• Categories

  • Traffic

ДЭЭРХИЙН ГЭГЭЭНТЭН XIV ДАЛАЙ ЛАМ ДАНЗАНЖАМЦ: БИД XXI ЗУУНЫ БУРХНЫ ШАШИНТАН БАЙХ ЁСТОЙ

2013-05-06 11:09:52

Монголын 20 шахам сэтгүүлчч Ариусахуйн орон Дарамсалаг зоръж, Дээрхийн гэгээнтэнтэй уулзаад ирэв. Бидний энэ аяллыг “Дилав хутагт” сан санаачлан зохион байгуулж, Дилав хутагт өөрийн биеэр АНУ-аас Дарамсалад хурэлцэн ирсэн юм. Дөрөвдугээр сарын 26 буюу Далай багшаас адис хуртэж, айлдварыг нъ сонсох өдөр Хималайн нуруунаас аршаалсан бороо шивэрч, яг ууязах цаг мөчид наран мандаж, сэтгэл нэн таатай байв аа. Далай багш биднийг нэн өөриймсөг хулээн авлаа. Тэрбээр хун бүхэнтэй гар баръж, манай багийн ахлагч, СГЗ, сэтгүүлч Ү.Хурэлбаатарын сахлыг имэрч, “Чингис хаан” хэмээн хөхиунээр дуу аядан инээж харагдана. Уулзалт хоёр цаг илуу ургэлжилж, бидний асуусан бүхэнд дэлгэрэнгуй хариулт өгөв. “Далай багш сэтгүүлчидтэй хэзээ ч ингэж удаан уулзаж байгаагүй” хэмээн манай багийн хөтөч “Дилав хутагт” сангийн ажилтан, лам А.Батцэнгэл, “Будда” продакшны сэтгүүлч Ц.Гүрсэд нарын зэрэг хүмүүс яръж байсан.
Тэр их сониуч хүн бололтой. Урд нъ тавъсан микрофон, дуу хураагч энэ тэрийг оролдон, нудэндээ ойртууяан баръж үзнэ. Байсхийгээд чин сэтгэяийн гүнээс, шашин, орчлон ертөнцийн ёс жаяг, хун байхын утга, хайрлан энэрэх сэтгэл, учир шалтгааныг ухан таних итгэл зэрэг олон сэдвээр түүний айлдсан айлдвар эрхэм уншигчдад минъ сонин байх болов уу хэмээж, ярилцлагыг бүрэн эхээр нъ хүргэж байна.

-XXI зуунд хэвлэл мэдээллийн гүйцэтгэх үүрэг нэн чухал боллоо. Ялангуяа ардчилсан улс орон дахь хэвлэлийн эрх чөлөө бүр ч илүү эрхэм байна. Монгол бол эртний баялаг уламжлалтай шашин соёл, орчин үеийн хөгжил дэвшлийг хослуулсан улс орон. Уламжлалт шашин, соёлоо хөгжүүлэхэд сүм хийдүүдэд ихээхэн үүрэг байгаа бөгөөд хэвлэл мэдээллийн ажилтан та бүхэн ч үүнд чухал оролцоотой гэж бодож байна. Би Энэтхэг болон Америк, Европ, Азийн улс орнуудаар явах үедээ сэтгүүлчдэд “Өнөөдөр зөв явдал мөр, энэрэн нигүүлсэх болон бусдад туслах тусч сайхан сэтгэл зэрэгт анхаарлаа хандуулах нь багасч байгаа тул сэтгүүлч та нар ийшээ онцгой анхаараарай” гэж захисаар байгаа. Шашин хоорондын эв зохицолд ч адил анхаарах хэрэгтэй. Монгол Улс түүхийн талаасаа бурхны шашинтай улс орон. Монголчуудын зан заншил бурхны шашинтайгаа шууд уялдаа холбоотой.

Орчин үеийн хөгжилд хүрэхийн зэрэгцээ дотоод сэтгэлийн амар амгаланг олоход бурхны шашин та бүхэнд тусална. Монголчуудын дотор янз бүрийн шашин шүтдэг, эсвэл ямар ч шашин шүтдэггүй хүмүүс байж болох ч нийтэд нь авч үзвэл Монголын шашны соёл бол яахын аргагүй бурхны шашин мөн. Бурхны шашныг шүтнэ гэдэг зүгээр л шашин шүтэх эрх чөлөөний асуудал биш. Хамгийн гол нь энэ шашны ач тус юу вэ, үүнийг шүтэхийн учир шалтгаан нь хаана байна гэх мэтийг ойлгож, ухаарч шүтэх нь чухал. Хэрвээ бурхны шашин шүтэх гэж буй бол энэ шашны цаад утга учрыг ухаарах хэрэгтэй.

Сэтгүүлч та нар бурхны шашны талаар мэдээ мэдээлэл түгээхийн зэрэгцээ сургалт судалгааны зүйлүудээс олон нийтэд хүргэж байх хэрэгтэй. Бурхны шашинд бие эрхтний мэдэл, сэтгэлийн мэдэл зэргийг хэрхэн ялгадаг талаар хэвлэл мэдээллээр тайлбарлан ярьдаг байвал сайн. Би сэтгүүлчдэд “Та нар заан шиг урт хошуутай байх хэрэгтэй шүү гэж хэлдэг. Бодит үнэн хаана байна, тэр бүгдийг зааны хошуугаар үнэртэх адил эрж олоод, ард түмэнд түгээдэг байх ёстой. Шударга байр сууринаас, туйлшралгүй, хэн нэгэнд тал тохой таталгүй, бодит байдал сайн, муу ямар ч байсан ч тэр хэвээр нь, үнэн зөвөөр нь ард түмэнд таниулах нь чухал шүү.

Өнөөдөр та бүхэнтэй уулзаж байгаадаа би маш их баяртай байна. Энэ газрыг зорин ирсэнд чинь талархаж байна. За ингээд асуулт хариултаа эхэлье.

