• Categories

  • Traffic

Тоодон

Б.МӨНХГЭРЭЛ (2008-08-18)
“Ийм нэгэн амьдрал” булангийн энэ удаагийн “зочин” Д.Баасанхүү гуайтай би өнгөрсөн өвөл Ганданд мөргөхөөр очихдоо тааралдаж билээ. Сааралтсан тэнгэрээс цас нэг хоёроор хаялж, тоост их хот дүнсгэр дээрээ бүр ч дүнсгэр болчих шиг санагдсан тэр жихүүн өглөө сэтгэлд хурсан гунигаа үргээх гэж тийш зүглэсэн юм. Гандангийн өмнөх талбайд хүний гараас будаа горьдох тагтаа, хүйтэнд даарч, бээрсэн “будаачин”-гууд гээд нэг хэвийн төрхөөрөө угтав…

Хорвоо дээр олон янзын ариншинтай, олон ч хүн амьдрах. Нүгэл буян хоёр сөргөлдөж байдаг мөртлөө нүд нүдээ харалгүй зөрөлдөж явдаг орчлонд жаргалдаа хэт ташуурч балмад авир гаргах нэгэн байхад, зовлонгийн өмнө өвдөг сөхөрч, амьдралаа алддаг нь бий. Тэгвэл зовлон гэгч ерөөс байхгүй хий хоосон зүйл гэнэ. Би зовж байна гэх хэн нэгний дотор л оршдог гэж Тоодон надад хэлсэн. Тэр байгаа амьдралдаа сэтгэл ханалгүй, байхгүйн төлөө бачуурагч биш.

Тиймдээ ч нүүрэнд нь үргэлж инээмсэглэл тодорч явдаг биз. Түүний амьдралын хэмнэл болоод өдөр тутмынх нь хийдэг зүйл, будаа зарж амьдралаа залгуулдаг бусдын л адил. Шинэ өглөө нь ч гэсэн цайныхаа дээжийг ханьдаа барьдаг монгол эмэгтэйн нэгэн адил. Гэвч түүний дотоод ертөнц бусдынхтай адилгүй.

Саяхны нэг өдөр гандан орлоо. Хаалгаар нь дөнгөж оруут л ”Будаа аваач! Будаа аваач!” гэж гуйх, шаардахын аль нь мэдэгдэхгүй хашгичих хүүхэд, хөгшид угтадгаараа. Ямар нэг тааламжгүй зүйл тохиолдсон үедээ л бурхан байдгийг санан, буян нэхэж, хүрд эргүүлэх цөөхөн хүнээс өөр онцлох зүйлгүй төв хийд зэврүүн дүнсгэр. Мөргөхөөр ирсэн сүсэгтнүүд бурхнаас авахыг хүссэн бүхнээ гуйхаас биш, авсандаа баярласнаа илэрхийлсэн нь хэд бол. Тэдний л адил залбирсан би дараа нь шувуу хооллохоор очив.

”Өнөө муу Тоодонг ирэхээс өмнө будаагаа зарчих юмсан. Муу Тоодонг өрөвдөж будаа авахаас манийг ямар тоох биш” гэж будаа зарж буй хэдэн хүн ярилцах нь чих дэлсэв. Яагаад ч юм бэ надад тэдний орлогыг хаагч Тоодонг нь харах хүсэл төрөөд явчихав. Удсан ч үгүй жижигхэн майга хөлөндөө маажиг ягаан гутал өмсөж, томдсон гадуур хувцсандаа түүртэн алхах хүүхэд шиг биетэй ч эмгэн шиг царайтай одой хүн нүүр дүүрэн инээмсэглэл тодруулсаар ирэв.

Тэр инээмсэглэлийг би маш тод санаж байна. Хоёр дугаар ангид байсан санагдана. Эмээтэйгээ хамт өвлийн гутал хайж сумын хэдэн дэлгүүрийг дуустал явлаа. Таалагдсанаас таарах нь ер олдоогүй юмдаг. Хэд хоногийн дараа миний авахыг маш их хүссэн ч хөл орохгүй багадсан гутлыг манай тэндхийн тоодон Д.Баасанхүү гуай өмсчихсөн явж байж билээ. Миний атаархсан гэж. Бараг л уйлсан байх. Арга ч үгүй биз дээ. Эсгий гуталнаас өөр гутал олдоогүй юм чинь. Тэр өдрөөс хойш түүнийг би хараагүй. Тэгэхнээ энд ингэж таарах байж л дээ. Би түүнээс будаа авлаа, ярилцлаа, намайг ч таньж. Аав, ээж хоёр нь ойрхон өөд болж, мал дагаж ам тосдож хүчрэхгүйгээс хойш хотод байх ганц ахаа бараадан иржээ. Гэхдээ тэр хэн нэгэнд дараа болохыг хүсдэггүй. Жижигхэн биендээ түүртэж,тарчигхан амьдралдаа гутарсан нь ч үгүй. Гэрийнхнээсээ ганцаараа дутуу тавилантай төрсөндөө ээж , аавдаа гомдож уйлж байсан удаагүй, тэр уйлах дургүй гэсэн. Тоодон хэн нэгнийг царайчилж, өрөвдүүлж, хоол горьдсон “гөлөг” шиг амьдрахыг хүсдэггүй. Тиймдээ ч нэг л өглөө баадантай хувцсаа үүрээд гарч.. Ингэж л тэр өөрийнх нь дэргэдээс алхам ч холдохгүй халамжлах, өрөөсөн хөлгүй ч түүндээ үл түүртэх ханьтайгаа учирчээ. Одоо тэр ганцаараа биш!
Энэ хорвоод эмэгтэй хүн болж төрсний утга учир болох ”Ээж ээ!” гэх эрхэм үгийг өдөр бүр сонсдог болжээ. Өрцнөөс нь унаагүй ч өрөөлийн, өрөөлийн ч гэж дээ, өврийг нь дулаацуулах ханийг нь ”өвчиж” төрсөн ганц охиных нь хайртай ээж.

Тэр энэ бүгдийг ярихдаа:
-Тоодон миний хийсэн юм гэж юу байх вэ. Төрийн минь сүлд өршөөн, бурхан тэнгэр минь ивээж, аав, ээжийн минь заяа түшин, олон түмнийхээ буянд сайхан л амьдарч байна. Хүнд хар буруу саналгүй, үргэлж сайн сайхан зүйл бодож явбал санасан хэрэг сэтгэгчлэн бүтдэг гэдэгт итгэдэг. Тэгээд ч “Зөв явбал зөөлөн зөөлөн замбуулин” гэж сайхан дуу байдаг байх аа. Харин дуулахдаа жаахан маруухаан. Өдий олон жил амьдрахдаа их ч юм үзлээ дээ. Амьдрал надаас их зүйл авсныхаа хариуд сайхан ханьтай учрууллаа. Эгч нь аяга цайгаа хувааж уух ханьтай болсондоо их баярладаг юм гэж байсан. Түүний ярианаас зовлонгийн тухай нэг ч үг олж сонсоогүй. Учир нь тэр “Зовлон гэж байхгүй, зовлон гэдэг нь би зовж байна гэж бодох хэн нэгний дотор л орших хий хоосон зүйл” гэж хэлсэн.

Харин тэр мөрөөдөл биелдэгт итгэдэг. Тэр амьдралынхаа сайхан бүхнийг зөгнөн мөрөөддөг. Мөрөөдөл нь яг биелдэг гэх. Гэхдээ хүн бүрийн мөрөөдөл хүссэнээр нь биелдэг гэж үү. Түүний мөрөөдөл биелдэг нь түнэр харанхуйг сүлэх сүүн цагаан сэтгэлийнх нь, түмний хүндлэл хүлээсэн нүүр дүүрэн инээмсэглэлийнх нь хариу биз ээ.
Тийм ээ. Тэр их сайхан инээдэг. Будаа тоншин үймэлдэх бурхны шувуудын дундуур хага яран гүйж, дэрхийн нисэхэд нь цангинатал инээнэ, тасралтгүй удаан инээнэ.

 

ӨНДӨР ЭЭЖ БУЮУ ХҮНИЙ САЙХАН СЭТГЭЛ

(2009-05-20)
Нийслэлийн хөдөлмөрийн биржээс иргийг цагийн ажил зуучилж буй талаар сурвалжлага хийхээр 09.00
цагт Нийслэлийн хөдөлмөр, нийгэм халамжийн төвд очвол Баянгол дүүргийн Тохижилт үйлчилгээний компанийн захиалгаар ажиллаж байгаа “Монголын өрх тэргүүлсэн эмэгтэйчүүдийн Заюу тайж нийгэмлэг” рүү явууллаа. Өгсөн хаягаар нь очвол дөрвөн эмэгтэй, цөөнгүй эрэгтэй хүн цуглачихаж. Тэд хүрз, жоотуу, шуудай барин замын хоёр урсгалыг заагласан талбайд хөрс суллах ажлаа эхлэхээр бэлтгэж байв.

Хамт ажиллахаар ирснээ хэлэхэд юун хүн хүрээд ирэв гэсэн янзтай угтлаа. Яагаад хөрс суллаж, тэгшлэх ёстой гэж, өөр ажил хийж болоогүй юм уу гэх зэргээр асууж, хэрэг зоригоо хэлж, тэдэнтэй нэгдлээ. Тус нийгэмлэг 25 хүний бүрэлдэхүүнтэй баг болон энэ ажлыг хоёр дахь өдрөө хийж байгаа
бөгөөд III эмнэлгийн өмнөх зам дээр ажилласан. Нийгэмлэгийг санаачлагч нь Ц.Тамара. Тэрбээр гэр бүлээсээ хагацаж, амьдралын буруу замд орсон, орох оронгүй, нийгмийн нэн ядуу бүлгийнхэнд туслах зорилгоор 2000 онд тус нийгэмлэгийг байгуулжээ.

Үйл ажиллагаагаа 2001 оноос явуулж буй нийгэмлэгт 250 гаруй хүн нэгдсэн аж. Энэ нийгэмлэгийн гишүүдэд бусдаас ялгарах олон онцлог байна.

ХАТУУДАА ХАТУУ ХОРВОО

Ажлын дундуур амьдралынхаа эрээн бараан, алдаа онооны тухай хүн бүр ярьж бусадтайгаа зовлон жаргалаа хуваалцана.
-Бидэнд тусалдаг сайхан сэтгэлтэй хүн олон бий. “Нарантуул”, “Барс”- ын бага комисс бидэнд хувцас
илүүчилдэг. “Харанга”-ын Лхагваа 2009 оны хоёрдугаар сарын 20-нд гитар, 50 мянган төгрөгтэй явуулсанд бид их баярлаж байгаа. Манайханд гитар тоглодог хүн олон. Орой дуулж хөгжимддөг гэж ярилаа. Эр хүн алдаж, эрэг нурдаг хорвоод хүнээс дутахгүй амьдрах бодолтой явдгаа тэд илэрхийлж байсан.

ЭЭЖИЙН ЗАХИАС
Ц.Тамара гуай айлын ганц охин. Багаасаа амьдралын эрээн бараан, жаргал зовлонг амсаж өссөн болохоор ядарсан хүнд яаж туслахаа сайн мэддэг нэгэн бололтой. Тэрбээр нийгэмлэгийн гишүүддээ “Хатуужил, тэвчээр, ухаанаар амьдралыг туулдаг юм” гэж сургадаг. Үгэнд орохгүй бол чимхээд авдаг гэсэн. Тэгэхээр тэд нь “Ээж ээ, больё” гээд л “бууж өгдөг” аж. “Заримдаа ч намайг бүр уурлуулж гүйцнэ. Архиа уувал эд чинь хүн биш болчихно. Тэгэхээр би цагдаа, эсвэл учирлан зэмлэх ээж нь
болдог” гэж ярив. Ц.Тамара гуай гэр оронгүй, тэнэмэл, амьдралдаа алдаж яваа хүмүүсийн нэг хэсгийг ч болов нийгэмшүүлж байгаад нь талархахгүй байхын аргагүй. Энд ирсэн хүмүүс ихэвчлэн сэтгэл
санааны дарамтаас болж, өөрийгөө ялах чадваргүй байдаг гэнэ. Ийм улсуудыг нэг зорилгод нэгтгэнэ гэдэг амаргүй нь лавтай.

НЭРНИЙ ТАЛААР
Ц.Тамара гуайгаас нийгэмлэгийн нэрийн талаар асуухад “Нэгд, намайг 1995 онд хүнд хулхидуулж хамаг байр саваа алдчихаад явж байхад ТЭЦ-4-ийн дарга байсан Ц.Баярбаатар шүүх хуралд оролцож, хоёр өрөө байраа эргүүлж авахад тусалсан. Хоёрт, би Заюу тайжийн удмын дөрөв дэх үеийн хүн. Тиймээс удмынхаа нэр төр, сайхан сэтгэлтэй хүмүүсийн ач тусыг яаж хариулахаа бодсон. Тэгээд л хоёр өрөө байраа зараад энэ ажлыг эхлүүлсэн дээ” гэв.

ӨДРИЙН ЦАЙ
Өдрийн 14.00 цагт нэг хүнд гурван пирошки, хар цай өглөө. Ядарсан хүмүүс ангасан адуу шиг цайндаа цувах нь тэр. Цай уух зуураа дөч эргэм насны ширвээ сахалтай, шар цамцтай эр “Муур их
хараалч амьтан шүү” гэж байна. Яасан? гэвэл, “Би Өмнөговь аймагт, хөдөө айлын мал малладаг байсан юм. Тэр айл маань хоёр хүүтэй, том хүү нь хотод. Хажуу айлд нь ганц бие хөгшин, мууртайгаа амьдардаг байв. Гэтэл хөгшний идэж, уух юмаа хадгалдаг шүүгээнд өнөө муур зулзагалачихаж.
Хөгшин намайг төөрүүлээдэх гэхээр нь зүрхшээгээд чадаагүй. Харин орой нь нөгөө хүү төөрүүлэхээр болсон. Хэд хоногийн дараа том ах нь хотоос ирлээ. Ирснийхээ маргааш үдээс хойш дүүгийнхээ мотоцикльтой адуунд явдаг юм байна. Гэтэл эргэж ирээгүй. Маргааш нь цагдаагийнхан ирээд ачааны машин доогуур ороод амиа алдчихаж гэх нь тэр… Хожим ламаас асуувал танайхан нялх амьтан хороожээ гэсэн юм даа. Гэтэл нөгөө хүү зулзагануудыг гялгар уутанд хийгээд гадаа гаргаад хөлдөөчихсөн байсан нь олдсон. Түүнээс хойш удалгүй өнөөх муур ч алга болчихсон. Хожим сураг нь
машинд дайруулчихаж гэх сонсогдсон” гэж ярилаа.

ЭЭЖИЙГЭЭ ГОМДООЖ БОЛОХГҮЙ
Эдгээр хүмүүсийн дунд Эрхүүгийн Политехникийн дээд сургуулийг цахилгаан электроникийн инженер,
Москвагийн цэргийн академийг улс төрийн ажилтан, СУИС-ийг 1986 онд сийлбэрч мэргэжлээр төгссөн. 90-ээд онд наймаа эрхэлж байгаад дампуурсан хүн, япон, чех, орос хэлтэй хүмүүс хүртэл байв. Хэдийгээр хатуу амьдрал эднийг сөхрүүлсэн гэж болох ч ээжийнх нь дэргэдээс бол үгүй л юм шиг байна. Ц.Тамара гуай эднийхээ төлөө хөлөө хүрэх газар явж, хэлэхээ хэлдэг нэгэн ажээ.
Нийслэлийн Засаг даргын дэмжлэгтэйгээр 2008 онд траншейний гэгддэг 4500 хүнийг хамарсан судалгаа  хийсэн гэнэ. Мөн оноос “Энэрэл” эмнэлэгтэй хамтарч ажилласан байна. Өнгөрсөн жил 44 хүнийг ажилтай болгожээ. Одоогоор 32 хүнийг бичиг баримттай болгох гэж хөөцөлдөж байгаа тэрбээр “Одоо л ажлынхаа чигийг олж байна даа” хэмээн даруухан өгүүлж суусан. Тэдний “хүүхдүүд”
-Ээжийгээ ариун цагаан сүүтэй л зүйрлэнэ дээ
-12-оор ах би хүртэл ээж гэж дууддаг.
-Ээжийгээ алт мөнгөтэй яав ч зүйрлэхгүй. Зүйрлэвэл Өндөр ээжтэй л зүйрлэнэ гэх мэтчилэн ярих аж.

