юмнаас ангижрах тэмц­лийг хийж байна шүү дээ. Энэ бол манай гэр бүлийн эдийн засгийн суурь бодлого. Манай гэр бүлийн эдийн засаг хөл дээрээ тогтвортой байгаа шүү. Ер нь нурахгүй.

-Facebook, twitter, youtube гээд л дэлхий нийтийг хошууруулсан супер ололтууд нэвтэрч байна. Та энэ бүхний хаагуур нь явна вэ?

-Би үүнд оролцдоггүй.

-Twitter-т жишээ нь та заримдаа сэдэв болчихсон л жиргээнүүд цуварч харагддаг ?

-Би ярьдаг болохоос жиргэдэг хүн биш. Би хүн. Миний өмнөөс манай фэн дүү нар тэглээ, ингэлээ шүү гэж л байдаг юм. Таны өмнөөс тийм Face­book нээсэн чинь тэдэн хүн ингэлээ тэглээ гээд. Би ач холбогдол өгдөггүй.

-Хүмүүс гадуур явахад чинь зургаа авахуулъя гээд байхаар та яаж ханддаг вэ?

-Ядарсан, ажлын ачаалалтай үед жаахан төвөгтэй байдаг юм. Гэхдээ яахав аль болох зохицуулаад л явна даа.

-Морь бөхөд яаж ханддаг юм бэ?

-Бидний өвөг дээдсийн домог байгаа шүү дээ. Алун гоо эхийн хүүхдүүд таван сумаа багцалж эхийн­хээ сургаалаар нэгдэж, Монголоо хүчирхэг болгожээ гээд. Бид “Хамаг Монгол” тоглолт дээр ямар бэлгэдэл агуул­сан юм гэхээр Алунгоо эхийн та­ван хүүхэд  таван талаас гал голомтоо залж ирээд галаа нийлүүлээд найр наадам хийхийг өнөөгийн хүн төрөлх­төн олимпийн наадам гээд байгаа юм. Манай эрийн гурван наадмаас олим­пийн наадам үүссэн гэдэг. Тэр батал­гаа нотолгоог бид сая хийж өгсөн л дөө. Тиймээс ч манай эрийн гурван наадам дээр бөхийн гал, сурын гал, морины гал гэж байдаг. Тиймдээ ч дэлхийн олимпийн наадам галаар эхэлдэг. Олимпийн наадам хамгийн гэгээн сайхан наадам шүү дээ. “Хамаг Монгол”-оороо бид нааддаг болох ёстой. Бид халимагийн морь ямар хурдан байгааг хардаг больё. Бид буриадын бөх ямар хүчтэйг үздэг больё л доо. Монголын наадам хамаг Монголын наадам болон өргөжих ёстой.

-Нэг тува бөх ирээд барилдсан чинь монголчууд эсэргүүцээд бөөн юм болсон шүү дээ?

-Хөөрхий тэр нэг тува бөх ирээд барилдахад яав л гэж. Тэд энд ирээд барилдсанаараа насаараа баярлана. Би олон хүнийг харж байсан.

-Манайх чинь тэгээд дотроо нэг нь өөр аймагт очоод барилдах гэхээр хөөгөөд  барилдуулахгүй байна шүү дээ ?

-Дотоодын жалга довны үзэл хэтэрч байна шүү дээ. Тэгэхэд бидний ахан дүүс Монголын газар нутагт орж ирэнгүүтээ “Ээ, миний өвөг дээдсийн нутаг минь” гээд мөргөөд, шорооноос нь базаад уйлж байна. Чингис хааны хөшөөн дээр ирээд сөгдөөд мөргөөд уйлж байна. Тийм хүмүүс зорьж ирж манай наадамд барилдаад нутагтаа очоод яах уу. Ямар их омогшил тээж очих вэ. Энэ монгол омогшлоо буцааж тэр хүмүүс­тээ өгч байгаа үзэгдэл байхгүй юү даа. Монголын наадам “Хамаг Монгол”-ын наадам болж өргөжих ёстой. Тэр цаг ирнэ.

-Хүн л юм чинь уйтгар ганцаар­дал байдаг л байх л даа. Та тийм үед яаж тайлдаг вэ. Дуулах уу?

-Хааяа нэг шимийн сархад тавиад юм бодоод, эсвэл ойр дотнын нөхөд­тэйгөө ярилцаад суух үе байнаа, на­дад. Гэхдээ ховор. Мэдээж хүн л болсон юм хойно бусдын адил зүрх сэтгэл минь оргилж буцлалгүй л яахав. Баярлаж хөөрөлгүй л яахав. Босоод тонгочоод харайгаад гүймээр болол­гүй л яахав дээ.

-Гуниглахаараа та өөрийнхөө дууг дуулдаг уу. Таны хамгийн хайртай дуу чинь ямар дуу вэ?

-Цээжний дуу гэж байна шүү дээ. Ээжийнхээ аялдаг байсан дуунуудыг, бага байхад  найран дээр хөгшүүл дуулдаг байсан дуунуудыг аялна шүү.

-Таны эхнэр гэртээ дуулдаг уу?

-Аялна аа. Тэр чинь дуучин хүн шүү дээ.

-Жавхлантай адилхан  олон дуучин төрсөн. Жавхлан шиг дуучин болно гээд Соёл урлагийн их сургууль руу хадуурсан ч юм бий байх. Та энэ талаар юу хэлэх вэ?
-Залуучуудад би хэлдэг юм. Та нар Жавхлан биш. Өөрийн гэсэн түүхийг өөрөөрөө бүтээх ёстой. Жавхлангийн дууг дуулахдаа гол нь биш. Жавхлангаас илүү уран бүтээ­лийг та нар хийх ёстой гэж би дүү нартаа хэлдэг.

-Танд одоо шавь гэж байгаа юү?

-Зөвлөгөө аваад, зорилго тэмүүл­лээ ирж яриад явдаг олон залуучууд байна.

-Хайдав багштайгаа хэр хол­боо­той байдаг вэ?

-Багштайгаа би үргэлж ярина. Багш маань над руу үргэлж ярина. Их холбоотой. Хөгшин бид хоёр нарийн их гүн холбоотой шүү дээ.

-Таныг их зэмлэдэг үү?

-Ер нь намайг зэмлэхээ больсон шүү. Оюутан байхад л их зэмлэдэг байсан. Одоо миний хүү л гэдэг юм.

-Та багштайгаа хамт дуулсан нь их сонин байсан. Жаахан байхад дуулдаг байсан тэр дуу сонин сэтгэгдэл төрүүлж байна билээ. Хамт бичлэгт ороход хоолой нь ямар байна?

-Мэдэхгүй би лав 80 нас хүрчи­хээд тэгж дуулж чадах юм уу, үгүй юү. Миний санаанд багтаагүй шүү.

-Хоолой хөгширдөг юм уу ер нь?

-Бие гэдэг мөнхийн зүйл биш шүү дээ. Харин сэтгэл оюун, хүний дотоод мөн чанар гэдэг мөнхийн зүйл. Багш маань ганцхан зүйл хэлдэг. Мөнхийн зүйл гэдэг хүний дотоод сэтгэл учраас үүгээрээ дуулбал хоолой чинь хөгш­рөх­гүй гэж. Би багшдаа дэндүү хайр­тай болоод ч тэр юм уу үргэлж залуу­гаар нь хардаг. Монголын бахархал шүү дээ. Бүх хүн л  надтай адил хэлэх байх.

-Та хоолойгоо арчилна биз?

-Миний хувьд гам бариад, сүртэй ингэчихвэл яанаа, тэгчихвэл яанаа гэж анзаардаггүй.

-Хоолойгоо даатгуулдаг бол­сон байна шүү дээ, одоо. Та тэгэх­гүй юү?

-Би тэгэхгүй ээ. Тэгэхгүй.

-Тоглолтын нийтлэг жишиг хугацаа дээд тал нь гурван цаг байдаг шиг байгаа юм. Ер нь торохгүй дуулна биз. Зарим дуучид дээр бичлэг тавилаа, ам барилаа гэсэн шүүмжлэл их явдаг. Энэ асуудалд та яаж ханддаг юм бэ?

-Монголын өнөөгийн дууны урлаг жаахан тийм амьдлаг, бодит тал руугаа явах хэрэгтэй. Ятгатайгаа дуулдаг, үндэсний хөгжимтэйгөө дуулдаг, морин хууртайгаа дуулдаг. Нийгэм жаахан нүсэр юмнаас залхаж эхэлж байна шүү дээ Түн тан түмпэн шанага гээд. Миний дуунуудын зарим нь бас их тийм нүсэр байсан үе байлаа шүү дээ. Одоо Жавхлангийн дуу дан­даа энгийн рүү орж байгаа. Магадгүй Жавхлан хөгжимгүй ч дуулж болно шүү дээ. Сумын клубт байгаа хөгжим­тэй нь энгийн сайхан дуулмаар л байна шүү дээ. Тийм зүйл рүү манай урлаг хэвийж орох ёстой. Орж ч байгаа. Оргил дээрээ хүрчихээд буцаад энгийн зүйл рүүгээ шилжих мөчлөг нь ирж байна.

-Энэ дуу надад л байсан бол гэж шунадаг тийм дуу байдаг уу танд?

-Би нэг үзээд алдсан бол гэмээр дуу таардаг. Гоё дууг дутуу дулимаг хийчихээр зарим уран бүтээлчдэд тэгж харагддаг байхгүй юү. Тийм зүй­лүүд надад сэр мэр тааралддаг юм шүү.

-Та дуучин болох сонголтоо өөрөө хийсэн үү?

-Өөрөө л хийсэн. Хайдав багшийн нэрэмжит тэмцээнд “Чингис хаан”-д тоглодог А.Энхтайван ах маань хө­төлж авчраад л оруулсан.

-Аав, ээж нь дэмжиж байсан уу?

-Туйлын ихээр, бүр маш их баяр­лаж байсан. Тэмцээнд ороод Монго­лын радиогоор дуу маань явахад аав дэв­тэр дээрээ Жавхлан тэдэн цагт тийм дуу дуулав гэж бичсэн байдаг юм.

-Тийм үү. Сайхан дурсамж бай­на. Таны төрсөн нутаг бол бөхийн өлгий. Танд онцгойлж шүтдэг бөх бий юу?

-Аль зөв, хүнлэг барилдаж байгаа, хөдөлмөрлөж чадаж байгаа бөхийг л би хүндэтгэдэг.

-Увсаас төрсөн нэг хүү Монгол Улсын Ерөнхий сайд хийж байгаа. Алдаа оноотой, бас л шүүмжлэл дунд л явах шиг байна. Та Н.Алтан­хуяг даргатай хэр холбоотой бай­даг вэ. Явуулж байгаа Засгийн газрынх нь бодлогыг нь яаж харж байна вэ?