СГЗ, сэтгүүлч Ү.Хүрэлбаатар: -Дээрхийн Гэгээнтэн таны ачлал ивээлээр 1979 оноос хойш Монгол оронд бурхны шашин дахин дэлгэрсэн. Их хөлгөний уламжлалыг хадгалж ирсэн Төвд, Монгол хоер орны бурхны шашмы цаашдын хөгжил ямар байвал зохистой вэ?

-Таны хэлсэн үнэн билээ. Төвд, Монголд дэлгэрсэн бурхны шашин нь их хөлгөний онцлог бүхий шашин мөн. Монголд бурхны шашин дэлгэрсэн цаг хугацааг гурав хуваадгийн сүүлийнх нь манай Төвдөөс дэлгэрсэн гэж үздэг. Монголоос эрдэмт лам хуврагууд Төвдөд олноороо ирж, ном үзэж байлаа. Тэдний туурвисан гайхамшигтай ном зохиолууд бишгүй бий.

Ьурхны шашны үзэл онолыг учир шалтгааны ухаанаар нотлон тайлбарласан ловон Чоглан болон Чойдаг нарын арга зүй бол Төвдийн шашин юм гэдэг дээр дэлхийн эрдэмтэн мэргэд санал нэгдэж байгаа. Ьурхны шашинтай бүх улс орон ийм биш. Жишээлбэл, Хятад, Япон, Солонгос гэх мэт улс орнуудад хэдийгээр Их хөлгөний шашин дэлгэрсэн, “Ьилгүуний зүрхэн” судрыг уншдаг боловч учир шалтгааны ухаан, нотлохуйн ухаанд төдийлэн суралцдаггүй мэт байдаг. Ловон Чоглан, Чойдаг нарын учир шалтгааны ухааныг анхааран судалдаг нь гагцхүү Төвдийн бурхны шашин. Төвдийн бурхны шашин ийм байх тул Төвдөөс Монголд дэлгэрсэн бурхны шашин ч тэр мэт байх нь дамжиггүй. Ар болон Өвөр Монголоос учир шалтгааны ухаанд мэргэшсэн агуу том эрдэмтэд олон төрж гарсан нь түүхэнд тод бий. Жишээлбэл Алшаагийн Дандар лхарамба гэж агуу эрдэмтэн байлаа.

Энэхүү бусдаас онцгой шашныг хадгалж, хамгаалж, хөгжүүлэн авч явах нь уг шашны сургаал номлолд сайтар суралцаж чадах, эсэхээс шалтгаалах болно. Ьи Төвдийн буддист, Хятадын буддист болон бусад бурхны шашин шүтдэг бүх хүмүүст “Ьид XXI зууны бурхны шашинтан байх ёстой шүү” гэж хэлдэг. Энэ бол орчин үеийн мэдлэг боловсролтой, дээр нь бурхны шашны суурь онолыг сайтар ухаарсан байх хэрэгтэй гэсэн үг. Төвдүүд бид өдгөө бусдын нутагт цагаачлан амьдарч байгаа ч халх, буриад, халимаг тэргүүтэй монгол үндэстэн нийт 400 гаруй лам хуврагт бурхны шашны боловсрол олгож байна. Энэхүү сургалтад лам хуврагууд тасралтгүй хамрагдах хэрэгтэй. Үүний зэрэгцээгээр өөрсдийн нутаг орон, сүм хийдүүдэд энэхүү сургалтыг бүрэн гүйцэд дэлгэрүүлэх учиртай. Цаашдаа зөвхөн сүм хийдэд бус, ерөнхий боловсролын сургуульд ч дэлгэрүулэх нь зүйтэй гэж бодож байна. Манай энд Төвдийн дунд сургуульд бурхны шашны сургаалыг хичээлийн хөтөлбөрт оруулж, уламжлалт сургалтын арга болсон буддын гүн ухааны дагсал хаялцах аргыг нэвтрүүлээд байгаа. Жирийн охид, хөвгүүд дагсал хаялцан ном үзэж байгаа. Мөн Ладакт сурагчид бурхны шашны сургаалаар асуулт хариултын мэтгэлцээн зохион байгуулдаг болсон. Яваандаа Монголд энэ арга барилыг хэрэгжүүлбэл сайнсан. Энэ бол заавал бурхны шашинтан болох хэрэгтэй гэсэн үг биш. Хамгийн гол нь бурхны шашны үзэл онол, ялангуяа дотоод сэтгэл судлалын арга ухааны талаар ойлголт өгөх нь чухал юм. Нийт ард түмэн ч өөр хоорондоо ярилцан хэлэлцдэг байх хэрэгтэй. Заавал ямар нэг хутагт хувилгаан, лам багшийг ширээнд залж ном сонсох бус, тойрч суугаад ярилцаж, санал бодлоо чөлөөтэй солилцдог байх нь чухал. Энэ бүгдэд хүмүүс хэр ач холбогдол өгөхөөс бүх зүйл шалтгаалах болно.

Өдгөө Барууны болон Америкийн сэтгэл судлалын эрдэмтэд бурхны шашны сэтгэл судлалын асуудлыг маш анхааран судалж байна. Тэдний үзэж байгаагаар сэтгэл судлалын ухаан, түүний тайлбарт бурхны шашны сургаал номлол маш их тус болж байгаа гэсэн.

“Лавайн эгшиг” радио-Д.Нямсамбуу: -Монголчууд бурхны шашны эртний уламжлалтай ард түмэн. Бурхны шашны уламжлалт арга ухаан болон эдүгээ Барууцд дэлгэрч байгаа арга барил хоерт сайн, муу тал байна уу? Тухайлбал Баруунд зан заншил, итгэл үнэмшил гэхээс илүү судалгаанд түлхүү анхаардаг. Та эдгээрийн ялгааг хэлж өгнө үү.