ӨДРИЙН АЖИЛ ДУУСАВ
Монголын өрх тэргүүлсэн эмэгтэйчүүдийн “Заюу тайж” нийгэмлэгийнхэн өглөө есөөс оройн 17.00 цагийн хооронд ажилладаг. Өдрийн хөлс нэг хүний 5400 төгрөг. Хийсэн ажилтай буцаж яваа эднийг
харахад энэ хөрсөн дээр хожим ургах ногоон зүлэг харагдах шиг.

Дүү нар маань гэдэс хоосон ч дулаан байх ёстой

А.АМАРТҮВШИН (2008-12-09)

Өвлийн улирал уг нь сайхан. Гэхдээ өвөл болохоор түлээ, нүүрс гэр хорооллын айлуудын бэл бэнчинг шалгаад авна. Тиймээс мөнгөтэй, төгрөгтэй айлууд аравдугаар сараас түлээ нүүрсээ базааж дулаан өвөлжихөд бэлдэнэ. Харин зутруухан амьдралтай нэг нь өдрийн түлшээ арай хийн аргацаадаг. Бэлхийн аманд Н.Наранчимэг хэмээх охин дөрвөн дүү, ээжтэйгээ амьдардаг.

Тэрбээр айлын том охин. Тиймээс ч гэрийнхээ хамаг ажлыг нугална. Ус авч, түлээ хөрөөдөхөөс түүний ажил эхэлдэг. Өнгөрсөн жил наймдугаар анги төгссөн ч одоо сургуульд сурдаггүй. Ээждээ тус болж дөрвөн дүүгээ дулаан, тохьтой байлгахын  тулд тэрбээр сургуулиа арга буюу орхиход хүрчээ. Хичээлдээ явахын оронд ээжтэйгээ хамт түлээ бэлтгэдэг. Өдөрт ойгоос модны хожуул, гишүү түүж түлшээ бэлтгэх нь Наранчимэгийн гол ажил. Түүнийг модонд явахаас өмнө цөөн хором ярилцлаа.

-Амралтын өдрүүдэд модоо бэлтгэчихвэл хичээлдээ явах боломжтой юу?
-Тэгдэг бол сайхан л байна. Даанч амжихгүй шүү дээ.

-Яагаад тэр вэ?
-Би тийм их мод авчирч чадахгүй ээ. Модоо холоос авчирдаг болохоор бүтэн өдөр явдаг. Тэгээд ч дахиад явах гэхээр ямар ч хүчгүй болчихсон байдаг.

-Сургуульд явахгүй байх ямар байна вэ?
-Ямар сайн байх вээ дээ. Ээж, дүү нартаа тусалж байгаа ч гэсэн сургуульдаа явмаар санагддаг. Зун модоо бэлтгэчихээд өвөл хичээлдээ явдаг бол сайхан аа.

-Ажил хийгээд түлээ, нүүрс авч болно шүү дээ?
-Тийм ээ, гэхдээ надад олигтой цалинтай ажил олддоггүй юм. Цалингийн тал маань автобусны мөнгө болчихдог. Тиймээс цалин аваад түлээ, нүүрсний мөнгөнд хүрэхгүй. Дүү нар маань гэдэс хоосон ч дулаахан байх хэрэгтэй шүү дээ.

-Ямар ажил хийж байв?
-Энэ зун шар айрагны сав угаагч хийсэн. Даанч тэр үед ээж, дүү нар маань надгүй хэцүү байсан гэв.
Түлшэндээ явах цаг нь болж, бидний яриа өндөрлөлөө. Тэдний гэрээс нэлээд зайдуу хус модтой ой бий. Эндээс түлшээ бэлтгэдэг.
Тэрбээр модноос эрт ирвэл дүү нартайгаа хамт ус зөөнө. Ингэж л тэднийх өвлийг галтай, устай  давдаг. Гэрийн бүрээс нь нар, салхинд гандсан боловч яндангаас нь өглөө, оройд цагаан утаа суунаглана. “Мод нүүрснээс бага илчтэй боловч гэрийнхээ жаврыг үргээчихдэг” гэж охин хэлж байсан.
Н.Наранчимэг охины удаах дүү Н.Бадамгарав хоёр, Бадамханд дөрөвдүгээр ангийн сурагч.  Сургууль нь хотын төвд болохоор өглөө 10.00 цагт ном, дэвтэрээ цүнхэлж хичээлдээ явахаар зэхнэ. Балга усаар нүүр, гараа угааж, үсээ хойш нь гөлийтөл самналаа. Хувцасаа сэгсэрч сэгсэрч өмсөв. Учрыг асуувал “Хар л даа үрчгэр байгаа биз дээ. Манайд индүү байхгүй болохоор үүнээс өөр арга алга” хэмээн Н.Бадамгарав охин хэллээ. Жижиг цагаан аягатай хар цайг мэлтэлзүүлэн ууж байтал 11.00 цаг болчихлоо.

Цаг болчихлоо, алив хурдлаарай гэсээр хичээлдээ яаран гарав. “Охидууд сурлага сайтай тул багш нар нь их сайн байдаг. Тэгсэн ч манай хоёр шилжих сонирхолгүй ээ, холоос яваад сурчихсан. Зам болгоомжтой гарчихвал боллоо. Харин оройд автобус хүлээдэг болохоор гэгээ тасарсан хойно гэрийн босго алхадаг” хэмээн гэрийн эзэгтэй хэлж байсан.

Хар цайгаар гэдсээ цатгадаг
Энэ айл өдөрт нэг л удаа бор гурилаар шөлтэй хоол хийж иддэг. Өглөөний унд, өдрийн хоолны оронд харц цай ууж гэдсээ цатгадаг юм билээ. Тэднийхээс Н.Бадамханд л төрсний гэрчилгээтэй. Тиймээс түүний хүүхдийн мөнгө гэх сарын 3000 төгрөг энэ айлын өрхийн орлого. Энэ мөнгөөр ээж нь гадуур гарахдаа унаанд суудаг. “Хүүхдүүдийн маань аав бий. Тэр хүн л биднийг хооллож, хувцасладаг. Тиймээс оройн хоолтойгоо байна. Хар ч гэсэн хааны хишиг, бор ч гэсэн богдын ундаа гэдэг биз дээ. Он гараад би ажилд орох байх. Яагаад гэвэл хорооноос ажил олж өгнө гэсэн. Аятайхан ажил олдоосой гэж залбирч сууна. Манайх хоосон ч гэсэн галтай, устай. Өнөөдөр талхны мөнгөгүй гээд хүүхдээрээ гуйлга гуйлгаж, гудамжинд гаргасангүй ээ. Би үр хүүхдээрээ баян хүн” хэмээн энэ гэрийн эзэгтэй цайгаа ойчих зуур хуучилсан.

Гэрээ сахиж гадаа тоглоно
Бага хүүхдүүд найм, долоон настай. Ердөө ганц л насны зөрөөтэй. Тэд үеийнхээ хүүхдүүдээс биеэр бага болохоор дөрвөн настай мэт харагддаг. Гэхдээ хөдөлгөөн ихтэй учир гэрт, гадаа ч ноцолдож тоглоно. Долоон настай нь охин боловч ахаасаа огтхон ч дутахгүй хөдөлгөөнтэй. Ээж нь тэднийг бага гээд сургуульд өгөөгүй юм билээ. Ирэх намраас эрдмийн мөр хөөлгөнө гэж байсан. Ээж, эгч хоёрыгоо модонд явсан хойгуур гэрээ сахиж үлдэх нь тэдний нэг өдрийн ажил. Өвлийн хүйтэнд хүрэмнээс өөр дулаан хувцас өмсөөгүй боловч өдрийн хагасыг гадаа тоглож өнгөрөөнө. Гөлөгтэй хөөцөлдөн гүйж бас цасан дээр өмдөө урагдтал гулгаж, цасан өвгөн хийж тоглодог. Ингэж өдрийг өнгөрөхдөө ээж, эгч хоёрыгоо харуулдан уулын зүг байн байн харна.

Модоо хөрөөдөж, оройн хоолоо хийнэ
Нар ч жаргалаа. Охин урт уяагаар хус мод чирж, шуудайтай гишүү үүрсээр ээжийнхээ хамт гэртээ ирэв. Түүнийг гэрээ сахиж үлдсэн хоёр дүү нь чаргатай тосон авлаа. Шуудайтай модыг чарган дээрээ тавьж чирэн эгчийнхээ нурууг амраана. Дүү нараа модон дээр суулгаж байгаад ээжтэйгээ хамт хөрөөддөг. Энэ үед нар жаргаж, мод хөрөөдөх чимээ л сонсогдоно. Орой болсон тул гурилтай хоолоо охин, ээжтэйгээ хамт бэлтгэлээ. Эднийх цахилгаантай боловч плитка нь ажиллахгүй тул  хоолоо гал дээр хийнэ. Хар цайгаар ходоодоо дүүргэсэн хүүхдүүд хоол болохыг тэсэн ядан хүлээнэ. Ямар удаан болдог юм бэ гээд хүүхдүүд тогоо руу өнгийн харж, галаа нэмнэ. Гэр нь дотор бүрээсгүй учир бүдэг гэрэлтэй. Гэхдээ үүндээ тэд дассан бололтой. Охидууд хичээлээ дээлгээд даалгавраа хийнэ. Н.Наранчимэг дүү нартаа даалгавраа хийхэд нь тусалж, өнөөдөр юу үзсэн бэ гээд дэвтрийг нь шалгана. Энэ айлд ганц л ажилладаг цахилгаан бараа бий. Тэр нь жижиг хөгжим. Радио сонсож улс, оронд юу болж байна, маргааш хэдэн хэм байхыг мэддэг гэсэн. Радиогийн нэвтрүүлэг дуусмагц тэд оронд орцгооно.
Ийм нэгэн айл их хотын хаяа түшин амьдарч байна.

БАЙГАА ТӨМСӨӨРӨӨ ХҮҮХДҮҮДДЭЭ НУХАШ ХИЙЖ ӨГНӨ ДӨӨ

З.МЭНДСАЙХАН (2008-10-22)
Цаанаасаа л нэг жиндүүлсэн зэврүүн өдөр байна. Ихэр хөвгүүд нь нимгэвтэр хөх торгон дээл, тийм ч зузаан бус өмдтэй, өөрөө ч дулаангүй хувцасласан тэр гурвыг харсан хэний ч өр өвдөхөөр. Хоёр хүүгийнхээ аавын эрх чөлөөт амьдралын төлөө явж буй А.Бямбацэцэгтэй хэсэгхэн хугацаанд ярилцлаа. “Нөхрийг маань Батбаатар гэдэг.

Сая долоо хоног гэртээ байхад нь үнэхээр сайхан байсан. Түүнийгээ буцаад Ганцад орчихоор гэр маань гал алдаж, хүүхдүүд маань хоол хүнсээр тасарчих юм. Гурван хүүгийн минь заяа түшээсэй билээ” хэмээх энэ эмэгтэйн яриа “Эмэгтэйчүүд мөн ч сэтгэлийн хаттай хүмүүс шүү. Ийм зовлонд хугараагүй л явна даа” гэсэн бодлыг төрүүлсэн…

-Хоёр хүүхэд чинь дажгүй юу? Эмнэлэгт хэвтсэн сурагтай байсан…

-Уушигны багтаамж муу, тэгээд ч тураалтай болохоор хэвтэхээс өөр арга байгаагүй. Нөхөр маань батлан даалтаар гарч, хэд хоног бидэнд хоол цай зөөлөө. Энэ сарын 10-нд буцаагаад хорьчихсон.
-Хоёр хүү чинь хэдэн настай вэ? Харваас бага юм шиг байна.
-Ой хоёр сартай. Хүн бүр л жижигхэн байгаагий нь гайхдаг юм. Харин ч овоо болчихоод байгаа нь энэ. Одооноос бүр мөлхөж байгаа гээч. Эмнэлэгт хэвтэхээсээ өмнө 4,1-4,2 кг байсан. Эмчилгээ хийлгээд 7,4-7,6 кг болсон юм. Олж авсан мяраагаа буцаагаад алдах бололтой.

-Эмчилгээг нь үргэлжлүүл гээгүй юм уу? Гэрээ дулаалж амжаа юу?
-Уушигны эм авч өгөөрэй гэж хоёр эм бичиж өгсөн. Түүнийг нь авах мөнгө алга. Нэг эмийг нь авч өгсөн боловч дуусчихсан. Нөгөө эм нь найман мянга гаруй төгрөгийн үнэтэй юм билээ  /тэвэрч суусан хүүгийнх нь цээж хэржигнэж байгаа нь сонсогдож байлаа/. Хөлсний гэрт амьдарч байгаа. Нөхөр маань сая хэд хоног гарч ирэхдээ зуун мянган төгрөгийг нь өгсөн. Үлдсэнийг нь өгчихвөл энэ өвлийг өөрийн гэсэн гэрт өнгөрүүлчих юм. Гэрээ хагас дутуу л дулаалсан.

-Шалтай юм байгаа биз дээ. Хөлсний гэрт амьдардаг гэхээр хашаа нь ч хүнийх гэсэн үг үү?
-Гэр нь шалгүй ээ. Мод эвлүүлээд л тавьсан. Хоёр хүүгийнхээ 12 мянган төгрөгөөр дөрвөн шуудай нүүрс түлээ, хэдэн кг мах аваад л дуусчих юм. Бас нэгдүгээр ангийн банди маань бий. Тэгэхээр дөрвөн ам бүлд юунд ч хүрэлцдэггүй. Манай хашааны айлын эхнэр, нөхөр хоёр маш их архи уудаг, хоорондоо зодолддог. Одоогоор авгай нь эмнэлэгт хэвтэж байгаа болохоор сэтгэл санаа тайван байгаа.

-Гэхдээ та нарыг зовоодоггүй юм байгаа биз дээ.
-Нөхрийг маань хоригдсоноос хойш гэрийнхээ мөнгийг нэхэж, их зовоосон. Бид дөрөв тэднийг унтсан хойно нь гэртээ орж, унтдаг байлаа. Гэрээсээ, хашаанаасаа хөөж тууна, мөнгө нэхэж зовооно. Тийм үед чинь уйлахаас өөр юу ч хийж чаддаггүй байлаа. Хөлсний гэрт амьдардаг бидэнд зээл ч олдох биш. Хоёулаа хамтдаа байвал юухан ч хийгээд амьдраад байж чадна.

-Одоо чамд хэдэн төгрөг байна. Гэрт чинь идчихмээр юм байгаа юу?
-Автобусанд суух 500 төгрөгтэй. Гэрт төмснөөс өөр юм байхгүй. Гурван хүүдээ нухаш хийж өгнө л гэж бодож байна.

-Хэний чинь тал ихрийн удамтай юм бэ? Тусалж дэмжих ах дүү бий юу?