-Монгол түмэн зөв зүйлийг л хүлээж байна даа. Их л хүлээлт үүсээд байна. Зөв гольдрол руугаа орох хү­лээлтийг хүлээж байх шиг. Би нэгдү­гээрт, маш хүндэтгэлтэй хандана. Би ямарваа нэгэн юмыг шүүмжлэгчийн хатуу байр сууринаас ханддаг байсан хэрнээ одоо аливаад хүндэтгэлтэй ханддаг болоод байгаа. Манайхан ингэж харах юм. Хүнийг шүүмжлэхээр тэр хүнээсээс зугтаад явчих юм. Тэ­гээд буруутах юм. Мань мэт нь хүнд хатуу дориун хэлчихдэг. Гэтэл зарим нь наалдаад нөгөө хүнээ эвдээд урам өгч байна гээд хөөргөөд дэврүүлээд солиотой юм шиг болгочихдог. Ингэж байгаа хүнээ нөгөөх нь анд нөхөр гэж харах юм. Монголын нэг  гоё үг байдаг. Инээсэн бүхэн нөхөр биш уурласан бүхэн дайсан биш гэж. Миний хувьд уурлаж байгаа, намайг шүүмжилсэн бүхэн миний нөхөр гэж боддог. Намайг магтаад л, пялдагдана гэж гоё үг байна шүү дээ. Намайг пялдагдаж байгаа хүн бол төдийлөн нөхөр шиг надад харагддаггүй.

-Таныг яахав шүтэн бишрэгч, фэн гэдэг ойлголтоор хардаг байх л даа?

-Түүнийг би мэдээж мэдрэмжээ­рээ зохицуулна. Олон түмнийхээ хайрыг таньж чадахгүй бол би хүү нь байгаад яах юм. Тийм биз дээ. Гэхдээ би сая бидний харилцаан дунд ну­тагш­чихаад байгаа буруу жишгийн тухайд л хөндсөн юм.

Тийм ээ, олныхоо оломгүй хайр хүндэтгэлээр харьцангуй бага за­луугаас бүчүүлж ирсэн түүн шиг хү­ний амнаас энэ дайны үг уналгүй яахав. Жавхлан бид энэ удаа үнд­сэндээ нэг л сэдэв тойрч яри­лаа. Өөр сэдэв рүү орох бололцоо ч үгүй юм шиг, өөр сэдэв илүү чухал биш ч юм шиг яагаад ч юм ийм л яриа хөөрөө бидний дунд өрнөв.

Урьд нь түүнийг уйлж байхад нь бид харж л байсан. Дуулж байхад нь үргэлж харж ирсэн. Харин ийм байхыг нь тэр бүр тэмтэрч байгаагүй байх. Тэр одоо “өвдсөн” байна. Энэ өвчин Монгол гэдэг нэртэй аж. Бусдыг нь би мэдэхгүй байна аа, үнэндээ. 

Ярилцлага хийсэн сэтгүүлч Б. Ганчимэг.
“Монголын шилдэг нийтлэлчдийн клуб” танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй.

“Сүнжидмаа” дуулалт жүжгийн ерөнхий най­руулагч УГЗ Ё.Цэрэн­долгор. Ер нь монгол хүн ардынхаа урлагаар хүмүүжих ёстой. Харамсалтай нь сая “Сүн­жидмаа”-г зургаан удаа тоглоход манай УИХ-ын гишүүдээс нэг нь ч үзсэнгүй.

Ё.Цэрэндолгор: “Сүнжидмаа”-г хүмүүс яагаад нулимстай дуулдаг юм бэ…

Төрийн шагналт, ар­дын жүжигчин хөдөл­мөрийн баатар Д.Лув­саншаравын хөгжим, УГЗ Ж.Бадраа агсны цом­нол “Сүнжидмаа” дуулалт жүжгийг ҮДБЭЧ сэргээн тавьж, анхны тоглолтыг энэ долоо хоногт хийсэн билээ. Анх тавигд­са­наа­саа хойш 33 жилийн дараа дахин үзэгчдэд хүрч байгаа уг дуулалт жүжгийн ерөнхий най­руулагч УГЗ Ё.Цэрэн­долгорын ярилцлагыг хүргэе. Тэрбээр 1977 онд Ж.Вердийн “Тра­виа­та”, 1987 онд “Риго­летто” дуурийг ДБЭТ-ын тайзнаа тавьсан юм.

-Та “Сүнжидмаа” дуу­­лалт жүжгийг тайз­наа анх хэрхэн тавьсан бэ?

-Би энэ жүжгийг най­руулан тавих урилгыг 1980 онд хүлээж авсан юм. Тэгэхэд би Барил­гачдын соёлын ордны уран сайхны удирдагч, Ерөнхий найруулагч, хор­­мейстр гэдэг гурван албан тушаалтай, 750 төгрөгийн цалинтай бай­лаа. Ж.Бадраа гуай, Д.Лув­сан­шарав гуай хоёр “Сүнжидмаа”-г тавьж өгөөч гэдэг саналыг тавь­сан. Би эхлээд зохиолыг нь уншлаа. Уншчихаад “Би оролдоод үзье, та бүхэн дэмжээрэй” гээд хүлээж авсан. Дуулалт жүжиг учраас дуурьтай ойролцоо. Энэ бол 1980 он. Тэр үед муу дуучин гэж байгаагүй. Дуучин болгон өөр өөрийн гэсэн хэллэгтэй, аялгатай, нюанс­тай сайхан дуучид байсан. Миний “Сүнжид­маа” жүжгийн Мянган гэ­дэг залууд Борхүү, Банз­рагч нар дуулж байлаа. Нэг нь залуу дуучин, нө­гөө нь гавьяат жүжигчин байсан. Бадмаанямбууд Дэжидмаа гэдэг гоцлол дуучин, Сүнжидмаад нэрт ардын дуучин Ариу­наа, Отгон нар дуулсан. Наваанд ардын жүжиг­чин Самбуу, Эрдэнэ­гом­бо нар, Дэжидэд Намс­рай­жав, Энхтүвшин гэх мэтчилэн сайхан уран бүтээлчид тоглосон. Би энэ жүжгийг хоёр бүрэл­дэхүүнтэйгээр тавьсан юм. Хоёр бүрэлдэ­хүү­нээр тоглодгийн учир нь, намайг Орост сураад төг­сөхөд багш маань тэгж захиж зөвлөсөн л дөө. “Танайд авьяастай хүмүүс олон байдаг. Жүжгийг нэг бүрэлдэхүүнээр гаргах нь төвөгтэй байдаг. Хэн нэ­гэнд нь асуудал тулга­рахад нөгөө нь тоглож байх хэрэгтэй. Тиймээс хоёр бүрэлдэхүүнээр та­виа­рай. Хоёр бүрэл­дэ­хүүнээр тавьсан бүтээл мөнхийн байдаг. Хоёр­дугаарт, маш өрсөл­дөөн­тэй явагддаг учраас жү­жигчдийн ур чадвар ч их өсдөг. Олон жүжигчидтэй ажиллах нь залуу хүнд их юм сурах боломж болж байдаг юм. Тийм учраас жүжгийг хоёр бүрэл­дэ­хүүнтэй тавьж байгаарай” гэж зөвлөсөн юм. Тэгээд би “Сүнжидмаа”-гаа хоёр бүрэлдэхүүнээр тавиад алдаагүй, оносон.

-Та дуурийн найруу­лагч. Үндэсний дуулалт жүжиг анх удаа най­руу­лан тавих ямар байв?

-”Сүнжидмаа”-г тавьс­наар би ардын урлагт ойртсон. Ардын дуу ямар их гайхамшгийг өгүүлдэг, ямар өргөн цар хүрээтэй, дуучдын авьяас чадлыг сорьдог болохыг тэр үеэс л мэдэрсэн дээ. Ардын дуу бүжгийн чуулгын Ерөн­хий бүжиг дэглээч нь зууны манлай бүжиг­ дэг­лээч Ц.Сэвжид гуай, уран сайхны удирдагч нь ар­дын жүжигчин төрийн шаг­налт, хөдөлмөрийн баатар Дагвын Лувсан­шарав гуай байлаа. Тэр үеийн гайхамшигтай бү­жиг­чид болох С.Сүх­баа­тар, Зоригоо, Цэрэн­над­мид гэж байлаа. Энэ дуу­лалт жүжгийн хөгжмийн найруулга, найрал­жуул­гыг хийсэн хүн бол манай Морин хуурын чуулгын уран сайхны удирдагч, удирдаач, ардын жүжиг­чин С.Батчулуун юм.

-Тэр үед үндэсний дуулалт жүжиг тавьсан туршлага чуулгуудад хэр байсан бол?

-Аймгийн театруудад тавьж байсан эсэхийг би мэдэхгүй. Ардын дуу бүж­гийн чуулгад анхны дуу­лалт жүжиг болсон. Ми­ний анхны бүтээл, Ардын дуу бүжгийн чуулгын уран санд анхны дуулалт жү­жиг болж орсон. Тэр үед жилд дөрвөн бүтээл хий­дэг байсан юм. Миний “Сүнжидмаа”-гийн юу нь гайхамшигтай вэ гэвэл, ард түмэн өөрсдөө өнөөд­рийг хүртэл “Сүн­жидмаа”-г дуулсаар ир­сэн. Мэдэхгүй хүн байхгүй. “Сүнжидмаа”-г үзэх гэсэн хүмүүс чуулгын кассыг бүччихдэг байлаа. Тасал­бар эрсэн хүмүүс шав­ших­даг байснаас манай зохион байгуулагч цон­хоороо зугтаж гарч бай­сан гэдэг юм. Ардын дуу бүжгийн чуулга ганц энэ жүжгээр  сарынхаа бүх орлогыг биелүүлж бай­сан үе бий. Хоёр бүрэл­дэхүүнээр тоглоод бай­хад л тасалбар нь олдох­гүй тийм их үзэгчтэй бай­сан хэрэг л дээ. Тэр үеийн үзэгчид маш оюун­лаг байжээ. Одоо бол тийм биш.

-Зураач нь хэн бай­сан бэ?

-Доржпалам гуай. Ер нь монгол хүн ардынхаа урлагаар хүмүүжих ёстой. Харамсалтай нь сая “Сүн­жидмаа”-г зургаан удаа тоглоход манай УИХ-ын гишүүдээс нэг нь ч үзсэнгүй.

-Үзэгчид ямархуу байв?

-Эхний таван тоглол­тод сайхан байсан. ҮДБЭЧ нээлтийн тоглолт хийхдээ үзэгчдэдээ га­даад хяналт өгсөн. Манай урлагийн байгууллагууд үзэгчдэдээ гадаад хяналт хэзээ ч өгч байгаагүй. Энэ бол ҮДБЭЧ-ын бас нэг том гавьяа. Үзэгчид бол өөрийн дотоод уран сайх­ны зөвлөлөөс илүү хүчтэй шүүмжлэгчид бай­даг. Тиймээс би ҮДБЭЧ-ын менежмэнтэд нь, уран сайхны удирдагчид нь захиргаанд нь баяр­ла­лаа, та нар шинийг нээсэн шүү гэж хэлмээр байна.

-Та энэ жүжгийг хоёр өөр нийгэм, өөр цаг үед тавилаа. Танд юу мэд­рэгдэв. Ялгаа байна уу?

-Ялгаа байлгүй яахав. Тэр үед аливаа уран бү­тээл тоглоход заавал глав­литаар ордог байсан. Жавзан гэдэг эмэгтэй тол­гойлдог байлаа. Бүх ур­лагийн байгууллагуудыг айлгадаг хүүхэн байлаа. Маш өндөр боловс­рол­той. Тэр хүүхэн “үгүй” л гэвэл тоглохгүй. Тэр хү­нээр толгойлуулсан глав­лит гэдэг том байгуул­лагаар орлоо л бол ту­хайн жүжиг концертыг үзэгчдэд толилуулах үүрэг­тэй. Төв хороо, Улс төрийн товчооны гишүүд шинэ уран бүтээл болго­ныг үздэг байлаа. Ердөө л, урлаг бол үзэл суртлын зэвсэг мөн гэж тодор­хойлсон тийм үе шүү дээ. Гэтэл “Сүнжидмаа” уламж­лагдаж ирэхдээ хор­мой хөнгөн хүүхэн, хөнгөн зантай хүрээний хүүхэн гэсэн ойлголт уламж­лагдаж ирсэн. Үнэн хэрэгтээ тийм биш юм. Тэгэхээр “Сүнжид­маа”-г анх тавихад би улстөрийн хараат бай­сан учраас илүү дутуу юм гаргаж болохгүй. Зохио­лыг нь өөрчилж болохгүй. Главлитад өгчихсөн уч­раас зохиолоо ягштал баримтлах ёстой байсан.