-Гүрэм засал, лүн ван хүртэх төдийгөөр явах нь бурхны шашин түргэн доройтохын шалтгаан болно. (инээв) Ьүх шашинд хурал ном хурах,
ерөөл тавих зэрэг зан үйлүүд байдаг. Эд баялаг бүтээх, нас уртасгах, дайснаа номхотгох гэх мэт амарлингуй, хатуу, эрхэнд хураах зан үйлүүд бурхны шашинд арай илүү. Гэвч үүгээр бурхны шашны амин судсыг барьж чадахгүй ээ.

Урьд өмнө бурхны шашин байгаагүй улс оронд эдүгээ бурхны шашныг сонирхох болсон нь бидний сууж буй энэ өрөөнд залаатай байгаа 17 бандида нарын сургаал номлолыг сонирхох болсонтой холбоотой. Эдгээр эрдэмтэн бандида нарын сургаал номлолд зан үйлүүд байдаг боловч гол сургаал нь биш. Тэдний төв үзэл, билиг барамид, учир шалтгааны ухаан, абидармын ёсуудыг сайтар номлосон сургаал номлол нь өнөөгийн шинжлэх ухаанд үнэ цэнэтэй болсоор байгаа юм. Би нэгэн жишээ хэлье. 1960-аад оны эхээр Ладакт анх очих үед орчин үеийн мэдлэг боловсролтой, Англид сургуульд сурсан, улс төрийн өндөр албан тушаалтай нэгэн сайд сүм хийдүүддээ төдийлэн анхаарахгүй байгаа нь ажиглагдсан. Тухайн үед Ладакт сүм хийдүүд гүрэм заслыг их хийдэг байсан ч мэдлэг боловс-ролтой хүмүүс үүнд төдийлэн ач холбогдол өгөхгүй байгаа нь тодорхой байв. Бурхны шашныг таниулан тайлбарлах ажиллагаа алгуур аажмаар өргөжсөн бөгөөд өнөөдөр бурхны шашны яриа хэлэлцүүлэгт их, дээд сургууль төгссөн залуучууд болон улс төрийн албан тушаалтай хүмүүс голлон оролцдог болсон. Гүрэм засал, зан үйлүүд нь бурхны шашны талаарх сургаал номлолд сайтар суралцсан мэдлэг боловсролд суурилж чадвал үр дүнтэй байх болно. Ьурхны шашны сургаалын талаар мэдлэг үгүй бол “Ум а хум” гэж хэлсэн төдийхнөөр үр дүн гарахгүй.

Бурхны шашныг эшлэлийн болон онолын гэж хоёр хуваадаг. Эшлэлийн шашныг бурхны шашны сургаал номлолыг сонсох болон номлохын үүднээс дэлгэрүүлдэг бол онолын шашныг сон-сож авсан мэдлэгээ авлага болгохын үүднээс дэлгэрүүлдэг учиртай. Эшлэлийн эрдэм нь эхэнд, онолын эрдэм хойно нь бий болдог. Эшлэлийн болон онолын шашин дэлгэрэхийн суурь нь бурхны шашны сургаалд сайтар суралцах явдал юм. Би эдгээр арван долоон бандида нар эртний Наланда хийдийн алдарт профессорууд юм шүү гэж хэлдэг. Жишээлбэл, хутагт Нагаржуна гэхэд бурхны шашинд хоёрдугаар Бурхан багш гэж алдаршсан хүн шүү дээ.

Бурхан багшийн айлдсан 100 гаруй боть номыг төвд хэлээр орчуулж “Ганжуур”-ыг гаргасан. Нагаржуна тэргүүтэй эртний эрдэмтэн мэргэд түүнд тайлбар хийж, олон бүтээл туурвисныг “Данжуур” хэмээн нэрлэсэн. Эртний мэргэдийн эдгээр сургаал номлол өдгөөг хүртэл өвлөгдөж ирсэн бөгөөд хэрэв тэд зөвхөн зан үйё, гүрэм заслын ном номлосон бол 2000 гаруй жилийг туулан ирэхгүй байх байсан биз.

МҮОНТ-П.Алтанцэцэг: -Таны айлдварт шашнаас ангид ес суртахууны талаар маш их гардаг. Энэ талаар та Монголын ард түмэнд хандан сургаалаа айлдана уу?

Бурхан багш шавь нараа оюун санааны цар хүрээгээр нь гурван хөлгөн, оюун ухааны хүчин чадлаар нь дөрвөн тогтсон таалал гэж хуваан сургаал номоо айлдсан байдаг. Бурхан багшийн сургаалын гол үндэс, суурь нь бодьгалын “Би үгүй”-н онол байдаг. Бурхан багш зарим шавь нарын оюун санаанд тааруулж “Би гэгч байна, таван цогцсыг үүрэгч би хэмээгч байх болой” хэмээн айлдсан юм.

Бурхан багш “Гэлэнгүүд ээ, алтыг олон дахин нягтлан шалгадаг шиг миний сургаалыг мөн тэр адил шалгаж нягтлан үзэх хэрэгтэй” хэмээсэн
байдаг. Саяхан би дэлхий дээр 7.0 тэрбум хүн амьдарч байгаагийн 1.0 тэрбум нь огт шашин шүтдэггүй гэсэн судалгааг олж харлаа. Хэрэв Ьурхан багш энэ цаг үед морилсон бол “шашнаас ангид ёс суртахуун”-ыг зайлшгүй номлох байсан. Ьарууны орны зарим хүмүүс “шашнаас ангид” гэдгийг шашинд хүндэтгэлгүй хандаж байна гэсэн байр сууринаас хүлээн авч байгаа ч энэ нэр томъёо Энэтхэгт одоогоос 3000 гаруй жилийн өмнө хэрэглэгдэж эхэлсэн байна. Энэтхэгт “secular” гэдэг үгийг бүх шашинд хүндэтгэлтэйгээр хандаж буй гэсэн утгаар хүлээн авдаг.