-Хоёр тал хоёулаа ихрийн удамтай. Хоёр хүү маань манай долоо дахь үеийн ихэр. Энэ хоёрыгоо л хүн болгоод авчих юмсан /”Аав” гэж хаа нэг хэлэх Б.Буянбат хүүгээ ээж нь тэвэрч байсан бол ах нь болох Б.Төрбатыг нь манай сонины нэг сэтгүүлч авч байх хооронд бид ярилцсан юм. Харваас хоёр хүүг зэрэг өсгөнө гэдэг амаргүй бололтой/. Аав нь ч тэгж ярьдаг. “Хар багаасаа улстөржсөн хоёр хүүтэй боллоо доо” гэж байсан.  Бидэнд ах дүү гэж байхгүй. Уг нь эхээсээ 15-уулаа хэрнээ үхэж үрэгдсээр байгаад нэг нь ч үлдсэнгүй. Ховдод хамаатны маань нэг хөгшин бий. Түүнтэйгээ ч уулзалгүй удлаа даа.

-Шүүх хурал нь болоогүй болохоор та, бид хоёрын хэн нь ч танай нөхрийн гэм буруутайг нотолж чадахгүй. Гэхдээ ийм хоёр жаахан хүүтэй хэрнээ тийм үймээн самуунд оролцлоо гэж үү. Хүн амьтнаас нөхрийнхөө талаар асуув уу? Ял сонсох нь уу, үгүй юу гэж?
-Тэр өдөр Америкаас ирсэн гэх найз нь Сүхбаатарын талбай дээр очоод, “зураг аваад ирье” гээд дагуулаад гарсан. Би уг нь дургүй байсан юм. Гэтэл найз нь гурван хүнтэй маргалдаад байж. “Наадах чинь миний найз. Би одоохон аваад явчихъя” гэж л дээ. “Та эрүүл юм байна. Тиймээс яв” гэж цагдаа нарыг хэлэхэд “Найзыгаа орхиод явах муухай юм даа” гэж бодоод, орхиж чадахгүйгээ хэлэхэд нь “Тэгвэл төв дээр очиж учраа ол” гэжээ. Тэнд очиход нь нэг компьютер бариулж, зургийг нь авах гэхэд нь зөвшөөрөөгүй юм билээ. “Манай найз стакан барьсан байсан” гэхэд нь “Тэгвэл аяга бариад зогс” гээд зургийг нь авсан гэсэн. Ийм л юм болсон гэнэлээ. Би нөхрийнхөө үгэнд итгэдэг. Манай нөхөр архи уух нь бүү хэл, тамхи татдаггүй хүн. Телевизор, хөгжим гээд цахилгаан бараа засварлаж, хоногийнхоо мөнгийг олдог, бид тавдаа хүрээд л байдаг байлаа.

Уг нь нэг үздэг гэх хүнээс асуусан юм. “Аюултай л юм байна. Хүний өмнөөс хэрэг хүлээхээр шинжтэй байна” гэсэн. Гэвч би олигтой ном уншуулж чадсангүй. Ажилгүй, мөнгөгүй, хоёр нялх хүүхэдтэй хүн гадуур яваад байж чадахгүй юм. Эрхбиш гурван хүүгийн минь заяа түших байгаа гэж залбирч байна. Батлан даалтад гарахынх нь өмнө Хүний эрхийн үндэсний комиссоос өмгөөлөгч гаргаж өгсөн. Зүйл анги нь ч өөрчлөгдсөн байлаа. Сая ороход нь бүр хоёр зүйл анги нэмчихсэн байна гэсэн. Тэгэхээр ёстой юу болохыг мэдэхгүй.

-Та хэд даарч байна уу? Хүмүүс та нарт туслах юм уу?
-Даарлаа гээд яах билээ. Гадуур явж түүсэн хогоо нүүрстэй нийлүүлээд, өглөө галлаад гарсан. Арай ч гэр маань хөрчихөөгүй байгаа байх. Нөхрийгөө хоригдсоноос хойш арваад хоног бид дөрөв хоолгүй байсан. Тиймээс хоёр хүү маань тураалд орчихсон юм. Хүмүүс тусалдаг. Ардчилсан холбооноос гэхэд хоёр удаа ирсэн. Ахмадын холбоо ч тусалсан. Ирж чадахгүй нэг нь утсаар ярьж, сэтгэлийн их дэм өгдөг. Би чинь учраа олохгүй л уйлаад суудаг байсан. Түүнээс хойш уйлахаа больсон. Сэтгэл санаагаа өөдрөг байлгахыг хичээдэг. Миний нөхөр тийм хэрэг хийхээр хүн биш тул итгэлтэй байгаа. Идэх хоолгүй байлаа ч намайг гэх хүн байж, түүнтэйгээ гангар гунгар гээд суух нь жаргал юм билээ. Саяны долоо хоног маш сайхан байсан. Миний өмнөх нөхөр намайг их зоддог байсан юм. Энэ хүнд маань тийм авир байхгүй. Намайг бие муутай болохоор ч тэр үү, “хэвтэж бай, сууж бай, би хийе” л гэдэг байлаа. 78 хоног хоригдоод гараад ирэхдээ маш их ядарсан, турсан, бүр хөл дээрээ тогтож чадахгүй байсан.
-Том хүү чинь бас жаахан гээ биз дээ. Эр хүн юм болохоор тустай л байдаг байх даа.
-Сумъяабазар хүү маань нэгдүгээр ангийн сурагч. Сурлага нь гайгүй ч бичгийн хэлбэр тааруу. Өмнө нь цэцэрлэгт яваагүй болохоор тэр байх. Багш нь “Ой тогтоолт сайтай” гэж хүүг маань магтаж байсан. Том хүү усанд явна, хоёр дүүгээ авна, гэрээ цэвэрлэнэ. Ажилтай хүү бий. Одоо бид гурав ахыгаа очиж авна. Машин зам гардаг болохоор айгаад байдаг юм.

-Чи хоёр хүүгээ яаж ялгадаг юм бэ? Хоорондоо их адилхан юм байна шүү дээ…

-Урдаас нь харж л ялгадаг. Буянбатын нэг нүд нь давхраа орчихсон. Заримдаа хоёулаа зэрэг уйлаад сандаргадаг л юм. Нэгнийхээ хийсэн хөдөлгөөнийг нөгөө нь яг дуурайдаг.

-Та нар юу мөрөөдөж ярьдаг байсан бэ?
-“Гурван хүүдээ байшин барьж өгөөд л үхэх юмсан. Тэгэхгүй бол эд нар зовох болно” гэж нөхөр маань ярьдаг юм. Гурван хүүдээ ёстой амь. Хүний, өөрийн гэж алаг үзэх ч үгүй. Хааяа хүүхдүүдийг уйлахад миний уур хүрнэ ээ дээ. Тэгэхэд “Хүүхдэд битгий уурла аа. Чиний л бие өвдөнө шүү дээ” гэдэг. Надад ч их халамжтай. Би чинь өмнөх амьдралаасаа сургамж авчихсан хүн учраас түүний энэ чанар нь их таалагддаг.

-Хоёр хүү чинь нимгэн л байх шиг байна даа.
-Хамгийн зузаан гэснийгээ өмсчихөөд байгаа нь энэ. Өглөө памперс хийгээд гарсан. Гэртээ очтол давгүй байх аа…

Хүний жаргал мөнгөнд бус, элэг бүтэн амьдралд байдаг. Ядуу хоосон байлаа ч хоёр биедээ чин сэтгэлээс хань болж, үр хүүхдээ өсгөнө гэдэг хүмүүний жаргал. Миний өгсөн арван мянган төгрөг тэдний амьдралыг шийдэхгүй ч “Өнөөдрийн энэ цас хаялсан, хүйтэн өдөр гэр нь дулаахан, гурван хүү нь гэдэс цатгалан байх юм даа” гэж бодохоос надад ч сайхан байсан. Уг нь ой өнгөрч яваа хүүхэд 10-11 кг жинтэй байх ёстой юм билээ. Тэр жинд хүрэхэд хоёр  ихэрт 2-3 кг хэрэгтэй байгаа.
Хоёр ихрийг, бас ахыг нь аавтай нь үлдээх эсэхийг өнөөдрийн шүүх хуралдаан шийднэ. Монгол хүн хүүхдийн заяанд их итгэдэг. Ихэр нялх үрсээ тэвэрчихээд, эр нөхрийнхөө төлөө гүйж яваа тэр бүсгүйг “Төрийн сүлд өршөөх болтугай”.

 

Хугараагүй ноён нуруу

Ч.ДАШДЭЛЭГ (2008-08-01)
“Ийм нэгэн амьдрал” булангаараа хөгжлийн бэрхшээлтэй боловч хэнээс ч дутахгүй хөдөлмөрлөж, энгийн сайхан амьдарч яваа Баатарын Мөнхзул хэмээх залуугийн эгэл амьдралын тухай өгүүлж байна.

Хүн тантай хаа нэг газар эгээтэй л дөрвөн хөллөх мэт тонгойн явах хэн нэгэн таарвал та бүү цэрвээрэй. Хэдийгээр хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд явж, суух нь эвгүй харагдлаа ч бидний л адил амьдралынхаа төлөө зүтгэж, магадгүй зарим нь эрхтэн бүтэн биднээс ч илүүг сэтгэж, бүтээж яваа.  Тэдний нэг нь Баатарын Мөнхзул. Түүнийг ойр дотныхон нь Зулаа гэж дууддаг.

Зулаа наймхан настай байхдаа нугасны гэмтэл өвчнөөр хоёр хөл дээрээ явж чадахгүй болжээ. Гэвч тэр өнөөдөр хоёр гараараа шилбэнээсээ атган хөлөө урагш нь зөөсөөр амьдрал өөд, амьдралын оргил өөд алхсаар яваа.  Залуу хүн болохоор байнга тэргэнцэр дээр сууж явах нь түүнд таагүй байдаг аж. Хэдийгээр бусадтай адил босоод алхаж чадахгүй ч ийнхүү хоёр гараараа хөлөө татаж алхвал биед нь амар байдаг гэнэ.  Түүний “Намайг гэнэт харсан хүн цочих ч юм уу, эсвэл зарим нь энэ чинь одоо юу вэ гээд л эвэртэй туулай үзсэн юм шиг гайхдаг. Гэхдээ тэдэнд гомдоод яах вэ. Би өөрөө эрүүл саруул байгаад өөр шигээ байдалтай хүнийг харвал бас цэрвэх л байсан биз” хэмээн өгүүлэх нь гашуун боловч үнэн байлаа. Аав ээж нь хүүгээ эмчлүүлэх гэж чадлынхаа хэрээр зүтгэсэн ч аюулт өвчин дийлдсэнгүй.

Гадаадад эмчилгээ хийж болдог гэх боловч бэл бэнчин муутай хүмүүст боломж тийм амар олдохгүй. Тэр хэзээ нэгэн цагт эрүүл саруул болно гэдэгтээ найдсаар яваа. Зулаад сэтгэлээр унах нэгэн үе байжээ. Гэвч тэр өөрийгөө ялж чадсан.  Тэрбээр дунд сургуулийн бяцхан жаал байхаасаа л бусдын гадуурхал, доромжлолд шаралхахдаа өөрийгөө дайчлан англи хэлийг чамгүй сурсан байна. Басхүү дэлхийн томоохон шашнуудыг бараг бүгдийг нь судалж үзсэн гэнэ. Түүнээс Библийн  тухай асуувал хэний хэлсэн ямар үг, хэддүгээр хуудсанд байдаг болохыг төвөггүй хэлээд өгнө.

“Үндсэндээ бүх шашин нэг л үзэл санаатай байдаг юм билээ. Гагцхүү илэрхийлж буй хэлбэр нь өөр” хэмээн ярих нь түүний мэдлэг оюуны цар хүрээг харуулж байв. Зулаа дунд сургуульд байхдаа нэлээд сахилгагүй хүүхэд байж. Үеийнхэнтэйгээ нийлж хип хоп дуу зохиож дуулдаг, бас ч үгүй айлын хүүхэд шоглочихоод ах, эгчид нь загнуулах энүүхэнд байсан тухай түүний дотны найз Т.Бат-Эрдэнэ ярьж байлаа.

Хорвоо түүний хөлийг зогсох чадвараар дутаасан бол гарыг нь урлах чадвараар давуу болгожээ. Хааяа зав гарахаар сийлбэр хийнэ. Ясыг янз бүрээр сийлж, тэлээний арал, тэмдэг, зүүлт, ээмэг бөгж, эрхи, гархи хийсэн байна. Зулаа зөвхөн ясыг бус үгийг ч сийлнэ. Амьдралын мөн чанарын тухайд тэр,
“…Ус урсана,
Урсгахгүй бол уурлана,
Хайхрахгүй бол тэр ус хатаж ширгэнэ
Хэтэрхий их хайхарвал хий болоод тэнгэрт дэгдэнэ…” гэж бичжээ.

Зулааг хатуужиж, сэтгэлийн хат суухад нөлөөлсөн нэгэн том хүч бол түүний хань үр хоёр. Хоёр жилийн өмнө эрүүл саруул охин үрээ мэндлэхэд “Эмчилгээнд явах боломжтой боллоо” гэдэг үгийг сонсохоос ч илүүтэйгээр баярлажээ.  Охин нь ийнхүү аав, ээж хоёртой баяр бэлэглэж ирэхдээ зүгээр ч нэг ирсэнгүй. Аавынхаа төрсөн өдрөөр мэндэлсэн нь ховорхон тохиолдол. Тэдний жижигхэн бор гэр цаанаа л нэг аз жаргалтай. Алаг үр нь ход ход инээж, ажилсаг ээж нь хоол ундаа хийгээд, авьяаслаг аав нь сийлбэрээ урлана. Ийнхүү энгийн сайхан амьдарч явахдаа энэ нийгмээсээ тэд бас тасрахгүй.

Цаг үеэ айхтар эргэцүүлж, цаад наадахыг бодож амжжээ. Аав, ээж хоёр “Охиноо  улс төрч болгоно оо. Одоо цагт хүний төлөө ажилладаг улс төрч алга болсон. Миний охин хүмүүсийн төлөө зүтгэх сайн хүн болох учиртай” гэцгээнэ. Хоёрхон ойтой охиноо улс төрч болгоно гэдэг үг хүмүүсийн амнаас тэр бүр гараад байдаггүй. Одоохондоо ээж, аав хоёртоо эрхлэхээс өөрийг мэдэхгүй байгаа  бяцхан охин нь эх орноо хөгжүүлэх сайн улстөрч болохыг хэн байг гэх вэ. Энэ бүхэн хэн нэгэнд хэнээрхэл мэт ойлгогдож болно. Гэвч энэ тэдний л хүсэл мөрөөдөл. Магадгүй энэ нийгэм юу хүсч буйн илэрхийлэл ч байж мэднэ.

Зулаа өдгөө Баянзүрх дүүргийн есдүгээр хороонд эхнэр, охин хоёртойгоо эгэл жирийн амьдарч буй. Тэднийх гэр хорооллын захад, бараг уулын оройд байдаг болохоор тэргэнцэртэй байтугай жирийн хүн ч нэлээн зүтгэж хүрнэ. Нэг гудамны залуус таарах бүртээ түүнийг гэрт нь хүргэж өгнө. Тэрбээр ойр тойрныхонтойгоо эвсэг, элэгсэг, тусархуу байдаг болохоор тэд ч бас түүнд аль болох туслахыг хичээдэг байна. Зулаа гачлан зовлон тоочоод гараа хумхин зүгээр суудаггүй. Эхнэр нь хотдог буюу шарсан зайдас хийж, түүнийгээ зарахаар Зулаа ургах нартай уралдан гэрээсээ гарна.  Дулаан улиралд “Да хүрээ” техникийн зах, өвөлдөө “Бөмбөгөр” худалдааны төв дээр шарсан зайдсаа зарна. Сүүлийн үед өргөн хэрэглээний барааны үнэ байнга өсч байгаа  нь тэдний амьдралд багагүй дараа болж буй бололтой. Гэвч Зулаа, Ариунаа хоёр байнгын худалдан авагчидтай болж чадсан учир өдрийнхөө орлогыг таслахгүй болгоод л байна. Эхнэрийх нь гараа гаргаж хийсэн хотдогт хүмүүс үнэхээр дуртай юм. Түүний ажил дээр очоод ажиглаж байхад захын наймаачид нормтой юм шиг хоёр, гурван ширхгээр нь аваад явцгаана. Харин үдээс хойш Зулаа павилоны дундуур явж мөнгөө цуглуулах л үүрэгтэй.