-Наяад онд аль та­лаас нь онцолж тавьсан бэ. Хүрээний хөнгөмсөг хүүхэн гэдгээр нь үү?

-Үгүй. Сүнжидмааг нэг их тоглуулаагүй. Сүнжид­маа өөрөө тийм их зав­хай зайдан хүн юм уу гэж асуусанд Бадраа гуай ингэж хэлсэн юм.  “Лууяа бид хоёрын бодож бай­гаа­гаар Сүнжидмаа зав­хай хүн биш” гэж. Тэр бол өндөр боловсролтой, маш хөөрхөн, ер нь л эмэгтэй хүний гоо сайхан бүрдсэн тийм л бүсгүй. Тэр хүүхний түүхийг нь судалъя гэхэд Бадраа гуай “Чи түүх судлах хэрэггүй ээ. Энэ зохиолд Сүнжид­маа өөрөө “би… “гэж дуул­сан нэг ч мөр байх­гүй. Сүнжидмааг дандаа хөндлөнгийн хүмүүс дуул­сан байгаа” гэж хэл­сэн.

“Үүдэн шүдий нь унаад ирэхэд

Үзэж харах хүнгүй болно оо Сүнжидмаа минь” гэхчилэн дандаа хөндлөнгөөс дуулдаг. Тэгэ­хээр Сүнжидмаа маш журамтай бүсгүй учраас олон хүнийг гомдоосон байх нь. Зарим нэг нь гоморхсондоо муухай үгээр хэлж байжээ гэж ойлгож болох нь ээ дээ. “Сүнжидмаа” бол гүн ухаа­ны дуу. Хүмүүс Сүн­жидмааг өнөөдрийг хүр­тэл дуулахдаа яагаад нү­дэндээ нулимстай дуул­даг юм гээд бод доо.

-Тэгвэл өнөөгийн тай­зан дээр Сүнжидмаа ямраар бууж байна вэ. Та жүжгээрээ юуг онц­лов?

-Бүсгүй хүний цэвэр ариун ёс суртахууныг онцолж байна. Учир нь, таны хэвлийгээс үр төрнө. Хэдийгээр ардчилсан ний­гэмд эрх чөлөөтэй амь­дарч байгаа ч та хэт эрх чөлөөрхөж болохгүй. Тэгээд хүсэл мөрөөд­лийн­хөө төлөө тууштай бай гэсэн санаа л байгаа юм.

Н.ПАГМА

http://www.dnn.mn/publish/?vid=46331

Шуналын “цалам”

1 өдөр 1 цагийн өмнө.
 
Хүн та бид адгууснаас олон зүйлээрээ ялгарна. Оюун ухаан, гоо сайхны мэдрэмж, сүргийн өвөрмөц тогтоц бүхий нийгмийн байгуулал гээд л, муусайн адгууснуудаас дэндүү илүү. Бас “ Би” гэх буюу бусдаас ялгарах хүслээрээ бие биеэсээ  хол тасархаар зай завгүй уралддагаараа нөгөө муусайн адгууснуудаас ёстой хол тасарсан.

.

Ялгарал …”Амжилтаараа бусдаас ялгар” гэдэг гоё  реклам бий. Хэрэв та бусдаас юугаараа ялгарахыг хүснэ тэгвэл таныг хэн болохыг тань хэлж өгье гэсэн үг байдаг юм байна.

.

Өмсөж байгаа хувцсаараа, ажил мэргэжлээрээ ялгарах бол энгийн, наад захын зүйл байх. Харин унаж байгаа машинаараа, түүндээ өлгөсөн улсын номероороо, хэрэглэж байгаа утасны дугаараараа, зүүж байгаа бөгжөөрөө, бүр тэжээж байгаа нохойгоороо  гээд ялгарч онцгойрох гэсэн хүмүүний энэ ужиг сэдлийг бүгдийг буулгавал цаас, цаг хайран.

.

Эдийн засгийн агуулгаараа бидний энэ ялгарах хүсэл дээр мөн ч олон бизнес цэцэглэн хөгжиж байна. Нэг төмөр гархи, чихний алтан ээмэг зүүлтнээс өгсүүлээд хүнээс ухаантай шахуу болсон гэх гар утас Ipod хүртэлх гялалзсан нээлт шинэ хэрэглээнүүд зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтэд суурилсан л байгаа. Гэхдээ төрөлжин ялгарч, өнгө хэмжээгээр давтагдашгүй өөр өөрөөр хийгдэн, ялгарах хүслийг минь маажин, халаасыг минь гялалзтал “хоосолж” амжиж байгаа.

.

Цалин нь сарын хоолондоо арай гэж хүрч байлаа ч сая төгрөгийн утас зээлээд авчихаж байгаа бусгүй ерөнхийдөө нийтлэг нэг л тайлбартай. Яахав дээ, ялгарч амьдрая л даа… нөгөө Сараа ийм утас бариад байна шт, би юугаараа дутахийн … гэх. Энэ нь барьцахаас тэс өмнөө ялгаатай. Барьцах атаархах нь хэн нэгний илүү байгаад давчдан омойттог бол,  ялгарах нь хэн нэгнээс илүү гарахийн тулд хүнийг хатгаж байдаг сэдэл.

.

Сараа Galaxy-3 л барьдаг ш тээ, харин минийх бол  Galaxy-10 гэх ялгарал бүгдийн ард бизнесийнхэн нойр хоолгүй ажиллана. Ялгарах кайф нь маш зуурдхан, богинохон үргэлжлэлтэй. Өнөөх гайхамшигт эдийг нь хэдэн найз нь дуу алдан харж тойруулан үзэж, нүдэнд нь атаархлын оч харвахыг харах. Нэг бол гудамжинд өнөөх ялгарлыг нь хэн нэгэн хүндлэнгүй харж, бишрэнгүй үлдэхийг мэдрэх гэх мэт хоромхон зуурынх байдаг. Чи ялгарлаа гэсэн бичлэг тархинд нь нэгэнтээ харваад л гүйцээ. Яг цус харвах мэт. Тэгээд цаашаа утгагүй, хэзээний л байсан мэт, хуучны нэг хэрэглээ нь болж хувирна. Энэ зуурт дараагийн ялгарлаа бас нэг найз нь аль хэдийн олчихсон хэн нэгэнд гайхуулахаар утас цохино. Аливаа эд зүйлийг зүгээр л хэрэглээ дэвшил талаас нь үнэ харалгүй харж сонголтоо хийдэг хүмүүс ч байгаа л даа. Тэд дээрх жишээнд хамрагдан хэлмэгдсэн мэт санагдаж байгаа бол хүлцэл өчье.

.

Хэрэглээ талаасаа бол ялгарах хүслээрээ бид боломжгүй асар их зүйл, бэрхшээлийг өөртөө бий болгож бачуурч байдаг гэх. Амьдрах орчингоо сайжирна гэхээсээ илүүтэй, хэн нэг найз танил ах дүүгийнхнээсээ илүү гарахаар унах унаа, орон байрныхаа хэмжээг тодорхойлж зовон шаналагсад олон бий.

Амжилтаараа ялгарах тухайд бол хөдөлмөрлөсөн,  аливаа сайн, зөв үйлд хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн хүнд л ирдэг бурхны хишиг гэж хэлэх нь ч бий.

_

Бусдаас илүүрхэн гарах ялгарах хүслийн хар цаламийг хоолойдоо зүүчихсэн нэгнээс хуруу ч гэсэн хол зайтай яваа бол та азтай нэгэн. Хэрвээ та өөрийн өнгө мөнгөөр ялгарах хүслээ ялж, өөрийн  мөн чанараараа ялгарч чаддаг бол бүүр ч азтай нэгэн. Учир нь ялгарч онцгойрч амьдрах гэж яваа хүн тайван оршилд  байж чадахгүй. Хажууд нь байгаа таныг ч тэр ялгарах хүсэлд цаламдуулагч тайван байлгахгүй. Ялгарах хүсэлдээ хэт их автбал бид үнэт зүйлсээ алдаж хэн ч биш болж болох юм гэсэн  санаа. Үнэт зүйлс: Үнэт зүйлс гээд байгаа зүйл маань хувийн болон нийгмийн ашиг сонирхолд нийцсэн зүйл юм. Үнэ цэнэ нь бидний амьдралд юу чухал болон юу чухал биш болохыг хэлж өгнө. Бидний амьдралд юу чухал болохыг бид мэдэх ёстой бөгөөд чухал, үнэн зөв гэж итгэсэн зүйлийнхээ төлөө ажиллаж эхлэх нь оновчтой … энэ бол нэгэн оюутны лекц нь дээр байх ишлэл.Энгүүн ойлгох бол бид хэдий их ялгарах гэж улайрна төдий чинээ үнэт зүйлээ мөн чанараа алдана гэсэн үг.

_

Танд элбэг баян биш ч гэсэн хариад амарч болох инээд хөөртэй гэр бүл, ажил амьдралын саад бэрхшээлээ онгойтол ярьчих дотно найз, хамт олон байгаа бол, та одоо ч гараад явчих, сонголтоо хийх эрх чөлөөтэй байгаа бол, та мөнгөгүй ч инээмсэглэж гутрахгүй байж чадахаар өөртөө итгэлтэй бол, өөр шигээ, хэн нэгэн түүн шиг гайхамшигтай урам зоригтой зорилготой яваа бол та аль хэдийнэ амжилтаараа ялгарсан хүн.

“Яадгийн гэх, илүүрхэнэ гэх” ялгарах хүслийн цалам таныг сүүдэртэй чинь хамт дагаж, толгой дээр чинь сүүдийж л байдаг гэсэн.

 _

Эд баялгаар бусдаас “Ялгарах” шуналын  цаламд хүзүүгээ тавьж өгөх хэрэггүй.