Манай дэлхий дээр үүсээд буй асуудал бэрхшээлийн ихэнх нь зөв явдал мөр, сайхан сэтгэл, шударга байдал дутагдсанаас үүдэж байна. Худал хуурмаг, омог бардам, шударга бус байдал бэрхшээлийг үүсгэж байгаа. Хэрвээ ямар нэгэн шашин шүтдэг бол тухайн шашинд энэ бүгд хориотой. Шашин шүтдэггүй хүн “Би худлаа хэлсэн ч болно, надад ашигтай бол үүнийг яасан ч яахав” гэж боддог. Тэр бүү хэл хутагт хувилгааны нэр зүүсэн хэрнээ худлаа хэлж, бусдыг хууран мэхэлж, хууль бус арга хэрэглэж байгаа хүн байна шүү дээ. Энэ бол шашин, сургаал номлолдоо үнэн сэтгэлээсээ итгэж үнэмшдэггүйн шинж юм.

Би анх Монголд очих үедээ нэгэн музейд очсон. Нэгэн хүний ангайсан аманд ард түмэн цувран орж байгаа зураг тэнд байсан. Ийм явдал гарч байгаа шүү дээ. Аман дээрээ сайхан үг хэлдэг ч бодит байдал дээр эсрэг байдаг нь зөндөө.

Зөв явдал мөр, сайхан сэтгэл, шударга байдал улс оронд, ард түмэнд, гэр бүлд, хувь хүнд тус болно. Энэ талаар нарийн ойлголт өгөх хэрэгтэй. Үүнийг ямар нэгэн шашинтай холбон тайлбарлавал шашин    хүнд үр дүн гарахгүй.

Тийм учраас энэ ойлголтыг шашнаас салгаж, зөв явдал мөрөөр явах хэрэгтэй, сайхан сэтгэлтэй байх учиртай гэдгийг ойлгуулах хэрэгтэй. Анагаах ухааны эрдэмтэд нэгэн судалгаа хийжээ. Худал хэлдэг хүнд стресс үүсдэг, амин хувиа хичээмтгий хүний цусны даралт ихэсдэг, уур хилэн ихтэй хүний дархлааны систем доройтдог гэсэн дүгнэлт тэндээс гарсан байна. Тэгэхээр шашны талаас бус, худлаа хэлэхгүй байх нь өөрийнхөө эрүүл мэндийн төлөө, гэр бүлийнхээ төлөө хийж буй зөв үйл шүү гэдгийг ойлгуулах хэрэгтэй. Үүнийг шашнаас ангид ёс суртахуун гээд байгаа юм. Жишээ нь: Бурхан багш архи битгий уугаарай гэж айлдсан гэвэл бурхны шашин шүтдэггүй хүн “Ьурхан багш юу гэж хэлэх нь хамаа алга, би дуртай юмаа ууна аа” гэж бодно. Харин архи эрүүл мэндэд хортой гэдгийг шинжлэх ухаанаар нотолж чадвал тэр хүн үүнийг анхаарч магадгүй юм.

Би ёс суртахуун гэдэг ойлголтыг бүх шашны суурь гэж боддог. Жишээлбэл, эх нь хүүхдээ хайрлах байдал ямар нэгэн шашны номлол биш биз дээ. Энэ бол төрөлх, биологийн мөн чанар юм. Мал, муур, нохой хүртэл үр төлөө хайрладаг. Эхийн хайранд үр төл нь ч гэсэн ээнэгшиж, дасаж дотносдог.

Муур, нохойд ямар нэгэн шашин, шүтлэг байхгүй биз дээ. Хүмүүс бидэнд энэрэл хайрын сэтгэл төрөлх мөн чанараараа бол байдаг зүйё. Ьага балчирт энэрэл хайрын сэтгэл байснаа өсөж томрох хэрээр багасаж, байхгүй болж байна. Орчин цагийн боловсролын сургалтад зөв явдал мөрийг төдийлэн анхаарахгүй байна. Ьурхны шашинд ёс суртахуун болон сэтгэл судлалын талаар маш их арга ухаан бий. Тэндээс бид гарц, арга зам олж болно гэж үзэж байгаа. Монгол Улс бурхны шашинтай орон учраас энэ талаар ярихад илүү хялбар байх болно.

UBS ТВ-Д.Отгонжаргал: -Бурхны шашинд үйлийн үрийн тухай ойлголт байдаг. Энэ нь хүний ухамсарт амьдралын хэм хэмжээг тодорхойлоход ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг гэж боддог. Байгаль орчинтойгоо зүй бусаар харилцах, авлига өгөх, авах зэрэг монголчуудын дунд байгаа буруу зүйлийн үр дагавар юу байх бол?

-Бурхны шашин нь бүхнийг бүтээгч “Эзэн” тэнгэрийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Сав, шимийн ертөнц болон зовлон жаргал ямар нэгэн уг хийгээд нөхцөл шалтгаангүйгээр бий болохгүй. Ьурхны шашинд бодьгалийн бие махбодь нь ерөнхийдөө хувьслын дагуу явагдана гэж үздэг нь Чарльз Дарвины хувьслын онолтой адил. Харин жаргал, зовлон гэдэг бол дотоод сэтгэлтэй холбоотой. Жаргал, зовлон тухайн хүний үйлдэлтэй шууд холбогдох болно.