Зулаагаас өдөрт хэдэн төгрөг олж, хэдийг үрдгийг асуух илүүц байлаа. Ямартай ч тэр хөдөлмөр эрхэлж л байна. Хүний л ёсоор амьдарч байна. Тэрбээр өрөөлд атаархаад, өөрийгөө голоод, сэтгэлээр унаад зүгээр суугаагүй. Бас бусдын халаас руу гараа дүрж, буруу замаар будаа тээгээгүй. Түүний нуруу бөгтөр, нугас гэмтэлтэй боловч амьдралд өвдөг сөхрөөгүй. Эхнэр, хүүхдээ аваад явах эр хүний ноён нуруу нь хугараагүй. Зулаа одоо дөнгөж 27-хон настай. Ид хийж бүтээдэг нас. Түүний үеийн залуучууд эцэг эхийнхээ өврөөс гараагүй байх нь ч бий. Зулаагийн гэр бүлтэй танилцаж, ярьж хөөрч байхад түүний хөдөлмөрч чанараас илүүтэйгээр нэгэн зүйл сэтгэл ихэд хөдөлгөсөн юм. Хэлж ирдэггүй хийсч ирдэг аюулт өвчний улмаас хөл дээрээ алхах хувьгүй болсон энэ залуутай амьдралын замаа холбож, амьдралынхаа төлөө хамтдаа тэмүүлж яваа эхнэрийх нь сайхан сэтгэлээс жинхэнэ аугаа  хүн чанарын илэрхийлэл мэдрэгдсэн шүү.

Зулаа гэх ийм нэгэн залуугийн амьдрал зуурдын энэхэн орчлонд зул шиг бадамлан ассаар байна. Хөөрөлдөх тусам улам баялаг түүх ундрах, хөл дээрээ зогсож чадахгүй ч хүний орчлонд түүртэлгүй амьдрах түүний амьдралын зам үргэлж дардан байг ээ.

МОНЦАМЭ агентлагийн тоймч Ц.Сүрэнжав. Бидэнд ээлж ирэх л ёстой

Бидэнд ээлж ирэх л ёстой И.РЭНЧИНХАНД (2009-04-21)
МОНЦАМЭ агентлагийн  тоймч Ц.Сүрэнжавтай ярилцлаа.

-Та Хятад улсад олон жил байгаад буцаж ирлээ. Анх тэнд хэзээ очсон бэ. Ямар ажил эрхэлж байв. Суралцаж байгаа, сурвалжлагчаар ажиллаж байгаа гэх мэт сураг дуулдаж байсан…
-Би Хятад улсад сурсан, Монцамэ агентлагийн сурвалжлагчаар ажилласан бас компаний төлөөлөгчөөр суусан он жилүүд нийлээд тус оронд нийт 15 жил амьдраад ирлээ. Анх Хятад улсад 1987 онд  хөл тавьсан юм. Тэгээд би Хятадын зүүн хойт нутагт байх Ляонин мужийн төв Шенян хотын Ляонингийн их сургуульд хэдэн нөхрийн хамт жил шахам хэлний дадлага хийсэн юм. Би 1977 онд МУИС-ийн хятад хэлний анги төгссөн цөөн хүний нэг л дээ. Тэр цагаас хойш 32 жил хятад хэлээр ажиллаж ирлээ. Уг нь суусан хугацаа нь урт боловч сурсан , судалсан нь ойр зуурхан даа.Үзсэн дуулсан нь их боловч ухаарч мэдсэн нь маруухан. Ажил төрлийн хажуугаар харин монголчууддаа үйлчилсэн нь багагүй гэж хэлж болно. Ялангуяа миний их мэргэн багш Ч.Лувсанжав гүүшийн захисанчлан эм , ном гэж яваа хэл мэдэхгүй, хүн танихгүй, газар гадарлахгүй хүмүүсийг дагаж нэлээн давхисан шүү.

-Сурвалжлагчийн ажлыг тэнд хэдэн жил хийв?
-Сурвалжлагч нэртэй найман жил суулаа. Энэ хугацаанд Монгол, Хятадын харилцааны олон хэрэг явдлын гэрч болсон. ХКН-ын гурван ч их хурлын, олон удаагийн чуулганы нээлт, хаалтад орж явлаа. Гадаадын тусгай сурвалжлагчдад ийм эрх олгодог юм. Харин дипломатуудыг энэ мэт арга хэмжээнд тэр болгон оруулдаггүй л дээ.

Одоо Хятадын нийслэл болон Шанхай, Тянжин зэрэг том хотод гадаадын 500 гаруй тусгай сурвалжлагч  ажиллаж байгаа. Сэтгэл эмзэглэж явдаг нэг  зүйлийг энэ дашрамд хэлчих нь зүйтэй гэж бодож байна. Би 1992-1996 онд Бээжин дэх ЭСЯ-ны орон сууцанд сууж, цалин авдаг, үнэндээ хоёр эзний нэг зарц  байлаа. Тусгай сурвалжлагч гэдэг нь тухайн оронд суудаг дипломат бус нэн чухал суваг, мэдээлэл олох эх булаг болдгийг тухайн үеийн эрхэм дээдэс ухаарч ойлгодоггүй л байсан хэрэг л дээ. Юув гэвэл  1996 онд шинээр байгуулагдсан Засгийн газар бүр 1950 хэдэн онд тухайн үеийн Сангийн яамны баталсан тусгай сурвалжлагчийн цалин төсвийг мугуйдлан хасч түүнийг ГЯЯ өөрийнхөө төсөвт авснаас хойш надтай нийлээд дөрөв таван  ч сурвалжлагч цалингүй ажиллаж ирсэн юм. Монгол Улсын мэдээллийн агентлагаас, ерөөс Монгол Улсаас хэрэг дээрээ ганцхан сурвалжлагч томилоод түүндээ цалин өгөлгүй арван хэдэн жил болж байгааг би монгол хүнд хэлэхдээ ичдэг байсны дээр  гадаадын сурвалжлагч нарт ам ангайлгүй сүрхий хүний дүр эсгэсээр эргэж ирлээ. Би сүүлчийн удаагийн томилолтоор дөрвөн жил ийм байдалтай ажилласан. Хүнд хэлэхэд ч ичмээр юм даа. Мэдэх нэг нь мэднэ байх. Гэхдээ мэдсэн ч тоохгүй л дээ. Амьжиргааны асар өндөр зардалтай гадаад оронд хүнээ томилчихоод дотоодын ханшаар хэдэн төгрөг өгөхдөө царай алдаж байдаг улс манайхаар өөр байхгүй биз. Гэхдээ одоо ийм тийм гэж гоншигоноод яах вэ. Гэтэл захын жишээ хэлэхэд Оросын ИТАР ТАСС-ын Бээжинд суудаг сурвалжлагч гэхэд л бүх хангамж, томилолтын зардлаа аваад  дээр нь сард 7000 долларын цалин хүртэж суудаг юм.

-Одоо таны оронд сурвалжлагч томилох болов уу?
-Би мэдэхгүй юм. Гэхдээ над шиг цалингүй ажиллах тэнэг хүн олдохгүй л болов уу. Ядахдаа Москва, Бээжин хоёрт суудаг сурвалжлагчдаа төр засаг нь төсөв баталж өгвөл наанадаж буян болох, цаашилбал улс орны нэр төрийн хэрэг баймаар санагддаг.

-Хятад улс дэлхий дахинд нүүрлээд байгаа санхүү, мөнгөн гүйлгээний хямралд хэр өртөж байх шиг байна. Танд юу анзаарагдав?
-Тэр бүрийг алийг нь тоочиж барах вэ. Ажлаа алдах, аж ахуйн байгууллагууд үүдээ барих, юмны үнэ ханш өсөх, бэлэн мөнгөний хомсдолд орох гээд юм юм л болж байна. Ер нь энэ хямралаас ангид улс орон байхгүй бололтой юм. Ёстой нөгөө “нэг үхрийн эвэр дэлсэхэд мянган үхрийн эвэр доргино” гэдэг л болж байгаа хэрэг. Яагаад гэвэл дэлхий ертөнц улам бүр даяарчлагдаж байгаа, нөгөө талаар дэлхийн  улс орнуудын эдийн засгийн нийтлэг хамтлаг нь нэг нэгнээс нь салгахын аргагүй амьд бие цогцос, санхүү мөнгөн гүйлгээ гэдэг нь түүний цусны эргэлт байдаг учиртай. Гэхдээ энэ удаагийн хямралыг ужигруулахгүй даван туулах улсуудын жагсаалтад Хятад улс эхэнд нь  байгаа тухай гадаад орнуудын мэдээллийн хэрэгслээр бичиж, ярьж байна. Хятад нь хөрөнгийн болон засаглалын ихээхэн чадамжтай улс гэж хэлж болох байх аа.

-Хятад орон уудамч гэлээ Та 15 жил болоход очиж үзээгүй газар танд ховор үлдсэн байлгүй…
- Нэлээд газраар нь явсан даа. Тэгэхдээ зардал мөнгөнөөс болоод очиж үзье, сонирхоё, сурвалжлая гэсэн газар болгоноороо мэдээж явж чадаагүй ээ. Ухаандаа Төвөд, Синжян, Хөх нуур, Хөлөн буйр зэрэг газарт очиж үзсэн ч болоосой гэж харамсдаг л юм. Дээрх газрууд чинь Монголын түүхтэй ихээхэн учир холбогдолтой нутгууд юм шүү дээ.

-Түүх гэснээс та түүхэн уран сайхны найрууллын “Цацлын есөн дусал” нэртэй ном гаргасан байсан…
-Монгол, Хятад, Ази тив цаашлаад дэлхийн түүхийг сонирхож суралцах нь одоо миний дур хүсэл болсон гэх үү дээ. Одоо цагийн чамин үгээр бол хобби юм даа. Улс орон, хүн ард ер хэн ч байсан тэр урагш ахиж дэвшие гэвэл өнгөрсөн түүхээ ямагт эргэн харж байх ёстой гэсэн мэргэдийн үг байдаг. Учир нь хаашаа явах ёстойгоо тодорхойлохын тулд хаанаас ирснээ мэдэх хэрэгтэй юм гэнэ лээ. Өнгөрсөн оны сүүлээр нэг ном тэрлэж хэвлүүлсэн юм. “Цацлын есөн дусал” нэртэй бодрол бичиг л дээ. Уг нь надаас өөр унхиатай нэгэн байсан бол далай шиг элбэг тэр их түүхийн материалыг үзээд арав хорин ч ном туурвих байсан байх. Анхныхаа энэ нэгэн дэвтэр номоо сая л ганц нэгэн номын дэлгүүрт тавьж эхлээд байна. Гэхдээ анхны энэ ном араасаа долоон дүү дагуулаад байгаа. Гурав нь гараас гарсан, гурав нь төгсгөлдөө ойртсон, нэгийг нь эхлээд явж байна. Би ч нэг сүрхий зохиолч мохиолч биш л дээ. Хойчийн үрстээ өв болгож үлдээх л гэсэн хэрэг.

-Номоо яагаад “Цацлын есөн дусал” гэж нэрлэв?
-Есөн бүлэгтэй ном. Уг нь арван бүлэгтэй байсан юм. Тодорхой шалтгаанаар нэг бүлэг нь хасагдсан юм. Бас нэр нь өөр болсон. Өөрөөр хэлбэл би уг нь тэнгэрт арван дусал өргөтөл нэг нь бууж ирээгүй гэмээрч юм уу. Анхандаа “Хөх тэнгэрийн боол” нэртэй байлаа. Гэхдээ тэр нэрээр уг бүлэг тусдаа нэг ном болно. Харин тэр шалтгаан энэ тэрийг  нь энд нуршаад яах вэ.

-Түүхийн асуудал, ялангуяа Монголын түүхийг хэрхэн авч үзэх талаар Хятадад шинэ соргог юм, өөр чиг хандлага гарч байна уу?
-Энэ нь нэг үе нэлээд эмзэг нарийн асуудал байсан юм. Харин сүүлийн жилүүдэд түүх судлал, түүнийг шинээр тайлбарлах талаар шинэ хандлага давамгайлах болж, улс төрийн зорилгод ашиглахгүй гэдэг ч юмсан уу, өөр өнцгөөс нь харах асуудал дээр ахиц дэвшил гарч байна л даа. Өнгөрсөн түүхийг өөрчлөх арга байхгүй. ”Түүхээс үнэн, түүнээс итгэлтэй юм гэж үгүй” хэмээн цэцэн билэгт Дэн Сяопин хэлсэн байдаг. Өнгөрсөн төр, гүрнүүдийн түүхийг шинэ өнцгөөс харж нийт олонд үнэн мөнөөр нь хүргэн таниулах тал дээр Хятадын эрдэм судлалынхан  ихээхэн хүчин чармайлт тавих болжээ.Ойрын жилүүдэд гэхэд Монголын түүхтэй холбогдол бүхий дэлхий дахинд гарсан ном сударсыг бараг цөмийг хятадаар орчуулж хэвлэдэг болов. Заримдаа атаархал хөдөлдөг юм. Монголын Юань гүрний  их хаадын  тухай “Юань гүрний 15 их хааны тухай үнэнийг өгүүлэх нь” гэдэг ном гараад удаагүй байна. Одоо их хаад тус бүрийн тухай бичсэн ном хэвлэгдэж байгаа дуулдсан.

-Та олон жил хөндий байгаад ирэхэд эх орон тань ямар санагдаж байна. Гол нь ахисан, ухарсан юм юу байх шиг байна уу гэж л асуух гээд байна.
-Бээжин ойрхон юм болохоор нэгэн жилдээ нутагтаа хэдэнтээ ирдэг байлаа. Тэгэхлээр нэг сүрхий хачирхаж гайхаад, цочирдож сортойгоод байх юм юу байх вэ. Улс орон юм чинь жам ёсоороо хөгжиж цэцэглээд явж л байна. Жилээс жилд өсөж дэгжиж л байна. Харин хүн хөгжихөөсөө илүүтэйгээр хөрөнгөжихийн төлөө улайрах болсонд сэтгэл эмзэглэх юм. Хятадын эртний үгэнд “Хүний сэтгэлийг ологч бээр тэнгэрийн доорхийг олмой” гэж байдаг. Харин манайд хүний сэтгэлийг олно гэхээсээ өмнө хөрөнгө мөнгийг ологч болохын төлөө баахан ичгүүр сонжуургүй болоо юу даа гэж санагддаг тал бий. Уг нь өтөлтлөө амьдарч өвгөртлөө суралц гэдэгсэн.Хагартлаа баяжаад, хамгийн эзэн бол гэмээр болж дээ хөөрхийс. Гэдсээ тэжээхтэйгээ болсон бол гэгээрэх л ёстой баймаарсан. За даа, аль юманд эмзэглэж, номчирхож  явах билээ. Ямар надаар дутсан ч биш дээ. Гэтэл иргэнээрээ дутдаггүй орон гүрэн гэж байдаггүй гэлцдэгсэн.