 :

П.Баярхүү /тоймч /

http://www.shuud.mn/?p=289705

 

Share
Одоогоор 17 сэтгэгдэлтэй
Таны санал бодол
Зочин бичсэн нь: /202.179.22.146/
2013/10/12 10:52:31
Баярлалаа.Бусдаас онцгойрохын дон тусчихсан, шуналын цаламд уураглуулаад оюун санаа нь төөрөлдсөн олон олон хүмүүс уншаасай.
Young бичсэн нь: /113.10.34.52/
2013/10/12 11:07:42
unen shuu. Manai mongold iim handlaga mash ih bolj baigaa. hodoo hotgui adilhan. bi hed heden ornoor aylaj ajillaj surch uzlee. ted alivaa zuiliig oort ni uneheer heregtei, ach tusaa ogch baigaa zuildee l mongo zartsuulj hereglej hudaldaj avdag. Jishee ni mashinii tomoohon uildverlegch oron Yaponchuud gehed mashin uneheer heregtei bolson zarim negen ni onoo manaihanii golood baidag jijighen jijighen benzin baga iddeg mashinaa l avaad unadag. ene ni yg ni adilhan mashin unaad haana ch ochdog, heregleenii huvid onoo unetei tom mashinuudaas ylgarah ymgui. ….. 2. Mon tedgeer ornii humuus mongoo hool huns, eruul mend, medleg bolovsrol, aylald ehleed mongoo zartsuuldag, tansag heregleenii utas, mashin, bair, alt, mongo, monet-nd hezeech urital bolgodoggui. edgeer tansag heregleeg uneheer bolomjtoi mongotei bolson hoinoo l hojuu hudaldaj avdag. Solongosuudiin 50% ni bair tureesleed l amidardag. gehdee ted hangalttai hool hunstei, huvtsastai, aylaj zugaalgar yvj, ooriigoo hogjuuleed l yvdag…… Hytaduud bol naanaa omsson zuusen ni manaihnii heldgeer navsaisan humuus, gehdee unen heregtee jiriin l daavuun huvtsas omsood l hool hunsee mash sain idej uuj yvdag bolhoor eruul enh, bogood tsaaguuraa mongotei baidag…..Etsest ni helhed Mongolchuud min bid setgelgeeneesee olon zuiliig oorchloh heregtei bn shuu…
зочид бичсэн нь: /112.72.13.190/
2013/10/12 11:27:40
гадаадын нэг эрхэм саяхан монголчууд 500$ утас барьдаг хэрнээ 1000$ сургалтын төлбөр төлөхгүй гэдэг нь сэтгэлгээний ядуурал гэснийг бодоод нэг үзээрэй
unen ug бичсэн нь: /183.177.100.10/
2013/10/12 12:29:17
yaaag unen manai mongolchuudiin neg teneg zan ni mon baihgui yu!ugui yahav mongotei bayan humuus ni yugaa edelj heregleh ni tednii dur baih harin onoo margaashaa yaaya gej baij galuug duuraij holoo holdoodog heree shig humuus bol tenegtlee l baina honjliinhoo hereer holoo jii gej saihan ug baina.iim utas tiim mashin ene ch brand tiim ch zagvar gej hovj yavahaar tarhindaa neg urchlee gargaj eej aaviinhaa achiig baga ch bolov hariulahad yana!
hulguu. бичсэн нь: /202.179.6.163/
2013/10/12 13:25:01
bayarlalaa.goe sedweer saihan zvil bichijee. hvmvvn bidnii amidrald ushuu olon aldaa onoo olon baidag ene bolgonoor olon zvil sanaag olon hvnd uhaaral uram zorig hairlah ergen negiig bodogduulah olon zviliig bicheeree amjilt.
mungu heregteiuedee heregtei l yum bilee бичсэн нь: /202.179.20.253/
2013/10/12 13:52:34
Bi nuhurtuu mungoo tevreed uheh bish geed l gomdollod bj bilee getel ohin mini genet uvduud gadagshaa yavah boltol minii haniin haramlaad ch bgaa yum shig zan gargaad bdag namaig bituuhen gomdolluulaad bdag mungo uneheer hereg bolson shu. Khani mini yamar mundag yum ve l gej bayrlasan er hunch holiin haraa alsiin bodoltoi yum bilee.Bid hurimtluulj suraaguiard tumen uneheer heregtei zulid mungoo hurimtluulj surah hergetei yum bilee zaluu hoich ue mini
burneeeeee бичсэн нь: /103.23.51.4/
2013/10/12 15:49:30
het shunaldaa hotlogdson buh humuus unshaad neg uhaaral abah bh
талархал бичсэн нь: /202.9.46.156/
2013/10/12 16:34:15
үүнийг хүүхдүүдэд уншуулах юмсан
бороо бичсэн нь: /182.160.42.245/
2013/10/12 17:06:32
үнэхээр шунал гэж хүнийг дайруулж дарамталсан үг шүү хүн бүхэн шуналтай энийг ингэж буруугаар тайлбарлаж хүнийг гомдоох хэрэггүй шунаж байгаа хүн бол хүссэндээ тэмүүлж хүссэндээ хүрэхийг хэлнэ бодоод үзэлдээ хүссэндээ хүрээд бусдыг атаархуулж байгаа биз дээ харин хүний сэтгэлийн хандлагаас л тэр хүний чанар яригдах болно хүүхдүүдийг ч гэсэн ингэж хүнийг үздэг болгож боломооргүй байна харин шуналтай тэрэндээ хүрдэг болоход ойлгуулах мэдрүүлэх ёстой энд эр хүн ч эм хүн ч шуналтай шунах тусмаа идэвхи гаргана
mona бичсэн нь: /202.5.196.254/
2013/10/12 17:34:56
mongo huraaj baigaa n zarimdaa yamar neg muu zuil bolohiigoo zognoj baigaa ch yum shig l baidag.. ingechih vii tegchih vii geed l… sonin shuu..
jgdr бичсэн нь: /2.51.203.163/
2013/10/12 19:16:08
Hodoo setgelgee gej l iim bdg bh. Yum uzeegui. Bi lav hunii utas mashin yamar uneteig harj meddeggui. Ooriin heregtseetei zuilee l avch heregledeg. Humuus hoorondoo tegj ih uralddag gejuu. Hetsuu l yum bn.
Zochin бичсэн нь: /126.210.68.41/
2013/10/12 20:04:28
Shunaldaa hotlogdood hun chanaraa aldsan, shono noir ni hurdeggui zobj shanalj baidag humuus ochnoon bna. Ted gadnaas ni harhad bayan, unetei mashin gar utastai, Tom kompanitai busad iig ataathuulsan mundag, ulsuud. Unendee bodit amidral ni tam mongoo aldah bii, Oshoo yaj osgoh be geh met bainga shanalj baidag orobdtei neg odor ch jargaj chadaagui humuus bdag. Getel ger horoolold amidardag amidarlaa bolgood baidag,oroid haluun am buleeree ineej bayasaad toirch suugaad hoollochihdog amar taiban amidraltai Batiinh, Dorjiinh bol jinhene jargaltai amidarch bgaa yum bish uu?
Zochin бичсэн нь: /126.210.68.41/
2013/10/12 20:04:28
Shunaldaa hotlogdood hun chanaraa aldsan, shono noir ni hurdeggui zobj shanalj baidag humuus ochnoon bna. Ted gadnaas ni harhad bayan, unetei mashin gar utastai, Tom kompanitai busad iig ataathuulsan mundag, ulsuud. Unendee bodit amidral ni tam mongoo aldah bii, Oshoo yaj osgoh be geh met bainga shanalj baidag orobdtei neg odor ch jargaj chadaagui humuus bdag. Getel ger horoolold amidardag amidarlaa bolgood baidag,oroid haluun am buleeree ineej bayasaad toirch suugaad hoollochihdog amar taiban amidraltai Batiinh, Dorjiinh bol jinhene jargaltai amidarch bgaa yum bish uu?
Anonymous бичсэн нь: /119.193.200.52/
2013/10/12 22:09:29
Үнэн л юм бичиж. Манай Монголчууд цалин багатай, өнөө маргаашаа яая гэж байж хамгийн үнэтэй утас хэрэглэхийг нь яана. Амьдрал дээр кармандаа мөнгөгүй хоосон амьтад.
Zochin бичсэн нь: /174.2.172.247/
2013/10/13 02:07:11
Zov bichjee, mongolchuud mini setgelgeenii yaduurlaas xezee salnaa, tanixgui xumuust saixan xaragdax gej zovj ur xuuxduud xani ijildee xairtai xalamj tsag zav gargaxgui chanartai xool undaa zoxitsuulaad xereglej surgaagui baij myanga suuliin zagvariin unetei utas zeel tavin avaad daraa ni surgaltiin tolboroo tolchix chadvargui uxamsargui baix shaardlaga baina uu?
bataa бичсэн нь: /112.219.121.178/
2013/10/13 08:48:34
odoo zob ym bichij zob zuiliin talaar yrij ba daa bid zob zuiliin talaar zob bodoj harj unen hudaliig yrij bj l ireduigee abrana.nutsgen ired nutsgen butsdah horbood ob ulajmlalaa sanaj serj uhaantai amidartsgaay ah duu nar mini.hunii az jargal gej yu be.getel hubi hunii setgel amar amgalan bol ter hunii az jargal gene.ed mongo bish shuu ter harin ch zoblon ym bilee
uhaaral бичсэн нь: /103.26.194.156/
2013/10/13 11:47:04
oilogloo unen shuu
bayaraa бичсэн нь: /83.249.204.89/
2013/10/13 11:58:28
Bayarlalaa.saihan bichsen bna.Hyn zuchun uuriin heregtseendee l yum avah heregtei.Manahan hynees dor orohgyi gej boddog nuguudyyl ni ylam ongirch shooldog neg tiim Teneg Yhamsartai ylsyyd .ene ni ouynii doroitolgej Japan emegtei bichsen baisan .Gehdee hyn bllgon tiim bishee minii l medehiinolon hyn heregtseendee l taaryylj yum hydaldaj avdag.Niigem ayandaa hymyyjyyleed ugnuuu.Zalyy ye ee l syrgan hymyyjyyleh setgehyig ni hugjyyleed ugvul ayandaa yhamsarlaad irne dee bayarlalaa toim ch Bayarhyy d….
Зочин бичсэн нь: /202.126.89.175/
2013/10/13 13:03:49
Монголчууд Ланд унадаг мөртлөө сиймхий гэрт амьдрах юмаа гэж нэг гадаад найз маань ярьж билээ. Тэднийхэн болохоор эхлээд ажил, орон байртай болсныхоо дараа хөрөнгийнхөө 10 хувьтай тэмцэх хэмжээгээр хязгаарлөж машин болон бусад тансаг хэрэглээнд зарцуулдаг гэсэн. Уучлаараа, энэ зарим монголчуудад тэнэг санагдаж магадгүй.
seko бичсэн нь: /202.70.46.203/
2013/10/13 14:37:06
unexeer sxn nitlel bn magadgui bi ch gesen iim gedgee uguisgexgui xun l yum chini gj uuriiguu zuwtvuxni ch bii eswel xun yugaa edelj xereglej busdaas iluu amidraxni buruu yumu gex ni bii l bx gxde bid xezee ch uursdiinxee uzel bodol ni yunii tuld xaashaa temuulj buig ul anzaaran zuwhun unguc zuiliin araas xuuculddugni unen uuniigee zorilgo temuulel xusel muruudul gej todorhoildog bid busdiig shuumjilj muuchlax murtluu uursduu ter xunii uildliig dagan duuraij xelberddeg ta ch gesen uurtuu dugnelt hiigeed uz today iimerhuu busdad surgamjtai uursdiinhni turhiig todorhoilson uneniig ul oishooh atlaa busdiin oron ger xuwiin amidral ed xurungutui xolbootoi medeeleld bugd xoshuuran unshdag endees bidend yu vldex we hii xooson shunal muruudul l uldene yaj tuun shig iim bayn boloxu iim mashintai ch boloosoi gex atgag bodol bidniig xureelj bidnii gar xuliig muharlaj bdgiig odoo xer ni oligogui oilgoxiig ch husehgui xeregtei xereggui vnen xudalni medegdexgui yum bichij suuhaar deerh niitlel shig oilgomjtoi ulger awmaar xun negiig bodogduulsan medee niitleliig oruulbal olon xund tus bolj boditoor baigaa zuilee zuw zarcuulj amidrax uuriiguu xer xemjeendee unelj chaddag uxamsariig tuluwshuulj niigem boloxgui bna amidral xetsuu bn gdg bodloos saljbolomjiin amidarch bga negentge baricaj ataarhahgui l niigmiin sn sxn uur amisgal burdene xun buhend setgel oyun sanaanii baylag bii
Bayar бичсэн нь: /103.26.194.43/
2013/10/13 14:58:27
Ta uneheer zuv zuitei, unuudur bidend mash iheer tulgarch bui asuudliig hundjee. iPhone 5 zeeleer avch barisan yum getel avsanaas hoish hedhen honog bolood yamar ch une tsenegui, jiriin utasnaas yalgaagui jiriin l negen utas harin ch barij bsan Nokianaas mini dor muu utas bje. Husej husej avsan ur, aldaa 2 mini… Gevch tanii bichsen zuil oilgoogui zuiliig mini oilguulj uhaaruullaa. Tand bayarlalaa. Uzeg tani hurts, uhaan tani saruul boltugai.
unexeer sxn nitlel bn бичсэн нь: /182.160.9.15/
2013/10/13 16:21:39
unexeer sxn nitlel bn
Batbold бичсэн нь: /202.70.46.201/
2013/10/13 17:18:17
chi bitgii dongos mai shuu banida
mgl zaluu бичсэн нь: /184.162.103.173/
2013/10/13 23:54:39
bi bol uur untsguus ni harj baina.hund shunal baih heregtei shunal hund husel temuulel turuuldeg terendee hutlugduj hun uragshaa temuuldeg.hun neg amidrah uchraas uuriin amidralaa setgel hangaluun dutagdah gachigdah zuilgui amidrah heregtei,hussen yumaa avdag hussen gazar luugaa yavj amardag.er ni husel temuulliig muu talaas ni harval shunal sain talaas ni harval aguu ih husel.bi unetei goe brandiin huvtsas umsuj, goe mashin unaj amtat hool ideh durtai. gol ni bi iim baihiin tuld zarj baigaagaasaa 10 dahiniig olohiin tuluu hudulmuruh estoi. goe saihan zuil hereglevel hund saihan medremj turdug, muu ugeer helbel ataarhuulah gehdee ene chini unendee ataarhaj baigaa humuusiih ni helleg. ter saihan medremj ni hunii bied sain gormonuudiig yalgaruulna ter ni huniig ergeed bayar bayasgalantai bolgono. yu ni buruu gej. tiim biz dee.
1111 бичсэн нь: /124.158.74.2/
2013/10/14 08:47:25
Bi yalgardag Hezee ch eemeg bugj zuudeggui baigaagaaraa baidagaaraa yalgardag
xa xa xa бичсэн нь: /202.131.244.180/
2013/10/14 10:55:03
Тэнэг бас ядуу монголчуудыг ганц алж байгаа зүйл бол хэт чамирхаг байх хамаг мөнгөө баран брэндэлсээр байтал толгой нь хоосон уушиг нь утаагаар дүүрсэн, одоо болтол нүүрс түлдэг эсгий жодгор, модон жорлонтойгоо хатаж байгаа арчаагүй үндэстэн бид л байна тэгсэн мөртлөө дээр дооргүй хаммер унаж ай фоне барихыг нь яана ичиж бас бодож амьдармаар хэдэн тэрбум долларын хөрөнгөтэй Эсти Лаудерийн эзэн Нокиагийн хамгийн анхны загвараа одоо болтол барьж явахад орох оронгүй оочих аягагүй оюутан сая төгрөгний утас барьчихаад сургалтынхаа төлбөр дээр луу унжчихсан цохиж явдаг
Нараа бичсэн нь: /202.21.114.10/
2013/10/14 17:24:43
Үнэндээ идэх хоол хомс өмсөх хувцас муутай байх хэцүүл дээ, Хамгийн сайхан юм гэвэл элэг бүтэн өвчин шаналалгүй, идэх хоол хүнстэй ,эрхэлсэн ажил хөдөлмөртэй байх хамгийн сайхан өөрт байгаа юмандаа сэтгэл хангалуун байх , заавал хүн дуурайх гээд яах юм бэ дээ Одооний зарим нэг хүмүүс өөрөө үхэхгүй мөнхийн ус хүртэчихсэн юм шиг , мөнгө мөнхийн юм шиг авирлах юм хэд наслана гэж үхэн хатан эд хөрөнгө цуглуулж байгааг ойлгохгүй юм, үр хүүхдүүд чинь хорвоод төрөхдөө өөрийн гэсэн хувьтай төрдөг шүү дээ
Нараа бичсэн нь: /202.21.114.10/
2013/10/14 17:30:00
Харин эд хөрөнгөнд их шунах , хулгай луйвар хийх , газар орноо зарах, цааш нь олон муу үйлдэл хийвэл дараа төрөлдөө / урд нь их хөрөнгө мөнгө хэрэглэж эдэлсэн тул / хоосрохын цондон юм даа хойчоо бодож зөв л амьдрах сайхан