Үйлдсэн үйл чинь бусдад ямар нэгэн байддаар тус болж байвал өөрт чинь ч тэр адил сайн үр дүн ирэх ба тухайн үйлийг хийснээр хэн нэгэнд зовлон тарьж байвал буруу муу үйл болж байгаа юм. Энгийнээр хэлбэл муур, нохой гэх мэт амьтдад аядуу зөөлөн хандвал эргээд тэд зөөлөн ханддаг. Үүнтэй адил хүмүүс бид нэг нэгэндээ сайнаар хавдвал эргээд сайнаар хавдах нь мэдээжийн хэрэг. Харин хэн нэгэвд таагүй байддаар хандвал цаад хүн тэнэг биш л бол шууд тэмцэлдэхгүй байлаа ч сэтгэл хямрах нь тодорхой. Тэгэхээр үйлийн үр гэдэг бол сайныг хийвэл сайн, мууг хийвэл муу үр дагавар гарна гэсэн ойлголт юм. Энэ ойлголтоо өргөжүүлж бодвол насны эхэн үед сайн, муу алиныг үйлдэнэ, тэр нь насны хойд хэсэгт зовлон, жаргалын хэлбэрээр илрэх, түүнээс цаашлаад урд насавд үшщсэн сайн, муу үйлийн үр нь энэ насанд жаргал, зовлон болж ирнэ гэсэн ойлголтууд бий. Үйлийн үрийн мөн чанар, дотоод ялгал гэх мэт гүн гүнзгий ойлголтын талаар мэдэж авахын тулд буддын гүн ухаавд суралцах шаарпдагатай.

МҮОНР-Б.Баярсайхан: -Бурхны шаншнд хамгайн товчоор илэрхийлбал гэгээрэл гэж юу вэ?

-Агсь ч шашинд ариун даппин, тэнгэрийн орны тухай ойлголт бавдаг. Гэгээрэл гэдэг ч бусад шашивд байдаг ойлголт. Бурхны шашны хувьд өөрийн сэтгэлийн хир буюу сөрөг муу сэтгэлүүдийг арилгаснаар гэгээрэлд хүрнэ гэж үздэг. Дотоод сэтгэл дэх хамгийн гол сөрөг муу сэтгэл нь юу вэ гэвэл аливаа юмс үзэгдпийн мөн чанарыг ухаарч чадаагүй мунхаг ухаан төдий бус, юмс үзэгдлийн мөн чанарыг чанх буруугаар ухаарсан буруу ойлголтууд юм. Энэхүү буруу ойлголтыг юмс үзэгдпийн мөн чанарыг үнэн зөвөөр нь таньж мэдсэн саруул оюун ухаанаар арилгах болно. Буруу ойлголтыг арилгах гол хүчин зүйл нь аливаа юмсыг үнэн зөвөөр нь таньсан саруул ухааны мэдлэг бөгөөд үүнийг олохын тулд өвдөр түвшний бясалгал хэрэгтэй. Ийм өвдөр түвшний бясалгалыг олж авахад ёс суртахуун зайлшгүй хэрэгтэй байдаг. Гүрэм засал хийлгэснээр гэгээрэлд хүрнэ гэж “Ганжуур”, “Данжуур”-ын 300 гаруй боть номын нэгд нь ч дурдаагүй.
Гэгээрлийн тухай гүнзгий нарийн ойлголт авах хэрэгтэй бол буддын гүн ухааны нотлохуйн ухаан болон төв үзлийн номлол сургаалд суралцах хэрэгтэй. Буддын гүн ухааны Абхвдармын ёсовд гэгээрлийн тухай номлосон байдаг боловч нотлохуйн ухаанаар нотлон гаргаж ирсэн нь төдийлэн бага.

“Өнөөдөр” сонин-С.Батбаатар: -Төвд болон Таны талаар бид гайгүй сайн мэддэг гэж боддог байсан. Энэ сайхан аяллын дараа тун бага мэддэг гэдгээ ойлголоо. Төвд хүн ухаалаг, нигүүлсэнгүй, гайхалтай хөдөлмөрч хүмүүс юм байна. Дарамсалад маш ихийг бүтээж, өөрсдөө ч гэгээрч боловсорчээ. Танд сэтгэл дундуур байх үе байдаг байх. Энэтхэгт буй төвдүүдийн төлөө хийсэн зүйлдээ Та сэтгэл хангалуун байж болохгүй юу?

-Ерөнхийдөө бидний амьдрал гайгүй сайн гэж бодож байгаа. Олон жилийн турш цагаач төвдүүд бидэнтэй сэтгэл зүрхээрээ нэг байж, ямагт тусалсаар ирсэн хүмүүс олон. Тэд биднийг “Хамгийн сайхан амьдарч буй дүрвэгсдийн нийгэм” гэж нэрлэдэг. Дарамсала хотын амьдралтай танилцсан төдийгөөр цагаач төвдүүдийн амьдралыг бүрэн дүүрэн мэдэх боломжгүй. Та нар өмнөд Энэтхэг дэх Төвдийн томоохон сүм хивдүүд, ялангуяа монгол лам хуврагуудын ном үзэн суралцаж байгаа газруудаар аялбал сайнсан. Тэдний амьдрал ямаршуу байна, үнэхээр ном үзэж суралцаж байна уу, эсвэл зөвхөн гүрэм засал хийгээд сууж байна уу, гүн гүнзгий сургаал номлолд хэрхэн суралцаж байна вэ гэдгийг мэдэх нь чухал.
Хоёрдугаарт орчин үеийн боловсролыг төвдүүд хэрхэн эзэмшиж байгаа талаар Энэтхэгийн Варанас хот дахь Төвд судпапын их сургуульд очиж үзээрэй. Тэндээс олон зуун жилийн түүхтэй уламжлалт сургалтаа орчин үеийн мэдлэг боловсролтой хэрхэн хослуулж байгааг мэдэж болно.
Төвдийн зарим залуус хар тамхи хэрэглэдэг муу зуршилтай болсон. Тэднийг манай засгийн газраас анхаарч, хар тамхи татахын хор уршгийг таниулан тайлбарлаж, зарим эмчилгээ хийсэн нь үр дүнд хүрч байна. Тэд буруу үйлээ сайтар ухаарч, муу зуршилаас татгалзаж чадаж байгаа. Монголд залуучууд хар тамхи татаж байна уу? Хэрэв татаж байгаа бол бидний хийж байгаа энэ ажилтай танилцвал хэрэгтэй болов уу.