Бас нэг сэтгэл ихэд зовж явдаг зүйлийг хэлэхгүй өнгөрч болмооргүй байна. Манай орны унаган байгаль сүйрэл рүү дөхөж явна гэвэл хэтрүүлсэн болохгүй санагдана. Хүн гээч байшинд сууна гэхээсээ байгальтайгаа харьцаж амьдардаг ёстой. Байгаль нь сүйрчихвэл байшин саваар ч яахсан билээ дээ.Төр засаг нь ч, түмэн олон нь ч үүнийг ухаарах цаг нэгэнт иржээ гэмээр байна. Бас өвөг дээдсийнхээ үлдээсэн өв их хөрөнгийг ойшоож судалж суралцах  нь улам бага болж, аялгуу сайхан монгол эх хэлээ аль ч биш юм болгож байгаад сэтгэл ихэд шаналж явах юм.

Манай монголчууд тухайн цагтаа хүмүүнлэгийн ухааны оргилд хүрсэн агуу их ард түмэн юм шүү. Тэхээр одоо монголчууд санасандаа хүрэхэд ойрхон болов, сарвайснаа хүртэхэд холгүй болов. Гагцхүү бидний ухаан тэвчээр хоёр л мэдэх боллоо гэмээр байна даа. Бидэнд ээлж ирэх л ёстой.

УЛС ТӨР БОЛ ШАНТРАМХАЙ ХҮНИЙ ЯВДАГ ЗАМ БИШ

2008 оны 4 сарын 28

Хүмүүс булангаараа “Улс төрийн сонин”-ы эрхлэгч Г.Уянгатай уншигч таныг уулзуулъя. Тэрбээр тун саяхан амаржиж, хоёрдахь үрийнхээ зулайг үнэрлээд байна.

Улс төрийн хөшигний ар дахь шударга бус байдлыг олонд дэлгэн харуулснаараа олон нийтэд үнэлэгдэж, харин улс төрчдийн далайлтыг нэг бус удаа амсаж яваа сэтгүүлч бүсгүйн яриа танд сонирхолтой байна байх.

Юуны өмнө охинтой болсонд баяр хүргэе. Ярилцлагаа таны сэтгүүлч болсон түүхээс эхэлбэл ямар вэ?

Баярлалаа. Би жирийн л нэг ажилчин аав ээжийн охин. Аравдугаар ангиа төгсөөд дипломатч болно гэж бодож байлаа. Гэсэн ч надад гадаад харилцааны дээд сургуульд суралцах боломж тохиогоогүй юм. Тэгээд л одоогийн Их Монгол дээд сургуулийн сэтгүүлчийн ангид орж суралцсан. Би өөрийнхөө хамгийн сайн хийж чадна гэж бодсон мэргэжлээ сонгосон маань тэр. Оюутан байхдаа “Ийгл” телевизэд нэвтрүүлэгчээр орж сургуулиа төгсөөд тэндээ сурвалжлагч, парламентын сурвалжлагч, тоймчоор ажиллаж байгаад дараа нь АН-тай гэрээ байгуулж ТВ-ийн нэвтрүүлгийг нь бэлтгэдэг болсон. Тэгээд 2004 оноос “Монгол таймс”, түүнийг АН МАХН-ынхан ээлжит хуйвалдаанаараа хаасны дараа 2005 оноос “Улс төрийн сонин”-оо гаргаж байна.

Улс төрийн сэдвээр дагнаж бичих болсон шалтгаан юу вэ?

Улс төрд нийгмийн бүхий л хүрээний амьдрал багтаж байдаг. Улс төрийг ойлгож бичиж, түүнийгээ олон нийтэд ойлгомжтой хүргэж чаддаг болсон хойноо өөрийгөө сэтгүүлч болсонд тооцож болох юм гэж бодсон. Сэтгүүлчийн нийгмийг өөрчлөх, байлдан дагуулах боломж асар их. Сэтгүүлчийн ажлын мөн чанар үүнд л байдаг. Түүнээс биш оддын араас хөөцөлддөг шар мэдээ цуглуулдаг сэтгүүлчийн ажлыг “дөрөв дэх засаглал” гэж нэрлээгүй нь лав.

Төрийн ордноос анхны сурвалжлага хийсэн үе маань ерөнхий сайд агсан Ж.Наранцацралтын Засгийн газар огцрох үетэй давхцаж байлаа. Надад тийм ч амархан байгаагүй шүү.

Хурц асуудлыг хөндсөн баримтуудыг олонд дэлгэснээр өөрт чинь улс төрчдийн зүгээс ирэх далайлтаас эмээж байв уу?

Сэтгүүлч хүн үг болгоныхоо төлөө хариуцлага хүлээнэ гэж тооцож бичдэг. Тухайн баримтыг дэлгэх нь, эсвэл дэлгэлгүй хадгалж үлдэх нь сэтгүүлчийн ёсзүйд нийцэх үү, үгүй юу гэдгийг ч давхар бодолцдог. Тэгэхээр бичсэнийхээ дараа айх биш бичихийнхээ өмнө бодсон байдаг гэсэн үг.

Улс төрчдийн булхайг дэлгэснээр таныг шүүх цагдаад нэлээд дуудагдаж байсан тухай сонсож байсан юм байна?

Би хэнтэй ч хувийн өс хонзонгүй. Зүгээр л ажлаа хийж байгаа маань энэ. Харамсалтай нь Монголын сэтгүүлчдийн ажлын нэг хэсэг нь шүүх, цагдаа болж дээ. Гэхдээ ийм байгаад сэтгүүлчид бид өөрсдөө бас буруутай.

Өөрсдийнхөө эрх ашгийг хамгаалж, өөрсдийнхөө төлөө тэмцэж чаддаггүй сэтгүүлч олон нийтийн эрх ашгийн төлөө тууштай тэмцэнэ гэдэг эргэлзээтэй.

Шүүхээр таны талд шийдвэр гарч байсан удаа байна уу?

Сэтгүүлчийн талд шийдвэр гарна гэж бараг байдаггүй юм шүү дээ. Гэхдээ шүүх амьдралын эцсийн үнэнийг шүүж чаддаггүй учраас шүүхийн шийдвэр хэзээ ч намайг мохоож, сэтгэлээр унагаж байгаагүй.

Монголын шүүх бол иргэдийнхээ хувьд үнэ цэнээ хэдийн алдчихсан газар. Монголын шүүх хэтэрхий модон шүүх. Жишээ нь, одоогийн Ерөнхийлөгч, тэр үеийн МАХН-ын дарга Н.Энхбаяр казиногоос хахууль авсан хэргээр эрх нь түдгэлзэх гэж байсан тухай Ерөнхий сайд байсан хүн нь гэрчилж ярьсан баримт байсаар байтал шүүх түүнийг огт харгалзалгүйгээр сэтгүүлчийн эсрэг шийдвэрээ гаргаж байдаг. Би нэг хүнээс хараат тогтолцоотой Монголын шүүхэд итгэдэггүй.

Яах гэж энэ заваан асуудалд өөрийгөө хутгав даа гэж харамсаж байв уу?

Гайгүй дээ. Тийм юм санаанд орохгүй байна.

Энэ сонгуульд нэр дэвших үү? Улс төрийн сэдэв хөндөж байсан хүн нэлээн туршлага хуримтлуулсан байх. Харин тэр айхтар шударга бус хүмүүсийн дунд орохоор тэмцэхэд хүч хүрэх үү?

Сонгуульд Иргэний эвслийн нэрийн өмнөөс Чингэлтэй дүүрэгт нэр дэвшинэ. Хэдийгээр нас маань залуу ч Ардчилсан нам, Эх орон-Ардчилал эвсэлд ажилласан жилүүд маань ямар ч улстөрийн их сургууль дүүргэснээс илүү дадлага, туршлага, улстөрийн сургамж болсон.

Харин энэ удаа тэр айхтар шударга бус хүмүүс нь одоогийнх шиг олноороо дахин сонгогдоно гэж бодохгүй байна. Зөв үзэл бодолтой, хүмүүсийн хүсэн хүлээж байгаа шинэ хүмүүсээр парламент цус сэлбэнэ бизээ.

Өнөөдөр Монголын улс төрөөс олон нийт өнгөний ялгарал олж харахаа больсон байна. МАХН АН хоёрын аль нь улаан аль нь цэнхэр болохыг мэдэх аргагүй болчихсон байна. Энэ хоёр хэн хэндээ хариуцлага тооцож ял асуух боломжгүй болтлоо сүлбэлдсэн байна. Олон нийт үүнийг харж л байгаа болохоор өөр сонголт хийнэ гэж итгэж байна.

Олон нийт үүнийг мэдэж байгаа ч удахгүй болох сонгууль шударга болно гэдэгт хэр итгэлтэй байна? Шинэ цагийн залуучууд олноороо хүч түрэн гарч ирэх цаг нь болсон гэж бодож байна уу?

Сонгууль шударга болно гэдэгт тийм ч итгэлтэй биш байна. Итгэлтэй байхын ч арга алга. Сонгуулийн ерөнхий хорооны бүрэлдэхүүн, одоо байгаа намуудын сонгуульд ханддаг хандлага, хуйвалдаан гээд л. Бас энэ сонгуулийг мөнгөний тулаан байхаар хуулиндаа ч тусгачихсан.

Зарим үл мэдэгдэх хүмүүс нөлөө бүхий улс төрчид, намын даргыг санхүүжүүлснээр тэднийхээ нөмөр нөөлгөнд гараад ирнэ гэж тооцож мөнгөө цацаж байна. АН, МАХН хоёрт мөнгөний хүчин зүйлээс өөр найдах найдлага бага байх.

Харин бидний хувьд мөнгө тэдэнтэй өрсөлдөх хүчин зүйл биш. Бид ажилласаан. Ашигт малтмал, уул уурхай, авилгал, байгаль орчин гээд л бүхий л асуудлыг олон нийтэд ил гаргаж тавьсан, тэмцсэн. Бид шударга байсан. Тэрбум тэрбумаар нь мөнгө бариад хүн дагаад гүйж байгаа үл мэдэгчдийг бодвол бид дөрвөн жил тасралтгүй олон түмэнтэй хамт тэдний төлөө ажилласан юм шүү.

Энэ бүхнийг маань, бас олон нийтийн сонголтыг сонгуулийн уламжлалт луйвраар бүрэн дарж чадахгүй гэж бодож байна.

Нийгмийн шударга бус байдал хэдийд нэг үгүй болох бол, тэр цагийг бид үзэж амжих болов уу?

Бид сайн сайхан цаг ирэхийг хүлээж биш тийм сайн цагийг авчрах гэж л тэмцэж яваа хүмүүс. Бид УИХ-д нэр дэвших гэж байгаа нь тийм цагийг авчрахын төлөөх тэмцлийн маань л нэг шат, гишгүүр.

Ер нь нийгэмд сайн сайхан зүйл байна уу? Сэтгүүлч хүн болохоор дандаа л саар мууг нь харж шүүмжилж байдаг?

Байлгүй яахав. Бид улстөр яриад нийгэмд бүх зүйл болохгүй байна гэж ярьж байхад ертөнц сөнөж байсан ч эх үрсийг учруулсаар байх буянтай ажлаа өдөр шөнө тасралтгүй хийж байгаа, хайрлахгүй байхын аргагүй сайхан хүмүүс байна. Хэрэв та бүхэн зөвшөөрвөл би сэтгүүлээр тань дамжуулж н.Пүрэвсүх даргатай нэгдүгээр амаржих газрын хамт олон, миний охины авсан ээж Ж.Энхцэцэг эмч, Б.Үйлст эмч болон бүх асрагч сувилагч нарт өөрийнхөө болон олон ээжүүдийн чин сэтгэлийн талархлыг дамжуулмаар байна.

Ер нь төрөлт нэмэгдэж байгаа нь андашгүй байна. Гэхдээ бас яадгаа алдсан ядуу хүмүүс биш, дундаас дээш амьдралтай хүмүүс олон хүүхэдтэй болъё гэсэн хүсэлтэй байгаа нь харагдаж байна. Энэ бол эерэг өөрчлөлт. Надад сайхан санагдсан. Шорон барихын оронд төрөх газар барих хэрэгтэй байна. Бас төрж байгаа олон үрсээ сургах цэцэрлэг, сургууль барих хэрэгтэй гэж төрөхт байхдаа бодож байлаа.

Уянгын хувьд аз жаргал гэдэг?

Аз жаргалыг эрж хайж явах биш жаргалтай байгаагаа алхам тутамдаа мэдэрч, ойлгож амьдрах нь хамгийн их аз жаргал байх. Миний хувьд гэртээ нөхөр, хүүхдүүдтэйгээ байхдаа хамгийн их аз жаргалтай байдаг. Ажил дээрээ сониноо хийж байхдаа олон нийтийн төлөө ажиллаж байна гэж, дугаар гарсны дараа уншигчийн захидал, мессэж, утсаар ярихыг сонсож тэдний талархал, зэмлэлийг сонсож байхдаа хүнд хэрэгтэй ажил хийжээ гэж, аав ээж, дүү нартайгаа том гэр бүлээрээ цуглахдаа элэг бүтэн, эрүүл энх сайхан байна даа гэх мэтээр байнга аз жаргалаа мэдэрч явдаг.

Амьдралын үнэ цэнэ юундаа байдаг вэ?

Амьдралын үнэ цэнийг бас л алхам тутамдаа мэдэж, мэдэрч байх ёстой юм шиг байгаа юм. Залуу насаа дэмий өнгөрөөж дээ гэх мэтээр сүүлд харамсаж амаа барилгүй залуу насныхаа гоё сайхныг залуудаа мэдэж үнэлж хайрлаж байх ёстой юм шиг санагддаг. Миний амьдралын бүх зүйл надад үнэ цэнэтэй олдсон болохоор би алийг нь ч онцолж ялгадаггүй. Миний гэр бүл, үр хүүхдүүд, ажил мэргэжил, найз нөхөд, дайсан, нийгэмд олсон нэр хүнд бүгд хамгийн үнэ цэнэтэй олдсон зүйл.

Нөхөртэйгээ ажил хэргээ хэр зөвлөдөг вэ, хоёулаа тэмцэгч байх ямар байна даа?

Хоёулаа ижил мэргэжилтэй, эрхэлж байгаа ажил маань ч нэг болохоор хамтдаа л зүтгэж байна. Бид хоёрт зөвлөж ярилцдаггүй ажил хэрэг гэж бараг байхгүй. Бидний сэтгүүлчийн болон нийгмийн ажил их хүнд, стресс ихтэй ажил, гэр бүлийн болон ажил мэргэжлийн, сэтгэл санааны дэмгүйгээр их л хүнд байх байсан болов уу. Бид хоёр хоёулаа болохоор стрессийг нь арай бага мэдэрдэг байж магадгүй.

Манай хүн намайг заримдаа хэтэрхий шударга байна гэж шүүмжилдэг л юм. Гэхдээ урт наслах улс төрч байхын тулд шударга л байх ёстой гэж би мэтгэдэг.

Шударга үнэний төлөө тэмцэхэд хэзээ ч биелэхгүй нь гэж шантрах үе байдаг уу?

Хэзээ ч тэгж бодож байгаагүй. Бид тэмцлийнхээ үр дүнг олж харсаар л байдаг. Дөрөв, найман жилийн дотор шударга ёсыг ягштал тогтоочихно гэж байхгүй ч, нийгэм олон талаар өөрчлөгдөж байна. Бид олон муу юмнаас урьдчилан сэргийлж бас чадсан. Ашигт малтмал гэж бид яриагүй байсан бол өдийд юу болчихоод байх байсан бол?

Бидний тэмцлийн дүнд бас олон нийт улстөрийн хувьд боловсорч, улстөрчдийг үнэлэх тэдний шалгуур үнэлэмж өөрчлөгдөж байгаа гэж бодож байна. Шантрах тухайд шантрамхай хүний явдаг зам улстөр биш.