Монгол Улсын Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Б.Шарав: Гончигоо багш “Замбуутивийн наран” бүтээлд маань онц тавьж байлаа

 

 

Нийтэлсэн: 2013-10-09 10:02:39

“Гэгээн алсад одох юм сан”, “Сэтгэлийн эгшиг”, “Сэрсэн тал”, “Тэнгэрийн орон”, “Наадмын дэнж”, “Баярын уянга”, “Үлэмжийн ертөнц”, “Хэрлэнгийн домог”, “Чингис хаан” дуурь гээд түүний уран бүтээл хязгааргүй үргэлжилдэг. Хөгжим хэмээх энэ яруу сайхан урлагт жинтэй хувь нэмэр оруулсан Монгол Улсын Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Б.Шаравтай ярилцлаа.
-Энэ аугаа урлагтай эргэлт буцалтгүй амьдралаа холбосон үеэ эргэн нэг дурсвал? 
-Багаасаа л хөгжимд их сонирхолтой байсан. Амьдралаа урлагтай холбож, эргэлт буцалтгүй орсон нь 1970-аад оны дунд үе. Би өдрийн ихэнх цагийг хөгжмийн ард сууж өнгөрөөдөг байлаа. Миний өдий дайтай яваа нь багшийн маань хөдөлмөрийн ач юм даа.
Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин С.Гончигсумлаа багштайгаа 1973 онд танилцаж байлаа. Багш маань хөгжмийн маш өндөр боловсролтой эрдмийн хүн. Хөгжмийг шинжлэх ухаан талаас нь ойлгосон болохоор тэр чиглэлээр нь хөгжүүлэх сонирхолтой.
Багш маань Азиас Москвагийн Хөгжмийн дээд сургуулийг төгссөн анхны монгол хүн, Европын сонгодог урлагийг Монголд оруулж ирсэн гавьяатан. Энэ мундаг хүний шавь байна гэдэг том үүрэг, хариуцлага, аз завшаан гэж боддог.
Багш маань 1974 онд Хөгжмийн зохиолчдын холбооны дарга байхдаа намайг Орос уруу сургуульд явахад “За миний хүү гурав дахь хэлийг сайн сурч ирээрэй. Би хөгжмийн зохиолчдын хорооны даргын хувьд хэлж байна шүү” гэж захисан.
Тэр үед багш минь их л холыг харж байж дээ. Одоо англи хэлгүй бол хол явахгүй болж.Би багшийнхаа захиасыг биелүүлж байхгүй яав даа гэж өдий хүртэл харамсдаг.
-С.Гончигсумлаа багш Таны ямар бүтээлийг илүү үнэлж урам хайрлаж байв? Багшдаа магтуулж, урмын үг сонсоно гэдэг сайхан шүү? 
-Өөрөө их өндөр боловсролтой болохоор хэр баргийн юмыг тоохгүй ээ. Дэлхийн томоохон хөгжмийн зохиолчидтой танил. Их юм сонсч, олон газраар явсан хүн. Миний “Замбуутивийн наран” гээд зохиол байдаг юм.
Тэр бүтээлийг анх Гончигоо багш сонсчихоод яваад өгсөн. Орой нь надад “Би хэр баргийн юм тоодоггүй. Харин энэ удаад чамд онц тавилаа” гэж билээ.Багшийн минь хамгийн том үнэлэмж энэ байсан даа.
Хожим уг бүтээл маань ЮНЕСКО-гийн хөгжмийн фондод орсон. Хоёрдугаар симфонийг маань ч үнэлдэг байсан. Харин миний нэгдүгээр симфонийг шүүмжилсэн. Тэр шүүмжлэл нь хөгжмийн зохиолчдын гуравдугаар их хурлын илтгэлд байдаг юм.
-Яг юу гэж шүүмжилсэн бэ? 
-Эфект /гоёо/ хөөгөөд байна гэж билээ. Одоо бодоход аргагүй л үнэн дээ.
-Амьдралаас авсан хамгийн том бэлэг тань юу вэ? 
-Эрүүл саруул, хүний дайтай уран бүтээлээ туурвиж яваа минь том бэлэг. Хань ижил, үр хүүхэд маань ч надад бурхнаас өгсөн бэлэг шүү дээ. Хөгжмийн зохиолч хүний хувьд хөгжмийн мэдрэмж гэдэг хамгийн том бэлэг юм даа.
-Урлагийн хүмүүсийг Янжинлхам бурхны “зарц” гэдэг. Та үүнтэй санал нийлэх үү? 
-Тэгдэг л юм. Олны үг ортой байх. Гэхдээ Янжинлхам гэж ямар бурхан байдаг юм мэдэхгүй. Хүмүүс онгод гэж ярьдаг.Энэ бол үнэхээр байдаг. Тэгэхдээ онгод, хөдөлмөр хоёрыг хослуулахгүйгээр сайн бүтээл төрнө гэж үгүй. Авьяастай, онгодтой байж л сайн уран бүтээл туурвина шүү дээ.
-Таны уран бүтээлээс монгол ахуй нэвт ханхалдаг гэж мэргэжил нэгт нөхөд тань ярьдаг юм билээ?
-Би хөдөө өссөн. Тэр орчин маань хэзээ ч мартагддаггүй, санаанаас гардаггүй. Тэгэхээр би хотын хүн болж чадахгүй юм байна лээ.Жаахан л зав гарвал хөдөө явдаг.Тийм ч учраас миний уран бүтээлийн дийлэнх нь уул ус, аав ээжтэй холбоотой байдаг. Нутаг минь миний уран бүтээлийн гол эзэн нь юм шүү дээ.
-Залуу хөгжмийн зохиолчдын ололттой хийгээд дутагдалтай талын тухай бодлоо хуваалцахгүй юу? 
-Ийм тийм дутагдалтай энэ тэр гэж яримааргүй байна. Залуу байхад урам их хэрэгтэй. Соронзонболд, Бямбабаяр, Т.Сэр-Од, Ш.Алтангэрэл, Эрдэнэбат гээд сайн уран бүтээлчид тодрон гарч байна. Монголын хөгжмийн урлагт цаашид юу хэрэгтэй гэнэ залуучууд хийж чадна.
-Монголын уран бүтээлчдээс төр, түүх үнэлсэн шагналтан гэж Таныг тодорхойлдог юм билээ. 
-Надаас том шагналтай хүн алийг тэр гэх вэ. 1992 онд Төрийн шагнал авч байлаа. Дээрээс нь би их том шагналтай. Тэр нь Чингис хааны одон. Анхных нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат гуай. Хоёр дахь шагналын эзэн нь би /инээв/. Монгол уран бүтээлч хүн Чингис хааны одон авах шиг том шагнал гэж хаа байхав дээ.
Ярилцсанд баярлалаа.
Б.Анхцэцэг
Эх сурвалж: 

Уран бичээч Л.Түвшинжаргал: Монгол бичиг сувинер болох ёсгүй

 

Нийтлэгдсэн огноо: Өнөөдөр 14 цаг 38 минут

a754c61d4cea558dbig

Уран бичээч Ц.Тамир, Д.Ганбаатар, Л.Түвшинжаргал, Д.Баттөмөр нарын “Каллиграфийн урлаг” үзэсгэлэнгийн нээлт өчигдөр “976” арт галерейд боллоо. Үзэсгэлэнг Монголын орчин үеийн каллиграфийн холбоо хамтран зохион байгуулж байгаа билээ. Уран бүтээлчид гадаад, дотоодын уран бичлэгийн томоохон наадмуудад оролцож, үнэлэгдсэн, тус бүрийн нь бүтээл Уран зургийн галерейн сан хөмрөгт хадгалагдаж байгаа юм. Тодруулбал, Д.Баттөмөрийн хувьд Монголын каллиграф буюу уран бичлэгийн урлагт зохиомж, сэдвийн шинэчлэлийг хийж чадсанаараа үнэлэгддэг бол Л.Түвшинжаргал цагаан бэхийн техникийг чадварлаг ашиглахаас гадна эрчимт таталтаар бүтээлээ туурвидгаараа онцлогтой.