ТУ-9, “Будда” продакшн-Ц.Гүрсэд: -Монголын хэвлэл мэдээллийн төлөөллийг Төвдийн уламжлалт шашин соёптой танилцуулах үйл ажиллагааг зохион байгуулж байгаа Дилав хутагтыг Та тодруулсан. Шинэ зуун гарснаар Монголоос арав гаруй хувилгаан тодорлоо. Хувилгаадын талаар ямар бодпого баривал зохимжгой вэ? Мөн IX Богд гэгээнтэй Та ойр байсан. Гэгээнтний талаарх дурсамжаасаа хуваалцана уу?

-Хутагт хувилгаадад шашин болон амьтавд тус болж чадна гэсэн баталгаа хэрэгтэй гэж XIX зуунд Төвдийн нэгэн хувилгаан хэлсэн байдаг. Шашин хийгээд амьтавд тус болж чадаж байвал олон байх тусмаа сайн бөгөөд хэрэв ийм үйл хэргийг хийж чадахгүй бол байхгүй байсан нь дээр гэж би бодож байна. 1950-иад оны үед намайг Төвдөд байх үедТөвдийн Дияан дацавд өвдөр настай өвгөн хамба байлаа. Тэрбээр надтай хутагт хувилгаад олон цөөн байх талаар ярьж байгаад ‘Хэрэв хутагт хувилгаад бусдад тус болж байвал зуу байсан ч цөөднө, бусдад хор болж байвал ганц байсан ч ихдэнэ” гэж хэлж билээ. Тийм учраас хутагт хувилгаад номд шамдан суралцах нь маш чухал байна.
Есдүгээр Жавзувдамба хутагтыг би бүр багаасаа мэдцэг байсан. Намайг бага байх үед Жавзувдамба хутагтын хойд дүр нь энэ хүн гэж ярьцгаадаг ч ширээвд залах тэргүүтэй албан ёсны зан үйл хийгдээгүй байлаа. Намайг 12- 13-тай байх үед тэр 15 орчим настай байсан бөгөөд бид ийм багаасаа бие биенээ мэддэг болсон. Төдөлгүй IX богд хийдэд сууж ном үзсэн бөгөөд хожим хуврагийн дүрээ өөрчилсөн. Шашны төлөө үнэхээр үүрэг хариуцдага хүлээсэн нэгэн байсан даа. Хожим Монголд цаг төр өөрчлөгдөж, шашны эрх чөлөө нээгдсэнээр түүнийг албан ёсоор IX Богд мөн болохыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Харамсалтай нь насан өвдөр болсон хойноо Монгол оровд морилсон боловч тэр бурхны шашны төлөө, ялангуяа Их Монгол оровд бурхны шашин дэлгэрэхийн тухайд санаа зовнин, агуу их ерөөл тавьж явсан нь тодорхой байдаг.
Нас сүүдэр маш өндөр болсон хойноо надад нэгэн захидал ирүүлсэн. Тэрхүү захвдалд нас өндөр болсноо дурдаж хэзээ, хаана насан эцэслэхийг асуусан байлаа. Би ‘Та Монголдоо таалал төгсвөл зөв ба одоогоор жилийн төгсгөл болж байгаа тул ирэх жилийн эхээр байвал сайн” гэсэн хариу өгсөн. Төдөлгүй нирваан дүрийг үзүүлсэн бөгөөд тэр нь миний хэлсэнтэй яв цав таарсан юм. Энэ үйл явцыг гаднаас харвал Жавзувдамба хутагт робот мэт, түүнийг Дарамсалагаас удирдсан мэт байдаг. Намайг насан эцэслэх үед хэн намайг удирдах бол? (инээв)

“Соён гэгээрүүлэгч” ТВ – Ш. Хишигсүрэн: -Бурхны шапшнтан болж төрөх нь их хувь тохиол байдаг байх. Та төвд хүн болж төрснөөрөө бахархдаг уу? Төвд, Монгол ард түмнийг ихэр ардтүмэн гэж Та хэлдэг. Энэ талаар тодруулж айлдана уу?