Өөрсдийнхөө үйл ажиллагаанд шүүмжлэлтэй хандмаар ч юм байдаг. Жишээ нь сониндоо хамгийн ноцтой баримт, шүүмжлэлүүдийг дугаар алгасалгүй тавьдаг. Гэтэл нэг харсан чинь бид сенсаацийг сенсаац биш болгож, нийгмийг муу мэдээлэлд хэтэрхий дасгасан байна. Муу юманд нийгмээ дөжрөөж байгаа нь бас буруу. Үүнийгээ анзаараад бид сонины бодлогоо өөрчилж, монголчуудыг нэгэн үнэ цэнэтэй зүйлд уриалж нэгтгэхийг зорьж үндэсний үзэл санааг бэхжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлэн ажиллаж байгаа. Одоо шүүмжлэх, баримт дэлгэхийн хажуугаар гарц хэрэгтэй байна. Сонины маань нийтлэлийн бодлого энэ чиглэлд түлхүү төвлөрч байгаа.

О.Болормаа

 

Д. Нямаа. Шvлэг бичнэ гэдэг толгойгоо нэрж байгаа хэрэг

Тєрийн шагналт, яруу найрагч Долгорын Нямаатай уулзаж ярилцлаа.

// <![CDATA[//

-Єсч тєрсєн нутаг ус, бага насны талаар яриагаа эхлэх vv?
-Би Дундговь аймгийн Єлзийт сумын хvн. Говьд тєрж, тэндээ єссєн болохоор ясль, цэцэрлэг гэж мэдэхгvй. Цэцэрлэгийн насан дээрээ хурга хариулж явлаа.
Ер нь говийн хvvхдийн хамгийн эхлээд хийдэг ажил нь хурга хариулах. Хvн нь ч томоогvй, мал нь ч томоогvй. Хургаа давхивал, хvн нь бас дагаад давхина, тогтвол хоёулаа тогтоно. Тэр хооронд нь чулуугаар хонь єрж тоглодог байлаа.
-Бага залуу насанд тохиолдсон хєгжилтєй явдлууд зєндєє л байдаг биз дээ?
-Таван настайдаа хурга хариулж яваад говийн хад цохион дунд сууж байгаад унтаж орхихгvй юу. Тэр хооронд хурганууд эхтэйгээ нийлчихэж. Би “хариуцлага” алдсан учир зодуулах юм боллоо. Зодуулахаасаа ємнє єєртєє уур хvрсэн гэж жигтэйхэн. Хонь хурга нийлvvлсэндээ гэмшээд газар тэнгэр “нийлvvлэхээ” шахаж сvйд болов. Тvvнээс ч болсон уу манай нутгийн Ядамын Дэмбэрэл гэдэг хvн намайг багад “Улаан аюул” гэж хочилдог байсан юм.

-Та ингэхэд ямар сургууль дvvргэсэн, ямар мэргэжилтэй хvн бэ?
-Бага дунд сургууль, Хvн эмнэлгийн техникум, дараа нь Москвад М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль тєгссєн. Хvний бага эмч. Горькийн сургууль диплом дээрээ “Утга зохиолын ажилтан” гэж бичдэг. Манай ерєнхийлєгч байсан Н.Энхбаярын диплом дээр ч тийм vг бий байх. Утга зохиолын ажилтнуудаас Д.Сэнгээ, Б.Явуухулан, Д.Пvрэвдорж, Д.Гармаа, Н.Нямдорж, П.Лувсанцэрэн зэрэг олон сайхан зохиолч, орчуулагчид тєдийгvй Н.Энхбаяр, О.Дашбалбар зэрэг нэртэй улс тєрчид тєрж гарсанд би тэднээрээ бахархаж явдаг юм.

-Та анхны шvлгээ санадаг уу? Уран бvтээлийнхээ гарааг юугаар эхэлж байсан бэ?
-Аль ч зохиолчийн уран бvтээлийн гараа уншилтаар эхэлнэ. Сургуульд орж уншиж сурсан минь уран бvтээлийн гараа болсон гэж би ойлгодог. Саяхан сумынхаа дунд сургуульд би уулзалт хийсэн юм. Тэгэхэд ч энэ тухайгаа ярьж байлаа. Єлзийт сумын бага сургуулийн гуравдугаар ангид байхдаа би “Хулгайч” гэж шvлэг бичсэн минь анхны уран бvтээл байлаа.
Хожим нь хорин нэгэн настайдаа бичсэн “Дуулим талын цэцгэрхvv хєєрхєн хvvхэн болж уу, би” гэдэг шvлгээрээ олны танил болж эхэлсэн байх. Тэр нь жинхэнэ гараа юм болов уу даа.

-Онц содон тvvхтэй бvтсэн уран бvтээл байдаг уу?
-Шvлэг бичдэг хvнд онц содон гээд байх юм юу байхав дээ. Шvлэг бичнэ гэдэг толгойгоо “нэрж” байгаа хэрэг болохоор єнгєтэй содон юманд шохоорхох нь ховор. Надад харин тэмээний тухай, Эрдэнэтийн тухай, Хар далайн, Никарагуагийн гээд хэд хэдэн бvлэг шvлэг байдаг юм. Бvлэг шvлгvvд гарч ирсэн нь онц содон биш ч гэсэн цєм єєр єєрийн тvvхтэй. Ер нь шvлэг бvтэх нэг жишээг хэлье. Надад “Их Тамирын хєндийд тэнгэр дуугарсан шєнє” гэсэн нэртэй шvлэг бий. Тvvнийг уншиж єгье.
Тасхийж
Тэнгэр дуугарах эгшинд
Тамирын гол
Цалгин цалгин одов
Тамирын голд
Тэнгэр дуугарсан шєнє
Тайхар чулуу
Доргин доргин суув
Малгай шvvрэх
Шєнийн ширvvн салхинд
Майхан газраас
Тасран завдан байв
Их Тамирын хєндийд
Тэнгэр дуугарсан шєнє
Хадтай хангайн уулс
Цуурай татан хонов

Энэ шvлгийг хvн уншаад Тамирын голд нэг тийм сvрхий ширvvн салхи бороотой тааралдаж дээ гэж бодох биз. Гэтэл тийм юм огт болоогvй. 1976 оны зун С.Эрдэнэ, Д.Пvрэвдорж, Ц.Хасбаатар, Ц.Мєнх бид хэдvvл Хархориноор дайрч Архангайн Хорго, Тариат хvртэл машинаар аялсан юм. Очсон, уулзсан газар болгонд Д.Пvрэвдорж найрагчаар “Сэгс цагаан Богд” найраглалыг нь уншуулна. Д.Пvрэвдорж “Би энэ найраглалыг уншиж байж аян замд явахдаа аяга цайгаа олж уудаг юм” гээд л уншдаг байлаа.

Орхоны хєвєєн дээр хоносон нэг шєнє салхи тавиад сvйд хийв. Д.Пvрэвдорж гуай бид хоёр тэр шєнє майхантайгаа ноцолдож хонодог юм байна.

Дараа нь энэ тухай шvлэг бичихдээ Орхоны шєнийг Их Тамирын шєнє болгож бичсэн юм. Тэр єндєр уул, Тайхар чулуу, Тамирын гол тэнгэрийн дуутай авцалдах нь надад илvv зохицолтой санагдсан хэрэг. Ийм маягийн жишээнvvд нэг биш бий.

-Анхныхаа хайрын тухай ярихгvй юу?
-Анхны хайрын тухай уншиж байснаас нэг их ярьж байсангvй. Залуудаа яриагvй юмыг энэ насан дээр ирчихээд ярих гэхлээр vг хэл эвлэрэхээргvй юм шиг санагдаад байна. Бидний vед анхны хайр, хvний яс чанар хоёр их шvтэлцээтэй байсан шиг санагддаг. Анхны ханиа сольсон, хаясан зэрэг явдал тун ховор байсан юм. Гол онцлог нь тэр байх.
-Таныг их царайлаг залуу байсан гэдэг. Охид бvсгvйчvvдээс захиа авч байв уу?
-Одоо ч гэсэн царайлаг хэвээрээ л явна шvv дээ (инээв). Сурвалжлагчаас анх удаа ийм асуулт сонслоо. Vнэхээр бидний vед захиагаар дамжуулж хайраа илчилдэг байсан. Захидлаа хvргэх, хариуг нь авах гэдэг амар ажил биш. Хvнээс нууна, ичнэ, айна. Одоо бол гар утсаар яриад л болно биз. Харин тэр нь хайрыг vнэгvйдvvлдэг байж мэдэх юм. Одоо би эхнэртээ, “Тэр vед гар утас байсан бол чамтай уулзах гэж тэгтлээ “шаналахгvй” байж дээ” гэж хэлдэг юм. Тэр vед охид санаачилж эрэгтэй хvнд захиа бичих явдал бараг байгаагvй. Vнэхээр гойд царайлаг залууд л юу вэ гэхээс биш. Эдvгээ санахад би эмэгтэй хvнээс захиа авч яваагvй. Таньдаг хvнээсээ бол мэдээжийн хэрэг, авалгvй яахав. Тvvнээс биш танихгvй хvнд хэн нэгэн эмэгтэй захиа бичвэл “шизотой” хэмээн цээрлэж магадгvй vе байсан шvv дээ.

-Ардын уран зохиолч Д.Пvрэвдорж агсны алдарт “Сэгс цагаан Богд” найраглалын бvтсэн тvvхийг тантай холбоотой гэдэг?
-“Сэгс цагаан Богд” найраглалын гол баатар Надмидын Сvхбат гэж бvсгvйн тэжээсэн хулангийн унагатай холбоотой явдал л даа. Тэр унаганых нь ногтны хамар дээр би нэг тэмдэг зvvсэн юм. Гэтэл бvсгvйд єгєх гэсэн тэмдгээ биднээс жийрхээд унаганы ногтонд зvvлээ гэж манайхан намайг явуулцгааж билээ. Тvvнээс болоод хотын хархvv, хєдєєгийн тэмээчин бvсгvй хоёрыг холбож юм хийх санаа авьяас билэгт яруу найрагчийн толгойд гялсхийтэл орж ирсэн хэрэг. Найраглалаа биччихээд хамгийн анх намайг гэртээ дуудаж уншиж єгсєн юм. Тэгэхэд Сvхбатаас миний нэр дээр нэг захидал ирчихсэн байсан. Тvvнийг ч уншаагvй л энэ найраглалыг бичсэн тvvхтэй. Би унаганы ногтон дээр тэмдэг зvvж амьтны доог болоогvй бол найраглал бичих санаа тєрєх байсан эсэхийг бvv мэд. Санаанд орохооргvй жижигхэн явдлаас сайн зохиолын санаа тєрж болдгийг би “Сэгс цагаан Богд” найраглалын тvvхээс харсан шvv. Энэ тухай “Тэнгэрийн хаяаны од” хэмээх дурсамж тэмдэглэлдээ нэлээд дэлгэрэнгvй бичсэн.

-Зохиолчид ер нь хэр шvтлэгтэй байдаг вэ? Та єєрєє шvтлэгтэй юу?
-Ер нь монгол ёс, хэв суртал, зан vйл, уламжлалын нэг хэсэг нь шашинтай холбоотойгоор бий болж тогтсон. Тэр нь олон vедээ уламжлагдаж ирсэн байдаг. Зохиолчид монгол ёс уламжлалаа хvндэтгэдэг байж “Ардын” гэж хэлэгдэх хvртлээ бvтээл туурвил хийдэг. Жишээ нь П.Бадарчийн “Есєн эрдэнийн орон”, Б.Явуухулангийн “Тэхийн зогсоол” зэрэг жинхэнэ монгол зохиолууд байна. Эх орноо монгол хvний бэлгэдэн хайрладаг есєн эрдэнэ дээр тєвлєрvvлж байгаад бичсэний хувьд бусдын шvлгээс тэс єєр ялгаатай байх юм. Зохиолч хvний иймэрхvv маягийн сэтгэлгээг шvтлэг гэвэл би ч гэсэн шvтлэгтний нэг байж таарна.
Тvvнээс биш бурханд мєргєєд, унтахын ємнє залбираад, байн байн Ганданд бараалхаад, Ээж хад руу давхиад явдаг зохиолчдын тухай би дуулаагvй. О.Дашбалбар нэг эрхи барьдаг байсан уу, яасан. Гэхдээ эрхи барьсан гараараа vзэг барьдаг шvv дээ, эд нар чинь.

-Одоо ямар уран бvтээл дээр ажиллаж байна вэ?
-Би шvлэг бичдэг хvн. Дараа нь vргэлжилсэн vгээр хоёр гурван ном бичлээ. Одоо судалгааны нэг ном бичиж байна. Их зохиолч Д.Нацагдоржийн гэргий Пагмадулам хэзээнээс нааш их бvдэг яригджээ. Пагмадуламыг ярихгvй болохоор Д.Нацагдоржийн тэр vеийн намтар судлалд бас цагаан зай гарах гээд байна гэсэн vг. Тийм учир Пагмадуламын тухай том жижиг гурван бvлгээс бvтсэн нэг ном гараас гараад байна. Удахгvй уншигчдад хvргэх санаатай.

-Цаашид хийхээр тєлєвлєсєн томоохон ажил юу байна вэ?
-Би арван хоёр жил оюутнуудад утга зохиолын уран чадварын асуудлаар хичээл заалаа. Уншсан цуглуулсан юм ч их байна. Зарим нэртэй зохиолчдын зохиол бvтсэн тvvхээр гэхэд л нэг ном гаргаад л ирнэ. Нэлээд нь ч бэлэн байна. Тийм нэг зvйл сэтгэлд яваад л байгаа юм.

-Таны амьдралд тохиолдсон хамгийн аз жаргалтай мєчvvд?
-Амьдралын ханиа сонгож олоод хагас зуун жил болж байна. Сонголт маань буруугvй байсан. Тийм учир ханиа зєв сонгосноо амьдралынхаа аз жаргалтай мєчийг гэж хэлнэ. Єєр нэг тэмдэглэх зvйл гэвэл би хєдєє ажиллаж байгаад Москвад Утга зохиолын дээд сургуульд явж суралцсанаа хэлнэ.
Дэлхийд ганцхан гэгдэх тэр сургуульд элсэж суралцах нь зохиолч болох гэсэн хvсэл эрмэлзэлтэй бvхэнд тохиолдоод байдаггvй аз завшаан билээ.

-Энэ нийгэмд таны сэтгэлийг юу хамгийн ихээр эмзэглvvлж байна вэ?
Ардчиллын буянаар бий болсон нэг сvрхий нvгэл гэвэл ахмад vеийг vзэн ядах vзэл. Тэр нь єєрсдийн vеийг єргємжлєх, vнэ хvргэх гэсэнтэй холбоотойгоор бий болсон зvйл шиг байгаа юм. Vvнд жишээ эрэх гээд хэрэггvй, єдєр mутмын амьдралд тод харагддаг. Захын автобусанд ороод нэг харчих. Оюутнууд лекцийн танхимд сууж байгаа юм шиг суучихаад, хэдэн хєгшид нь дээд талын бариулаас дvvжлээстэй санжигнаж харагддаг. Энэ бол манай єнєєгийн єнгє тєрх. Нvvр царай ч гэж болно. Гудамжинд хєгшин хvнийг санаатай санаагvй дайрчихаад уучлалт гуйж байгаа хvн нэг ч байхгvй. Нийтийн тээврийн цєєхєн суудалтай жижиг унаа руу хєгшин хvн ойртож очвол тас “ороолгоод” ухасхийж орхино. Энэ асуудал сая болсон зохиолчдын хурал дээр ч хэд хэдэн удаа хєндєгдєнє билээ. Д.Намдаг, Ч.Лодойдамба, Б.Явуухулан гэхээс биш нєгєє шинэ “тєрєєд” байгаа улсын нэрийг хэлж єгєхгvй болохоор “Монголд жинхэнэ утга зохиол байгаагvй. Би л одоо гарч ирж байна” гэж єєрийгєє тунхагладаг, бухимддаг, аргаа бардаг хэсэг хvмvvс бий. Ингэж нийгмийг vе vеэр нь салгаж хувааж буйд эмзэглэдэг тєдийгvй “Бид азгvй vеийн ахмадууд боллоо” гэж хоорондоо ярилцахад хvрч байна шvv дээ.