Тэгвэл Ц.Тамирын ажлуудаас уран бичлэгийг орчин үеийн урлагтай хослуулсан аяс ажиглагддаг. Харин Д.Ганбаатаар уран бичлэгийн уламжлалыг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ “Бичиг соёл” төвийг үүсгэн байгуулж, урлагийн энэ өвийг түгээн дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж буй.

Тус бүрнээ онцлог, арга барилтай эдгээр уран бүтээлчийн үзэсгэлэн Монголын өнөөгийн уран бичлэгийн өнгө төрхийг харуулах аж. Үзэсгэлэн урилгаар Австралийн Үндэсний галерейд 2014 оны зургадугаар сард дэлгэгдэх юм байна.

http://resource.time.mn/entertainment/photo/2013/10/b4149fac77f40345/a754c61d4cea558dbig.jpgҮзэсгэлэнгийн үеэр уран бичээч Л.Түвшинжаргалтай цөөн хором ярилцлаа.

-Өнөөдрийн энэхүү үзэсгэлэнгээрээ Монголын ард түмэнд юуг харуулахыг зорьсон бэ?

-Дэлхий дээр 13 бичиг үсгийн соёлтой ард түмэн байдаг. Тэдгээрийн дотор дээрээс доошоо, баруунаасаа зүүн тийшээ бичдэг ард түмэн дэлхийд ганцхан байдаг нь монголчууд. Тэнгэрээс газар луу чиглэсэн тийм эрчимтэй утгыг илэрхийлсэн бичиг үсгийн соёлтой ард түмэн шүү дээ, бид. Ийм агуу ард түмний тасархай болсон бид монгол бичгээ төрийн бичиг болгох ёстой, урлаг болгох ёстой.

Гэтэл өнөөдөр монгол бичиг шүтээн байгаад дууслаа. Тиймээс шүтээн байлгаад байхгүй бүх ард түмний хэрэглээ болгомоор байна хэмээн зарим хүмүүс шүүмжилдэг л дээ. Миний бодлоор бид монгол бичгийг эхний ээлжинд  шүтээн байлгаж байж бүх хүмүүст хүрэх замыг  нээж өгч  чадна. Япон, хятад, солонгос зэрэг бичиг үсгийн соёлтой ард түмний дунд бийрэн бичиг буюу каллиграф гэдэг урлаг байдаг юм.  Тиймээс бид монгол бичгийг каллиграф талаас нь хөгжүүлэхийг зорьж байна.

Хүмүүст заавал монгол бичиг сур гэж даалгах биш каллиграфийн урлагаар дамжуулж мэдлэгийнх нь түвшинг тэлэх хэрэгтэй.

Монгол бичгийг зүгээр л сувинер болгоод ханандаа хадах биш монгол хүн монгол бичгээрээ бичих ёстой. Өөрөөр хэлбэл, монгол бичиг сувинер болох ёсгүй. Монгол хэл бичгийг Монгол Улсын төрийн бичиг болгох нь бол бидний туйлын зорилго.

-Тэгвэл та бүгдийн үзэсгэлэнгийн ялгарах гол онцлог нь юу вэ?

-Өнөөдрийн каллиграфийн үзэсгэлэнгээ би Монгол бичгийг урлаг болгож хөгжүүлэхийн төлөө зүтгэж яваа дөрвөн хүний уран бүтээл гэж нэрлэмээр байна. Манайхны хэлдэг шиг од биш ээ. Бид зүгээр л энэ урлагийн төрөлд манлайлж яваа уран бүтээлчид.

Миний хувьд бичиг үсгийн соёлтой бусад ард түмний бичгийн техникээр зөндөө оролдож үзсэн. Цагаан бэхийн татлагын техникээр дагнаж уран бүтээлээ туурвидаг. 2007 онд Япон улсын уран зургийн галлерейд очиж үзэсгэлэнгээ гаргаж байсан.  Тэрхүү үзэсгэлэн маань цагаан бэхийн техник хэмээх гайхалтай бүтээл байдгийг бичиг үсгийн баялаг соёлтой ард түмний дундаас гаргаж ирж тавьснаараа  онцлогтой болсон гэж боддог. Цагаан бэхийн бийр техникийг монголын хөрс шороон дээр буулгах гэж  зургаа дахь жилдээ зүтгээд явж байна.

Саяхан бид анхны цасан дээр бичгээ тавьсан. Хүмүүс талархалтайгаар хүлээж авсан юм. Шинэ орсон цасанд мөрөө гаргах ямар сайхан байдаг билээ. Тэрэнтэй  шиг монгол бичиг маань бүх юмны эхлэл, шинэчлэл нь байгаасай хэмээн бэлгэдсэн гэх үү дээ. Монгол бичиг ямагт ариун цагаан байх ёстой.

-Цагаан бэхийн төрлөөр шавь төрүүлэв үү?

-Төрүүлж амжаагүй. Сонирхогчид их байна. Би цаг зав муутай учраас хүмүүст зааж өгөх боломж надад байдаггүй. Гэсэн ч үнэхээр сурья, судлая гэсэн хүнд би зааж өгөхөд үргэлж бэлэн байна. Харамсалтай нь монгол бичиг сурья гэж ирдэг хүн ганц ч байдаггүй. Дэлхий дээр 13-хан бичиг үсгийн соёлтой ард түмэн байдаг гэдгийг түрүүн дурдсан. Тиймээс монгол туургатан бид уйгаржин монгол бичиг, хуучин монгол бичиг гэж ярьж болохгүй. Ерөөсөө л монгол бичиг гэж хэлэх хэрэгтэй. Монгол бичиг маань хуучин ч биш, шинэ ч биш монголын ард түмний өв соёл юм.

-Та түрүүн Японд үзэсгэлэн гаргаж байсан тухайгаа ярилаа. Хэдэн оронд үзэсгэлэнгээ гаргаж байв. Дэлхийн ард түмэн яаж хүлээж авч байна вэ?

-Дүрс үсгийн хувьд монгол бичиг бол гайхалтай, тэр чигээрээ урлагийн бүтээл. Гадаадын ихэнх орнуудаар явлаа. Үзэсгэлэнгээ гаргаад явж байхад “Тэнгэр” гэсэн цагаан бэхийн таталбар каллиграф бүтээлийг маань хүмүүс их сонирхож байсан. Энэ нь ганц уран бүтээлч миний мундагт биш монгол бичгийн гайхамшиг шүү дээ. Австрид энэ бүтээлээрээ финалд шалгарч байсан. Манай зураачид дэлхийн ихэнх  орноор явж үзэсгэлэнгээ толилуулж байгаа.

2009 онд Солонгосын Чежү аралд зохиогдсон гурав дахь удаагийн Олон улсын Дельфийн наадам буюу дэлхийн урлагийн олимпт уран бичээч Д.Ганбаатар маань оролцож “Тэнгэр” бүтээлээрээ тэргүүн байрыг авч урлагийн олимпийн аварга болсон.

Монгол бичиг графикийн хувьд ч юм уу эстетикийн хувьд ерөөсөө урлагийн бүтээл. Эцэст нь дүгнээд хэлэхэд монгол бичиг заавал  төрийн бичиг болох ёстой. Монгол гэдэг үндэстэн байгаа нөхцөлд энэхүү бичгээ төрийн бичиг  болгож байж Монгол Улс маань хөгжин дэвжих болно. Босоо монгол бичиг мандтугай.

Зургийг энд дарж үзнэ үү

Т.Жанерке

http://entertainment.time.mn/content/35689.shtml

Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Д.Лувсаншарав: “Амьдралыг зоргоороо туулж дээ, би.”

2013-09-30 09:16:04

Б.ЭНХЗАЯА

Т.БАТСАЙХАН

Хөдөлмөрийнбаатар, Төрийншагналт, АрдынжүжигчинД.ЛувсаншаравыгАмьдралынтойрог”-ийнхоохоймортурилаа. Эрхэмхүмүүнтэйуулзаж, энгийняриадэлгэнэгэдэгбахархмаарчгэлээзалуусэтгүүлчийнхувьдайдастай  байснаануухюун. Түүнийгмонголтүмэндэндүүсайнмэднэ. Тэрдундаахөгжмийнурлагийнханхүндлэндээдэлдэг. Тэгэхээсчар­гагүй. Монголынхөгжмийнурлагийнамьддомогболж, эдүгээ 90 на­сыгшүргэжяваабуурай.

Д.Лувсаншаравгуайнх 11 дүгээрхорооллынцэн­хэрбайрнуудыннэ­гэндамьдардаг.  Бид­нийгочиходохинньхаал­гааонгойлгонгэр­тээурилаа.  ТэрээрАа­вынбиечилээрхүүбай­гаа. Табүхэнжааханхү­лээхгүйюүхэмээв. Энэзуургэрийнханандөлгөсөнховорзураг, бү­тээлүүдийг  ажиглав. Түү­нийханьтайгааава­хуулсанболонтөрийншагналхүртэжбайхүеийнховорагшнуудодоотүүхболонүлджээ. Гэсэнчхийжбүтээсэнзүйлээрбаянамьдарнагэдэгямарсайханболохыгтүүнийөрөөндмэдэрсэнюм. Одоотэрээрбагаохинтойгооамьдарчбайгаааж. Охинньтэтгэвэртгараадаа­выгааасарчбайгааюмсанж. “Аавынмааньнасөндөрболоодхонхдуугарахадхаалгаачтайлжөгччадахгүйбайгаа.Тиймболохоорбайнгахажуудньбайхаасөөраргагүйхэмээнучирлав. БиднийгцайуужхөөрөлдөхзуурнөгөөөрөөнөөсД.Лувсаншаравгуайоржирлээ. Өнгөлөг, жавхаатайдүртөрхньбагаханбараантаадядрангуйхарагдана. Жааханалхаж, юмярихаарамьсгааньдавхцаадхэцүүбайгаагэнэ. Бидзорьжирснээхэлэхэдхэсэгхэнтайвширчбайгаадяриагааэхлүүлэхийгхүслээ.  Түүнийнүүрэндүрчлээсуусанчхэзээнийсайханинээмсэглэлньхэвээрээбайгаасанагдана.