-Төвд болон монголчууд хөх толботой төрдгөөрөө адилхан. Дундад Азид суурыпин амьдарсан нүүдэлчвд Төвд болон Монголоос эхтэй байж болох юм. Тэдгээр нүүдэлчид сайн морьдтой, мал маллан, нутаг сэлгэн амьдардаг, дайн тулаан их хийдэг хүмүүс байсан бололтой. Хожим бурхны шашин дэлгэрснээр эдгээр нүүдэлчвд энэрэн нигүүлсэх сэтгэлтэй болсон байна.
Төвдийн “дүг” (сүм хийдүүдийн орой дээр байрлуулдаг ялалтын дуаз) гэж үг байдаг. Энэ үг төвд хэлтэй ямар ч холбоогүй. Монголчууд дайн тулаан хийж, ялалтын “туг” буюу “дүг” мавдуулдаг байсан ёс манай Төвдөд дэлгэрсэн нь энэ. Энэ мэтээр манай Төвдөд Монголын ёс дэлгэрсэн байдаг бол Монголд ч гэсэн манай зарим нэгэн ёс бий. Тийм учраас би төвд, монголчууд ихэр хүүхэд мэт ард түмэн гэж байнга хэлдэг.
Анх 1979 овд намайг Монголд очиход бвд хооровдоо үг хэлээ ойлголцохгүй байлаа. Тиймээс бид төвд бичгээр харилцаж байв. Тэд төвд үсгээр бичин надад үзүүлж, би хариу бичнэ. Гавдан хивдэд хурал хурах үед лам хуврагууд надад мавдал өргөсөн бөгөөд нүүрээ чинэрүүлэн чанга дуугаар ном аялгуулан унншж байхдаа бүгд нүдэвдээ нулимстай, би ч өөрийн эрхгүй уйлж байсан даа. Бүр III Далай ламаас хойш төвд, монголчуудын нандин барилдлага тогтоосон түүх санаавд орж сэтгэл ихэд хөдлөхийн хамт харамсах сэтгэл төрж билээ. Монголчууд төвд хэл мэдэхгүй ч хурал номоо төвд хэл дээр уншдаг.
Би дэлхий дээрх бүх шашивд хүн- дэтгэлтэй хавддаг. Эйнштейн “Бурх- ны шашин бол шинжлэх ухаантай хо- солж чадах шашин мөн” гэж хэлсэн бавдаг. Би шинжлэх ухааны эрдэмтэй харилцаа холбоо тогтоогоод гуч гаруй жил болж байна. Барууны орны олон эрдэмтэдтэй хамтран ажиллах үедээ бурхны шашны ойлголт, ухагдахууныг бүрэн дүүрэн илэрхийлж чадах хэл бол зөвхөн төвд хэл юм байна гэсэн байр сууривд хүрсэн. Монголд төрөн гарсан олон эрдэмтэн, лам хуврагууд сургалт судалгаа, хурал номоо төвд хэл дээр явуулж байсан. Төвдүүд бвд “Ганжуур”, “Данжуур”-ын 300 гаруй боть номыг Энэтхэгийн санскрит болон пали хэлнээс орчуулсан бөгөөд тарнийн ёсны зарим нэгэн үг хэллэг санскрит хэлээр байгааг эс тооцвол бүх номлол сургаал төвд хэлээр байдаг. Тийм учраас монголчууд та нар төвд хэл дээрх бурхны шашны эх сурвалжийг судалбал сайн гэж бодож байна. Гэхдээ алсдаа та бүхэн эдгээр сургаал номлолыг бүгдийг нь бүрэн эхээр нь өөрийн хэлээр орчуулан авах хэрэгтэй.

ЕТV-О.Баярмаа: -Таныг дэлхий нийтээр бурхны шашны тэргүүн хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг. Гэнч танд бурхны шашны сургаал номлолд илтгэл алдрах үе байсан уу? Хэрвээ байсан бол тэр үед Та ямар шийдэлд хүрч байсан бэ?

-Нэг зүйлийг онцпоход би дэлхий дээр бурхны шашньп’ дэлгэрүүлээгүй шүү. Би өөр өөрсдийн шашнаа шүтэх нь зүйтэй гэж хэлдэг. Бурхны шашны талаар үнэн зөв ойлголттой болоод ирэх үед энэ шашивд эргэлзэх зүйл гарахгүй. Учир нь бурхны шалшнд бүх сургаал номлолыг учир шалтгааны үүднээс нотлон тайлбарладаг. Учир шалтгаан нь буруу бол Бурхан багш айлдсан байсан ч бвд дагах шаардлагагүй. Богд Зонхов “Учир шалтгааны ухаантай харшлах аваас номлогч тэрбээр шалгарсан дээд төрөлхтөн нэгэн бус болой” хэмээн айлдсан. Надад бурхны шашивд эргэлзэх шалтгаан нэгээхэн ч    байхгүй ээ. Харин бурхны шашны талаар ойлголт муутай байвал асуудал өөр байх болно. Хятадын шоровд хоригдож байсан төвд лам хуврагуудад шоронгийн харгалзагч нар “Та нарт бид хоол увд өгөхгүй, танай бурхан чинь өгөх байлгүй” хэмээн тавлаж байсан гэдэг. Ийм нөхцөл байдал Монголд ч гэсэн гарч байсан биз. Бурхны шашны талаар ойлголт муутай хүн байвал энэ үед нээрээ юу билээ гэж бодож магадгүй. Ухаарч ойлгоогүй хүн бурхан аварна гэхээр шууд татаад авчих мэт боддог. Ингэхгүй үед бурхан чухаг дээд мөн юм уу, би бишгүй их аврал айлтгалаа, надад нэг ч тус гарсангүй гэх эргэлзээ төрөх болно.

Сэтгүүлч Ш.Даваадорж: -Зөвхөн бурхны шапшнтан гэдгээрээ бус хувь хүнийхээ үүднээс Таныг би хайрлан хүндэлж явдаг. Олон хүмүүс, улс орон Таныг хүндлэн биширдэг бөгөөд Таны хойд дүрийг өөр өөрсдийн нутаггаатөрөөсэй гэж залбирч явдаг байх. Таны хойд дүр хаана төрөх бол? Мөн Таны удамд монгол хүн байдаг гэж сонссон. Та энэ талаар айпдана уу?

-Намайг ном үзэж байх үед надтай номын барилдиагатай байсан хүмүүсийн дотор хамгийн сайн номтой нь Өвөрмонголын Ойдүв Чогни гэж хүн байсан. Би түүнийг бапн шигээ хүвдлэн биширч явдаг. Намайг бага байхад манай Төвдийн томоохон хивдүүдэд эрдэм номоороо алдарт хүрсэн олон монгол лам байлаа. Тэдгээр хүмүүс хувьсгал гарахаас өмнө ирсэн. Зарим нэг нь хувьсгалын үед ч ирсэн байдаг. Лигдэн гуай гэж их алдартай хүн байлаа. Тэр хүн хувьсгалын үед өдөр нь хонин дах нөмөрч хонин дувд хэвтээд, шөнө нь явсаар Төвдөд ирсэн байв.
Ховд дүрийн хувьд бол улс үндэстний ялгаа байхгүй. Хаана төрөхийг би шийдэж чадахгүй. Чадах байсан ч одоо шийдэх нь арай эрт биш үү. Хоёр жилийн өмнө Америкт нэгэн сэтгүүлч хойд дүрийн талаар асуусан юм. Тэр үед би нүдний шилээ аваад “Миний нүүр царайг сайн хар даа. Хойд дүрийн асуудал арай эрт байгаа юм биш үү” гэсэн. Төвдийн томоохон хутагт хувил- гаадын цуглаан дээр Далай ламын хойд дүрийн асуудал хэд хэдэн удаа хөндөгдсөн. Хоёр жилийн өмнө болсон нэгэн хурлаас “Далай Ламыг 90 нас зооглох хүртэл хойд дүрийн талаар ярихгүй” гэсэн шийдвэр гаргасан.