-Таны бодлоор амьдрал юун дээр тогтдог вэ?
-Амьдрал ямар нэгэн юман дээр тогтдог гэвэл хvн хvн єєрийнхєє vзэмжээр хариулна. Тvvнээс биш мєнгєн дээр, хайр дээр гэж хатуу тогтоохын аргагvй. Хэрэв их нийтлэг талыг нь бодож хэлье гэвэл амьдрал тэр хvний “нуруун дээр” тогтоно гэж болох юм. Ялангуяа зах зээлийн энэ vед хvн бvхний нуруун дээр амьдрал нь ачаастай явах ёстой. Тэр ачаа нь хvнд хєнгєн янз бvр байх нь ойлгомжтой. Харин нуруун дээрээ амьдралын ачаа vvрэхээс зайлсхийгээд “Би ядуурч гvйцлээ. Алив, тєр засаг наана цаана” гэх хvн олон болчихоод, улс тєрчдийн зарим нь тийм юмыг єєгшvvлж хашгираад байхыг би хувьдаа тєдий л таашаадаггvй.

-Залуучуудад хандаж хэлэх vг байгаа байх?
-Залуучуудад гурван том согог бий.

Нэгдvгээрт, ном уншдаггvй. Ном уншдаггvй хvнийг боловсролтой хvн тоохгvй шvv дээ. Ном уншина гэдэг их далайд сэлэхтэй адил юм.
Хоёрдугаарт, ахмад vеийг хvндлэхгvй бол тэр хvн залуу насаа ойлгоогvй яваа нь тэр. Залуучуудын хvндлэх ёстой зvйл нь тэдний аав ээж буюу ахмад vеийнхэн байх ёстой.
Гуравдугаарт, хvний тєлєє гэсэн сэтгэл хандлага алга болчих гээд байх шиг санагдана. Энэ нь юун эдийн засгийн хямрал. Тvvнээс ч том хямрал шvv дээ.

Уб таймс

С.Оюунчимэг: Зєв vг сайн энерги тээж ирдэг

 

2009-06-20 13:08:08 , Мэдээний дугаар: #1155814

“Хан шувуу”, “Талын монгол айл” зэрэг олон сайхан дууны шvлгийн эзэн, найрагч, сэтгvvлч С.Оюунчимэгийг “Сайн єдрийн зочиноор урилаа.

-Хуульч мэргэжилтэй хэрнээ уран бvтээл, яруу найрагтай холбогдох болсон тухайгаа дурсахгvй юу?
-Арван хэдэн настайгаасаа л шvлэг бичсэн. Зургадугаар ангидаа анхны “Муур” шvлгээ бичиж, ханын сонинд гаргаж байлаа. Харин 1990-ээд оны vед “Цайны дээж” гэж анхны номоо гаргаад, “Талын монгол айл” 81 дууны шvлэгтэй номтой болсон. Монгол гэрийн унь 81 байдгийг бодолцон 81 шvлэг багтаасан юм. Дараа нь 21 дарь эхийн тоогоор “Талын монгол аялгуу” гэж тєгєлдєр хуурт зориулсан бvтээлээ хэвлvvлсэн. Тvvнчлэн “Бурхдад єргєх дуун зул” 21 дууны намтар, “Замба тивийн наран дор” єгvvллэг, эссэний номоо гаргасан. Би “Уяхан замбуу тив” сэтгvvлийн эрхлэгч болохоор номоо ийн нэрлэсэн юм.

-Энэ онд юу хийхээр тєлєвлєж байна?
-Энэ онд сэтгvvлчийн хувьд хийсэн бvтээснээ цэгцэлж, гадаад, дотоодод аялсан аян замын тэмдэглэлээ гаргана даа. Баян-Єлгий, Говь-Алтайг эс тооцвол бvх аймгаар явжээ. Аян замын тэмдэглэл бичнэ гэдэг хэнийд очиж цай уусан нь гол биш, тэр нутагт юу байсан, юу байгаа юм гэдэг нь л чухал. Хамгийн сvvлд ээжийнхээ нутгаар яваад ирлээ. Бумбатын голын тэр жижигхэн нугад Чингисийн холбогдолтой гурав, дєрвєн газар бий. Тэгэхээр хаана юу байдаг, тэр газраа хаанаас нь хэдэн км яваад олох вэ гэдгийг хойч vеийнхэндээ хэлж єгмєєр юм шиг байна лээ. Би гадаад, дотоод явах тоолондоо уран бvтээл хийдэг. Египетээс ирэхдээ бvлэг шvлэгтэй ирж байсан. Вьетнамаас “Загасчны тавилан” шvлэгтэйгээ ирж байлаа. Гэр бvлийн хvнтэйгээ явахаар хоёр єєр тэмдэглэл бичнэ шvv дээ. Уншигчид тvvхчийн нvдээр бичсэн шинжлэх ухааны юмнаас илvvтэй минийхийг унших болов уу. Vvнээс гадна “Нам ба олон тvмний хєгжил” сэдэвт МАХН-ын єнгєрсєн 80 жилийн харилцааны тvvхийг товч маягаар бэлтгэж байгаа. Сэтгvvлчийн хувьд энэ номондоо эссэ оруулна. Нєгєє талаас vзэл суртал гэдэг наашаа цаашаа урвасан байдаг учраас эссэ, нийтлэлээр оруулахыг илvvд vзсэн.

-Та аль аймгийнх вэ?
-Тєрсєн нутаг гэдэг их єршєєнгvй. Нєгєє талаас Хулжийн голын хvvхэн муу явж болохгvй, Уртын голынхон дуу мэдэхгvй байж болохгvй гээд л хvн гэдэг, нутгийнхаа нэрийг боддог доо. Хvний Тєрсєн нутаг гэдэг чиний ямар явааг дvгнэж, цэгнэж, анзаардаг. Нєгєє талаас єєрийн газар ясаа, хvний газар нэрээ гэдэг дээ. Єєрийн нутаг хvний яс, чанарыг таньдаг байхад хvний газар нэр хугарахгvй л єнгєрвєл болдог байх нь. Сvvлийн vед пиарын тухай ном, материал vзэж байхад энэ л монголчуудын их том пиар юм байна гэж бодогдох боллоо.

-Та шvлэг, бvтээлээрээ дамжуулан юу илэрхийлэхийг зорьдог вэ?
-Саяхан сонгуулийн vеэр нэг багийн Засаг дарга нєхєр эхогийн эмч нарын vзлэг сумын тєв дээр ирэхэд ээжийгээ vзvvлээгvй байгаа юм. Учир нь АН-ын авчирсан эмч нар болохоор vзvvлээгvй юм байх. Ээжийгээ хайрлаад эмч ирсэн дээр нь vзvvлчихэж чадахгvй байгаа бол ард тvмэнд хvрч ажиллах уу. Єєрєєр хэлбэл бид хамгийн тvрvvнд л бие биендээ туслах хэрэгтэй. Тэгж байж гэмээн эдийн засгийн хямралыг гачлан багатай давна. Монголчуудын нvvдэл тосдог сайхан заншил бий шvv дээ. Нvvдэл тосон цай хvргэж єгєєд данхаа суллачихаад гэр рvvгээ явж байхад нэг их хэрэг зориг биелvvлсэн аятай сайхан байдаг даа. Ийм л юм манай нийгэмд дутагдаад байх шиг байгаа юм. Ер нь уран бvтээл гэдэг хvнд хайр єгєх нэг хэлбэр юм шvv дээ. Саяхан “Гэрэл цалгиасан хайр” гэж дуу хийхдээ ч энэ тухай л бодож хийлээ. Сэтгэлийг тэжээх сайн vгтэй захиа бичиж бай” гэж Данзанравжаа бичсэн байдаг. Данзанравжаа хvртэл хvнээс сэтгэлийн онгод хvсэж, сэтгэлийг тэжээгч захиа бичиж бай гэж хvнд захиа бичсэн байгаа юм чинь тэр их билэг танхай, говийн эзэн, сахиус хvнд л дэмжлэг хэрэгтэй байсан байгаа биз дээ. Тэгээд ч “Vлэмжийн чанар” гэдэг чинь Данзанравжаад єргєсєн таван дагинасын дуу юм билээ. Сvvлд энэ нь явсаар “Vлэмжийн чанар” гэж эрэгтэй хvн дуулдаг дуу болсон гэдэг. Тэгэхээр сайхан vг гэдэг хvмvvст хэмжээгvй их хэрэгтэй байх нь. “Энэ замаар дахиж буцах ч юм уу vгvй ч юм уу Эргэж чамтай уулзах ч юм уу vгvй ч юм уу Сайн сууж байгаарай садан минь” гэж шvлгэнд минь байдаг шиг цєєхєн монголчууд бид бvгд хоорондоо элгэн садан гэж л ойлгож амьдрах хэрэгтэй. Єчигдєр л гэхэд Соёлын тєв єргєєнд юм vзэх гээд баахан хvн орж байхад тасалбар тасалж байгаа хvмvvстэй “Хvvхдvvд сайн уу. Сайхан зусч байна уу” гээд мэндлэхэд баярлаж л байгаа байхгvй юу. Тэнд хvн ажлаа л хийж байхад дайрч, шахалдаад хэрэггvй л баймаар. Ер нь зєв vг сайн энерги тээж ирдэг гэдэгт итгэдэг шvv.

-Магадгvй зарим талаар Та єєрт таалагдаагvй зvйлийн хажуугаар дуугvй єнгєрєхєєргvй хvн шиг санагдлаа?
-Vнэн vг хvнд хатуу сонсогддог байж магад. Гэтэл хvн хэдий ухаантай ч хэлэхээс нааш гэдэг шvv дээ. Бас хvн орчиндоо нєлєєтэй байх хэрэгтэй гэж боддог юм. Зарим хvмvvсийн хувьд єчvvхэн байж болох зvйлvvдэд би их дургvй. Хаалга тас хийтэл хаах, хvний юманд зєвшєєрєлгvй хvрэх зэрэг их энгийн зvйлvvдэд дургvйлхдэг хvн дээ.

-Єдийг хvртэл уран бvтээл хийж яваа хvний хувьд тийм зvйл хийчих юмсан гэсэн бодол байдаг л байх даа?
-Ганц сайхан кино бичмээр байна. Мэдээж хvн чанарын асуудлыг хєндсєн байх болов уу. Хоёрдугаарт тєрийн зvтгэлтнvvдийн тухай. Удвал багш, Цэгмид багш, Х.Пэрлээ гээд л мундаг хvмvvстэй аяны дєрєє нийлж, ах аа эгч ээ болж явсан болохоор єєрийгєє их амны хишигтэй хvн гэж боддог. Манай Удвал багш их єндєр ёс суртахуунтай, аливаад бодлоготой ханддаг хvн байсан юм. Би их том багштай хvн.

-Манай мэргэжлийн урлагийн чадалтай эмэгтэй дуучдын амилуулсан “Хан шувуу” дууны шvлэг тєрсєн тvvхээс сонирхуулахгvй юу, энэ дууг хэн нэгэнд зориулж бичсэн vv?
-Анх 1994 онд Булган аймгийн Бугат сумын нутаг Хан Жаргалант ууланд “Чин ван Ханддорж” киноны зураг авалтад явж байгаад бичсэн шvлэг л дээ. Хан Жаргалант уулын урд Галуутын голын адагт Аяган, Шанаган гэсэн газрын хvйсээр холбоотой хоёр хєєрхєн нууранд хун шувууд чуулж байдаг юм. Тэд vргэлж хоёр нуурандаа зєрєлдєн нисэцгээж байх нь vнэхээр vзэсгэлэнтэй. Ер нь Хан Жаргалант євєрт тєрсєн хvvхдvvдийн нэр нь Хандаш, Ханхаш, Хан-Эрдэнэ гээд ихэнх нь хантай байдаг. Би монгол эрчvvдээ ажил, амьдрал сайтай, хvн жудагтай байхыг бэлгэдэж хун шувуу гэхийг хан шувуу гэж бичсэн дээ.

-Уран бvтээлч хvн байнга шинийг эрэлхийлж, тэр хэмжээгээрээ шvvмжлэгч байх нь бий. Одооны залуус гээд л хэнд ч хэлэх vг байдаг шvv дээ?
-Юм хийе гэсэн хvнд Монголд ажил их байна. Сайхан амьдрах боломж их байна. Vvний тулд тасралтгvй хєдєлмєрлєж л сурмаар байгаа юм. Ажилд сайхан, муухай гэж байдаггvй. Мод харуулдсан ч хvн зєв л харуулдчих хэрэгтэй. Ингэвэл энийг засаад єгєєч гээд хvн дахиад гуйх болно. Хувийн хvмvvжил, цаг барьдаг зан монголчуудад их дутагдаж байна. Цагийн юмыг цагт нь хийх хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, баасан гараг энэ тэр гээд л юм юманд сатаараад хайран цагийг хий єнгєрєєгєєд байна. Хvн хийх ёстой юмаа л хийх ёстой байхгvй юу. Мєн саяхан хєдєє яваад ирэхэд хєдєєний айлууд лаа барихаа больж. Гэхдээ суурингуудын соёлын тєвийг ардын хувьсгалын жилvvдийнх шиг том болгомоор байна. Сумын тєвд соёл, хvмvvжлийн ажил нийтийг хамарч чадахгvй, хааяа л хурал цуглааны дараа арга хэмжээ болох жишээтэй. Хуучин шиг байхаа больж. Тухайн vед хэвлэл, захиалга ч хангалттай ирдэг байсан. Би хоёрдугаар ангид байхдаа хаа байсан Могод сумын тєвєєс Москвагийн радиогоос зарласан уралдаанд оролцож байлаа. Тэгэхээр тухайн vеийн тэр жижигхэн сууринд Москва ойрхон байсан юм биш vv.

Б.Номин
Дугаар 23

И.Рэнчинханд: Үг хатчих гээд дотор шаналгаатай байх үе ч бий

2008 оны 1 сарын 15 by Г.Энхбаатар

- Ер нь сэтгүүлч хүн сурвалжлага тэмдэглэлдээ өөрийнхөө талаар дурддаггүй, өөрийнхөө тухай бусдаар бичүүлдэггүй номтой байлаа. Удирдлагын зүгээс бидэнд “Та нар ажлаа л хийж яваа хүн шүү” гэсэн шаардлага тавьдаг учраас аливаа захидалд хувийн зүгээс ханддаггүй байлаа-

Монголын сэтгүүл зүй шинэ гавъяаттай боллоо. Хэвлэл мэдээллийн салбарт 30 орчим жил хүчин зүтгэсэн “Өнөөдөр” сонины албаны дарга Ишдоржийн Рэнчинханд Монгол Улсын шинэ Үндсэн батлагдсаны 16 жилийн ойгоор Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн цол хүртэж, мэргэжил нэгт нөхдүүдээ болон мянга мянган уншигчдаа баярлууллаа. Шинэхэн гавъяаттай ажлынх нь анхны өдөр хийсэн ярилцлагаа толилуулъя.

- Таны нэрийг анх “Залуучуудын үнэн” сониноос л харж байсан санагдана. Тэр үед эмэгтэй хүн л юм болов уу гэж бодогдож байсан. Яагаад танд ийм нэр өгсөн бол. Аав ээжээсээ учрыг нь асууж байв уу?

- Бага байхад нэг их санаанд ордоггүй байсан. Том болоод аав ээжээсээ яагаад надад эмэгтэй хүний нэр өгчихсөн юм бэ гэж асуухад “Багадаа их өвчин ороож, өвдөж зовоодог хүүхэд байсан. Бараг л хүн болохгүй байх шахуу л юм ярьдаг байсан учраас нутгийн нэгэн ламд очиж үзүүлтэл нэр нь хүндэдсэн байна гэж айлдсан учраас ингэж нэрийг нь солисон юм” гэж хэлж билээ. Ингээд намайг Сүх гэж нэрлэж байснаа Рэнчинханд гэж нэрлэх болсон гэнэ лээ.

- Та олон газраар явж, олон хүнтэй уулздаг хүн. Тантай адилхан нэртэй эрэгтэй хүн олон таарч байв уу?

- Хэд хэд байдаг юм билээ. Миний мэдэхийн Геологи, уул уурхайн орлогч сайд байсан Д.Рэнчинханд, Иргэний хамгаалах газрын дарга байсан Рэнчинханд нарыг нэрлэж болох юм. Аль алинтай нь уулзаж байлаа. Харин сэтгүүлч Н.Лутбаяр бас нэгэн Рэнчинхандыг дагуулж ирээд надтай уулзуулж байсан удаа бий.

- Та ч аль нутгийн хүн бэ?

- Би чинь Дундговь аймгийн хамгийн баруун захын сум болох Сайхан Овоо суманд, Онги голын эрэг дээр төрж, өссөн хүүхэд шүү дээ. Дөрөвдүгээр ангид сурч байхдаа л нутгаасаа гарсан даа. Аав, ээжийгээ амьд сэрүүн байхад нутаг орон руугаа зөндөө л явж байлаа. Одоо ч цөөрч дээ. Хамгийн сүүлд 2003 онд нутагтаа очсон санагдана. Нас яваад ч тэгэж байгаа юм уу, сүүлийн үед нутгаа их санах боллоо. Манай нутаг их сайхан шүү дээ. Бороо их орвол Онги гол урсаад л ирдэг. Өнгөрсөн жил их сайхан намар болсон гэнэ лээ. Би “Онги ирлээ” гэж өмнөхөн нь бичиж байсан юм. Үнэхээр гол урсаж ирээд сайхан намар болсон гэнэлээ.

- Ингэхэд таны эзэмшсэн унаган мэргэжил сэтгүүлч үү?

- Үгүй, би чинь орос хэлний багш хүн шүү дээ. Гэхдээ багшаараа бараг ажиллаагүй гэж хэлж болно. МУИС-ийн орос хэл, уран зохиолын ангийг 1975 онд төгсөөд шууд л МХЗЭ-ийн Төв Хорооны үйлдвэрийн /ажилчин залуучуудын/ хэлтэст зааварлагчаар томилогдсон юм. Тэнд хэдэн жил ажиллаж байтал хугацаат цэргийн албанд татагдах боллоо. Уг нь жилийн жилд л цэргийн зарлан дуудах бичиг ирдэг ч гэсэн арай ч татаад аваад явчихдаггүй байсан тул ажлынхаа костьюмтай ачигдаж байлаа. Ядахдаа 28 нас хүрсэн хөгшин эр, цэргийн алба хаана гэдэг яггүй даваа байлаа. Уг нь дээд боловсролтой хүн хоёр жилийн хугацаатай алба хаах ёстой. Миний нүдний хараа муу учраас хөөцөлдсөөр байгаад нэг жилийн дараа цэргийн албанаас чөлөөлөгдсөн юм. Ингээд явж байтал манай орос хэлний тэнхимийн багш гудамжинд тааралдаад манайд ор гэж хэллээ. Их усанд хөвж яваа хүн өвснөөс ч хамаагүй зүүгддэг гэдэг шиг л уухайн түүс зөвшөөрч багшаар ажиллах юм боллоо. Гэтэл хүнд юм заана гэдэг тийм амар ажил биш юм байна. Хэчнээн ч юм мэддэг байлаа гэсэн түүнийгээ бусдад зааж, сургана гэдэг асар их авъяас, чадвар шаардсан ажил юм билээ. Нэгэнт багшлах авъяас, чадваргүй учраас төд удалгүй больж, Залуучуудын нэвтэрхий толь бэлтгэх редакцид орж ажилласан маань сэтгүүлч болох анхны эх суурь болсон юм. Миний бие Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толины гуравдугаар ботийг бэлтгэхэд гар бие оролцсондоо одоо хэр баяртай явдаг. Дараа нь би шууд л “Залуучуудын үнэн” сонинд ажиллахаар болсон. Тэр үед нутгийн ах, Төрийн шагналт яруу найрагч Д.Нямаа гуай “Залуучуудын үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгчээр ажиллаж байсан юм. Тэр хүн миний анхны сурвалжлага, тэмдэглэлийг редакторлож, намайг сэтгүүлч хэмээх мэргэжил рүү хөтөлж оруулсан ачтан гэж хэлж болно. Би тэгтлээ хүн, хүнийг багш, шавь гээд байдаггүй ч Д.Нямаа эрхлэгчийн редакторласан засвараас маш их зүйлийг сурч авсан гэж боддог. Манай сониныхон бичсэн материалаа эрхлэгч рүү оруулчихаад хаалганых нь завсраар сэтгэл догдлон хардагсан. Хэрэв эрхлэгч маань пиджакаа тайлаад сандлынхаа ард өлгөчихсөн байвал түүнд тоогдохоор гайгүй материал бичсэний шинж байдагсан. Ийм материалыг Д.Нямаа эрхлэгч их л нухацтай уншдаг байж билээ.

Нөгөө талдаа би аливаа үйл явдлын тухай бусад сонин хэвлэлд нийтлэгдсэн материалыг заавал харьцуулж уншдаг зуршилтай байлаа. Энэ нь бусдаас суралцах хамгийн сайн арга юм. Тэгээд цаашилбал залуу байхдаа сонин хэвлэлд гарсан санаанд нийцсэн гоё сайхан үгс, зүйр цэцэн үгүүдийг нэг бүрчлэн цуглуулдаг байлаа. Энэ бүхэн маань надад багш маань болж байсан юм.

- Тухайн үед “Залуучуудын үнэн” сонинд авъяас, чадвартай олон сайн сэтгүүлч ажилладаг, хамгийн олон уншигчтай сонин байсан санагдана. Хэдийгээр зүс царайг нь мэдэхгүй ч Ц.Даваадорж, Ж.Хатанбаатар, Ц.Буянцог, Б.Оюунчимэг, Д.Төрбат гээд л та хэдийн нэрийг бичсэн бүтээлээр чинь анддаггүй байсан.

- Тиймээ, “Залуучуудын үнэн” сонин 120 гаруй мянган захиалагчтай томоохон хэвлэл байлаа. Манай сонины нийтлэлийн бодлого нь юуны өмнө нам, засгийн бодлогыг сурталчлахад оршиж байсан ч залуучуудын боловсрол хүмүүжилд гол анхаарлаа хандуулж, нийгмийн ёс суртахуун, нинжин сэтгэлийн талаар илүүтэй дуугарч байснаараа онцлог юм. Миний хувьд ёс суртахууны сэдвээс гадна байгал хамгаалах сэдвээр голлон бичдэг байсан. “Хатан Туул минь хатлаа” гэсэн нийтлэл маань тухайн үед шилдэг нийтлэлээр шалгарч ном товхимол болон гарч байлаа. Наяад оны сүүлч, ерээд оны эхэн үед “Залуучуудын үнэн” сониныхон нийгэмд бугшсан бусармаг зүйлд шүүмжлэлтэй хандаж, олон арван өгүүлэл нийтэлсэн нь үр дүнгээ өгч байсан юм. Тэр ч бүүхэл нийгэмд цуу дуулиан дэгдээсэн “Алмас олдлоо”, “Харь гаригийнхан ирлээ” гэх мэт “эрэн сурвалжилсан” нийтлэлүүдийг нэрлэхгүй орхиж болохгүй. Энэ бүхэн нь тухайн нийгмийн бодит тусгал, өнгө төрх байсан гэхэд болно.

- Мэдээж та нарт захидал маш олон захидал ирдэг байсан биз. Магадгүй түүнд дотоод сэтгэлээ илэрхийлсэн захидал цөөнгүй байсан байх даа?

- Уншигчдаас захидал маш олон ирдэг байсан нь үнэн. Тэгтлээ одооных шиг илэн далангүй захиа ирэх нь цөөн байсан. Харин ямар ч захидалд нухацтай хандаж, заавал хариуг нь илгээдэг зарчим үйлчилдэг байсан юм. Ер нь сэтгүүлч хүн сурвалжлага тэмдэглэлдээ өөрийнхөө талаар дурддаггүй, өөрийнхөө тухай бусдаар бичүүлдэггүй номтой байлаа. Удирдлагын зүгээс бидэнд “Та нар ажлаа л хийж яваа хүн шүү” гэсэн шаардлага тавьдаг учраас аливаа захидалд хувийн зүгээс ханддаггүй байлаа.

- Ер нь таны бичлэгийн арга барил гэвэл юуг хэлэх вэ?

- Яахав, өөрийгөө маш их зовоож бичдэг дээ. Толгойдоо маш их бодно. Тэгээд бас олон дахин засна. Хоёроос гурван удаа бол юу ч биш. Залуудаа өглөө их эрт босч бичдэг байлаа. Одоо бол босон сууж байгаад, нэг бариад авбал нэг мөсөн суугаад л бичдэг дээ. Ер нь тэгээд бичихгүй бол болохгүй үе ч бас байдаг юм шүү. Үг хатчих гээд дотор шаналгаатай үе ч бас бий. 1990 онд би Монголын радиод зургаан сар ажилласан юм. Тэр үед “Манайхан” гэж нэвтрүүлэг бэлтгэдэг байсан юм. Нэг удаа гэнэтхэн “Ишдоржийнх гэж ямар хүмүүс байв?” гэсэн бодол орж ирэхэд төрж, өссөн нутаг орон, уул ус, аав ээж, ах дүү нарын тухай нандин сайхан дурсамж өөрийн эрхгүй сэтгэлд хөвөрч билээ. Ингээд үзэг цаасаа нийлүүлэн хоромхон зуур бичсэн тэр нэвтрүүлэг маань хожим нутгийн олны сэтгэлд хүрч, магтаалын үгээр намайг булж билээ. Энэ нэвтрүүлэгт ээжийнхээ тухай дурсан өгүүлэхэд сэтгэл дэвтэж сайхан байж билээ.

- Одоо та голцуу улс төрийн сэдвээр л бичиж байгаа шүү дээ?

- Тиймээ, 1991 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонинд ажилласнаас хойш голцуу улс төрийн сэдвээр л бичиж байна даа. Улс төр гэдэг чинь хахир хатуу, бохир заваан эд юм уу даа. Байнга л болж бүтэхгүй юмны тухай бичээд байхаар сэтгэл татам сайхан үг ч цөөдөөд байх шиг санагдах юм. Яваандаа халуун дулаан сэтгэл маань ч дундрах маягтай. Үнэндээ улс төр бичсээр байгаад уянга жаахан дутагдах шинжтэй байх юм. Хоёр жилийн өмнө ээжийнхээ тухай бичсэн зүйлээ радиод өгч нэвтрүүлэг болгосон юм. Гэтэл найруулагч маань “Та нэг л өөр бичдэг болсон байна” гэж хэлж билээ. Тэр лав намайг сайжирсан байна гэж хэлээгүй нь лавтай. Ингээд бодохоор нэг сэдвээр удаан бичихээр даамжирсаар байгаад тэрнийхээ хүн болж хувирдаг бололтой.

- Хүмүүс төрийн дээд шагнал гардаж авахдаа “Хамгийн түрүүнд ээж аав маань л бодогдлоо” гэж хэлдэг. Та саяхан Монгол Улсын соёлын гавъяат зүтгэлтэн цол хүртлээ. Энэ үед үнэхээр тийм бодол төрөх юм уу?

- Би бас урьд нь шагнал авсан хүмүүсийн ярихыг сонсоод юу л бол гэж бодогддог байсан. Гэтэл үгүй юм билээ. Үнэхээр хамгийн түрүүнд ээж аав минь, нутаг ус минь санаанд ордог юм билээ. Төрийн ордонд өвдөг чичрээд, гар хөлрөөд зогсч байхдаа төрүүлж өсгөсөн ээж аав мтинь байсан бол муу хүүгээрээ ямар их баярлах бол гэж өөрийн эрхгүй бодогддог юм билээ. Би ямар ээж аавыгаа баярлуулж байсан биш. Сайндаа үр болж төрөөд нэг баярлуулсан биз, ачийн зулай үнэрлүүлж ахиад нэг баярлуулсан биз. Өөр юугаар баярлуулсан гэх билээ. Муу ээж маань жирэмсэн байхдаа тэмээнээс унаад нуруу нь бөгтөр болчихсон жирийн л нэг малчин эмэгтэй байсан. Манайх олон малтай. Би хамгийн отгон хүү нь учраас аав маань намайг болгох хүсэлтэй байсан. Харин би ном эрдмийн мөр хөөх сонирхолтой байсан тул ээждээ л аминчлан хэлдэг. Ээж маань намайг дэмжсэн учраас л би өдий зэрэгтэй яваа юм.

-Одоо таныг “Залуучуудын үнэн”-ийнх гэхээсээ “Өнөөдөр” сониных гэдгээр нь уншигчид андахгүй болжээ. Үнэхээр өнөөдрийн хэвлэл мэдээллийн өнгө төрхийг “Өнөөдөр” сонин илтгэж байгаа. Үүний учир нь юундаа байна вэ?

- Манай сонины талаар олны ам сайн байдаг нь Ц.Балдорж эрхлэгчийн бий болгосон аливаа асуудалд туйлшрахгүй, улс төржихгүй байх зарчимтай холбоотой болов уу. Улс төржихгүй гэдэг нь аливаа асуудлыг улс төрийн өнцгөөс харахгүй гэсэн үг юм. Манай сонины нийтлэлийн гол бодлого нь нийгмийн тулгамдсан асуудлыг зоригтой шүүрэн авдагт оршдог. Хэдэн жилийн өмнөөс дуугарч эхэлсэн агаарын бохирдол, авто замын түгжрэл, УБЗ дугаартай машины асуудал гэх мэт нь өнөөдөр яах аргагүй тулгамдсан асуудал болох нь тодорхой боллоо.

-Ярилцлагынхаа төгсгөлд асуухгүй орхиж болохгүй зүйл бас байна. Та Ц.Балдорж эрхлэгчтэй 16 жилийн турш хамт ажиллажээ. Энэ хамт олны дундаас төрсөн алдар цолтны хувьд эрхлэгчийнхээ тухай дуугүй өнгөрч болохгүй байх?

Тийм ээ, би “Ардын эрх”, “Өнөөдөр” сонины анхны сурвалжлагч нарын нэг. Би төрийн дээд шагнал хүртээд ирэхдээ хамт олондоо хандаж хоёрхон хүний нэрийг дурдахыг хүссэн. Аль аль нь энэ орчлонгоос явчихжээ. Нэг нь намайг төрүүлж өсгөсөн ээж маань, нөгөө нь манай эрхлэгч. Хэрэв тэд хаа холоос харж байгаа бол баярлаж байгаа гэдэгт би итгэдэг. Ээж маань намайг хоргол өнхрүүлдэг биш, үсэг эргүүлдэг болгон өсгөсөнд, эрхлэгч маань зах зээлийн шинэ нийгэмд сэтгүүлч хүн яаж мэдэрч, яаж ажиллаж, яаж бичих арга ухааныг эзэмшүүлсэнд би талархдаг. Эрхлэгч маань уншигчид юуг хүсэн хүлээж байгааг гярхай мэдэрдэг хүн байлаа. Түүний бий болгосон “Өнөөдөр” сонины хамт олон миний сэтгэлийг ямагт татдаг, би тэднийхээ нөмөр нөөлгөөр өдий зэрэгтэй яваа хүн.

Ажилдаа дуртай байна гэдэг амжилтын тал хувь гэсэн үг бий.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.