ТАВАН НАСТАЙДАА БИЧИГ ЗААЛГАЖ, 13-ТАЙДАА БАГШ БОЛЖЭЭ

Туулын урсгал шөнөдөө сайхансан

Торгон долгио хаялан мяралздагсан

Хоёрангирдандаалхөвдөгсөн

Холынаниравангаалдуугардагсангэхуянгалаг, тайван, элдэвцохиогүйэнэаясшигамьдралньнамуухан, гунигзовлонгүйбайсныгтэрээрюунтүрүүндөгүүллээ. ХэнтийаймгийнБаянхутагсумандтөржөссөн. Таваннастайгаасааэрдмийнмөрхөөн, сүмдшавилансуралцаж 13 настайдаабагшболсонтүүхтэй. Төрзасгаасардиргэдийгсоёнгэгээрүүлэхихүйлсэхлүүлж,  бичигномгадарладагхүнбүрийгэнэүйлсдээтатаноролцуулсанньтэр. Түүнийихүйлс  эндээсэхэлсэнтүүхтэй. Хөгжмийнертөнцөдхөлтавьсантүүхньчтунэнгийн. Д.Лувсаншаравхүүгийнгэрбүлийнхэндхөгжмийн боловсролтой хүн байсангүй. Гэхдээ сүм хийдийн бүрээ бишгүүр, хонх дамарын чимээ, цам майдар харайх үйл түүнд нэг л дотно сонсогддог байжээ. ТэрээрАмжилтад хүрэхэд хамгийн чухал зүйл нь оролдлого. Хүнд бүр л авьяастай. Түүнийхээ зөвийг нь сонгож,  чармайвал эцэст нь сайн сайхныг дуулгадаг. Энэ бол миний амьдралын бодит үнэнхэмээлээ. Үнэхээр энгийн бүхэн агуу байдгийг түүний амьдрал харуулах мэт. Тэрээр  хөгжмийн нотыг 1972 онд аймгийнхаа клубт заалгаснаар урлагийн ертөнцөд хөл тавьсан гэж хэлж болно. 1954 оноос Москва хотод Хөгжмийн дээд сургуульд суралцан найрал дууны удирдаач мэргэжлээр төгссөн түүхийг өвгөн Шарав он жилүүдтэй нь дурсав. Хөдөлмөрийн гараагаа 13-хан настайдаа эхлүүлж байсан хүү том болоод нэрт хөгжмийн зохиолч болно гэдгийг төсөөлөөгүй, гагцхүү ажиллаж, хөдөлмөрлөх ёстой гэдгийг ухаарч байж. ТүүнээсАав ээжийнхээ тухай дурсана уухэмээхэдТэдмааньмалчинулс. Аавмааньморьуяхдуртай, адуундэрэмгий, сумыннаадамдзодоглочихдог, дарханхийдэгэрбайлаа. Харинээжшаггүйуранхүнбайсандаа. Хурданоёдог, гэрийнширдэгээсэхлэннутгийнхүмүүсийндээл, ламнарындээл, цамынхувцасоёдогжирийнлмалчинардуудбайсангэлээ. Тэрээрөнөрөтгөнайлынотгонхүү. Гэвчодоотэролонахдүүсээсганцаарааүлджээ. Энэзууртүүнээс,

-Таны гэр бүлийн хүн сайхан жүжигчин байсан гэдэг?

-Амьдралаа сайхан ханьтайгаа 60 гаруй жил холбожээ. Тэр маань жүжигчин хүн байсан юм. Өвгөн ах нь хувь заяаны хувьд боогдож, гачигдсан зүйл байхгүй. Аав ээжийгээ, ханиа сайхан нутаглууллаа. Одоо үр хүүхдүүдээрээ тойруулаад дутсан юм байхгүй, жаргаж суунахэмээн хэсэг дуу тасарна. Д.Лувсаншарав гуай дөрвөн хүүхдийн эцэг юмсанж. Нэг нь өөд болж, гурвуулаа үлджээ. “Маамуу нааш ирдууг зохиоход дуулж явсан тав, зургаан настай хүүхдүүд одоо тавь, жар хүрчихсэн намайг асралцаж байна гэж хошигноно. Бага охиноо хэлж байгаа нь тэр.

Нээрээ бид, бидний эцэг эх, бидний үр хүүхдүүд ч Д.Лувсаншарав гуайнМаамуу нааш ирдууг яагаад амархан аялдаг, яагаад одоо ч мартагддаггүй юм бол.

 

ХАР АРЬСТАЙ ХҮҮХДҮҮД ДУУЛЖ БАЙХЫГ ХАРСАН

1950-иад он. Багачууд энэ л үеэс цэцэрлэг, яслиар хүмүүжих болов. Тэр үед хүүхдүүд аялдаг дууТэгвэл хоёулаа”, “Хургачинзэрэг гарын таван хуруунд багтах төдий байж. Үүнийг ажигласан оюутан Д.Лувсаншарав зохиолч Ч.ЛхамсүрэндХоёулаа хүүхдэд зориулсан дуу хийехэмээн санал тавьжМаамуу нааш ирдууг зохиожээ. Тэд хүүхдийн хоолойнд тохирсон бүтээл хийхээр нарийн судалж, хамгийн амархнаар сурах өнгө, үг үсгийг холбож чаджээ.

“…Морь унаж давхия,

Машин барьж явъя,

Ном сонин уншъя,

Ногоон модоо тарья…” гэх нь яг л шатаар уруудаж буй мэт сонсголонтой. Зууны манлай дуугаар тодорч, хөшөө болон сүндэрлэсэн эрхэм зохиолчийн уг бүтээлийг зөвхөн Монголд ч биш гаднын орны багачууд аялдаг юм билээ. ТэрээрЭнэ дууг хар арьстай хүүхдүүд дуулж байхыг харсан. Манайхан тэдэнд зааж өгсөн болов уу. Гурав, дөрвөн жилийн өмнө Хятадын хүүхдийн тоглоомд энэ дууны аяыг суулгачихсан байна лээгэнэ.

 

УРАН БҮТЭЭЛИЙН САНАА ОД ХАРВАСАН МЭТ ОРЖ ИРДЭГГҮЙ

Д.Лувсаншарав гуай уран бүтээлдээ хоёр том зохиолчийг онцолдог юм байна.  Тэд бол Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж. Их зохиолч Д.Пүрэвдоржтой дуурь бичихдээ хамтран ажилласан бол дууг утга зохиолын шинэ үеийг үндэслэгч яруу найрагч Б.Явуухулантайурладагбайжээ. Орост сургуульд байхад нь Б.Явуухулан Горькийн нэрэмжит сургуульд суралцаж байсан нь хоёр зохиолчийн хамтын уран бүтээлийн сэдэл болжээ. Янаг сэтгэлийг харуулахБодол”, “Би чамд хайртайдууг хамтран бүтээж байсан бол өөр бусад нэрт зохиолчидтойХэрлэн”, “Дурлал хайрыг минь дамжуулаарай”, “Охидын уянга”, “Усны тунгалаг Тамир”, “Үйлсийн сайхан Улаанбаатарзэрэг одоо ч аялах дуртай сайхан дуунуудыг туурвижээ. Киноны дууны хөгжмийг ч зохиож байв. Түүнчлэн есөн дуурь бичсэнээс тавыг нь Д.Пүрэвдоржтой хамтран бүтээжээ. “Шивээ хиагт”, “Нүцгэн ноёнзэрэг дуурийг 70, 80 онд бүтээж байснаа дурслаа. Харин удахгүйСүнжидмаадуулалт жүжгийг Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулга сэргээн тавихаар болсонд баярхаж сууна. Түүний уран бүтээлийн төлөөлөл болгожСүнжидмаадуулалт жүжгийн талаар онцлон ярилцсан юм. Энэ жүжгийг Жамцын Бадраатай хамтран бүтээсэн билээ. Ардын харилцаа дуунд хамгийн том байр суурь эзлэх сэдэв бол бүсгүй хүн. Тэдний гоо сайхан, ихэмсэг төрх, хайр сэтгэлийг харуулсан аялгуутай, бүрэн төгс бүтээлүүд болХандармаа”, “Альгирмаа”, “Балжмаазэрэг дуунууд бий. Эдгээр бүтээлээс нэгийг нь тайзны уран бүтээл болгохоор сэтгэл шулуудаж, “Сүнжидмаа”-г барьж авсан нь одоо ч олон түмний хүртээл болж байгаа нь уран бүтээлчдийн авьяас билгийг тодотгох биз. Д.Лувсаншарав гуайгаас бүтээлийн санааг хэрхэн олж, хэрхэн туурвидгийг асуулгүй өнгөрч болохгүй. Түүний нэрээр овоглосон уран бүтээл урт насалдгийг тодотговол их зохиолч маань тэрүүхэндээ бишүүрхэж харагдана. Их мөрөн дөлгөөн гэдэг нь энэ болов уу. “Хэдэн зуунаас өвлөгдөж ирсэн ардын дуунуудын хажууд миний бүтээл 70 жилийн түүхтэй. Ингэж бодохоор их богинохон юмгээд үргэлжлүүлэн хүүрнэх өвгөн зохиолчид уран бүтээлийн санаа од харвасан мэт орж ирдэггүй байж. Хөгжмийн ард суугаад л ая эгшигарараасаахөвөрдөгбайсануугэвэлбасүгүй. Онгодгэгчидбүрчитгэдэггүй. Зүгээрлэнгийн. Олонжилийнөмнөхарсаннутагуснытөрхбайдлыгургууланбодожилэрхийлэх. УмбажшумбажөссөнХэрлэнголынхоотухай

Усанболорынөнгөтэй

Уртсайханбилээ

Уртсайхандолгиондоо

Уранхуурынэгшигтэйхэмээнуянгалуулахөнгийгмөнлөөрийнхөөамьдралаасхаржзохиоснооярьсанюм. УранбүтээлуртнасалдагтухайдХалаасандааарвинюмтайбайгэсэнбагшийнхааяриагонцлох.

-Та уран бүтээлийнхээ санааг хэрхэн олдог байв?

-Хайр дурлал, нутаг эх орон, нийгэмд өрнөж байгаа үйл явдал бүхнийг анзаарч явах хэрэгтэй.

-Олон түмэн одоо ч дуулсаар, аялсаар байдаг уран бүтээлийн урт насны тухайд та юу хэлэх вэ?

-Миний багш хэлдэг байсан юм. “Халаасандаа их юмтай байх хэрэгтэй. Шууд зохиоё гэж бодох биш, халаасанд чинь, өөрийн сэтгэлд юу хадгалагдсан түүнийг нээгэдэг байлаа. Тэдэн онд би тунгалаг Тамирын голд явж байж билээ. Тамирын  гол маань ямархуу байдалтай байлаа гэж бодох. Тэр сэтгэгдэл, баялаг хадгаламжтай байх хэрэгтэй. Түргэн бүтээл урт насалдаггүй. Цаг үедээ зориулсан жижиг бүтээл ч тэр. Хийх юмаа хийж, магтах юмаа магтаж нийтлэг чанартай байх зүгээр болов уу.

-Жижиг бүтээл гэж байдаг уу?

-Сүүлийн үед зориулалттай бүтээл төрөх болж. Сүлд дуу ч гэх юм уу.

-Тэгвэл таны уран бүтээл хэдий хугацаанд төрдөг байв?

-Янз бүр. Материалаараа туслуулаад хийж болно. Бас явж судлах ажил ч гарна. Үзээгүй бол ямар байдагюм, зурагхөрөгхарах, хүнтэйярилцана. Хэндзориулсанямарбүтээлгэдгээойлгоххэрэгтэй. Нэгдүгээрт, сэтгэлдбайгаабэлэнматериал, хоёрдугаарт, судалгааныажил. Энэхоёрдээрүндэслэнбүтээлтөрдөгюмийнярихбидэхнийсэдвээсээтүрхазайлаа. АрдынурлагтшинэөнгөнэмжтөрүүлсэнСүнжидмаажүжигтэээргээдморилъё.

 

СҮНЖИДМААГ ӨӨРӨӨР НЬ ДУУЛУУЛАХ САНАА

Сүнжидмаадуу гүн ухааны, сургамжийн тухай юм. Хүний амьдралд тохиолдох сайхан муухай, гэрэл сүүдрийг сануулсан, тайлбарласан хайр дурлалын тухай бүтээл. Тухайлбал, “Хамбаны хээ элэгдэнэ шүү, Сүнжидмаа минь Хар үс чинь цайгаад ирэхийн цагт Хаалга үүдээ нээгээд өгсөн ч Харж үзэх хүнгүй болно шүүгэсэн ишлэлтэй сургамжийн үг. Энэ мэтээр 30 гаруй бадагтай том зохиол аж. Зохиогчийн хэлж буйгаар үйл явдлыг өрнүүлэхийн тулд олон дүрийг буй болгож, дүрүүдээ хурцлах, шинэ дүрийг гаргаж ирэх зорилго тавьжээ. Бүжиг, дуу, хөгжим гээд бүх төрлийг оруулж бүтээж. Хамгийн чухал нь эх бүтээлдээ Сүнжидмааг дэргэдэх хүмүүс нь магтаж, биширч, сануулж дуулдаг бол Д.Лувсаншарав, Ж.Бадраа нар гол баатрыг өөрөөр нь дуулуулах явдал байв. Д.Лувсаншарав энэ тухай хүүрнэхдээНээрээ л Сүнжидмаа ингэж дуулах байсандаа хэмээн дуу алдтал зохиож чадсанхэмээн Ж.Бадрааг магтана. Тэдний эл бүтээлийг анх Дуу бүжгийн чуулгын гоцлол дуучин н.Ариунаа, гавьяат жүжигчин Л.Банзрагч, Ардын жүжигчин Н.Самбуу нар амилуулжээ. Гэвч тэр үеийн төр засгийн шийдвэрээр уг бүтээлийг завхай зайдан, эмэгтэйчүүдийг доромжилсон хэмээн 1981 онд хориглосон гэдэг. Тэр үед Д.Лувсаншарав гуайҮүнийг хэдэн арван  жил ард түмэн дуулаад ирсэн. Дууны айзам шүлэг, орон зай, ардын үндэсний хэллэгийг алдуулахгүйгээр зохиосон ардын дуу. Би зохиосон юм биш, бид найруулж өргөжүүлж ургуулан бодож бүтээсэн. Ард түмний бүтээлийг та бүхэн хориглох юм уухэмээн чанга дуугарч байсан удаатай гэдэг. Гэвч цаг үе 10 орчим жилийн дараагаас зөөлөрч, 1990-ээд оноос олон нийтийн хүртээл болж эхэлжээ.

 

ГАВЬЯАТ УДАРНИК”-ААС ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР

Сүнжидмаа”-г тавихаас өмнө Д.Лувсаншарав 1975 онд Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгын уран сайхны удирдагчаар томилогдож очсон байлаа. Тэрээр энэ үед урлагийн амьдрал нь буцалж, томоохон уран бүтээлүүд туурвиж, төрийн шагналуудаар энгэрээ мялаачихсан үе байж. Анхны шагнал нь одоо ч хэн хүний сайн мэдэхгүйГавьяат ударникхэмээх тэмдгээр 21 настайдаа энгэрээ цоолуулсандаа одоо ч бэлгэшээдэг юм билээ. Хөдөөнөөс ирээд хоёрхон жилийн дараа авч байсан анхны томоохон шагнал нь энэ байв. Ийм шагналтнууд унаа хөсгөөр үнэгүй зорчих, орон байрны татвараас чөлөөлөгдөж байсан нь тухайн үеийн хамгийн хүндтэй шагнал байсан нь тодорхой харагдана. 1951 онд Берлинд болсон  Дэлхийн залуучууд, оюутны их наадамд өөрийн удирдсан найрал дууны хамтлагаараа олон улсын шагнал хүртсэн байна. Тэрхүү фестивальд анх удаа найрал дууны хамтлаг оролцсон нь Монгол болж, ийнхүү шагнажээ. Монгол ч дутсангүй, Д.Лувсаншаравыг эх орондоо ирэхэд нь Гавьяат жүжигчин цол олгожээ. Ингээд түүний уран бүтээлийг үнэлсэн гавьяа шагнал үргэлжилсээр, 1963 онд Төрийн шагнал, 1981 онд Ардын жүжигчин, 2000 онд Хөдөлмөрийн баатар болсон юм. Үүнд нэг зүйлийг онцлоход Д.Лувсаншарав гуай Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгад уран сайхны удирдагчаар очихдоо нэгэн зүйлийг зорилго болгожээ. Тэр үед чуулга ихэвчлэн концерт тавьдаг байсан аж. Үүнийг өргөжүүлж, тайзны жүжиг, бүжгэн жүжиг тавьж уран бүтээлчдийн чадварыг дээшлүүлэх, ачааллыг тэнцвэржүүлэх бодлогыг барьж ажилласнаа дуулгасан юм. Их зохиолч маань энэ хугацаанд 400 гаруй бүтээл туурвисан нь урлагийн салбарын түүхэнд тодоос тод бичигдэх түүхэн гавьяатай гэдгийг хэн ч эс зөвшөөрнө. Тэрээр хамгийн сүүлд 2006 ондХархорумдуурийг бичжээ. Уран бүтээлээ Мөнх хааны Хархорум хот байсан буурин дээр амилуусныг уншигчид санаж буй биз. Одоо бол хөгжим бичих үеэ өнгөрсөн гэж хэлж байна. Харин залуу хойчид сурсан мэдсэнээ үлдээх уран бүтээлээ архивжуулж, оюутан залуустлавлахболж сууна хэмээнэ. Харин өдгөөгийн урлагийн хөгжилд жаахан зэмлэнгүй ханддаг нь ажиглагдав. Тэрээр даяаршилд мордсон Монгол орон үндэсний байдлаа хадгалж, хамгаалахыг эрхэм зорилго болгох нь чухал хэрэг гэж үзэж байна. Энэ талаарОлон улсын жишээнд даяаршлыг хэт шүтсэнээс бусдын соёлыг магтаж, дууриах тал үзэгддэг. Энэ байдал хэтэрвэл үндэснийхээ байдлыг саармагжуулах, гашилгах явдал гарч болох юм. Авах, гээхийн ухаанаар хандах хэрэгтэй. Гадны хамтлаг, дуучдыг хоосон сонирхлын улмаас урьж болохгүй, монгол залуусын оюун ухаанд юу өгөх вэ гэдгийг ухаарах ёстойгэв. 

 

МИНИЙ НУТАГ МИНИЙ ДИВААЖИН

Д.Лувсаншарав гуайн өрөөнд цөөнгүй хөрөг өлгөжээ. Түүнийг нь тодруулбал, эжий, аавыгаа болон Янжинлхам бурханы гэгээн дүрийг нарийн урлажээ. Эл бүтээлээ “Саваагүйтэж байгаад зурчихсан юм, гэхдээ наддаа үнэтэй бүтээл” хэмээн хуучлав. Бас дэргэд нь зохиолч П.Бадарч, “Харанга”-ын Б.Лхагвасүрэн нарыг ёжтойхон зурчихаж. Дотно хүмүүс бололтой. Урлагийн хүн болохоор цаанаа л өөр, позтойхон татуулсан намбалаг, сэтгэлд дулаан төрхүүд ч хэдэнтээ байна. “Эрийг нас, уулыг цас дарна” гэгчээр буурал болж, зовхи буусан төрхөө ч буулгажээ. Тэр л хөргүүд энэ их хүмүүний амьдралын тойргийг харуулах шиг. Харин өөрөө амьдралынхаа тойргийг хэрхэн зурж явдаг нь сонин. Билгэ авъяас бялхсан, бахдам сайхан уран бүтээлүүд, ард түмнээрээ хайрлуулсан эрхэм хүн гэх энэ төрх бидний сэтгэлд бууна. Харин тэр өөрөө “Амьдралыг зоргоороо туулж дээ. Хэн болохыгоо ч мэдэхгүй, хамгийн гол нь ажиллах ёстой, юм хийх ёстой гэсэн бодлоор бүхнийг туулсан байна. Хэлсэндээ хүрч байж. Тиймдээ ч ард түмэн, төр үнэлж байж гэж боддог. Төрийн шагналыг олон удаа хүртлээ. Энэ бол хүн бүрт тохиох хувь заяа биш шүү” гэсэн юм. Түүний амьдралдаа баримталсан жанжин шугам нь зорьсондоо хүрэхийг эрмэлзэх явдал байсныг өөрөө ч тэр, урлагийнхан ч хэлсэн. Үүнийг ажих зуур Д.Лувсаншарав гуайн нэгэн бүтээлд “Бурхан байдаг  бол биднийг өршөөж буян хайрлах байх. Эх орон, газар шороондоо хайртай байх хэрэгтэй” гэж хэлж байсан нь санаанд тодров. Нээрээ л агуу зохиолчийн бүхий л уран бүтээлд эх орон, газар шороогоо хайрлан, хамгаалах өнгө, аяс шингэсэн байдаг шүү. Тиймээс нийтлэлийнхээ төгсгөлийн үг болгож, нутгийнх нь талаар асуулаа. Нутгаа их санажээ, өвгөн Шарав. “Өвгөн болж өндөр насанд гарахад үе тэнгийн хүмүүс ховордож, ярих хэлцэх юмгүй болох юм. Харин нутаг орон, уул ус минь яагаад ч өөрчлөгдөхгүй, дүнхийж л байх юм. Хар багаас л харж өссөн, Хэрлэн мөрөнд нь шумбаж явсан сайхан дурсамж нүдэнд минь одоо ч харагддаг. Хэрлэнгийн эрэг дээр зун болохоор хар арьстай болтлоо хэвтдэгсэн.  Миний нутаг бол миний диваажин шүү дээ” гэх нь сэтгэлд нэгийг бодогдуулна. Нэгэн үе хамтдаа халгиж цалгиж явсан агуу уран бүтээлчид болох С.Гончигсумлаа, Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж нарыгаа ертөнцийн жамаар үдэж, говийн улиас шиг торойн хоцорсон энэ хугацаанд тэднийгээ дэндүү их санасан, ганцаардсан сэтгэлийн зовнил харцанд нь тодрох шиг. Хорвоогийн жам гэж даанч хатууяа. Болдогсон бол эгэлгүй энэ хүмүүсээ, эжий аавтайгаа мөнхрүүлэхсэн гэх зүггүй бодол одоо ч толгойд буусаар.

http://www.zuuniimedee.mn/Show.aspx?category=14&code=2830

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.