“Зууны мэдээ” сонин Д.Цэрэн- надмид: -Шинэ мянганд монгол’ чуудын бурхны шашныг шүтэх чиг ханд пага ямар байвал зохистой вэ?

-Хамгийн гол нь ард олонд бурхны шашны талаар зөв ойлголт өгөх нь чухал байна. Бурхны шалшн гэхээр ихэнх хүмүүс хурал ном хурах төдийхнөөр ойлгодог. Бурхны шашин бол өөрийн дотоод сэтгэлээ засахыи ухаан. Тиймээс бурханы шашивд суралцахын зэрэгцээ таниулан тайлбарлах нь чухал байна.

МСЭ-Х.Батхишиг: -Бид    таны эгчийн үүсгэн байгуулсан Төвдийн дунд сургуульд зочилж, хичээлийн хөтөлбөртэй танилцсан. Орчин цагайн боловсрол, уламжлалт боловсрол хоёрыг уялдуулах нь үр өгөөжгэй санагддаа. Та энэ талаар ямар бодолтой байна?

-Бид Төвдийн хүүхдүүдэд сэтгэлийн амар амгалан, учир шалтгааны үндэс гэх мэт ухагдахуунаар хичээл зааж байгаа. Ганц Төвд ч бус гадаадын улс орнуудад, жишээлбэл Америкт ийм сургалт явуулаад эхэлсэн. Оюутан, сурагч нарт гурван долоо хоногийн турш бурхны шашны сургалт явуулахад уг хүүхдийн сэтгэлд өөрчлөлт гарч байна гэсэн дүгнэлт гарсан байна лээ. Манай төвдүүдийн дунд бурхны шашнаа сонирхон судлах явдал улам ихэссэн. Тэд бурхны шашин бидэнд үнэхээр тус болж байна гэж үзэж байгаа.

“Монгол фото” сэтгүүл Ц.Батбаатар: -Таныг Монголын сүсэгтэн олон оюун санааны удирдагчаа хэ- мээн хүндэтгэн дээдэлж, Таны айлдсан сургаалыг эрхэмлэн дээдэлдэг билээ. Би хувьдаа таны айлдсан “Өөртөө итгэж өргөн сэтгэ” гэсэн үгийг ажлын өрөөндөө залж, байнга санаж явдаг. Та Монголын сүсэгтэн олонд хандан сургаалаа айлдана уу?

-Миний сая хэлсэн бүгдийг сайн эргэцүүлж бодоорой. Бичсэн олон номууд маань англи, төвд хэлээр бий. Тэдгээрийг монгол хэлээр орчуулан гаргавал сайн. Бурхны шашны талаар, шашин шүтдэг, шүтдэггүй ямар ч хүвд хэрэг болох миний байнга хэлж байдаг зөв явдал, сайхан сэтгэл гэх мэтийн талаар хэлэлцүүлэг явуулбал сайнсан. Ингэж чадвал миний нэг удаа хэлснээс илүү үр дүнтэй байх болов уу. Мөн миний цахим хуудас монгол хэлээр олон нийтэд хүрдэг болсон. Түүнийг үзэж сонирхож байгаарай.

С.БАТБААТАР, Ц.БАТБААТАР


Таньд манай сайт таалагдаж байвал like хийнэ үү. Баярлалаа

ALDAAGAA HYANAACH EE 126.164.23.56 2013 оны 05 сарын 06 19:54 Хариулах
МҮОНР-Б.Баярсайхан: -Бурхны шаншнд хамгайн товчоор илэрхийлбал гэгээрэл гэж юу вэ? -Агсь ч шашинд ариун даппин, тэнгэрийн орны тухай ойлголт бавдаг. Гэгээрэл гэдэг ч бусад шашивд байдаг ойлголт. iIM SAIHAN ZUIL BICHIJ BAIJ UG USGIIN ALDAAGAA HYANAACHEE
… 92.106.144*** 2013 оны 05 сарын 06 16:15 Хариулах
Manai buddhiin shashin shig iim neelttei, sergeg sorgog setgehuitei terguuntei uur shashin odoogoor lav alga shuu.Humuus olnoor buddhiin shashind orj baigaa ni yaltchgui Dalai lamiin bie avch yavah baidal, surgaali, charismatai ni salshgui holbootoi.
Amar 124.158.78.80 2013 оны 05 сарын 06 14:55 Хариулах
Маш сайхан үйл явдал болжээ. Монголд бас сургуулийн хүүхдүүдэд бурханы шашны сургалт явуулдаг болбол тун сайхан.Зүрх сэтгэлийн боловсрол л хамгийн чухал шүү дээ. Алт мөнгө,хаус, машин, компани өвлүүлсэнээс үр хүүхдэдээ зөв явдал, ёс суртахуун, сайхан сэтгэлийг ойлгуулж, үлгэрлэвэл хамгийн сайхан өв.
иргэн 202.131.23*** 2013 оны 05 сарын 06 12:28 Хариулах
Сайхан ярилцлага байна,баярлалаа.Үнэхээр Буддын сургааль бол зөв амьдрахын сургааль.Зөв явдал мөр сайн үйлийг бүтээнэ. Уучлаарай,маш их үг үсгийн алдаатай бичсэн байна, сэтгүүлчид минь бичсэнээ сайн хянаж бай.
About these ads

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: